Sections 49–61

[४९] एवं सद्यो जहुर् भगवत्-पार्श्व-कामा इत्य् अत्र तत्-सामीप्य-कामनापि व्याख्येया । तत्-प्रीति-विशेषातिशयवतां हि तेषां तत्-कृतार्ति-भरेणैव तत्- स्फूर्ताव् अप्य् अतृप्तौ सत्यां तत्-सामीप्य-प्राप्तेश् च तत्-प्राप्ति-विघात-कंस- सार-बन्धन-त्रोटनस्य च प्रार्थनं दृश्यते । पितृ-मातृ-प्रीत्य्-एक- सुखिनां विदूर-बद्धानां बालकानाम् इव । यथाह - त्रस्तो ऽस्म्य् अहं कृपण-वत्सल दुःसहोग्र- संसार-चक्र-कदनाद् ग्रसतां प्रणीतः । बद्धः स्व-कर्मभिर् उशत्तम ते ऽङ्घ्रि-मूलं प्रीतो ऽपवर्ग-शरणं ह्वयसे कदा नु ॥ [भ्प् ७.९.१६] त्वद्-बहिर्मुख-व्यापारमयत्वाद् दुःख-सहम् अनुशीलयितुम् अशक्यम् । त्वद्-भक्ति-विरोधि-व्यापारमयत्वात् तूग्रं भयानकं यत् संसार-चक्रं तस्माद् यत् कदनं लोकानां मनोदौस्थं तस्माद् अहं त्रस्तोऽस्मि त्वद्- अभिमुखीभवितुं न पारय इत्य् अर्थः । एवम् एव वक्ष्यते श्री-नारद उवाच भक्ति-योगस्य तत् सर्वम् अन्तरायतयार्भकः । मन्यमानो हृषीकेशं स्मयमान उवाच ह ॥ श्री-प्रह्राद उवाच (पगे ३०) मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर् वरैः । तत्-सङ्ग-भीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस् त्वाम् उपाश्रितः ॥ [भ्प् ७.१०.१-२] इत्य् अनेन । यद्यप्य् एवं त्रस्तोऽस्मि तथाप्य् अहो ग्रसतां भगवद्-विरोधित्वेन मादृश- सर्वङ्गिलानाम् एषाम् असुराणां मध्ये स्व-कर्मभिर् बद्धः सन् प्रणीतो निक्षिप्तोऽस्मि । ततस् तव विरह-दूनतया इदं याचे । कदा नु प्रीतः सन् अपवर्ग-भूतम् अरणं शरणं तवाङ्घ्रि-मूलं त्व-समीपं प्रति माम् आह्वास्यसीति ॥ ॥ ७.९ ॥ प्रह्लादः श्री-नृसिंहम् ॥ ४९ ॥

[49] evaṃ sadyo jahur bhagavat-pārśva-kāmā ity atra tat-sāmīpya-kāmanāpi vyākhyeyā | tat-prīti-viśeṣātiśayavatāṃ hi teṣāṃ tat-kṛtārti-bhareṇaiva tat- sphūrtāv apy atṛptau satyāṃ tat-sāmīpya-prāpteś ca tat-prāpti-vighāta-kaṃsa- sāra-bandhana-troṭanasya ca prārthanaṃ dṛśyate | pitṛ-mātṛ-prīty-eka- sukhināṃ vidūra-baddhānāṃ bālakānām iva | yathāha - trasto 'smy ahaṃ kṛpaṇa-vatsala duḥsahogra- saṃsāra-cakra-kadanād grasatāṃ praṇītaḥ | baddhaḥ sva-karmabhir uśattama te 'ṅghri-mūlaṃ prīto 'pavarga-śaraṇaṃ hvayase kadā nu || [BhP 7.9.16] tvad-bahirmukha-vyāpāramayatvād duḥkha-saham anuśīlayitum aśakyam | tvad-bhakti-virodhi-vyāpāramayatvāt tūgraṃ bhayānakaṃ yat saṃsāra-cakraṃ tasmād yat kadanaṃ lokānāṃ manodausthaṃ tasmād ahaṃ trasto'smi tvad- abhimukhībhavituṃ na pāraya ity arthaḥ | evam eva vakṣyate śrī-nārada uvāca bhakti-yogasya tat sarvam antarāyatayārbhakaḥ | manyamāno hṛṣīkeśaṃ smayamāna uvāca ha || śrī-prahrāda uvāca (page 30) mā māṃ pralobhayotpattyā saktaṃkāmeṣu tair varaiḥ | tat-saṅga-bhīto nirviṇṇo mumukṣus tvām upāśritaḥ || [BhP 7.10.1-2] ity anena | yadyapy evaṃ trasto'smi tathāpy aho grasatāṃ bhagavad-virodhitvena mādṛśa- sarvaṅgilānām eṣām asurāṇāṃ madhye sva-karmabhir baddhaḥ san praṇīto nikṣipto'smi | tatas tava viraha-dūnatayā idaṃ yāce | kadā nu prītaḥ san apavarga-bhūtam araṇaṃ śaraṇaṃ tavāṅghri-mūlaṃ tva-samīpaṃ prati mām āhvāsyasīti || || 7.9 || prahlādaḥ śrī-nṛsiṃham || 49 ||

[५०] अतएव विष्णु-पुराणे तस्य श्रीमत्-प्रह्लादस्य केवल-प्रीति-वरयां चापि नानेन विरुद्धा, यथा - नाथ योनि-सहस्रेषु येषु येषु व्रजाम्य् अहम् । तेषु तेष्व् अच्युता भक्तिर् अच्युतेऽस्तु सदा त्वयि ॥ या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ कृत-कृत्योऽस्मि भगवन् वरेणानेन यत् त्वयि । भवित्री त्वत्-प्रसादेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी ॥ धर्मार्थ-कामैः किं तस्य मुक्तिस् तस्य करे स्थिता । समस्त-जगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि ॥ [विप् १.२०.१८-१९, २६-२७] तत्र श्रीमत्-परमेश्वर-वाक्यम् अपि तथैव - यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्ति-समन्वितम् । तथा त्वं मत्-प्रसादेन निर्वाणं परम् आप्स्यति ॥ [विप् १.२०.२८] यथा येन प्रकारेण, तथा तेन प्रकारेणैव परं मदीय-चरण- सेवोचितत्वेन महद् इत्य् अर्थः । सेवानुरक्त-मनसाम् अभवोऽपि फल्गुर् [भ्प् ५.१४.४४] इत्य् उक्तत्वात् । तथा वक्ष्यमाणाभिप्रायेणैवेतद् आह -- अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्ति-दम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देव-मायया ॥ [भ्प् ११.२.२८] सुतपो-नाम्ना निजांशेनाहम् अनन्तम् अन्यत्र मुक्तिदम् अपि तल्-लक्षण- प्रजा-प्रयोजनक एवापूजयम् । न तु मोक्षायापूजयम् । यतो देवे तस्मिन् तद्-दर्शनोत्थिता या माया कृपा पुत्र-भावस् तेन मोहितः । माया दम्भे कृपायां च इति विश्व-प्रकाशात् । किलेति सूती-गृहे श्री-कृष्ण-वाक्यम् अपि प्रमाणीकृतम् । अथ यथा विचित्र-व्यसनाद् [भ्प् ११.२.९] इत्य् आदि-तद्- वाक्यान्तरेषु च । व्यसनं श्री-कृष्ण-विच्छेद-हेतुः । भयं भावि-तद्- विच्छेद-शङ्केति व्याख्येयम् । तत्र मन्येऽकुतश्चिद् [भ्प् ११.२.३३] इत्य् आदि श्री- नारदोदाहृत-वाक्यम् उत्तरं गम्यम् । अत्र हि विश्व-शब्दाद् उक्त-भय- निवर्तनम् अपि प्रतिपद्यामहे । संवादान्ते त्वम् अप्य् एतान् [भ्प् ११.५.४५] इत्य्- आदि-द्वयं चाति-देशेन साक्षात् श्री-कृष्ण-प्राप्ति-गमकम् एव तयोर् इति । ॥ ११.२ ॥ श्रीमद्-आनकदुन्दुभिः श्री-नारदम् ॥ ५० ॥

[50] ataeva viṣṇu-purāṇe tasya śrīmat-prahlādasya kevala-prīti-varayāṃ cāpi nānena viruddhā, yathā - nātha yoni-sahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmy aham | teṣu teṣv acyutā bhaktir acyute'stu sadā tvayi || yā prītir avivekānāṃ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || kṛta-kṛtyo'smi bhagavan vareṇānena yat tvayi | bhavitrī tvat-prasādena bhaktir avyabhicāriṇī || dharmārtha-kāmaiḥ kiṃ tasya muktis tasya kare sthitā | samasta-jagatāṃ mūle yasya bhaktiḥ sthirā tvayi || [ViP 1.20.18-19, 26-27] tatra śrīmat-parameśvara-vākyam api tathaiva - yathā te niścalaṃ ceto mayi bhakti-samanvitam | tathā tvaṃ mat-prasādena nirvāṇaṃ param āpsyati || [ViP 1.20.28] yathā yena prakāreṇa, tathā tena prakāreṇaiva paraṃ madīya-caraṇa- sevocitatvena mahad ity arthaḥ | sevānurakta-manasām abhavo'pi phalgur [BhP 5.14.44] ity uktatvāt | tathā vakṣyamāṇābhiprāyeṇaivetad āha -- ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi mukti-dam | apūjayaṃ na mokṣāya mohito deva-māyayā || [BhP 11.2.28] sutapo-nāmnā nijāṃśenāham anantam anyatra muktidam api tal-lakṣaṇa- prajā-prayojanaka evāpūjayam | na tu mokṣāyāpūjayam | yato deve tasmin tad-darśanotthitā yā māyā kṛpā putra-bhāvas tena mohitaḥ | māyā dambhe kṛpāyāṃ ca iti viśva-prakāśāt | kileti sūtī-gṛhe śrī-kṛṣṇa-vākyam api pramāṇīkṛtam | atha yathā vicitra-vyasanād [BhP 11.2.9] ity ādi-tad- vākyāntareṣu ca | vyasanaṃ śrī-kṛṣṇa-viccheda-hetuḥ | bhayaṃ bhāvi-tad- viccheda-śaṅketi vyākhyeyam | tatra manye'kutaścid [BhP 11.2.33] ity ādi śrī- nāradodāhṛta-vākyam uttaraṃ gamyam | atra hi viśva-śabdād ukta-bhaya- nivartanam api pratipadyāmahe | saṃvādānte tvam apy etān [BhP 11.5.45] ity- ādi-dvayaṃ cāti-deśena sākṣāt śrī-kṛṣṇa-prāpti-gamakam eva tayor iti | || 11.2 || śrīmad-ānakadundubhiḥ śrī-nāradam || 50 ||

[५१] तद् एवं तेषां तत्-तत्-प्रार्थनम् अपि तत्-प्रीति-विलास एव । अत्रेदं तत्त्वम्- एकान्तिनस् तावद् द्विविधाः अजात-जात-प्रीतित्व-भेदेन । जात-प्रीतयश् च त्रिविधाः । एके तदीयानुभव-मात्र-निष्ठाः शान्त-भक्तादयः । अन्ये तदीय-दर्शन-सेवनादि-रस-मयाः परिकर-विशेषाभिमानिनः । स्वयं परिकर-विशेषाश् च । तत्र तेषु अजात-प्रतीतिभिः सर्व-पुरुषार्थत्वेन तत्- प्रीतिर् एव प्रार्थनीया । अथ जात-प्रीतिषु शान्त-भक्तादयस् तु कदाचिद् दर्शनादिकं वा प्रार्थयन्ते सेवादिकं विनैव । तद्-वासनाया अभावात् । सकृद् अपि कृपा- दृष्ट्य्-आदि-लाभेन तृप्ताश् च भवन्ति । नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्ग-विलोकनाद् [भ्प् ७.१२.४६] इति श्री-कर्दम-वर्णनात् । अतएव तत्- सामीप्यादिकेऽपि तेषाम् अनाग्रहः । ये तु तत्-परिकर- (पगे ३१) विशेषाभिमानिनस् ते खलु तत्-तत्-प्रीति-विशेषोत्कण्ठिनो यदा भवन्ति तदा तत्-तत्-सेवा-विशेषेच्छया प्रार्थयन्त एव तत्-सामीप्यादिकम् । तत्-प्रार्थना च प्रीति-विलास-रूपैव । पुष्णाति च ताम् इति गुण एव । यदा च तेषां दैन्येन तत्-प्राप्त्य्-असम्भावना जायते तदापि च तत्-प्रीत्य्-अविच्छेद-मात्रं प्रार्थयन्ते । सोऽपि च गुण एव । यत् तु केवल-संसार-मोक्ष-तत्- सामीप्यानन्द-विशेष-प्रार्थनं प्रीति-विकारता-शून्यं तत् पुनः सर्वथा केषांचिद् अप्य् एकान्तिनां नाभिरुचितम् । अतएव सर्वं मद्-भक्ति-योगेन [भ्प् ११.२०.३३] इत्य् आदौ कथञ्चिद् भक्त्य्-उपयोगित्वेनैवेति । एवं सालोक्य-सार्ष्टि [भ्प् ३.२९.१३] इत्य् आदौ । तेषां मध्ये सेवनं विना यत् तन् न गृह्णन्ति इति कथ्यते । तत्रैकत्व-लक्षणं सायुज्यं तु स्वरूपत एव तद्-विनाभूतम् । अन्यत् तु वासना-भेदेन । सारूप्यस्य तु सेवोपकारित्वं शोभा-विशेषेण । श्री- वैकुण्ठेऽपि तदीय-नित्य-सेवकानां तथैव तादृशत्वम् । लोकेऽपि किशोर- विदग्ध-क्षिति-पति-पुत्रैः समान-रूप-वयस्का सेवकाः सङ्गृहीता दृश्यन्ते श्लाघ्यन्ते च लोकैः । तस्माद् यथा तथा श्रीमत्-प्रीतेर् एव पुरुषार्थत्वम् इत्य् आयातम् । ते प्रीत्य्-एक-पुरुषार्थिनोऽपि भाव-विशेषेणान्यद् वाञ्छन्तु न वाञ्छन्तु वा स्व-स्व-भक्ति-जात्य्-अनुरूपा भक्ति-परिकराः पदार्थाः संसार-ध्वंस-पूर्वकम् उदयन्त एव । न ते कदाचिद् व्यभिरचन्ति च । तद् एतद् उक्तम् - अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी । जरयत्य् आशु या कोशं निगीर्णम् अनलो यथा ॥ नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्-पाद-सेवाभिरता मद्-ईहाः । ये ऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ पश्यन्ति ते मे रुचिराण्य् अम्ब सन्तः प्रसन्न-वक्त्रारुण-लोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वर-प्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ तैर् दर्शनीयावयवैर् उदार- विलास-हासेक्षित-वाम-सूक्तैः । हृतात्मनो हृत-प्राणांश् च भक्तिर् अनिच्छतो मे गतिम् अण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ अथो विभूतिं मम मायाविनस् ताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे ते ऽश्नुवते तु लोके ॥ न कर्हिचिन् मत्-पराः शान्त-रूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मे ऽनिमिषो लेढि हेतिः । येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् ॥ [भ्प् ३.२५.३३-३९] इति । अण्वीं दुर्ज्ञेयां पार्षद-लक्षणाम् इत्य् अर्थः । तद् एवं तत्-क्रतु-न्यायेन च शुद्ध-भक्तानाम् अन्या गतिर् नास्त्य् एव । श्रुतिश् च - यथा क्रतुर् अस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति [बौ ३.१४.१] इति, क्रतुर् अत्र सङ्कल्प इति भाष्य-काराः । श्रुत्य्-अन्तरं च - स यथाकामो भवति तत् क्रतुर् भवति यत् क्रतुर् भवति तत् कर्म कुरुते यत् कर्म कुरुते तद् अभिसम्पद्यते [बौ ४.४.६] इति । अन्यच् च यद् यथा यथोपासते तद् एव भवन्ति इति । श्री-भगवत्-प्रतिज्ञा च - ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस् तथैव भजाम्य् अहम् [गीता ४.११] इति । तथैव ब्रह्म-वैवर्ते - यदि मां प्राप्तुम् इच्छन्ति प्राप्नुवन्त्य् एव नान्यथा इति । तत्र श्री-व्रज-देवीनां सा गतिः श्री-कृष्ण-सन्दर्भे सङ्गमितैवास्ति । मयि भक्तिर् हि भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते दिष्ट्या यद् आसीन् मत्-स्नेहो भवतीनां मद्-आपनः ॥ [भ्प् १०.८२.४४] इत्य्-आदि-बलेन वचनान्तराणाम् अर्थान्तर-स्थापनेन च । तथैव ताः प्रति स्वयम् अभुपगच्छति --- सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतिनां मदर्चनम् । मयानु-मोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुम् अर्हति ॥ न मय्य् आवेशितधियां कामः कामाय कल्पते । (पगे ३२) भर्जिताः क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेष्यते ॥ [भ्प् १०.२२.२५-२६] मद्-अर्चनं पति-भाव-मय-मद्-आराधनात्मको भवतीनां सङ्कल्पो विदितोऽनुमोदितश् च सन् सत्यः सर्वदा तादृश-मद्-अर्चनाव्यभिचारी भवितुम् अर्हति युज्यते एव । स च परम-प्रेमवतीनां नान्यवत् फलान्तरापेक्षः किन्तु स्वयम् एवास्वाद्यः । यतः न मय्य् आवेशित-धियाम् इति । मय्य् आवेशित-धियाम् एकान्त-भक्त-मात्राणां कामो मद्-अर्चनात्मकः सङ्कल्पः कामाय फलान्तराभिलाषाय न कल्पते, किन्तु स्वयम् एवास्वाद्यो भवतीत्य् अर्थः । तत्रार्थान्तर-न्यासः भर्जिता इति । प्राय इति वितर्के । धाना भृष्ट-यवाः ताः स्वरूपत एव भर्जिताः पुनः स्वाद-विशेषार्थं धृतेन वा भर्जिता गुडादिभिः क्वथिताश् च सत्यो बीजाय बीजत्वाय नेशते न कल्पन्ते । यववत् ताभिर् अन्य-यव-फलनं नेष्यते किन्तु ता एवास्वाद्यन्त इत्य् अर्थः । तस्मात् तादृश-मद्-अर्चनम् एव भवतीनां परम-फलम् इति भावः । यच् च विषय-महिम्ना शान्तिर् एवासां भविष्यतीति शान्तानाम् उत्प्रेक्षितम् । तच् च ताभिः स्वयम् एवानुभूयान्य-विषयत्वेनैव इतर-राग-विस्मारणम् इत्य् अनेन । श्री-कृष्ण-विषयत्वे तु तद्-अशान्तिर् एव दर्शिता सुरत-वर्धनम् इत्य् अनेन । ॥ १०.२२ ॥ श्री-भगवान् व्रज-कुमारीः ॥ ५१ ॥

[51] tad evaṃ teṣāṃ tat-tat-prārthanam api tat-prīti-vilāsa eva | atredaṃ tattvam- ekāntinas tāvad dvividhāḥ ajāta-jāta-prītitva-bhedena | jāta-prītayaś ca trividhāḥ | eke tadīyānubhava-mātra-niṣṭhāḥ śānta-bhaktādayaḥ | anye tadīya-darśana-sevanādi-rasa-mayāḥ parikara-viśeṣābhimāninaḥ | svayaṃ parikara-viśeṣāś ca | tatra teṣu ajāta-pratītibhiḥ sarva-puruṣārthatvena tat- prītir eva prārthanīyā | atha jāta-prītiṣu śānta-bhaktādayas tu kadācid darśanādikaṃ vā prārthayante sevādikaṃ vinaiva | tad-vāsanāyā abhāvāt | sakṛd api kṛpā- dṛṣṭy-ādi-lābhena tṛptāś ca bhavanti | nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅga-vilokanād [BhP 7.12.46] iti śrī-kardama-varṇanāt | ataeva tat- sāmīpyādike'pi teṣām anāgrahaḥ | ye tu tat-parikara- (page 31) viśeṣābhimāninas te khalu tat-tat-prīti-viśeṣotkaṇṭhino yadā bhavanti tadā tat-tat-sevā-viśeṣecchayā prārthayanta eva tat-sāmīpyādikam | tat-prārthanā ca prīti-vilāsa-rūpaiva | puṣṇāti ca tām iti guṇa eva | yadā ca teṣāṃ dainyena tat-prāpty-asambhāvanā jāyate tadāpi ca tat-prīty-aviccheda-mātraṃ prārthayante | so'pi ca guṇa eva | yat tu kevala-saṃsāra-mokṣa-tat- sāmīpyānanda-viśeṣa-prārthanaṃ prīti-vikāratā-śūnyaṃ tat punaḥ sarvathā keṣāṃcid apy ekāntināṃ nābhirucitam | ataeva sarvaṃ mad-bhakti-yogena [BhP 11.20.33] ity ādau kathañcid bhakty-upayogitvenaiveti | evaṃ sālokya-sārṣṭi [BhP 3.29.13] ity ādau | teṣāṃ madhye sevanaṃ vinā yat tan na gṛhṇanti iti kathyate | tatraikatva-lakṣaṇaṃ sāyujyaṃ tu svarūpata eva tad-vinābhūtam | anyat tu vāsanā-bhedena | sārūpyasya tu sevopakāritvaṃ śobhā-viśeṣeṇa | śrī- vaikuṇṭhe'pi tadīya-nitya-sevakānāṃ tathaiva tādṛśatvam | loke'pi kiśora- vidagdha-kṣiti-pati-putraiḥ samāna-rūpa-vayaskā sevakāḥ saṅgṛhītā dṛśyante ślāghyante ca lokaiḥ | tasmād yathā tathā śrīmat-prīter eva puruṣārthatvam ity āyātam | te prīty-eka-puruṣārthino'pi bhāva-viśeṣeṇānyad vāñchantu na vāñchantu vā sva-sva-bhakti-jāty-anurūpā bhakti-parikarāḥ padārthāḥ saṃsāra-dhvaṃsa-pūrvakam udayanta eva | na te kadācid vyabhiracanti ca | tad etad uktam - animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddher garīyasī | jarayaty āśu yā kośaṃ nigīrṇam analo yathā || naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin mat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥ | ye 'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi || paśyanti te me rucirāṇy amba santaḥ prasanna-vaktrāruṇa-locanāni | rūpāṇi divyāni vara-pradāni sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti || tair darśanīyāvayavair udāra- vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ | hṛtātmano hṛta-prāṇāṃś ca bhaktir anicchato me gatim aṇvīṃ prayuṅkte || atho vibhūtiṃ mama māyāvinas tām aiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttam | śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ parasya me te 'śnuvate tu loke || na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me 'nimiṣo leḍhi hetiḥ | yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam || [BhP 3.25.33-39] iti | aṇvīṃ durjñeyāṃ pārṣada-lakṣaṇām ity arthaḥ | tad evaṃ tat-kratu-nyāyena ca śuddha-bhaktānām anyā gatir nāsty eva | śrutiś ca - yathā kratur asmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati [BAU 3.14.1] iti, kratur atra saṅkalpa iti bhāṣya-kārāḥ | śruty-antaraṃ ca - sa yathākāmo bhavati tat kratur bhavati yat kratur bhavati tat karma kurute yat karma kurute tad abhisampadyate [BAU 4.4.6] iti | anyac ca yad yathā yathopāsate tad eva bhavanti iti | śrī-bhagavat-pratijñā ca - ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham [Gītā 4.11] iti | tathaiva brahma-vaivarte - yadi māṃ prāptum icchanti prāpnuvanty eva nānyathā iti | tatra śrī-vraja-devīnāṃ sā gatiḥ śrī-kṛṣṇa-sandarbhe saṅgamitaivāsti | mayi bhaktir hi bhūtānām amṛtatvāya kalpate diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṃ mad-āpanaḥ || [BhP 10.82.44] ity-ādi-balena vacanāntarāṇām arthāntara-sthāpanena ca | tathaiva tāḥ prati svayam abhupagacchati --- saṅkalpo viditaḥ sādhvyo bhavatināṃ madarcanam | mayānu-moditaḥ so'sau satyo bhavitum arhati || na mayy āveśitadhiyāṃ kāmaḥ kāmāya kalpate | (page 32) bharjitāḥ kvathitā dhānā prāyo bījāya neṣyate || [BhP 10.22.25-26] mad-arcanaṃ pati-bhāva-maya-mad-ārādhanātmako bhavatīnāṃ saṅkalpo vidito'numoditaś ca san satyaḥ sarvadā tādṛśa-mad-arcanāvyabhicārī bhavitum arhati yujyate eva | sa ca parama-premavatīnāṃ nānyavat phalāntarāpekṣaḥ kintu svayam evāsvādyaḥ | yataḥ na mayy āveśita-dhiyām iti | mayy āveśita-dhiyām ekānta-bhakta-mātrāṇāṃ kāmo mad-arcanātmakaḥ saṅkalpaḥ kāmāya phalāntarābhilāṣāya na kalpate, kintu svayam evāsvādyo bhavatīty arthaḥ | tatrārthāntara-nyāsaḥ bharjitā iti | prāya iti vitarke | dhānā bhṛṣṭa-yavāḥ tāḥ svarūpata eva bharjitāḥ punaḥ svāda-viśeṣārthaṃ dhṛtena vā bharjitā guḍādibhiḥ kvathitāś ca satyo bījāya bījatvāya neśate na kalpante | yavavat tābhir anya-yava-phalanaṃ neṣyate kintu tā evāsvādyanta ity arthaḥ | tasmāt tādṛśa-mad-arcanam eva bhavatīnāṃ parama-phalam iti bhāvaḥ | yac ca viṣaya-mahimnā śāntir evāsāṃ bhaviṣyatīti śāntānām utprekṣitam | tac ca tābhiḥ svayam evānubhūyānya-viṣayatvenaiva itara-rāga-vismāraṇam ity anena | śrī-kṛṣṇa-viṣayatve tu tad-aśāntir eva darśitā surata-vardhanam ity anena | || 10.22 || śrī-bhagavān vraja-kumārīḥ || 51 ||

[५२] तथा श्री-पट्ट-महिष्य्-आदीनां श्री-यादवादीनां च गतिस् तथैव सङ्गमितास्ति । एते हि यादवाः सर्वे मद्-गणा एव भामिनि इत्य् आदि, रेमे रमाभिर् निज-काम-सम्प्लुत [भ्प् १०.५९.४३] इत्य् आदि-वचन-बलेन । जयति जननिवासः [भ्प् १०.९०.४८] इत्य्-आदि-स्फुटार्थ-दर्शनेन लीलान्तरस्यैन्द्र- जालिकत्वात् । कूर्म-पुराण-गत-साक्षात्-सीता-हरण-प्रत्याख्यायि-मायिक- सीता-हरणाख्यान-तुल्यत्व-स्थापनाय च । तथैव तदीय-नित्य-गण- विशेषाणां श्रीमत्-पाण्डवानाम् अपि गतिर् व्याख्येया । तत्र श्रीमद्- अर्जुनस्य, यथा- एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्ण-पाद-सरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद् विमला मतिः ॥ वासुदेवाङ्घ्र्य्-अनुध्यान- परिबृंहित-रंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेष- कषाय-धिषणो ऽर्जुनः ॥ गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राम-मूर्धनि । काल-कर्म-तमो-रुद्धं पुनर् अध्यगमत् प्रभुः ॥ विशोको ब्रह्म-सम्पत्त्या सञ्छिन्न-द्वैत-संशयः । लीन-प्रकृति-नैर्गुण्याद् अलिङ्गत्वाद् असम्भवः ॥ [भ्प् १.१५.२८-३१} शान्ता चेतसि चक्षुषीव भगवद्-आविर्भावेन दुःख-रहिता । अतएव विमला तद्-वृत्ति-भूता ये कालुष-विशेषास् तैर् अपि रहिता । वासुदेवेत्य् आदिनोत्तर- पद्य-द्वयेन तस्यैव विवरणम् । तत्रानुध्यानं पूर्वोक्ता चिन्तैव । कषायः पूर्वोक्तं मलम् एव । माम् एवैष्यसि [गीता १८.६५] इत्य् अन्तम् । कालो भगवल्-लीलेच्छा-मयः । कर्म तल्-लीला । तमस् तल्-लीलावेशेन तद्- अनुसन्धानम् । अध्यगमत् तन्-महा-विच्छेदस्य तस्यान्तेऽपि तथा तत्- प्राप्तः पुनर् माम् एवैष्यसि इत्य् एतद्-वाक्यं यथार्थत्वेनानुभूतवान् । ततश् च कृतार्थोऽभवद् इत्य् आह विशोक इत्य् आदि । ब्रह्म-सम्पत्त्या श्रीमन्- नराकार-पर-ब्रह्म-साक्षात्कारेण । संछिन्न इयं (पगे ३३) मम चेतसि स्फूर्तिर् एव । साक्षात्कारस् त्व् अन्य इति द्वैते संशयो येन सः । तदा भगवत्- प्राप्तौ नान्यवज्-जन्मान्तर-प्राप्ति-काल-सन्धिर् अप्य् अन्तरायोऽभवद् इत्य् आह लीनेति । लीना पलायिता प्रकृतिर् गुण-कारणं यस्माद् एवम्भूतं यन् नैर्गुण्यं तस्माद् धेतोः । गुण-तत्-कारणातीतत्वाद् इत्य् अर्थः । तथैव अलिङ्गत्वात् प्राकृत-शरीर-रहितत्वाच् च । असम्भवो जन्मान्तर-रहितः । तस्माद् अनन्तरं चक्षुष्य्-आविर्भवतीत्य् एव विशेष इति भावः । अतः कलिं प्रति श्री-परीक्षिद्-वचनं चाग्रे यस् त्वं दूरं गते कृष्णे सह गाण्डीव- धन्वना [भ्प् १.१७.६] इति, एवं येऽध्यासनं राज-किरीट-जुष्टं सद्यो जहुर् भगवत्-पार्श्व-कामाः [भ्प् १.१९.२०] इति श्री-मुनि-वृन्द-वाक्यं च । तस्मात् सर्वेषां पाण्डवानां तदीयानां च सैव गतिः व्याख्येया । श्री-विदुरादीनां यम् अलोकादि-गतिश् च तत्-तद्-अंशेनैव स्व-स्वाधिकार-पालनार्थं लीलया काय-व्यूहेनेति ज्ञेयम् । तद् इत्थम् एव श्री-भागवत-भारतयोर् अविरोधः स्याद् इति ॥ ॥ १.१५ ॥ श्री-सुतः ॥ ५२ ॥

[52] tathā śrī-paṭṭa-mahiṣy-ādīnāṃ śrī-yādavādīnāṃ ca gatis tathaiva saṅgamitāsti | ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini ity ādi, reme ramābhir nija-kāma-sampluta [BhP 10.59.43] ity ādi-vacana-balena | jayati jananivāsaḥ [BhP 10.90.48] ity-ādi-sphuṭārtha-darśanena līlāntarasyaindra- jālikatvāt | kūrma-purāṇa-gata-sākṣāt-sītā-haraṇa-pratyākhyāyi-māyika- sītā-haraṇākhyāna-tulyatva-sthāpanāya ca | tathaiva tadīya-nitya-gaṇa- viśeṣāṇāṃ śrīmat-pāṇḍavānām api gatir vyākhyeyā | tatra śrīmad- arjunasya, yathā- evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇa-pāda-saroruham | sauhārdenātigāḍhena śāntāsīd vimalā matiḥ || vāsudevāṅghry-anudhyāna- paribṛṃhita-raṃhasā | bhaktyā nirmathitāśeṣa- kaṣāya-dhiṣaṇo 'rjunaḥ || gītaṃ bhagavatā jñānaṃ yat tat saṅgrāma-mūrdhani | kāla-karma-tamo-ruddhaṃ punar adhyagamat prabhuḥ || viśoko brahma-sampattyā sañchinna-dvaita-saṃśayaḥ | līna-prakṛti-nairguṇyād aliṅgatvād asambhavaḥ || [BhP 1.15.28-31} śāntā cetasi cakṣuṣīva bhagavad-āvirbhāvena duḥkha-rahitā | ataeva vimalā tad-vṛtti-bhūtā ye kāluṣa-viśeṣās tair api rahitā | vāsudevety ādinottara- padya-dvayena tasyaiva vivaraṇam | tatrānudhyānaṃ pūrvoktā cintaiva | kaṣāyaḥ pūrvoktaṃ malam eva | mām evaiṣyasi [Gītā 18.65] ity antam | kālo bhagaval-līlecchā-mayaḥ | karma tal-līlā | tamas tal-līlāveśena tad- anusandhānam | adhyagamat tan-mahā-vicchedasya tasyānte'pi tathā tat- prāptaḥ punar mām evaiṣyasi ity etad-vākyaṃ yathārthatvenānubhūtavān | tataś ca kṛtārtho'bhavad ity āha viśoka ity ādi | brahma-sampattyā śrīman- narākāra-para-brahma-sākṣātkāreṇa | saṃchinna iyaṃ (page 33) mama cetasi sphūrtir eva | sākṣātkāras tv anya iti dvaite saṃśayo yena saḥ | tadā bhagavat- prāptau nānyavaj-janmāntara-prāpti-kāla-sandhir apy antarāyo'bhavad ity āha līneti | līnā palāyitā prakṛtir guṇa-kāraṇaṃ yasmād evambhūtaṃ yan nairguṇyaṃ tasmād dhetoḥ | guṇa-tat-kāraṇātītatvād ity arthaḥ | tathaiva aliṅgatvāt prākṛta-śarīra-rahitatvāc ca | asambhavo janmāntara-rahitaḥ | tasmād anantaraṃ cakṣuṣy-āvirbhavatīty eva viśeṣa iti bhāvaḥ | ataḥ kaliṃ prati śrī-parīkṣid-vacanaṃ cāgre yas tvaṃ dūraṃ gate kṛṣṇe saha gāṇḍīva- dhanvanā [BhP 1.17.6] iti, evaṃ ye'dhyāsanaṃ rāja-kirīṭa-juṣṭaṃ sadyo jahur bhagavat-pārśva-kāmāḥ [BhP 1.19.20] iti śrī-muni-vṛnda-vākyaṃ ca | tasmāt sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ tadīyānāṃ ca saiva gatiḥ vyākhyeyā | śrī-vidurādīnāṃ yam alokādi-gatiś ca tat-tad-aṃśenaiva sva-svādhikāra-pālanārthaṃ līlayā kāya-vyūheneti jñeyam | tad ittham eva śrī-bhāgavata-bhāratayor avirodhaḥ syād iti || || 1.15 || śrī-sutaḥ || 52 ||

[५३] अथ श्री-परीक्षितो गतिश् च - स वै महा-भागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यम् अदभ्र-बुद्धिः । ज्ञानेन वैयासकि-शब्दितेन भेजे खगेन्द्र-ध्वज-पाद-मूलम् ॥ [भ्प् १.१८.१६] इत्य् अनेन दर्शिता । एवम् एवाहुः - सर्वे वयं तावद् इहास्महे ऽथ कलेवरं यावद् असौ विहाय । लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्य् अयं भागवत-प्रधानः ॥ [भ्प् १.१९.२१] लोक-शब्देन चात्र नान्यल् लक्ष्यते । भगवत्-पार्श्व-कामा इति तेषाम् एवोक्ति- स्वारस्यात् । श्री-भागवत-प्रधान इति च । तस्माद् अन्ते चेद् ब्रह्म-कैवल्यं मन्यते, तथापि क्रम-भगवत्-प्राप्ति-रीत्या तद्-अनन्तरं भगवत्-प्राप्तिस् त्व् अवश्यं मन्येतैव । यथाजामिलस्य दर्शितम् । ॥ १.१९ ॥ श्री-मुनयः ॥ ५३ ॥ [५४] अथ सम्पद्यमानम् आज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले [भ्प् १.९.४४] इत्य् अत्रापि पूर्ववद् एव समाधानम् । किं वा निष्कल-ब्रह्म-शब्देन मायातीतो नराकृति-पर-ब्रह्म-भूतः श्री-कृष्ण एवोच्यते । तस्मिन् सम्पद्यमानता तत्-सङ्गतिर् एव । तथाह - अधोक्षजालम्भम् इहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृति-चक्र-शातनम् । तद् ब्रह्म-निर्वाण-सुखं विदुर् बुधास् ततो भजध्वं हृदये हृद्-ईश्वरम् ॥ [भ्प् ७.७.३७] हृदये वर्तमानं हृदि भजध्वम् । ॥ ७.७ ॥ श्री-प्रह्लादोऽसुर-बालकान् ॥ ५४ ॥

[53] atha śrī-parīkṣito gatiś ca - sa vai mahā-bhāgavataḥ parīkṣid yenāpavargākhyam adabhra-buddhiḥ | jñānena vaiyāsaki-śabditena bheje khagendra-dhvaja-pāda-mūlam || [BhP 1.18.16] ity anena darśitā | evam evāhuḥ - sarve vayaṃ tāvad ihāsmahe 'tha kalevaraṃ yāvad asau vihāya | lokaṃ paraṃ virajaskaṃ viśokaṃ yāsyaty ayaṃ bhāgavata-pradhānaḥ || [BhP 1.19.21] loka-śabdena cātra nānyal lakṣyate | bhagavat-pārśva-kāmā iti teṣām evokti- svārasyāt | śrī-bhāgavata-pradhāna iti ca | tasmād ante ced brahma-kaivalyaṃ manyate, tathāpi krama-bhagavat-prāpti-rītyā tad-anantaraṃ bhagavat-prāptis tv avaśyaṃ manyetaiva | yathājāmilasya darśitam | || 1.19 || śrī-munayaḥ || 53 || [54] atha sampadyamānam ājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale [BhP 1.9.44] ity atrāpi pūrvavad eva samādhānam | kiṃ vā niṣkala-brahma-śabdena māyātīto narākṛti-para-brahma-bhūtaḥ śrī-kṛṣṇa evocyate | tasmin sampadyamānatā tat-saṅgatir eva | tathāha - adhokṣajālambham ihāśubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛti-cakra-śātanam | tad brahma-nirvāṇa-sukhaṃ vidur budhās tato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛd-īśvaram || [BhP 7.7.37] hṛdaye vartamānaṃ hṛdi bhajadhvam | || 7.7 || śrī-prahlādo'sura-bālakān || 54 ||

[५५] सा च कृत-सङ्गतिस् तस्य प्रापञ्चिकागोचरतयापि कृष्ण-रूपेणैवानन्तधा- प्रकाशमानस्य श्री-कृष्णस्यैव प्रकाशान्तरे सम्भवेत् । अन्यथा विजय- सखे रतिर् अस्तु मेऽनवद्या [भ्प् १.९.३३] इति सङ्कल्पानुरूपा फल-प्राप्तिर् विरुध्येत । अथ श्री-पृथोर् गतिर् अपि श्री-परीक्षिद्वद् एव व्याख्येया । तस्यापि ब्रह्म- धारणान्तरं ब्रह्म-कैवल्य-विलक्षणां श्री-कृष्ण-लोक-प्राप्तिम् एव तद्- भार्याया अर्चिषो गति-दर्शनया सूचयन्ति - अहो इयं वधूर् धन्या या चैवं भू-भुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर् वधूर् इव ॥ सैषा नूनं व्रजत्य् ऊर्ध्वम् अनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मान् अतीत्यार्चिर् दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ [भ्प् ४.२३.२५-२६] (पगे ३४) टीका च - त्रयोविंशे सभार्यस्य वने नित्य-समाधितः । विमानम् अधिरुह्याथ वैकुण्ठ-गतिर् ईर्यते ॥ इत्य् एषा ॥ ॥ ४.२ ॥ देव्यः परस्परम् ॥ ५५ ॥

[55] sā ca kṛta-saṅgatis tasya prāpañcikāgocaratayāpi kṛṣṇa-rūpeṇaivānantadhā- prakāśamānasya śrī-kṛṣṇasyaiva prakāśāntare sambhavet | anyathā vijaya- sakhe ratir astu me'navadyā [BhP 1.9.33] iti saṅkalpānurūpā phala-prāptir virudhyeta | atha śrī-pṛthor gatir api śrī-parīkṣidvad eva vyākhyeyā | tasyāpi brahma- dhāraṇāntaraṃ brahma-kaivalya-vilakṣaṇāṃ śrī-kṛṣṇa-loka-prāptim eva tad- bhāryāyā arciṣo gati-darśanayā sūcayanti - aho iyaṃ vadhūr dhanyā yā caivaṃ bhū-bhujāṃ patim | sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīr vadhūr iva || saiṣā nūnaṃ vrajaty ūrdhvam anu vainyaṃ patiṃ satī | paśyatāsmān atītyārcir durvibhāvyena karmaṇā || [BhP 4.23.25-26] (page 34) ṭīkā ca - trayoviṃśe sabhāryasya vane nitya-samādhitaḥ | vimānam adhiruhyātha vaikuṇṭha-gatir īryate || ity eṣā || || 4.2 || devyaḥ parasparam || 55 ||

[५६] श्री-भागवतस्यान्ते भक्ति-निष्ठाया एव सूचितत्वात् नान्या गतिश् चिन्त्या । यथा तम् उद्दिश्य तत्रापि इत्य् आदि गद्ये -- भगवतः कर्म-बन्ध- विध्वंसन-श्रवण-स्मरण-गुण-विवरण-चरणारविन्द-युगलं मनसा विदधद् [भ्प् ५.९.१] इत्य् आदि । स्पष्टम् ॥ ॥ ५.९ ॥ श्री-शुकः ॥ ५६ ॥

[56] śrī-bhāgavatasyānte bhakti-niṣṭhāyā eva sūcitatvāt nānyā gatiś cintyā | yathā tam uddiśya tatrāpi ity ādi gadye -- bhagavataḥ karma-bandha- vidhvaṃsana-śravaṇa-smaraṇa-guṇa-vivaraṇa-caraṇāravinda-yugalaṃ manasā vidadhad [BhP 5.9.1] ity ādi | spaṣṭam || || 5.9 || śrī-śukaḥ || 56 ||

[५७] रहूगण-महिमानम् उद्दिश्य च - एवं हि नृप भगवद्- आश्रिताश्रितानुभावः [भ्प् ५.१३.२५] इति स्पष्टम् । ॥ ५.१३ ॥ श्री-शुकः ॥ ५७ ॥

[57] rahūgaṇa-mahimānam uddiśya ca - evaṃ hi nṛpa bhagavad- āśritāśritānubhāvaḥ [BhP 5.13.25] iti spaṣṭam | || 5.13 || śrī-śukaḥ || 57 ||

[५८] यो दुस्त्यज [भ्प् ५.१४.४४] इत्य् आदौ मधुद्विट्- सेवानुरक्त-मनसाम् अभवो ऽपि फल्गुः इति च । स्पष्टम् । ॥ ५.१४ ॥ श्री-शुकः ॥ ५८ ॥

[58] yo dustyaja [BhP 5.14.44] ity ādau madhudviṭ- sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ iti ca | spaṣṭam | || 5.14 || śrī-śukaḥ || 58 ||

[५९] अतो विष्णु-पुराणाद्य्-उक्ता ज्ञानि-भरताद्याः कल्प-भेदेनान्ये एव ज्ञेया । अधनो ऽयं धनं प्राप्य माद्यन्न् उच्चैर् न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मे ऽभूरि नाददात् ॥ [भ्प् १०.८१.२०] अभूर्य् अपि । यथा च - नूनं ब्१अतैतन्-मम दुर्भगस्य शश्वद् दरिद्रस्य समृद्धि-हेतुः महा-विभूतेर् अवलोकतो ऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ [भ्प् १०.८१.३३] इत्य् अनन्तरम्, नन्व् अब्रुवाणो दिशते समक्षम् [भ्प् १०.८१.३४] इत्य् आदिकं, किञ्चित् करोत्य् उर्व् अपि यत् स्वदत्तम् [भ्प् १०.८१.३५] इत्य् आदिकं चोक्त्वा तद्-गुणोद्दीपित-प्रीतिर् आह तस्यैव मे सौहृद-सख्य-मैत्री- दास्यं पुनर् जन्मनि जन्मनि स्यात् महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस् तत्-पुरुष-प्रसङ्गः ॥ [भ्प् १०.८१.३६] निरुपाधिकोपकार-मयं सौहृदम् । सह-विहारितामयं तद् एव सख्यम् । मैत्री स्निग्धत्वम् । दास्यं सेवकत्व-मात्रम् अपि स्यात् । द्वन्द्वैक्यम् । महानुभावेन तेनैव । अतएव सा सम्पत्तिर् अपि भगवत्-सेवार्थम् एव तेन नियुक्तेत्य् आयातम् । ॥ १०.८१ ॥ श्रीदाम-विप्रः ॥ ५९-६० ॥ [६१] तद् एवं भगवत्-प्रीतेर् एव परम-पुरुषार्थता स्थापिता । अथ तस्याः स्वरूप-लक्षणं श्री-विष्णु-पुराणे प्रह्लादेनातिदेश-द्वारा दर्शितम् - या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ [विप् १.२०.१९] इति । या यल्-लक्षणा सा तल्-लक्षणा इत्य् अर्थः । न तु या सैवेति वक्ष्यमाण- लक्षणैक्यात् । तथापि - पूर्वस्या माया-शक्ति-वृत्तिमयत्वेन उत्तरस्याः स्वरूप-शक्ति-मयत्वेन भेदात् । एतद् उक्तं भवति - प्रीति-शब्देन खलु मृत्-प्रमोद-हर्सानन्दादि-पर्यायं सुखम् उच्यते । भाव-हार्द- सौहृदादि-पर्याया प्रियता चोच्यते । तत्र उल्लासात्मको ज्ञान-विशेषः सुखम् । तथा विषयानुकूल्यात्मकस् तद्-आनुकूल्यानुगत-तत्-स्पृहा-तद्- अनुभव-हेतुकोल्लास-मय-ज्ञान-विशेषः प्रियता । अतएवास्यां सुखत्वेऽपि पूर्वतो वैशिष्ट्यम् । तयोः प्रतियोगिणौ च क्रमेण दुःख-द्वेषौ । अतः सुखस्य उल्लास-मात्रात्मकत्वाद् आश्रय एव (पगे ३५) विद्यते, न तु विषयः । एवं तत्-प्रतियोगिनो दुःखस्य च प्रियतायास् त्व् आनुकूल्य-स्पृहात्मकत्वाद् विषयश् च विद्यते । एवं प्रातिकूल्यात्मकस्य तत्-प्रतियोगिनो द्वेषस्य च । तत्र सुख-दुःखयोर् आश्रयौ सुष्ठु-दुष्ट-कर्माणौ जीवौ । प्रियता-द्वेषयोर् आश्रयौ प्रीयमाण-द्विषन्तौ विषयौ च तत्-प्रिय-द्वेष्यौ । तत्र प्रीत्य्- अर्थानां क्रियाणां विषयस्याधिकरणत्वम् एव दीप्त्य्-अर्थवत् । द्वेषार्थानां तु विषयस्य कर्मत्वं हन्त्य् अर्थवत् । एतद् उक्तं भवति कर्तुर् ईप्सिततमं खलु कर्म । ईप्सिततमत्वं च या क्रियारभ्यते साक्षात् तयैव साधयितुम् इष्टतमत्वम् । साधनं चोत्पाद्यत्वेन विकार्यत्वेन संस्कार्यत्वेन प्राप्यत्वेन च सम्पादनम् इति चतुर्विधम् । तस्माद् अन्तर्भूतण्य् अर्थो घो धातुः स एव स-कर्मकः स्यात्, नान्यः । यथा घटं करोतीत्य् उक्ते घटे उत्पद्यते तम् उत्पादयतीति गम्यते । तण्डुलं पचतीति तण्डुलो विक्लिद्यति तं विक्लेदयतीत्य् आदि । सत्ता-दीप्त्य्-आदीनां तु न तादृशत्वं गम्यत इत्य् अकर्मकत्वम् एवेति । न च प्रीतेर् ज्ञान-रूपत्वेन सकर्मकत्वम् आशङ्क्यम् । चेतति-प्रभृतीनां तद्-विनाभाव-दर्शनात् । अतो ब्रह्म-ज्ञानवद् भूत-रूपोऽयम् अर्थो, न च यज्ञादि-ज्ञानवद् भव्य-रूपो विधि-सापेक्ष इति सिद्धम् । तद् एवं प्रीति-शब्दस्य सुख-पर्यायत्वे प्रियता-पर्यार्थत्वे च स्थिते या प्रीतिर् अविवेकानाम् इत्य् अत्र तूत्तरत्रत्वम् एव स्पष्टम् । न पूर्वत्वम् । पूर्वत्वे सति विषयेष्व् अनुभूयमानेषु या प्रीतिः सुखम् इत्य् अर्थः । उत्तरत्वे तु विषयेषु या प्रीतिः प्रियतेत्य् अर्थः । ततश् चानुभूयमानेष्व् इत्य् अध्याहार-कल्पनया क्लिष्टा प्रतिपत्तिर् इति । तद् एवं पुत्रादि-विषयक-प्रीतेस् तद्-आनुकूल्याद्य्-आत्मकत्वेन भगवत्- प्रीतेर् अपि तथाभूतत्वेन समान-लक्षणत्वम् एव । तत्र पूर्वस्या माया- शक्ति-वृत्तिमयत्वम् इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम् [गीता १३.६] इत्य् आदिना श्री- गीतोपनिषद्-आदौ व्यक्तम् अस्ति । उत्तरस्यास् तु स्वरूप-शक्ति-वृत्तिमयत्वम् अन्तिके दर्शयिष्यामः । तस्मात् साधु व्याख्यातं या यल्-लक्षणा सा तल्- लक्षणा इति । इयम् एव भगवत्-प्रीतिर् भक्ति-शब्देनाप्य् उच्यते परमेश्वर- निष्ठत्वात् पित्रादि-गुरु-विषयक-प्रीतिवत् । अतएव तद्-अव्यवहित-पूर्व-पद्ये भक्ति-शब्देनैविपादाय प्रार्थितासौ नाथ योनि-सहस्रेष्व् [विप् १.२०.१८] इत्य् आदौ । अत्र या प्रार्थिता, सैव हि स्वरूप-निर्देश-पूर्वकम् उत्तर-श्लोकेन या प्रीतिर् इत्य् आदिना विविच्य प्रार्थिता । अतएव न पौनरुक्त्यम् अपि । अतो द्वयोर् ऐक्याद् एव श्रीमत्- परमेश्वरेणाप्य् अनुगृह्णता तयोर् एकयोक्त्यैवानुभाषितम् भक्तिर् मयि तवास्त्य् एव भूयोऽप्य् एवं भविष्यति [विप् १.२०.२०] इति । तयोर् भेदे तु तद्वत् प्रीतिर् अप्य् अनुभाष्येत । अतएव हे माप लक्ष्मीपते सा विषय-प्रीतिर् मम हृदयात् सर्पतु पलायताम् इति विरक्ति-प्रार्थना- मयोऽर्थोऽपि न सङ्गच्छते । तस्या अप्य् अनुभाषणाभावात् नापसर्पत्व् इति प्रसिद्ध-पाठान्तर्-विरोधाच् च । ततस् तद्-भक्तेर् अपि तत्-प्रीति-पर्यायत्वे स्थितेऽपि प्रीणातिवन् न भजतिः सर्व-प्रत्ययान्त एव प्रीतिं [दृष्ट्वा] वदति प्र्योगादर्शनात् [प्रयोग-दर्शनात्] । प्रयोगस् तु क्तिन्-क्त-प्रत्ययान्त एव दृश्यते । यदा च प्रीत्य्-अर्थ-वृत्तिस् तदा प्रीणातिवद् अकर्मक एव भवतीति । तद् एवं विषय-प्रीति- (पगे ३६) दृष्टान्तेन श्री-भगवद्- विषयानुकूल्यात्मकस् तद्-अनुगत-स्पृहादिमयो ज्ञान-विशेषस् तत्-प्रीतिर् इति लक्षितम् । विषय-माधुर्यानुभववत् भगवन्-माधुर्यानुभवस् तु ततोऽन्यः । अतएव भक्तिर् विरक्तिर् भगवत्-प्रबोधः [भ्प् ११.२.४३] इति भेदेनाम्नातम् । भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधो ऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ [गीत ११.५४] अथैनं भगवत्-प्रीतिं साक्षाद् एव लक्षयति सार्धेन - देवानां गुण-लिङ्गानाम् आनुश्रविक-कर्मणाम् । सत्त्व एवैक-मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी ॥ [भ्प् ३.२५.३२] पूर्वं श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति [भ्प् ३.२५.२५] इत्य् उक्तम् । अत्र यद्यपि रति-भक्त्योर् द्वयोर् अपि तारतम्य-मात्र-भेदयोः प्रीतित्वम् एव तथापि प्रीत्य्-अतिशय-लक्षणायां प्रेमाख्यायां भक्तौ तद् अतिस्फुटं स्याद् इति कृत्वा भक्ति-पदेन ताम् उपादाय लक्षयति । अर्थश् चायम् - गुण- लिङ्गानां गुण-त्रयोपाधीनाम् । आनुश्रविकं श्रुति-पुराणादिगम्यं कर्माचरितं येषां ते तथोक्ताः । तेषां देवानां श्री-विष्णु-ब्रह्म-शिवानां मध्ये सत्त्वे सान्निध्य-मात्रेण सत्त्व-गुणोपकारके स्वरूप-शक्ति-वृत्ति- भूत-शुद्ध-सत्त्वात्मके वा श्री-विष्णौ । एतच् चोपलक्षणम् । श्री-भगवद्- आद्य्-अनन्ताविर्भावेष्व् एकस्मिन्न् अपीत्य् अर्थः । एव-कारेण नेतरत्र न च तत्रापि चेतरत्रापि च । एक-मनसः पुरुषस्य या वृत्तिस् तद्-आनुकूल्यात्मको ज्ञान-विशेषः । अनिमित्ता फलाभिसन्धि-शून्या । स्वाभाविकी स्वरसत एव विषय-सौन्दर्याद् अयत्नेनैव जायमाना न च बलाद् आपाद्यमाना । सा भाग-घती भक्तिः प्रीतिर् इत्य् अर्थः । प्रीति-सम्बन्धाद् एवान्यस्या भक्तेः स्वाभाविकत्वं स्यात् । तस्माद् वृत्ति-शब्देन प्रीतिर् एवात्र मुख्यत्वेन ग्राह्येति । सा च सिद्धेर् मोक्षाद् गरीयसी इति । सालोक्य-सार्ष्टि इत्य् आदि श्रवणात् । अतएव ज्ञान-साध्यस्यापि तिरस्कार-प्रसिद्धेर् ज्ञान-मात्र- तिरस्कारार्थ-सिद्धेर् ज्ञानाद् इति व्याख्यानम् असदृशम् । अत्र मोक्षाद् गरीयस्त्वत्वेन तस्या वृत्तेर् गुणातीतत्वं ततोऽपि घन-परमानन्दत्वं च दर्शितम् । ॥ ३.२५ ॥ श्री-कपिल-देवः ॥ ६१ ॥

[59] ato viṣṇu-purāṇādy-uktā jñāni-bharatādyāḥ kalpa-bhedenānye eva jñeyā | adhano 'yaṃ dhanaṃ prāpya mādyann uccair na māṃ smaret | iti kāruṇiko nūnaṃ dhanaṃ me 'bhūri nādadāt || [BhP 10.81.20] abhūry api | yathā ca - nūnaṃ b1ataitan-mama durbhagasya śaśvad daridrasya samṛddhi-hetuḥ mahā-vibhūter avalokato 'nyo naivopapadyeta yadūttamasya || [BhP 10.81.33] ity anantaram, nanv abruvāṇo diśate samakṣam [BhP 10.81.34] ity ādikaṃ, kiñcit karoty urv api yat svadattam [BhP 10.81.35] ity ādikaṃ coktvā tad-guṇoddīpita-prītir āha tasyaiva me sauhṛda-sakhya-maitrī- dāsyaṃ punar janmani janmani syāt mahānubhāvena guṇālayena viṣajjatas tat-puruṣa-prasaṅgaḥ || [BhP 10.81.36] nirupādhikopakāra-mayaṃ sauhṛdam | saha-vihāritāmayaṃ tad eva sakhyam | maitrī snigdhatvam | dāsyaṃ sevakatva-mātram api syāt | dvandvaikyam | mahānubhāvena tenaiva | ataeva sā sampattir api bhagavat-sevārtham eva tena niyuktety āyātam | || 10.81 || śrīdāma-vipraḥ || 59-60 || [61] tad evaṃ bhagavat-prīter eva parama-puruṣārthatā sthāpitā | atha tasyāḥ svarūpa-lakṣaṇaṃ śrī-viṣṇu-purāṇe prahlādenātideśa-dvārā darśitam - yā prītir avivekānāṃ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || [ViP 1.20.19] iti | yā yal-lakṣaṇā sā tal-lakṣaṇā ity arthaḥ | na tu yā saiveti vakṣyamāṇa- lakṣaṇaikyāt | tathāpi - pūrvasyā māyā-śakti-vṛttimayatvena uttarasyāḥ svarūpa-śakti-mayatvena bhedāt | etad uktaṃ bhavati - prīti-śabdena khalu mṛt-pramoda-harsānandādi-paryāyaṃ sukham ucyate | bhāva-hārda- sauhṛdādi-paryāyā priyatā cocyate | tatra ullāsātmako jñāna-viśeṣaḥ sukham | tathā viṣayānukūlyātmakas tad-ānukūlyānugata-tat-spṛhā-tad- anubhava-hetukollāsa-maya-jñāna-viśeṣaḥ priyatā | ataevāsyāṃ sukhatve'pi pūrvato vaiśiṣṭyam | tayoḥ pratiyogiṇau ca krameṇa duḥkha-dveṣau | ataḥ sukhasya ullāsa-mātrātmakatvād āśraya eva (page 35) vidyate, na tu viṣayaḥ | evaṃ tat-pratiyogino duḥkhasya ca priyatāyās tv ānukūlya-spṛhātmakatvād viṣayaś ca vidyate | evaṃ prātikūlyātmakasya tat-pratiyogino dveṣasya ca | tatra sukha-duḥkhayor āśrayau suṣṭhu-duṣṭa-karmāṇau jīvau | priyatā-dveṣayor āśrayau prīyamāṇa-dviṣantau viṣayau ca tat-priya-dveṣyau | tatra prīty- arthānāṃ kriyāṇāṃ viṣayasyādhikaraṇatvam eva dīpty-arthavat | dveṣārthānāṃ tu viṣayasya karmatvaṃ hanty arthavat | etad uktaṃ bhavati kartur īpsitatamaṃ khalu karma | īpsitatamatvaṃ ca yā kriyārabhyate sākṣāt tayaiva sādhayitum iṣṭatamatvam | sādhanaṃ cotpādyatvena vikāryatvena saṃskāryatvena prāpyatvena ca sampādanam iti caturvidham | tasmād antarbhūtaṇy artho gho dhātuḥ sa eva sa-karmakaḥ syāt, nānyaḥ | yathā ghaṭaṃ karotīty ukte ghaṭe utpadyate tam utpādayatīti gamyate | taṇḍulaṃ pacatīti taṇḍulo viklidyati taṃ vikledayatīty ādi | sattā-dīpty-ādīnāṃ tu na tādṛśatvaṃ gamyata ity akarmakatvam eveti | na ca prīter jñāna-rūpatvena sakarmakatvam āśaṅkyam | cetati-prabhṛtīnāṃ tad-vinābhāva-darśanāt | ato brahma-jñānavad bhūta-rūpo'yam artho, na ca yajñādi-jñānavad bhavya-rūpo vidhi-sāpekṣa iti siddham | tad evaṃ prīti-śabdasya sukha-paryāyatve priyatā-paryārthatve ca sthite yā prītir avivekānām ity atra tūttaratratvam eva spaṣṭam | na pūrvatvam | pūrvatve sati viṣayeṣv anubhūyamāneṣu yā prītiḥ sukham ity arthaḥ | uttaratve tu viṣayeṣu yā prītiḥ priyatety arthaḥ | tataś cānubhūyamāneṣv ity adhyāhāra-kalpanayā kliṣṭā pratipattir iti | tad evaṃ putrādi-viṣayaka-prītes tad-ānukūlyādy-ātmakatvena bhagavat- prīter api tathābhūtatvena samāna-lakṣaṇatvam eva | tatra pūrvasyā māyā- śakti-vṛttimayatvam icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkham [Gītā 13.6] ity ādinā śrī- gītopaniṣad-ādau vyaktam asti | uttarasyās tu svarūpa-śakti-vṛttimayatvam antike darśayiṣyāmaḥ | tasmāt sādhu vyākhyātaṃ yā yal-lakṣaṇā sā tal- lakṣaṇā iti | iyam eva bhagavat-prītir bhakti-śabdenāpy ucyate parameśvara- niṣṭhatvāt pitrādi-guru-viṣayaka-prītivat | ataeva tad-avyavahita-pūrva-padye bhakti-śabdenaivipādāya prārthitāsau nātha yoni-sahasreṣv [ViP 1.20.18] ity ādau | atra yā prārthitā, saiva hi svarūpa-nirdeśa-pūrvakam uttara-ślokena yā prītir ity ādinā vivicya prārthitā | ataeva na paunaruktyam api | ato dvayor aikyād eva śrīmat- parameśvareṇāpy anugṛhṇatā tayor ekayoktyaivānubhāṣitam bhaktir mayi tavāsty eva bhūyo'py evaṃ bhaviṣyati [ViP 1.20.20] iti | tayor bhede tu tadvat prītir apy anubhāṣyeta | ataeva he māpa lakṣmīpate sā viṣaya-prītir mama hṛdayāt sarpatu palāyatām iti virakti-prārthanā- mayo'rtho'pi na saṅgacchate | tasyā apy anubhāṣaṇābhāvāt nāpasarpatv iti prasiddha-pāṭhāntar-virodhāc ca | tatas tad-bhakter api tat-prīti-paryāyatve sthite'pi prīṇātivan na bhajatiḥ sarva-pratyayānta eva prītiṃ [dṛṣṭvā] vadati pryogādarśanāt [prayoga-darśanāt] | prayogas tu ktin-kta-pratyayānta eva dṛśyate | yadā ca prīty-artha-vṛttis tadā prīṇātivad akarmaka eva bhavatīti | tad evaṃ viṣaya-prīti- (page 36) dṛṣṭāntena śrī-bhagavad- viṣayānukūlyātmakas tad-anugata-spṛhādimayo jñāna-viśeṣas tat-prītir iti lakṣitam | viṣaya-mādhuryānubhavavat bhagavan-mādhuryānubhavas tu tato'nyaḥ | ataeva bhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥ [BhP 11.2.43] iti bhedenāmnātam | bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa || [Gīta 11.54] athainaṃ bhagavat-prītiṃ sākṣād eva lakṣayati sārdhena - devānāṃ guṇa-liṅgānām ānuśravika-karmaṇām | sattva evaika-manaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā || animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddher garīyasī || [BhP 3.25.32] pūrvaṃ śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati [BhP 3.25.25] ity uktam | atra yadyapi rati-bhaktyor dvayor api tāratamya-mātra-bhedayoḥ prītitvam eva tathāpi prīty-atiśaya-lakṣaṇāyāṃ premākhyāyāṃ bhaktau tad atisphuṭaṃ syād iti kṛtvā bhakti-padena tām upādāya lakṣayati | arthaś cāyam - guṇa- liṅgānāṃ guṇa-trayopādhīnām | ānuśravikaṃ śruti-purāṇādigamyaṃ karmācaritaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ | teṣāṃ devānāṃ śrī-viṣṇu-brahma-śivānāṃ madhye sattve sānnidhya-mātreṇa sattva-guṇopakārake svarūpa-śakti-vṛtti- bhūta-śuddha-sattvātmake vā śrī-viṣṇau | etac copalakṣaṇam | śrī-bhagavad- ādy-anantāvirbhāveṣv ekasminn apīty arthaḥ | eva-kāreṇa netaratra na ca tatrāpi cetaratrāpi ca | eka-manasaḥ puruṣasya yā vṛttis tad-ānukūlyātmako jñāna-viśeṣaḥ | animittā phalābhisandhi-śūnyā | svābhāvikī svarasata eva viṣaya-saundaryād ayatnenaiva jāyamānā na ca balād āpādyamānā | sā bhāga-ghatī bhaktiḥ prītir ity arthaḥ | prīti-sambandhād evānyasyā bhakteḥ svābhāvikatvaṃ syāt | tasmād vṛtti-śabdena prītir evātra mukhyatvena grāhyeti | sā ca siddher mokṣād garīyasī iti | sālokya-sārṣṭi ity ādi śravaṇāt | ataeva jñāna-sādhyasyāpi tiraskāra-prasiddher jñāna-mātra- tiraskārārtha-siddher jñānād iti vyākhyānam asadṛśam | atra mokṣād garīyastvatvena tasyā vṛtter guṇātītatvaṃ tato'pi ghana-paramānandatvaṃ ca darśitam | || 3.25 || śrī-kapila-devaḥ || 61 ||