Sections 308–326

[३०८] एवं च - शान्ताः सम-दृशः शुद्धाः सर्व-भूतानुरञ्जनाः । यान्त्य् अञ्जसाच्युत-पदम् अच्युत-प्रिय-बान्धवाः ॥ [भ्प् ४.१२.३७] (पगे १६१) अच्युत एव प्रिय-बान्धवो येषाम् । अच्युतस्य पदं तत्-सनाथं लोकम् । अच्युत-शब्दावृत्त्या फलस्य केनाप्य् अंशेन व्यभिचारित्वं नेति दृश्यते ॥ ॥ ४.१२ ॥ श्री-मैत्रेयः ॥ ३०८ ॥

[308] evaṃ ca - śāntāḥ sama-dṛśaḥ śuddhāḥ sarva-bhūtānurañjanāḥ | yānty añjasācyuta-padam acyuta-priya-bāndhavāḥ || [BhP 4.12.37] (page 161) acyuta eva priya-bāndhavo yeṣām | acyutasya padaṃ tat-sanāthaṃ lokam | acyuta-śabdāvṛttyā phalasya kenāpy aṃśena vyabhicāritvaṃ neti dṛśyate || || 4.12 || śrī-maitreyaḥ || 308 ||

[३०९] अथ आत्म-निवेदनम् । तच् च देहादि-शुद्धात्म-पर्यन्तस्य सर्वतो-भावेन तस्मिन्न् एवार्पणम् । तत्-कार्यं चात्मार्थ-चेष्टा-शून्यत्वं तन्-न्यस्तात्म- साधन-साध्यत्वं तद्-अर्थैक-चेष्टामयत्वं च । इदं ह्य् आत्मार्पणं गो- विक्रयवत विक्रीतस्य गोर् वर्तनार्थं विर्कीतवता चेष्टा न क्रियते । तस्य च श्रेयः-साधकस् तत्-क्रीतवान् एव स्यात् । स च गौस् तस्यैव कर्म कुर्यात् । न पुनर् विक्रीतवतोऽपीति । इदम् एवात्मार्पणं श्री-रुक्मिणी-वाक्ये - तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् आत्मार्पितश् च भवतोऽत्र विभो विधेहि । [भ्प् १०.५२.३९] इति । अथ केचिद् देहार्पणम् एवात्मार्पणम् इति मन्यन्ते । यथा भक्ति-विवेके - चिन्तां कुर्यान् न रक्षायै विक्रीतस्य यथा पशोः । तथार्पयन् हरौ देहं विरमेद् अस्य रक्षणात् ॥ इति । केचिच् छुद्ध-क्षेत्रज्ञार्पणम् एव । यथा श्रीमद्-आलबन्दारु-स्तोत्रे - वपुर्-आदिषु योऽपि कोऽपि वा गुणतोऽमानि यथा-तथा-विधः । तद् अयं तव पाद-पद्मयोर् अहम् अद्यैव मया समर्पितः ॥ [स्तोत्र-रत्नम् ४९] इति । केचिच् च दक्षिण-हस्तादिकम् अप्य् अर्पयन्तस् तेन तत्-कर्म-मात्रं कुर्वते, न तु देहादिकर्मेत्य् अद्यापि दृश्यते । तद् एतत् सर्वात्मकं सकार्यम् आत्म- निवेदनं यथा -- स वै मनः कृष्ण-पदारविन्दयोर् वचांसि वैकुण्ठ-गुणानुवर्णने करौ हरेर् मन्दिर-मार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युत-सत्-कथोदये ॥ मुकुन्द-लिङ्गालय-दर्शने दृशौ तद्-भृत्य-गात्र-स्पर्शेऽङ्ग-सङ्गमम् । घ्राणं च तत्-पाद-सरोज-सौरभे श्रीमत्-तुलस्या रसनां तद्-अर्पिते ॥ पादौ हरेः क्षेत्र-पदानुसर्पणे शिरो हृषीकेश-पदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु काम-काम्यया यथोत्तमश्लोक-जनाश्रया रतिः ॥ [भ्प् ९.४.१८-२०] चकार अर्पयामास । कृष्ण-पदारविन्दयोर् इत्य् आदिकम् उपलक्षणं तत्- सेवादीनाम् । लिङ्गं श्री-मूर्तिः । आलयस् तद्-भक्तस् तन्-मन्दिरादिः । श्रीमत्- तुलस्यास् तत्-पाद-सरोज-सम्बन्धि यत् सौरभं तस्मिन् । तद्-अर्पिते महा- प्रसादान् नादौ । कामं सङ्कल्पं च दास्ये निमित्ते कथं चकार । यथा येन प्रकारेण उत्तमः-श्लोक-जनाश्रया रतिः सा भवेद् इति । अत्र सर्वथा तत्रैव सङ्ख्यातात्म-निक्षेपः कृत इति वैशिष्ट्यापत्त्या स्मरणादिमयोपासनस्यैवात्मार्पणत्वम् । एवम् एवोक्तम् --श्रद्धामृत- कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् [भ्प् ११.१९.१९] इत्य् आरभ्य एवं धर्मे मनुष्याणां [भ्प् ११.१९.२२] इति । यथा स्मरण-कीर्तन-पाद-सेवन- मयम् उपासनम् एव आगमोक्त-विधिमयत्व-वैशिष्ट्यापत्त्यार्चनम् इत्य् अभिधीयते । ततो नाविविक्तत्वम् । स्नान-परिधानादि-क्रिया चास्य भगवत्- सेवा-योग्यत्वायैवेति तत्रापि नात्मार्पण-भक्ति-हानिर् इत्य् अनुसन्धेयम् । (पगे १६२) एतद् आत्मार्पणं श्री-बलाव् अपि स्फुटं दृश्यते । उदाहृतं चेदम् आत्मार्पणं धर्मार्थ-कामः [भ्प् ७.६.२४] इत्य् आदिना श्री-प्रह्लाद-मते । मर्त्यो यदा त्यक्त-समस्त-कर्मा निवेदितात्मा [भ्प् ११.२९.३२] इत्य् आदिना श्री- भगवन्-मतेऽपि । तद् एतद् आत्म-निवेदनं भावं विना भाव-वैशिष्ट्येन च दृश्यते । पूर्वं यथा मर्त्यो यदा इत्य् आदि । उत्तरं यथैकादश एव दास्येनात्म-निवेदनम् [भ्प् ११.११.३५] इति । यथा च रुक्मिणी-वाक्ये मात्मार्पितश् च भवतः [भ्प् १०.५२.१] इति । ॥ ९.४ ॥ श्री-शुकः ॥ ३०९ ॥

[309] atha ātma-nivedanam | tac ca dehādi-śuddhātma-paryantasya sarvato-bhāvena tasminn evārpaṇam | tat-kāryaṃ cātmārtha-ceṣṭā-śūnyatvaṃ tan-nyastātma- sādhana-sādhyatvaṃ tad-arthaika-ceṣṭāmayatvaṃ ca | idaṃ hy ātmārpaṇaṃ go- vikrayavata vikrītasya gor vartanārthaṃ virkītavatā ceṣṭā na kriyate | tasya ca śreyaḥ-sādhakas tat-krītavān eva syāt | sa ca gaus tasyaiva karma kuryāt | na punar vikrītavato'pīti | idam evātmārpaṇaṃ śrī-rukmiṇī-vākye - tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām ātmārpitaś ca bhavato'tra vibho vidhehi | [BhP 10.52.39] iti | atha kecid dehārpaṇam evātmārpaṇam iti manyante | yathā bhakti-viveke - cintāṃ kuryān na rakṣāyai vikrītasya yathā paśoḥ | tathārpayan harau dehaṃ viramed asya rakṣaṇāt || iti | kecic chuddha-kṣetrajñārpaṇam eva | yathā śrīmad-ālabandāru-stotre - vapur-ādiṣu yo'pi ko'pi vā guṇato'māni yathā-tathā-vidhaḥ | tad ayaṃ tava pāda-padmayor aham adyaiva mayā samarpitaḥ || [Stotra-ratnam 49] iti | kecic ca dakṣiṇa-hastādikam apy arpayantas tena tat-karma-mātraṃ kurvate, na tu dehādikarmety adyāpi dṛśyate | tad etat sarvātmakaṃ sakāryam ātma- nivedanaṃ yathā -- sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayor vacāṃsi vaikuṇṭha-guṇānuvarṇane karau harer mandira-mārjanādiṣu śrutiṃ cakārācyuta-sat-kathodaye || mukunda-liṅgālaya-darśane dṛśau tad-bhṛtya-gātra-sparśe'ṅga-saṅgamam | ghrāṇaṃ ca tat-pāda-saroja-saurabhe śrīmat-tulasyā rasanāṃ tad-arpite || pādau hareḥ kṣetra-padānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśa-padābhivandane | kāmaṃ ca dāsye na tu kāma-kāmyayā yathottamaśloka-janāśrayā ratiḥ || [BhP 9.4.18-20] cakāra arpayāmāsa | kṛṣṇa-padāravindayor ity ādikam upalakṣaṇaṃ tat- sevādīnām | liṅgaṃ śrī-mūrtiḥ | ālayas tad-bhaktas tan-mandirādiḥ | śrīmat- tulasyās tat-pāda-saroja-sambandhi yat saurabhaṃ tasmin | tad-arpite mahā- prasādān nādau | kāmaṃ saṅkalpaṃ ca dāsye nimitte kathaṃ cakāra | yathā yena prakāreṇa uttamaḥ-śloka-janāśrayā ratiḥ sā bhaved iti | atra sarvathā tatraiva saṅkhyātātma-nikṣepaḥ kṛta iti vaiśiṣṭyāpattyā smaraṇādimayopāsanasyaivātmārpaṇatvam | evam evoktam --śraddhāmṛta- kathāyāṃ me śaśvan mad-anukīrtanam [BhP 11.19.19] ity ārabhya evaṃ dharme manuṣyāṇāṃ [BhP 11.19.22] iti | yathā smaraṇa-kīrtana-pāda-sevana- mayam upāsanam eva āgamokta-vidhimayatva-vaiśiṣṭyāpattyārcanam ity abhidhīyate | tato nāviviktatvam | snāna-paridhānādi-kriyā cāsya bhagavat- sevā-yogyatvāyaiveti tatrāpi nātmārpaṇa-bhakti-hānir ity anusandheyam | (page 162) etad ātmārpaṇaṃ śrī-balāv api sphuṭaṃ dṛśyate | udāhṛtaṃ cedam ātmārpaṇaṃ dharmārtha-kāmaḥ [BhP 7.6.24] ity ādinā śrī-prahlāda-mate | martyo yadā tyakta-samasta-karmā niveditātmā [BhP 11.29.32] ity ādinā śrī- bhagavan-mate'pi | tad etad ātma-nivedanaṃ bhāvaṃ vinā bhāva-vaiśiṣṭyena ca dṛśyate | pūrvaṃ yathā martyo yadā ity ādi | uttaraṃ yathaikādaśa eva dāsyenātma-nivedanam [BhP 11.11.35] iti | yathā ca rukmiṇī-vākye mātmārpitaś ca bhavataḥ [BhP 10.52.1] iti | || 9.4 || śrī-śukaḥ || 309 ||

[३१०] तद् एवं वैधी भक्तिर् दर्शिता । अस्याश् चोक्तानाम् अङ्गानाम् अनुक्तानां च कुत्रचित् कस्याप्य् अङ्गस्यान्य् अत्र तु तद्-इतरस्य यन्-महिमाधिक्यं वर्ण्यते । तत्-तच्-छ्रद्धा-भेदेन तत्-तत्-प्रभावोल्लासापेक्षयेति न परस्पर- विरुद्धत्वम् । अधिकार-भेदेन ह्य् औषधादीनाम् अपि तादृशत्वं दृश्यते । अथ रागानुगा । तत्र विषयिणः स्वाभाविको विषय-संसर्गेच्छातिशयमयः प्रेमा रागः । यथा चक्षुर्-आदीनां सौन्दर्यादौ । तादृश एवात्र भक्तस्य श्री-भगवत्य् अपि राग इत्य् उच्यते । स रागो विशेषण-भेदेन बहुधा दृश्यते -- येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् [भ्प् ३.२५.३५] इत्य् आदौ । तत्र प्रियो यथा तदीय-प्रेयसीनाम् । आत्मा पर-ब्रह्म- रूपः श्री-सनकादीनाम् । सुतः श्री-व्रजेश्वरादीनाम् । सखा श्री- श्रीदामादीनाम् । गुरुः श्री-प्रद्युम्नादीनाम् । कस्यापि भ्राता कस्यापि मातुलेयः कस्यापि वैवाहिक इत्य्-आदि-रूपः स एक एव तेषु बहु-प्रकारत्वेन सुहृदः सम्बन्धिनाम् । दैवम् इष्टं तदीय-सेवकानां श्री-दारुक- प्रभृतीनाम् इति प्रसिद्धम् । अत्र श्रीमत्यां मोहिन्यां यः खलु रुद्रस्य भावो जातः स तु नाङ्गीकृतः, अनुक्तत्वात् । तस्य माया-मोहिततयैव तादृश-भावाभ्युपगमाच् च । तद् एवं तत्-तद्-अभिमान-लक्षण-भाव-विशेषणेन स्वाभाविक-रागस्य वैशिष्ट्ये सति तत्-तद्-राग-प्रयुक्ता श्रवण-कीर्तन-स्मरण-पाद-सेवन- वन्दनात्म-निवेदन-प्राया भक्तिस् तेषां रागात्मिका भक्तिर् इत्य् उच्यते । तस्याश् च साध्यायां राग-लक्षणायां भक्ति-गङ्गायां तरङ्ग-रूपत्वात् साध्यत्वम् एवेति न तु साधन-प्रकरणेऽस्मिन् प्रवेशः । अतो रागानुग कथ्यते । यस्य पूर्वोक्तं राग-विशेषे रुचिर् एव जातास्ति न तु राग-विशेष एव स्वयं, तस्य तादृश-राग-सुधाकर-कराभास-समुल्लसित- हृदय-स्फटिक-मणेः शास्त्रादि-श्रुतासु तादृश्या रागात्मिकाया भक्तेः परिपाटीष्व् अपि रुचिर् जायते । ततस् तदीयं रागं रुच्य्-अनुगच्छन्ती सा रागानुगा तस्यैव प्रवर्तते । एषैवाविहितेति केषाञ्चित् संज्ञा । रुचि-मात्र- प्रवृत्त्या विधि-प्रयुक्तत्वेनाप्रवृत्तत्वात् । न च वक्तव्यं विध्य्- अनधीनस्य न सम्भवति भक्तिर् इति । प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधि-षेधतः । नैर्गुण्य-स्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ [भ्प् २.१.७] इति श्रूयते । ततो विधि-मार्ग-भक्तिर् विधि-सापेक्षेति सा दुर्बला । इयं तु स्वतन्त्रैव प्रवर्तते इति प्रबला च ज्ञेया । अतएवास्या जन्म-लक्षणं भक्ति- व्यतिरेकेणान्य-त्रानभिरुचिम् उपलक्ष्य - सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः । हरेः पदानुस्मृति-निर्वृतस्य समस्त-दुःखाप्ययम् आशु धत्ते ॥ [भ्प् ३.५.१३] इति । (पगे १६३) सा पूर्वोक्ता कथा गृहीता मतिस् तद्-रुचिर् इत्य् अर्थः । विधि-निरपेक्षत्वाद् एव पूर्वाभ्यां दास्य-सख्याभ्याम् एतदीययोस् तयोर् भेदश् च ज्ञेयः । एवम् एवोक्तं तन् मन्येऽधीतम् उत्तमम् इति । अतएव विध्य्-उक्त-क्रमोऽपि नास्याम् अत्यादृतः । किन्तु रागात्मिकाश्रुत-क्रम एव । तत्र रागात्मिकायां रुचिर् यथा - सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् । तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ [भ्प् ११.८.३५] अत्र स्वाभाविक-सौहृद्यादि-धर्मैस् तस्मिन्न् एव स्वाभावैक-पतित्वं स्थापयित्वा परस्यौपाधिक-पतित्वम् इत्य् अभिप्रेतम् । अन्यत्र पत्याव् एकत्वं सा गता यस्माच् चरु-मन्त्राहुति-व्रता इति छान्दोग्य-परिशिष्टानुसारेण कृत्रिमम् एवात्मत्वम् । तस्मिन् परमात्मनि तु स्वभावत एवेत्य् आत्म- शब्दस्याप्य् अभिप्रायः । इदं यद्यपि तस्मिन् पतित्वम् अनाहार्यम् एवास्ति तथापि आत्मनैव मूल-भूतेनैव तं विशेषतः क्रीत्वा यथान्यापि कन्या विवाहात्मकेन स्वात्म-समर्पणेन कञ्चित् पतित्वेनोपादत्ते । तथाभावेनाश्रित्यानेन परमम् अनाहर-रूपेण तेन सह रमे रमा लक्ष्मीर् यथा ।

[310] tad evaṃ vaidhī bhaktir darśitā | asyāś coktānām aṅgānām anuktānāṃ ca kutracit kasyāpy aṅgasyāny atra tu tad-itarasya yan-mahimādhikyaṃ varṇyate | tat-tac-chraddhā-bhedena tat-tat-prabhāvollāsāpekṣayeti na paraspara- viruddhatvam | adhikāra-bhedena hy auṣadhādīnām api tādṛśatvaṃ dṛśyate | atha rāgānugā | tatra viṣayiṇaḥ svābhāviko viṣaya-saṃsargecchātiśayamayaḥ premā rāgaḥ | yathā cakṣur-ādīnāṃ saundaryādau | tādṛśa evātra bhaktasya śrī-bhagavaty api rāga ity ucyate | sa rāgo viśeṣaṇa-bhedena bahudhā dṛśyate -- yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam [BhP 3.25.35] ity ādau | tatra priyo yathā tadīya-preyasīnām | ātmā para-brahma- rūpaḥ śrī-sanakādīnām | sutaḥ śrī-vrajeśvarādīnām | sakhā śrī- śrīdāmādīnām | guruḥ śrī-pradyumnādīnām | kasyāpi bhrātā kasyāpi mātuleyaḥ kasyāpi vaivāhika ity-ādi-rūpaḥ sa eka eva teṣu bahu-prakāratvena suhṛdaḥ sambandhinām | daivam iṣṭaṃ tadīya-sevakānāṃ śrī-dāruka- prabhṛtīnām iti prasiddham | atra śrīmatyāṃ mohinyāṃ yaḥ khalu rudrasya bhāvo jātaḥ sa tu nāṅgīkṛtaḥ, anuktatvāt | tasya māyā-mohitatayaiva tādṛśa-bhāvābhyupagamāc ca | tad evaṃ tat-tad-abhimāna-lakṣaṇa-bhāva-viśeṣaṇena svābhāvika-rāgasya vaiśiṣṭye sati tat-tad-rāga-prayuktā śravaṇa-kīrtana-smaraṇa-pāda-sevana- vandanātma-nivedana-prāyā bhaktis teṣāṃ rāgātmikā bhaktir ity ucyate | tasyāś ca sādhyāyāṃ rāga-lakṣaṇāyāṃ bhakti-gaṅgāyāṃ taraṅga-rūpatvāt sādhyatvam eveti na tu sādhana-prakaraṇe'smin praveśaḥ | ato rāgānuga kathyate | yasya pūrvoktaṃ rāga-viśeṣe rucir eva jātāsti na tu rāga-viśeṣa eva svayaṃ, tasya tādṛśa-rāga-sudhākara-karābhāsa-samullasita- hṛdaya-sphaṭika-maṇeḥ śāstrādi-śrutāsu tādṛśyā rāgātmikāyā bhakteḥ paripāṭīṣv api rucir jāyate | tatas tadīyaṃ rāgaṃ rucy-anugacchantī sā rāgānugā tasyaiva pravartate | eṣaivāvihiteti keṣāñcit saṃjñā | ruci-mātra- pravṛttyā vidhi-prayuktatvenāpravṛttatvāt | na ca vaktavyaṃ vidhy- anadhīnasya na sambhavati bhaktir iti | prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhi-ṣedhataḥ | nairguṇya-sthā ramante sma guṇānukathane hareḥ || [BhP 2.1.7] iti śrūyate | tato vidhi-mārga-bhaktir vidhi-sāpekṣeti sā durbalā | iyaṃ tu svatantraiva pravartate iti prabalā ca jñeyā | ataevāsyā janma-lakṣaṇaṃ bhakti- vyatirekeṇānya-trānabhirucim upalakṣya - sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktim anyatra karoti puṃsaḥ | hareḥ padānusmṛti-nirvṛtasya samasta-duḥkhāpyayam āśu dhatte || [BhP 3.5.13] iti | (page 163) sā pūrvoktā kathā gṛhītā matis tad-rucir ity arthaḥ | vidhi-nirapekṣatvād eva pūrvābhyāṃ dāsya-sakhyābhyām etadīyayos tayor bhedaś ca jñeyaḥ | evam evoktaṃ tan manye'dhītam uttamam iti | ataeva vidhy-ukta-kramo'pi nāsyām atyādṛtaḥ | kintu rāgātmikāśruta-krama eva | tatra rāgātmikāyāṃ rucir yathā - suhṛt preṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām | taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame'nena yathā ramā || [BhP 11.8.35] atra svābhāvika-sauhṛdyādi-dharmais tasminn eva svābhāvaika-patitvaṃ sthāpayitvā parasyaupādhika-patitvam ity abhipretam | anyatra patyāv ekatvaṃ sā gatā yasmāc caru-mantrāhuti-vratā iti chāndogya-pariśiṣṭānusāreṇa kṛtrimam evātmatvam | tasmin paramātmani tu svabhāvata evety ātma- śabdasyāpy abhiprāyaḥ | idaṃ yadyapi tasmin patitvam anāhāryam evāsti tathāpi ātmanaiva mūla-bhūtenaiva taṃ viśeṣataḥ krītvā yathānyāpi kanyā vivāhātmakena svātma-samarpaṇena kañcit patitvenopādatte | tathābhāvenāśrityānena paramam anāhara-rūpeṇa tena saha rame ramā lakṣmīr yathā |

[३११] तद् एवं तस्याः पिङ्गलाया रागे स्व-रुचिर् द्योतिता । रागानुगायां प्रवृत्तिर् अपीदृशी । सन्तुष्टा श्रद्दधत्य् एतद् यथा-लाभेन जीवती । विहराम्य् अमुनैवाहम् आत्मना रमणेन वै ॥ [भ्प् ११.८.४०] अमुनेति भाव-गर्भ-रमणेन सह । आत्मना मनसैव तावद् विहरामि । रुचि-प्रधानस्य मार्गस्यास्य मनः-प्रधानत्वम् । तत् प्रेयसी- रूपेणासिद्धायास् तादृश-भजने प्रायो मनसैव युक्तत्वात् । अनेन श्रीमत्- प्रतिमादौ तादृशीनाम् अप्य् औद्धत्यं परिहृतम् । एवं पितृत्वादि-भावेष्व् अप्य् अनुसन्धेयम् ॥ ॥ ११.८ ॥ श्री-पिङ्गला ॥ ३११ ॥ [३१२-३१४] एवं प्रेयसीत्वाभिमान-मयी दर्शिता । एषा ब्रह्म-वैवर्ते काम-कलायाम् अपि दृष्टा । सेवकत्वाद्याभिमानमय्यां रुचि-भक्तिश् चान्यत्र ज्ञेया । तस्मा अमूस् तनु-भृताम् [भ्प् ७.९.२४] इत्य् आदौ उपनय मां निज-भृत्य-पार्श्वम् इति श्री-प्रह्लाद-वचनम् । यथा श्री-नारद-पञ्चरात्रे - कदा गम्भीरया वाचा श्रिया युक्तो जगत्-पते । चामर-व्यग्र-हस्तं माम् एवं कुर्व् इति वक्ष्यसि ॥ इति । यथा स्कान्दे सनत्कुमार-प्रोक्त-संहितायां प्राभाकर-राजोपाख्याने - अपुत्रोऽपि स वै नैच्छत् पुत्रं कर्मानुचिन्तयन् । वासुदेवं जगन्नाथं सर्वात्मानं सनातनम् ॥ अशेषोपनिषद्-वेद्यं पुत्रीकृत्य विधानतः । अभिषेचयितुं राजा स्वराज उपचक्रमे ॥ न पुत्रम् अभ्यर्थितवान् साक्षाद् भूताज् जनार्दनात् । अग्रे भगवद्-वरश् च अहं ते भविता पुत्रः ॥ इत्य् आदि । अतएवोक्तं श्री-नारायण-व्यूह-स्तवः - पति-पुत्र-सुहृद्-भ्रातृ-पितृवन् मैत्रवद् धरिम् । ये ध्यायन्ति सदोद्युक्तास् तेभ्योऽपीह नमो नमः ॥ इति । अत्र पत्य्-आदिवद् इति ध्येयस्य पितृवद् इति ध्यातुर् विशेषणं ज्ञेयम् । तथा मातृवद् इति वतिप्रत्ययेन प्रसिद्ध-तन्-मातृ-जनाभेद-भावना नैवाङ्गीक्रियते । किन्तु तद्-अनुगत-भावनैव । एवं पितृ-भावादाव् अपि ज्ञेयम् । अन्यथा भगवत्य् अहङ्ग्रहोपासनावत् तेष्व् अपि दोषः स्यात् । तथा (पगे १६४) ध्यायन्तीति पूर्वोक्तं मनः-प्रधानत्वम् एवोरीकृतम् । अपि- शब्देन तत्-तद्-राग-सिद्धानां कैमुत्यम् आक्षिप्यते । ननु, चोदना-लक्षणोऽर्थो धर्मः [पूर्व-मीमांसा १.१.२] इत्य् अनेन पूर्व- मीमांसायां विधिनैवापूर्वं जायत इति श्रूयते । तथा श्रुति-स्मृति- पुराणादि-पञ्चरात्र-विधिं विना इत्य् आदिना यामले श्रुत्य्-आद्य्-एकतरोक्त- क्रम-नियमं विना दोषः श्रूयते । तथा - श्रुति-स्मृती ममैवाज्ञे यस् ते उल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञा-च्छेदी मम द्वेषी मद्-भक्तोऽपि न वैष्णवः ॥ इति । अत्र श्रुत्य्-आद्य्-उक्तावश्यक-क्रिया-निषेधयोर् उल्लङ्घनं वैष्णवत्व- व्याघातकं श्रूयते । कथं तर्हि विधि-निरपेक्षया तया सिद्धिः । उच्यते - श्री-भगवन्-नाम-गुणादिषु वस्तु-शक्तेः सिद्धत्वान् न धर्मवद् भक्तेश् चोदना-सापेक्षत्वम् । अतो ज्ञानादिकं विनापि फल-लाभो बहुत्र श्रुतोऽस्ति । चोदना तु यस्य स्वतः-प्रवृत्तिर् नास्ति तद्-विषयैव । तथा क्रमा-विधिश् च तद्-विषयः । तस्मिन्न् एव नाना-विक्षेपवति रुच्य्-अभावेन रागात्मिक-भक्ति- शैलीम् अनभिजानाति । सत्याम् अपि धावन् निमील्य वा नेत्रे [भ्प् ११.२.३५] इत्य् आदि-न्यायेन यथा कथञ्चिद् अनुष्ठानतः सिद्धौ सुष्ठु वर्त्म- प्रवेशाय क्रमशश् चित्ताभिनिवेशाय च मर्यादा-रूपः स निर्मीयते । अन्यथा सन्तत-तद्-भक्त्य्-उन्मुखता-करतादृश-रुच्य्-अभावान् मर्यादानभिपत्तेश् चाध्यात्मिकादिभिर् उत्पातैर् विहन्यते च स इति । न तु स्वयं प्रवृत्तिमत्य् अपि मर्यादा-निर्माणम् । तस्य रुच्यैव भगवन्- मनोरम-रागात्मिका-क्रम-विशेषाभिनिवेशात् । तद् उक्तं स्वयम् एव - ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै माम् [भ्प् ११.११.३३] इत्य् आदिना । रागात्मिक-भक्तिमतां दुरभिसन्धिताप्य् अनुकरण-मात्रेण तादृशत्व- प्राप्तिः श्रूयते । यथा धात्रीत्वानुकरणेन पूतनायाः । तद् उक्तम् - सद्- वेशाद् इव पूतनापि सकुला [भ्प् १०.१४.३५] इति । किम् उत तदीय-रुचिमद्भिस् तादृश-निरन्तर-सम्यग्-भक्त्य्-अनुष्ठानेन । तद् उक्तम् - पूतना लोक-बाल-घ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्-गतिम् ॥ किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास् तन्-मातरो यथा ॥ [भ्प् १०.६.२६-२७] इति । अत उक्तं - न मय्य् एकान्त-भक्तानां गुण-दोषोद्भवा गुणाः [भ्प् १०.२०.४] इति । एकान्तित्वं खलु भक्ति-निष्ठा । सा रुच्यैव वा शास्त्र-विध्य्-आदरेणैव वा जायते । ततो रुचेर् विरलत्वाद् उत्तराभावेनापि यद् ऐकान्तिकीत्वं तत्- तस्यैकान्तिक-मानिनो दम्भ-मात्रम् इत्य् अर्थः । ततस् तद्-अनद्यैव निन्दा श्रुति-स्मृति-पुराण इत्य् आदिना, न तु रुचि-भावेऽपि तन्-निन्दा युक्ता पूतना इत्य् आदेः । तथा चोक्तं पाद्मोत्तर-खण्डे - स्वातन्त्र्यात् क्रियते कर्म न च वेदोदितं महत् । विनैव भगवत्-प्रीत्या ते वै पाषण्डिनः स्मृताः ॥ इति । प्रीतिर् अत्र तादृश-रुचिः । तद् एवम् अत्र शात्रानादरस्यैव निन्दा । न तु तद्- अज्ञानस्य धावन् निमील्य वै इत्य् आदेः । गौतमीय-तन्त्रे त्व् इदम् अप्य् उक्तम् - (पगे १६५) न जपो नार्चनं नैव ध्यानं नापि विधि-क्रमः । केवलं सन्ततं कृष्ण-चरणाम्भोज-भाविनाम् ॥ अजात-तादृश-रुचिना तु सद्-विशेषादर-मात्रादृता रागानुगापि वैधी- संवलितैवानुष्ठेया । तथा लोक-संग्रहार्थं प्रतिष्ठितेन जात-तादृश- रुचिना च । अत्र मिश्रत्वे च यथा-योग्यं रागानुगयैकीकृत्यैव वैधी कर्तव्या । केचिद् अष्टादशाक्षर-ध्यानं गो-दोहन-समय-वंशी-वाद्य- समाकृष्ट-तत्-तत्-सर्वमयत्वेन भावयन्ति । यथा चैके तादृशम् उपासनं साक्षाद् व्रज-जन-विशेषायैव मह्यं श्री-गुरु-चरणैर् मद्-अभीष्ट- विशेष-सिद्ध्य्-अर्थम् उपदिष्टं भावयामि । साक्षात् तु श्री-व्रजेन्द्र- नन्दनं सेव्यमान एवासा इति भावयन्ति । अथ श्रुति-स्मृती ममैवाज्ञे इत्य्-आदि-निन्दित-मात्र-स्वावश्यक-क्रिया- निषेधयोर् उल्लङ्घनं द्विविधम् । तौ हि धर्म-शास्त्रोक्तौ भक्ति- शास्त्रोक्तौ चेतै । भगवद्-भक्ति-विश्वासेन दौःशील्येन वा पूर्वयोरकरण-करण-प्रत्यासत्तौ न वैष्णव-भावाद् भ्रंशः । देवर्षि- भूताप्त-नॄणां [भ्प् ११.५.३७] इत्य् आद्य्-उक्तेः, अपि चेत् सुदुराचारः [गीता ९.३०] इत्य्-आद्य्-उक्तेश् च । तादृश-रुचिमति तु तयैव रुच्या द्विष्टत्वाद् अपुनर्भवाद्य्-आनन्दस्यापि वाञ्छा नास्ति किम् उत परम-घृणास्पदस्य । अतस् तत्र स्वत एव न प्रवृत्तिः । प्रमादादिना कदाचिज् जातं चेद् विकर्म तत्- क्षणाद् एव नश्यत्य् अपि । उक्तं च-विकर्म यच् चोत्पतितं कथंचिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः [भ्प् ११.५.३८] इति । अथ वैष्णव-शास्त्रोक्तौ । तौ तर्हि विष्णु-सन्तोषैक-प्रयोजनाव् एव भवतः । तयोश् च तादृशत्वे श्रुते सति तदीय-राग-रुचिमतः स्वत एव प्रवृत्त्य्-अप्रवृत्तौ स्याताम् । तत्-सन्तोषैक-जीवनत्वात् प्रीति-जातेः । अतएव न तत्र स्वानुगम्यमान-रागात्मक-सिद्ध-भक्त-विशेषेण कृतत्वाकृतत्वयोर् अनुसन्धानं चापेक्ष्यं स्यात् । किन्तु तत्-कृतत्वे सति विशेषणाग्रहो भवतीत्य् एव विशेषः । अत्र क्वचिच् छास्त्रोक्त-क्रम-विध्य्-अपेक्षा च राग-रुच्यैव प्रवर्तितेति रागानुगान्तःपात एव । ये च श्री-गोकुलादि-विराजि-रागात्मिकानुगास् तत्-परास् ते तु श्री-कृष्ण-क्षेम-तत्-संसर्गान्तरायाभावादि-काम्यात्मक-तद्- अभिप्राय-रीत्यैव विअष्णव-लौकिक-धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति । अतएव रागानुगायां रुचेर् एव सद्-धर्म-प्रवर्तकत्वात् श्रुति-स्मृती ममैवाज्ञे इत्य् एतद्-वाक्यस्य न तद्-वर्त्म-भक्ति-विषयत्वम् । किन्तु बाह्य-शास्त्र- निर्मित-बुद्ध-र्षभ-दत्तात्रेयादि-भजन-वर्त्म-विषयत्वम् एव । तथोक्तम् - वेद-धर्म-विरुद्धात्मा यदि देव प्रपूजयेत् । स याति नरकं घोरं यावद् आहूत-सम्प्लवम् ॥ इति रागानुगायां विध्य्-अप्रवर्तितायाम् अपि न वेद-बाह्यत्वम् । वेद-वैदिक- प्रसिद्धैव सा तत्र तत्र रुचित्वात् । वेदेषु बुद्धादीनां तु वर्णनं वेद- बाह्यं विरुद्धत्वेनैव यथा -- ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुर-द्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जन-सुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ [भ्प् १.३.२४] इत्य् आदि । तस्माद् भवत्य् एव रागानुगा समीचीना । तथा वैधीतोऽप्य् अतिशयवती च । मर्यादा-वचनं ह्य् आवेशार्थम् एवेति दर्शितम् । स पुनर् आवेशो यथा रुचि- विशेष-लक्षण-मानस-भावेन स्यान् न तथा (पगे १६६) विधि-प्रेरणया । स्वारसिक-मनो-धर्मत्वात् तस्य । तत्र चास्तां तावद्-अनुकूल-भावः । परम-निषिद्धेन प्रतिकूल-भावेनाप्य् आवेशो झटिति स्यात् । तद्-आवेश- सामर्थ्येन प्रतिकूल-दोष-हानिः स्यात् । सर्वानर्थ-निवृत्तिश् च स्याद् इति भाव-मार्गस्य बलवत्त्वे दृष्टान्तोऽपि दृश्यते । तत्र यद्य् अनुकूल-भावः स्यात् तदा परमैकान्ति-साध्य एवाप्तौ । अथ भाव-मार्ग-सामान्यस्य बलवत्त्वं प्रकरणम् उत्थाप्यते । श्री- युधिष्ठिर उवाच -- अहो अत्य्-अद्भुतं ह्य् एतद् दुर्लभैकान्तिनाम् अपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश् चैद्यस्य विद्विषः ॥ [भ्प् ७.१.१५] एकान्तिनां परम-ज्ञानिनाम् अपि यतस् तस्य सा न सम्भवति । एतद् वेदितुम् इच्छामः सर्व एव वयं मुने । भगवन्-निन्दया वेनो द्विजैस् तमसि पातितः ॥ [भ्प् ७.१.१६] तमसि नरके । बहु-नरकादि-भोगानन्तरम् एव पृथु-जन्म- प्रभावोदयेन तस्य सद्-गति-श्रवणात् । एषः -- दमघोष-सुतः पाप आरभ्य कल-भाषणात् । सम्प्रत्य् अमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश् च दुर्मतिः ॥ [भ्प् ७.१.१७] इत्य् आदि । स्पष्टं । ॥ ७.१ ॥ युधिष्ठिरो नारदम् ॥ ३१२-३१४ ॥ [३१५-३२०] तत्रोत्तरम् श्री-नारद उवाच - अहो भगवन्-निन्दकस्य नरक-पातेन भाव्यम् इति वदतस् तव कोऽभिप्रायः ? भगवत्-पीडा-करत्वाद् वा तद्- अभावेऽपि सुरापानादिवन् निषिद्ध-निन्दा-श्रवणाद् वा । तत्र तावद् विमूढैर् जनैर् निन्दादिकं प्राकृतान् तम आदेइ-गुणान् उद्धिश्यैव प्रवर्तते । ततः प्रकृति-पर्यन्ताश्रयस्य तत्-कृत-निन्दादेर् अप्राकृत-गुण- विग्रहादौ तस्मिन् प्रवृत्तिर् नास्त्य् एव । न च जीववत् प्रकृति-पर्यन्ते वस्तु- जाते भगवद्-अभिमानोऽस्ति । ततश् च तेन तस्य पीडापि नास्त्य् एव । तद् एतद् आह सार्धैस् त्रिभिः -- निन्दन-स्तव-सत्कार- न्यक्कारार्थं कलेवरम् । प्रधान-परयो राजन्न् अविवेकेन कल्पितम् ॥ [भ्प् ७.१.२२] निन्दनं दोष-कीर्तनम् । न्यक्-कारस् तिरस्कारः । निन्दन-स्तुत्य्-आदि- ज्ञानार्थं प्रधान-पुरुषयोर् अविवेकेन जीवानां कलेवरं कल्पितं रचितम् । ततश् च - हिंसा तद्-अभिमानेन दण्ड-पारुष्ययोर् यथा । वैषम्यम् इह भूतानां ममाहम् इति पार्थिव ॥ यन्-निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्-वधात् प्राणिनां वधः । तथा न यस्य कैवल्याद् अभिमानोऽखिलात्मनः ॥ परस्य दम-कर्तुर् हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ [भ्प् ७.१.२३-२५] इह प्राकृते लोके । यथा तत्-कलेवराभिमानेन भूतानां ममाहम् इति वैषम्यं भवति, यथा तत्-कृताभ्यां दण्ड-पारुष्याभ्यां ताडन- निन्दाभ्यां निमित्त-भूताभ्यां हिंसा च भवति, यथा यस्मिन् निबद्धोऽभिमानस् तस्य देहस्य वधात् प्राणिनां वधश् च भवति, यथा यस्याभिमानो नास्तीत्य् अर्थः । अस्य परमेश्वरस्य हिंसा केन हेतुना कल्प्यते । अपि तु न केनापीत्य् अर्थः । तथाभिमाभावे हेतुः कैवल्यात् । देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठ-पुर-वासिनाम् [भ्प् ७.१.३५] इति कैमुत्यादि- प्राप्त-शुद्धत्वात् । तादृश-निन्दाद्य्-अगम्य-शुद्ध-सच्-चिदानन्द- विग्रहादित्वाद् इत्य् अर्थः । तस्य तद्-अगम्यत्वं च (पगे १६७) नाहं प्रकाशः सर्वस्य योग-माया-समावृतः [गीता ७.२५] इति श्री-भगवद्-गीतातः । तादृश-वैलक्षण्येन हेतुः अखिलानाम् आत्मभूतस्य । तत्र हेतुः परस्य प्रकृति-वैभव-सङ्ग-रहितस्य । हिंसाया अविषयत्वे हेत्व्-अन्तरं दमकतुः परमाशर्यानन्त-शक्तित्वात् सर्वेषाम् एव शिक्षा-कर्तुर् इति । तद् एवं यस्माद् भगवतो निन्दादि-कृतम् वैषम्यं नास्ति तस्माद् येन केनाप्य् उपायेन सकृद् यद्-अङ्ग-प्रतिमान्त-राहिता [भ्प् १०.१२.३९] इत्य् आदिवत् तद्-आभासम् अपि ध्यायतस् तद्-आवेशात् तत्र वैरेणापि ध्यायतस् तद्-आवेशेनैव निन्दादि-कृत- पापस्यापि नाशात् तत्-सायुज्यादिकं युक्तम् इत्य् आशयेनाह तस्माद् इत्य् आदिभिः । तथा हि - तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । स्नेहात् कामेन वा युञ्ज्यात् कथञ्चिन् नेक्षते पृथक् ॥ [भ्प् ७.१.२६] युञ्ज्याद् इति स्नेह-कामादीनां विधातुम् अशक्यत्वात् सम्भावनायाम् एव लिङ् । वैरानुबन्धादीनाम् एकतरेणापि युञ्ज्याद् ध्यायेच् चेत् तदा भगवतः पृथग् नेक्षते तद्-आविष्टो भवतीत्य् अर्थः । वैरानुबन्धो वैर- भावाविच्छेदः । निर्वैरो वैराभाव-मात्रम् औदासीन्यम् उच्यते । तेन कामादि-राहित्यम् अप्य् आयाति । वैरादि-भाव-राहित्यम् इत्य् अर्थः । तेन वा वैराद्-भाव-राहित्येन युञ्ज्यात् । विहितत्व-मात्र-बुद्ध्या ध्यायेत । ध्यानोपलक्षितं भक्ति-योगं कुर्याद् इत्य् अर्थः । स्नेहः कामातिरक्तः परस्परम् अकृत्रिमः प्रेम-विशेषः । स तु साधके तद्-अभिरुचिर् एव । तद् एवं सर्वेषां तद्-आवेश एव फलम् इति स्थिते झटिति तद्-आवश-सिद्धये तेषु भाव-मय-मार्गेषु निन्दितेनापि वैरेण विधि-मय्या भक्तेर् न साम्यम् इत्य् आह -- यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस् तन्-मयताम् इयात् । न तथा भक्ति-योगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ [भ्प् ७.१.२७] वैरानुबन्धेनेति भयस्याप्य् उपलक्षणम् । यथा-शैघ्र्येण तन्-मयतां तद्-आविष्टता भक्ति-योगेन विहितत्व-मात्र-बुद्ध्या क्रियमाणेन तु न तथा । आस्तां तादृश-वस्तु-शक्ति-युक्तस्य तेषु प्रकाशमानस्य भगवतो भगवद्-विग्रहाभासस्य वा वार्ता । प्राकृतेऽपि तद्-भाव-मात्रस्य भाव्यावेश-फलं महद् दृश्यत इति स-दृष्टान्तं तद् एव प्रतिपादयति - कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तम् अनुस्मरन् । संरम्भ-भय-योगेन विन्दते तत्-स्वरूपताम् ॥ एवं कृष्णे भगवति माया-मनुज ईश्वरे । वैरेण पूत-पाप्मानस् तम् आपुर् अनुचिन्तया ॥ [भ्प् ७.१.२८-२९] संरम्भो द्वेषो भयं च ताभ्यां योगस् तद्-आवेशस् तेन । तत्-स्वरूपतां तस्य स्वम् आत्मीय-रूपम् आकृतिर् यत्र तत् ताम् तत् सारूप्यम् इत्य् अर्थः । एवम् इति एव अपीयर्थः । नराकृति-पर-ब्रह्मत्वाद् माययैव प्राकृत-मनुजतया प्रतीयमाने । ननु कीटस्य प्रेशस्कृद्-द्वेषे पापं न भवति । तत्र तु तत् स्याद् इत्य् आशङ्क्याह - वैरेण यानुचिन्ता तद्-आवेशस् तयैव पूत-पाप्मानस् तद्- ध्यानावेशस्य तादृक्-शक्तित्वाद् इति भावः । न च शास्त्र-विहितेनैव भगवद्-धर्मेण सिद्धिः स्यान् न च तद्-विहितेन कामादिनेति वाच्यम् । (पगे १६८) कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः । आवेश्य तद्-अघं हित्वा बहवस् तद्-गतिं गताः ॥ [भ्प् ७.१.२९] यथा विहितया भक्त्य ईश्वरे मन आविश्य तद्-गतिं गच्छन्ति तथिअवाविहितेनापि कामादिना बहवो गता इत्य् अर्थः । तद्-अघं तेषु कामादिषु मध्ये यद्-द्वेष-भययोर् अघं भवति तद् धित्वैव । भयस्यापि द्वेष-संवलितत्वाद् अघोत्पादकत्वं ज्ञेयम् । अत्र केचित् कामम् अप्य् अघं मन्यन्ते । तत्रेदं विचार्यते भगवति केवलं काम एव केवल-पापावहः किं वा पति-भाव-युक्तः । अथवा उपपति- भाव-युक्त इति । स एव केवल इति चेत् स किं द्वेषादि-गणपतित्वात् तद्वत् स्वरूपेणैव वा । परम-शुद्धे भगवति यद्-अधर-पानादिकं यच् च कामुकाद्य्-आरोपणं तेनातिक्रमेण वा पाप-श्रवणेन वा । नाद्येन -- उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षज-प्रियाः ॥ [भ्प् १०.२९.१३] इत्य् अत्र द्वेषादेर् न्यक्कृतत्वात् तस्य तु स्तुतत्वात् । अतश् च प्रिया इति स्नेहवत् कामस्यापि प्रीत्यात्मकत्वेन तद्वद् एव न दोषः । तादृशीनां कामो हि प्रेमैक-रूपः । यत् ते सुजात-चरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु [भ्प् १०.३१.१९] इत्य् आदाव् अतिक्रम्यापि स्व-सुखं तदानुकूल्य एव तात्पर्य-दर्शनात् सैरिन्ध्र्यास् तु भावो रिरंसा-प्रायत्वेन श्री-गोपिकानाम् इव केवल-तत्-तात्पर्याभावात् तद्-अपेक्षयैव निन्द्यते न तु स्वरूपतः । सानङ्ग-तप्त-कुचयोः [भ्प् १०.४८.६] इत्य् आदौ अनन्त-चरणेन रुजो मृजन्ति इति परिरभ्य कान्तम् आनन्द-मूर्तिम् इति कार्य-द्वारा तत्- स्तुतैः । तत्रापि सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ [भ्प् १०.४८.८] इत्य् अत्र प्रीत्य्- अभिव्यक्तश् च । अतएव - सैवं कैवल्य-नाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यम् ईश्वरम् । अङ्ग-रागार्पणेनाहो दुर्भगेदम् अयाचत ॥ [भ्प् १०.४८.८] दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनो-ग्राह्यम् असत्त्वात् कुमनीष्य् असौ ॥ [भ्प् १०.४८.११] इति चैवं योजयन्ति । कैवल्यम् एकान्तित्वम् । तेन यो नाथः सेवनीयस् तम् । पुरा तादृश-त्रिवक्रत्वादि-लक्षण-दौर्भाग्यवत्य् अपि । अहो आश्चर्यम् अङ्ग- रागार्पण-लक्षणेन भगवद्-धर्मांशेन कारणेन सम्प्रतीदं सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन् मया रमस्व [भ्प् १०.४८.८] इत्य् आदि- लक्षणं सौभाग्यम् अयाचत इति । अतः - किम् अनेन कृतं पुण्यम् अवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ [भ्प् १०.८०.२५] इति श्रीदाम-विप्रम् उद्दिश्य पुरजन-वचनवद् एव तथोक्तिः । ननु कामुकी सा किम् इति श्लाघ्यते । तत्राह दुराराध्यम् इति । यो मनो-ग्राह्यं प्राकृतम् एव विषयं वृणीते कामयत असाव् एव कुमनीषी । सा तु भगवन्तकेव कामयत इति परम-सुमनीषिण्येवेति भावः । तद् एवं तस्य (पगे १६९) कामस्य द्वेषादि-गणान्तःपातित्वं परिहृत्य तेन पापावहत्वं परिहृतम् । अथ कामुकत्वाद्य्-आरोपणाद्य्-अधर-पानादि-रूपस् तत्र व्यवहारोऽपि नातिक्रम-हेतुः । यतो लोकवत् तु लीला-कैवल्यम् इति न्यायेन लीला तत्र स्वभावत एव सिद्धा । अत्र च श्री-भूर्-लीलादीभिस् तस्य तादृश-लीलायाः श्री- वैकुण्ठादिषु नित्य-सिद्धत्वेन स्वतन्त्र-लीला-विनोदस्य तस्याभिरुचि- तत्त्वेनैवावगम्यते । तथा तत्-प्रेयसी-जनानाम् अपि तत्-स्वरूप-शक्ति- विग्रहत्वेन परम्-शुद्ध-रूपत्वात् ततो न्यानताभावाच् च तद्-अधर- पानादिकम् अपि नानुरूपं पूर्व-युक्त्या तद्-अभिरुचितम् एव च । न च प्राकृत-वामा-जनेन दोषः प्रसञ्जनीयः । तद्-योग्यं तादृशं भावं स्वरूप-शक्ति-विग्रहत्वं च प्राप्यैव तद्-इच्छयैव तत्-प्राप्तेः । अथ पाप-श्रवणेन च न पापावहोऽसौ कामः । तद्-अश्रवणाद् एव । अततः पति-भाव-युक्ते च तत्र सुतरां न दोषः, प्रत्युत स्तुतिः श्रूयते । याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः । जगद्-गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः ॥ [भ्प् १०.९.२७] इति । महानुभाव-मुनीनाम् अपि तद्-भावः श्रूयते । यथा श्री-माध्वाचार्य- धृतं कौर्म-वचनम् - अग्नि-पुत्रा महात्मानस् तपसा स्त्रीत्वम् आपिरे । भर्तारं च जगद्-योनिं वासुदेवम् अजं विभुम् ॥ इति । अतएव वन्दितं पति-पुत्र-सुहृद्-भ्रातृ इत्य् आदिना । अथोपपति-भावेन न च पापावहोऽसौ यत् पत्य्-अपत्य-सुहृदाम् अनुवृत्तिर् अङ्ग [भ्प् १०.२९.१९] इत्य् आदिना ताभिर् एवोत्तरितत्वात् । गोपीनां तत्-पतीनां च [भ्प् १०.३३.३५] इत्य् आदिना श्री-शुक-वचनेन च । न पारयेऽहं निरवद्य-संयुजां स्व-साधु-कृत्यं विबुधायुषापि वः [भ्प् १०.३२.२२] इत्य् अत्र निरवद्य-संयुजाम् इत्य् अनेन स्वयं श्री-भगवता च । तादृशानाम् अन्येषाम् अपि तद्-भावो दृश्यते । यथा पाद्मोत्तर-खण्ड-वचनम् - पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्य-वासिनः । दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुम् ऐच्छत् सुविग्रहम् ॥ ते सर्वे स्त्रीत्वम् आपन्नाः समुद्भूतास् तु गोकुले । हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात् ॥ [पद्मप् ६.२४५.१६४] इति । अतः पुरुषेष्व् अपि स्त्री-भावेनोद्भवाद् भगवद्-विषयत्वान् न प्राकृत- काम-देवोद्भावितः प्राकृतः कामोऽसौ किन्तु साक्षान् मन्मथ-मन्मथः [भ्प् १०.३२.२] इति श्रवणात् । आगमादौ तस्य कामत्वेनोपासनाच् च भगवतैवोद्भावितोऽप्राकृत एवासौ काम इति ज्ञेयम् । श्रीमद्- उद्धवादीनां परम-भक्तानाम् अपि च तच्-छ्लाघा श्रूयते - एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वः [भ्प् १०.४७.५१] इत्य् आदौ । किं बहुना श्रुतीनाम् अपि तद्-भावो बृहद्-वामने प्रसिद्धः । यतस् तत्र श्रुतयोऽपि नित्य- (पगे १७०) सिद्ध-गोपिका-भावाभिलाषिण्यस् तद्-रूपेणैव तद्-गणान्तःपातिन्यो बभूवुर् इति प्रसिद्धिः । एतत् प्रसिद्धि-सूचकम् एवैतद् उक्त ताभिर् एव -- निभृत-मरुन्-मनो-ऽक्ष-दृठ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयोऽपि ययुः स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो वयम् अपि ते समाः सम-दृशोऽङ्घ्रि-सरोज-सुधाः ॥ [भ्प् १०.८७.२३] इति । विस्पष्टश् चायम् अर्थः । यद् ब्रह्माख्यं तत्त्वं शास्त्र-दृष्ट्या प्रयास- बाहुल्येन मुनय उपासते तद् अरयोऽपि यस्य स्मरणात् तद्-उपासनं विनैव ययुः । तथा स्त्रियः श्री-गोप-सुभ्रुवस् ते तव श्री-नन्दनन्दन-रूपस्य उरुगेन्द्र-देहत्-तुल्यौ यौ भुज-दण्डौ तव विषक्त-धियः सत्यस् तवैवाङ्घ्रि-सरोज-सुधास् तदीय-स्पर्श-विशेष-जाति-प्रेम-माधुर्याणि ययुः । वयं श्रुतयोऽपि समदृशस् तत्-तुल्य-भावाः सत्यः समास् तादृश- गोपिकात्व-प्राप्त्या तत्-साम्यम् आप्तास् ता एवाङ्घ्रि-रजो-सुधां यातवत्य इत्य् अर्थः । अर्थ-वशाद् विभक्ति-परिणामः ।अङ्घ्रीति सादरोक्तिः । अत्र तद् अरयोऽपि ययुः स्मरणाद् इत्य् अनेन भाव-मार्गस्य झटित्य् अर्थ-साधनत्वं दर्शितम् । सम-दृश इत्य् अनेन रागानुगाया एव तत्र साधकतमत्वं व्यञ्जितम् । अन्यथा सर्व-साधन-साध्य-विदुष्यः श्रुतयोऽन्यत्रैव प्रवर्तेरन् । तथा स्मरण-पर-युग्म-द्वयेऽस्मिन् स्व-स्व-युग्मे प्रथमस्य मुख्यत्वं द्वितीयस्य गौणत्वं दर्शितम् । उभयत्राप्य् अपि-शब्द-साहित्येनोत्तरत्र पाठाद् एकार्थता-प्राप्तेः । अतः स्त्रिय इति नित्याः श्री-गोपिका एव ता ज्ञेयाः । तथैव श्रुतिभिर् इति श्री-कृष्ण-नित्य-धाम्नि ता दृष्टा इति बृहद्-वामन एव प्रसिद्धम् । तद् एवं साधु व्याख्यातम् कामाद् द्वेषात् इत्य् आदौ तद्-अघं हित्वा इत्य् अत्र तेषु मध्ये द्वेष-भययोर् यद्-अघम् इत्य् आदि ।

[311] tad evaṃ tasyāḥ piṅgalāyā rāge sva-rucir dyotitā | rāgānugāyāṃ pravṛttir apīdṛśī | santuṣṭā śraddadhaty etad yathā-lābhena jīvatī | viharāmy amunaivāham ātmanā ramaṇena vai || [BhP 11.8.40] amuneti bhāva-garbha-ramaṇena saha | ātmanā manasaiva tāvad viharāmi | ruci-pradhānasya mārgasyāsya manaḥ-pradhānatvam | tat preyasī- rūpeṇāsiddhāyās tādṛśa-bhajane prāyo manasaiva yuktatvāt | anena śrīmat- pratimādau tādṛśīnām apy auddhatyaṃ parihṛtam | evaṃ pitṛtvādi-bhāveṣv apy anusandheyam || || 11.8 || śrī-piṅgalā || 311 || [312-314] evaṃ preyasītvābhimāna-mayī darśitā | eṣā brahma-vaivarte kāma-kalāyām api dṛṣṭā | sevakatvādyābhimānamayyāṃ ruci-bhaktiś cānyatra jñeyā | tasmā amūs tanu-bhṛtām [BhP 7.9.24] ity ādau upanaya māṃ nija-bhṛtya-pārśvam iti śrī-prahlāda-vacanam | yathā śrī-nārada-pañcarātre - kadā gambhīrayā vācā śriyā yukto jagat-pate | cāmara-vyagra-hastaṃ mām evaṃ kurv iti vakṣyasi || iti | yathā skānde sanatkumāra-prokta-saṃhitāyāṃ prābhākara-rājopākhyāne - aputro'pi sa vai naicchat putraṃ karmānucintayan | vāsudevaṃ jagannāthaṃ sarvātmānaṃ sanātanam || aśeṣopaniṣad-vedyaṃ putrīkṛtya vidhānataḥ | abhiṣecayituṃ rājā svarāja upacakrame || na putram abhyarthitavān sākṣād bhūtāj janārdanāt | agre bhagavad-varaś ca ahaṃ te bhavitā putraḥ || ity ādi | ataevoktaṃ śrī-nārāyaṇa-vyūha-stavaḥ - pati-putra-suhṛd-bhrātṛ-pitṛvan maitravad dharim | ye dhyāyanti sadodyuktās tebhyo'pīha namo namaḥ || iti | atra paty-ādivad iti dhyeyasya pitṛvad iti dhyātur viśeṣaṇaṃ jñeyam | tathā mātṛvad iti vatipratyayena prasiddha-tan-mātṛ-janābheda-bhāvanā naivāṅgīkriyate | kintu tad-anugata-bhāvanaiva | evaṃ pitṛ-bhāvādāv api jñeyam | anyathā bhagavaty ahaṅgrahopāsanāvat teṣv api doṣaḥ syāt | tathā (page 164) dhyāyantīti pūrvoktaṃ manaḥ-pradhānatvam evorīkṛtam | api- śabdena tat-tad-rāga-siddhānāṃ kaimutyam ākṣipyate | nanu, codanā-lakṣaṇo'rtho dharmaḥ [Pūrva-mīmāṃsā 1.1.2] ity anena pūrva- mīmāṃsāyāṃ vidhinaivāpūrvaṃ jāyata iti śrūyate | tathā śruti-smṛti- purāṇādi-pañcarātra-vidhiṃ vinā ity ādinā yāmale śruty-ādy-ekatarokta- krama-niyamaṃ vinā doṣaḥ śrūyate | tathā - śruti-smṛtī mamaivājñe yas te ullaṅghya vartate | ājñā-cchedī mama dveṣī mad-bhakto'pi na vaiṣṇavaḥ || iti | atra śruty-ādy-uktāvaśyaka-kriyā-niṣedhayor ullaṅghanaṃ vaiṣṇavatva- vyāghātakaṃ śrūyate | kathaṃ tarhi vidhi-nirapekṣayā tayā siddhiḥ | ucyate - śrī-bhagavan-nāma-guṇādiṣu vastu-śakteḥ siddhatvān na dharmavad bhakteś codanā-sāpekṣatvam | ato jñānādikaṃ vināpi phala-lābho bahutra śruto'sti | codanā tu yasya svataḥ-pravṛttir nāsti tad-viṣayaiva | tathā kramā-vidhiś ca tad-viṣayaḥ | tasminn eva nānā-vikṣepavati rucy-abhāvena rāgātmika-bhakti- śailīm anabhijānāti | satyām api dhāvan nimīlya vā netre [BhP 11.2.35] ity ādi-nyāyena yathā kathañcid anuṣṭhānataḥ siddhau suṣṭhu vartma- praveśāya kramaśaś cittābhiniveśāya ca maryādā-rūpaḥ sa nirmīyate | anyathā santata-tad-bhakty-unmukhatā-karatādṛśa-rucy-abhāvān maryādānabhipatteś cādhyātmikādibhir utpātair vihanyate ca sa iti | na tu svayaṃ pravṛttimaty api maryādā-nirmāṇam | tasya rucyaiva bhagavan- manorama-rāgātmikā-krama-viśeṣābhiniveśāt | tad uktaṃ svayam eva - jñātvājñātvātha ye vai mām [BhP 11.11.33] ity ādinā | rāgātmika-bhaktimatāṃ durabhisandhitāpy anukaraṇa-mātreṇa tādṛśatva- prāptiḥ śrūyate | yathā dhātrītvānukaraṇena pūtanāyāḥ | tad uktam - sad- veśād iva pūtanāpi sakulā [BhP 10.14.35] iti | kim uta tadīya-rucimadbhis tādṛśa-nirantara-samyag-bhakty-anuṣṭhānena | tad uktam - pūtanā loka-bāla-ghnī rākṣasī rudhirāśanā | jighāṃsayāpi haraye stanaṃ dattvāpa sad-gatim || kiṃ punaḥ śraddhayā bhaktyā kṛṣṇāya paramātmane | yacchan priyatamaṃ kiṃ nu raktās tan-mātaro yathā || [BhP 10.6.26-27] iti | ata uktaṃ - na mayy ekānta-bhaktānāṃ guṇa-doṣodbhavā guṇāḥ [BhP 10.20.4] iti | ekāntitvaṃ khalu bhakti-niṣṭhā | sā rucyaiva vā śāstra-vidhy-ādareṇaiva vā jāyate | tato rucer viralatvād uttarābhāvenāpi yad aikāntikītvaṃ tat- tasyaikāntika-mānino dambha-mātram ity arthaḥ | tatas tad-anadyaiva nindā śruti-smṛti-purāṇa ity ādinā, na tu ruci-bhāve'pi tan-nindā yuktā pūtanā ity ādeḥ | tathā coktaṃ pādmottara-khaṇḍe - svātantryāt kriyate karma na ca vedoditaṃ mahat | vinaiva bhagavat-prītyā te vai pāṣaṇḍinaḥ smṛtāḥ || iti | prītir atra tādṛśa-ruciḥ | tad evam atra śātrānādarasyaiva nindā | na tu tad- ajñānasya dhāvan nimīlya vai ity ādeḥ | gautamīya-tantre tv idam apy uktam - (page 165) na japo nārcanaṃ naiva dhyānaṃ nāpi vidhi-kramaḥ | kevalaṃ santataṃ kṛṣṇa-caraṇāmbhoja-bhāvinām || ajāta-tādṛśa-rucinā tu sad-viśeṣādara-mātrādṛtā rāgānugāpi vaidhī- saṃvalitaivānuṣṭheyā | tathā loka-saṃgrahārthaṃ pratiṣṭhitena jāta-tādṛśa- rucinā ca | atra miśratve ca yathā-yogyaṃ rāgānugayaikīkṛtyaiva vaidhī kartavyā | kecid aṣṭādaśākṣara-dhyānaṃ go-dohana-samaya-vaṃśī-vādya- samākṛṣṭa-tat-tat-sarvamayatvena bhāvayanti | yathā caike tādṛśam upāsanaṃ sākṣād vraja-jana-viśeṣāyaiva mahyaṃ śrī-guru-caraṇair mad-abhīṣṭa- viśeṣa-siddhy-artham upadiṣṭaṃ bhāvayāmi | sākṣāt tu śrī-vrajendra- nandanaṃ sevyamāna evāsā iti bhāvayanti | atha śruti-smṛtī mamaivājñe ity-ādi-nindita-mātra-svāvaśyaka-kriyā- niṣedhayor ullaṅghanaṃ dvividham | tau hi dharma-śāstroktau bhakti- śāstroktau cetai | bhagavad-bhakti-viśvāsena dauḥśīlyena vā pūrvayorakaraṇa-karaṇa-pratyāsattau na vaiṣṇava-bhāvād bhraṃśaḥ | devarṣi- bhūtāpta-nṝṇāṃ [BhP 11.5.37] ity ādy-ukteḥ, api cet sudurācāraḥ [Gītā 9.30] ity-ādy-ukteś ca | tādṛśa-rucimati tu tayaiva rucyā dviṣṭatvād apunarbhavādy-ānandasyāpi vāñchā nāsti kim uta parama-ghṛṇāspadasya | atas tatra svata eva na pravṛttiḥ | pramādādinā kadācij jātaṃ ced vikarma tat- kṣaṇād eva naśyaty api | uktaṃ ca-vikarma yac cotpatitaṃ kathaṃcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ [BhP 11.5.38] iti | atha vaiṣṇava-śāstroktau | tau tarhi viṣṇu-santoṣaika-prayojanāv eva bhavataḥ | tayoś ca tādṛśatve śrute sati tadīya-rāga-rucimataḥ svata eva pravṛtty-apravṛttau syātām | tat-santoṣaika-jīvanatvāt prīti-jāteḥ | ataeva na tatra svānugamyamāna-rāgātmaka-siddha-bhakta-viśeṣeṇa kṛtatvākṛtatvayor anusandhānaṃ cāpekṣyaṃ syāt | kintu tat-kṛtatve sati viśeṣaṇāgraho bhavatīty eva viśeṣaḥ | atra kvacic chāstrokta-krama-vidhy-apekṣā ca rāga-rucyaiva pravartiteti rāgānugāntaḥpāta eva | ye ca śrī-gokulādi-virāji-rāgātmikānugās tat-parās te tu śrī-kṛṣṇa-kṣema-tat-saṃsargāntarāyābhāvādi-kāmyātmaka-tad- abhiprāya-rītyaiva viaṣṇava-laukika-dharmānuṣṭhānaṃ kurvanti | ataeva rāgānugāyāṃ rucer eva sad-dharma-pravartakatvāt śruti-smṛtī mamaivājñe ity etad-vākyasya na tad-vartma-bhakti-viṣayatvam | kintu bāhya-śāstra- nirmita-buddha-rṣabha-dattātreyādi-bhajana-vartma-viṣayatvam eva | tathoktam - veda-dharma-viruddhātmā yadi deva prapūjayet | sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvad āhūta-samplavam || iti rāgānugāyāṃ vidhy-apravartitāyām api na veda-bāhyatvam | veda-vaidika- prasiddhaiva sā tatra tatra rucitvāt | vedeṣu buddhādīnāṃ tu varṇanaṃ veda- bāhyaṃ viruddhatvenaiva yathā -- tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām | buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati || [BhP 1.3.24] ity ādi | tasmād bhavaty eva rāgānugā samīcīnā | tathā vaidhīto'py atiśayavatī ca | maryādā-vacanaṃ hy āveśārtham eveti darśitam | sa punar āveśo yathā ruci- viśeṣa-lakṣaṇa-mānasa-bhāvena syān na tathā (page 166) vidhi-preraṇayā | svārasika-mano-dharmatvāt tasya | tatra cāstāṃ tāvad-anukūla-bhāvaḥ | parama-niṣiddhena pratikūla-bhāvenāpy āveśo jhaṭiti syāt | tad-āveśa- sāmarthyena pratikūla-doṣa-hāniḥ syāt | sarvānartha-nivṛttiś ca syād iti bhāva-mārgasya balavattve dṛṣṭānto'pi dṛśyate | tatra yady anukūla-bhāvaḥ syāt tadā paramaikānti-sādhya evāptau | atha bhāva-mārga-sāmānyasya balavattvaṃ prakaraṇam utthāpyate | śrī- yudhiṣṭhira uvāca -- aho aty-adbhutaṃ hy etad durlabhaikāntinām api | vāsudeve pare tattve prāptiś caidyasya vidviṣaḥ || [BhP 7.1.15] ekāntināṃ parama-jñāninām api yatas tasya sā na sambhavati | etad veditum icchāmaḥ sarva eva vayaṃ mune | bhagavan-nindayā veno dvijais tamasi pātitaḥ || [BhP 7.1.16] tamasi narake | bahu-narakādi-bhogānantaram eva pṛthu-janma- prabhāvodayena tasya sad-gati-śravaṇāt | eṣaḥ -- damaghoṣa-sutaḥ pāpa ārabhya kala-bhāṣaṇāt | sampraty amarṣī govinde dantavakraś ca durmatiḥ || [BhP 7.1.17] ity ādi | spaṣṭaṃ | || 7.1 || yudhiṣṭhiro nāradam || 312-314 || [315-320] tatrottaram śrī-nārada uvāca - aho bhagavan-nindakasya naraka-pātena bhāvyam iti vadatas tava ko'bhiprāyaḥ ? bhagavat-pīḍā-karatvād vā tad- abhāve'pi surāpānādivan niṣiddha-nindā-śravaṇād vā | tatra tāvad vimūḍhair janair nindādikaṃ prākṛtān tama ādei-guṇān uddhiśyaiva pravartate | tataḥ prakṛti-paryantāśrayasya tat-kṛta-nindāder aprākṛta-guṇa- vigrahādau tasmin pravṛttir nāsty eva | na ca jīvavat prakṛti-paryante vastu- jāte bhagavad-abhimāno'sti | tataś ca tena tasya pīḍāpi nāsty eva | tad etad āha sārdhais tribhiḥ -- nindana-stava-satkāra- nyakkārārthaṃ kalevaram | pradhāna-parayo rājann avivekena kalpitam || [BhP 7.1.22] nindanaṃ doṣa-kīrtanam | nyak-kāras tiraskāraḥ | nindana-stuty-ādi- jñānārthaṃ pradhāna-puruṣayor avivekena jīvānāṃ kalevaraṃ kalpitaṃ racitam | tataś ca - hiṃsā tad-abhimānena daṇḍa-pāruṣyayor yathā | vaiṣamyam iha bhūtānāṃ mamāham iti pārthiva || yan-nibaddho'bhimāno'yaṃ tad-vadhāt prāṇināṃ vadhaḥ | tathā na yasya kaivalyād abhimāno'khilātmanaḥ || parasya dama-kartur hi hiṃsā kenāsya kalpyate || [BhP 7.1.23-25] iha prākṛte loke | yathā tat-kalevarābhimānena bhūtānāṃ mamāham iti vaiṣamyaṃ bhavati, yathā tat-kṛtābhyāṃ daṇḍa-pāruṣyābhyāṃ tāḍana- nindābhyāṃ nimitta-bhūtābhyāṃ hiṃsā ca bhavati, yathā yasmin nibaddho'bhimānas tasya dehasya vadhāt prāṇināṃ vadhaś ca bhavati, yathā yasyābhimāno nāstīty arthaḥ | asya parameśvarasya hiṃsā kena hetunā kalpyate | api tu na kenāpīty arthaḥ | tathābhimābhāve hetuḥ kaivalyāt | dehendriyāsuhīnānāṃ vaikuṇṭha-pura-vāsinām [BhP 7.1.35] iti kaimutyādi- prāpta-śuddhatvāt | tādṛśa-nindādy-agamya-śuddha-sac-cidānanda- vigrahāditvād ity arthaḥ | tasya tad-agamyatvaṃ ca (page 167) nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ [Gītā 7.25] iti śrī-bhagavad-gītātaḥ | tādṛśa-vailakṣaṇyena hetuḥ akhilānām ātmabhūtasya | tatra hetuḥ parasya prakṛti-vaibhava-saṅga-rahitasya | hiṃsāyā aviṣayatve hetv-antaraṃ damakatuḥ paramāśaryānanta-śaktitvāt sarveṣām eva śikṣā-kartur iti | tad evaṃ yasmād bhagavato nindādi-kṛtam vaiṣamyaṃ nāsti tasmād yena kenāpy upāyena sakṛd yad-aṅga-pratimānta-rāhitā [BhP 10.12.39] ity ādivat tad-ābhāsam api dhyāyatas tad-āveśāt tatra vaireṇāpi dhyāyatas tad-āveśenaiva nindādi-kṛta- pāpasyāpi nāśāt tat-sāyujyādikaṃ yuktam ity āśayenāha tasmād ity ādibhiḥ | tathā hi - tasmād vairānubandhena nirvaireṇa bhayena vā | snehāt kāmena vā yuñjyāt kathañcin nekṣate pṛthak || [BhP 7.1.26] yuñjyād iti sneha-kāmādīnāṃ vidhātum aśakyatvāt sambhāvanāyām eva liṅ | vairānubandhādīnām ekatareṇāpi yuñjyād dhyāyec cet tadā bhagavataḥ pṛthag nekṣate tad-āviṣṭo bhavatīty arthaḥ | vairānubandho vaira- bhāvāvicchedaḥ | nirvairo vairābhāva-mātram audāsīnyam ucyate | tena kāmādi-rāhityam apy āyāti | vairādi-bhāva-rāhityam ity arthaḥ | tena vā vairād-bhāva-rāhityena yuñjyāt | vihitatva-mātra-buddhyā dhyāyeta | dhyānopalakṣitaṃ bhakti-yogaṃ kuryād ity arthaḥ | snehaḥ kāmātiraktaḥ parasparam akṛtrimaḥ prema-viśeṣaḥ | sa tu sādhake tad-abhirucir eva | tad evaṃ sarveṣāṃ tad-āveśa eva phalam iti sthite jhaṭiti tad-āvaśa-siddhaye teṣu bhāva-maya-mārgeṣu ninditenāpi vaireṇa vidhi-mayyā bhakter na sāmyam ity āha -- yathā vairānubandhena martyas tan-mayatām iyāt | na tathā bhakti-yogena iti me niścitā matiḥ || [BhP 7.1.27] vairānubandheneti bhayasyāpy upalakṣaṇam | yathā-śaighryeṇa tan-mayatāṃ tad-āviṣṭatā bhakti-yogena vihitatva-mātra-buddhyā kriyamāṇena tu na tathā | āstāṃ tādṛśa-vastu-śakti-yuktasya teṣu prakāśamānasya bhagavato bhagavad-vigrahābhāsasya vā vārtā | prākṛte'pi tad-bhāva-mātrasya bhāvyāveśa-phalaṃ mahad dṛśyata iti sa-dṛṣṭāntaṃ tad eva pratipādayati - kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥ kuḍyāyāṃ tam anusmaran | saṃrambha-bhaya-yogena vindate tat-svarūpatām || evaṃ kṛṣṇe bhagavati māyā-manuja īśvare | vaireṇa pūta-pāpmānas tam āpur anucintayā || [BhP 7.1.28-29] saṃrambho dveṣo bhayaṃ ca tābhyāṃ yogas tad-āveśas tena | tat-svarūpatāṃ tasya svam ātmīya-rūpam ākṛtir yatra tat tām tat sārūpyam ity arthaḥ | evam iti eva apīyarthaḥ | narākṛti-para-brahmatvād māyayaiva prākṛta-manujatayā pratīyamāne | nanu kīṭasya preśaskṛd-dveṣe pāpaṃ na bhavati | tatra tu tat syād ity āśaṅkyāha - vaireṇa yānucintā tad-āveśas tayaiva pūta-pāpmānas tad- dhyānāveśasya tādṛk-śaktitvād iti bhāvaḥ | na ca śāstra-vihitenaiva bhagavad-dharmeṇa siddhiḥ syān na ca tad-vihitena kāmādineti vācyam | (page 168) kāmād dveṣād bhayāt snehād yathā bhaktyeśvare manaḥ | āveśya tad-aghaṃ hitvā bahavas tad-gatiṃ gatāḥ || [BhP 7.1.29] yathā vihitayā bhaktya īśvare mana āviśya tad-gatiṃ gacchanti tathiavāvihitenāpi kāmādinā bahavo gatā ity arthaḥ | tad-aghaṃ teṣu kāmādiṣu madhye yad-dveṣa-bhayayor aghaṃ bhavati tad dhitvaiva | bhayasyāpi dveṣa-saṃvalitatvād aghotpādakatvaṃ jñeyam | atra kecit kāmam apy aghaṃ manyante | tatredaṃ vicāryate bhagavati kevalaṃ kāma eva kevala-pāpāvahaḥ kiṃ vā pati-bhāva-yuktaḥ | athavā upapati- bhāva-yukta iti | sa eva kevala iti cet sa kiṃ dveṣādi-gaṇapatitvāt tadvat svarūpeṇaiva vā | parama-śuddhe bhagavati yad-adhara-pānādikaṃ yac ca kāmukādy-āropaṇaṃ tenātikrameṇa vā pāpa-śravaṇena vā | nādyena -- uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ | dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣaja-priyāḥ || [BhP 10.29.13] ity atra dveṣāder nyakkṛtatvāt tasya tu stutatvāt | ataś ca priyā iti snehavat kāmasyāpi prītyātmakatvena tadvad eva na doṣaḥ | tādṛśīnāṃ kāmo hi premaika-rūpaḥ | yat te sujāta-caraṇāmburuhaṃ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu [BhP 10.31.19] ity ādāv atikramyāpi sva-sukhaṃ tadānukūlya eva tātparya-darśanāt sairindhryās tu bhāvo riraṃsā-prāyatvena śrī-gopikānām iva kevala-tat-tātparyābhāvāt tad-apekṣayaiva nindyate na tu svarūpataḥ | sānaṅga-tapta-kucayoḥ [BhP 10.48.6] ity ādau ananta-caraṇena rujo mṛjanti iti parirabhya kāntam ānanda-mūrtim iti kārya-dvārā tat- stutaiḥ | tatrāpi sahoṣyatām iha preṣṭha [BhP 10.48.8] ity atra prīty- abhivyaktaś ca | ataeva - saivaṃ kaivalya-nāthaṃ taṃ prāpya duṣprāpyam īśvaram | aṅga-rāgārpaṇenāho durbhagedam ayācata || [BhP 10.48.8] durārādhyaṃ samārādhya viṣṇuṃ sarveśvareśvaram | yo vṛṇīte mano-grāhyam asattvāt kumanīṣy asau || [BhP 10.48.11] iti caivaṃ yojayanti | kaivalyam ekāntitvam | tena yo nāthaḥ sevanīyas tam | purā tādṛśa-trivakratvādi-lakṣaṇa-daurbhāgyavaty api | aho āścaryam aṅga- rāgārpaṇa-lakṣaṇena bhagavad-dharmāṃśena kāraṇena sampratīdaṃ sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā ramasva [BhP 10.48.8] ity ādi- lakṣaṇaṃ saubhāgyam ayācata iti | ataḥ - kim anena kṛtaṃ puṇyam avadhūtena bhikṣuṇā | śriyā hīnena loke'smin garhitenādhamena ca || [BhP 10.80.25] iti śrīdāma-vipram uddiśya purajana-vacanavad eva tathoktiḥ | nanu kāmukī sā kim iti ślāghyate | tatrāha durārādhyam iti | yo mano-grāhyaṃ prākṛtam eva viṣayaṃ vṛṇīte kāmayata asāv eva kumanīṣī | sā tu bhagavantakeva kāmayata iti parama-sumanīṣiṇyeveti bhāvaḥ | tad evaṃ tasya (page 169) kāmasya dveṣādi-gaṇāntaḥpātitvaṃ parihṛtya tena pāpāvahatvaṃ parihṛtam | atha kāmukatvādy-āropaṇādy-adhara-pānādi-rūpas tatra vyavahāro'pi nātikrama-hetuḥ | yato lokavat tu līlā-kaivalyam iti nyāyena līlā tatra svabhāvata eva siddhā | atra ca śrī-bhūr-līlādībhis tasya tādṛśa-līlāyāḥ śrī- vaikuṇṭhādiṣu nitya-siddhatvena svatantra-līlā-vinodasya tasyābhiruci- tattvenaivāvagamyate | tathā tat-preyasī-janānām api tat-svarūpa-śakti- vigrahatvena param-śuddha-rūpatvāt tato nyānatābhāvāc ca tad-adhara- pānādikam api nānurūpaṃ pūrva-yuktyā tad-abhirucitam eva ca | na ca prākṛta-vāmā-janena doṣaḥ prasañjanīyaḥ | tad-yogyaṃ tādṛśaṃ bhāvaṃ svarūpa-śakti-vigrahatvaṃ ca prāpyaiva tad-icchayaiva tat-prāpteḥ | atha pāpa-śravaṇena ca na pāpāvaho'sau kāmaḥ | tad-aśravaṇād eva | atataḥ pati-bhāva-yukte ca tatra sutarāṃ na doṣaḥ, pratyuta stutiḥ śrūyate | yāḥ samparyacaran premṇā pāda-saṃvāhanādibhiḥ | jagad-guruṃ bhartṛ-buddhyā tāsāṃ kiṃ varṇyate tapaḥ || [BhP 10.9.27] iti | mahānubhāva-munīnām api tad-bhāvaḥ śrūyate | yathā śrī-mādhvācārya- dhṛtaṃ kaurma-vacanam - agni-putrā mahātmānas tapasā strītvam āpire | bhartāraṃ ca jagad-yoniṃ vāsudevam ajaṃ vibhum || iti | ataeva vanditaṃ pati-putra-suhṛd-bhrātṛ ity ādinā | athopapati-bhāvena na ca pāpāvaho'sau yat paty-apatya-suhṛdām anuvṛttir aṅga [BhP 10.29.19] ity ādinā tābhir evottaritatvāt | gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca [BhP 10.33.35] ity ādinā śrī-śuka-vacanena ca | na pāraye'haṃ niravadya-saṃyujāṃ sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ [BhP 10.32.22] ity atra niravadya-saṃyujām ity anena svayaṃ śrī-bhagavatā ca | tādṛśānām anyeṣām api tad-bhāvo dṛśyate | yathā pādmottara-khaṇḍa-vacanam - purā maharṣayaḥ sarve daṇḍakāraṇya-vāsinaḥ | dṛṣṭvā rāmaṃ hariṃ tatra bhoktum aicchat suvigraham || te sarve strītvam āpannāḥ samudbhūtās tu gokule | hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt || [PadmaP 6.245.164] iti | ataḥ puruṣeṣv api strī-bhāvenodbhavād bhagavad-viṣayatvān na prākṛta- kāma-devodbhāvitaḥ prākṛtaḥ kāmo'sau kintu sākṣān manmatha-manmathaḥ [BhP 10.32.2] iti śravaṇāt | āgamādau tasya kāmatvenopāsanāc ca bhagavataivodbhāvito'prākṛta evāsau kāma iti jñeyam | śrīmad- uddhavādīnāṃ parama-bhaktānām api ca tac-chlāghā śrūyate - etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvaḥ [BhP 10.47.51] ity ādau | kiṃ bahunā śrutīnām api tad-bhāvo bṛhad-vāmane prasiddhaḥ | yatas tatra śrutayo'pi nitya- (page 170) siddha-gopikā-bhāvābhilāṣiṇyas tad-rūpeṇaiva tad-gaṇāntaḥpātinyo babhūvur iti prasiddhiḥ | etat prasiddhi-sūcakam evaitad ukta tābhir eva -- nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛṭha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo'pi yayuḥ smaraṇāt | striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ sama-dṛśo'ṅghri-saroja-sudhāḥ || [BhP 10.87.23] iti | vispaṣṭaś cāyam arthaḥ | yad brahmākhyaṃ tattvaṃ śāstra-dṛṣṭyā prayāsa- bāhulyena munaya upāsate tad arayo'pi yasya smaraṇāt tad-upāsanaṃ vinaiva yayuḥ | tathā striyaḥ śrī-gopa-subhruvas te tava śrī-nandanandana-rūpasya urugendra-dehat-tulyau yau bhuja-daṇḍau tava viṣakta-dhiyaḥ satyas tavaivāṅghri-saroja-sudhās tadīya-sparśa-viśeṣa-jāti-prema-mādhuryāṇi yayuḥ | vayaṃ śrutayo'pi samadṛśas tat-tulya-bhāvāḥ satyaḥ samās tādṛśa- gopikātva-prāptyā tat-sāmyam āptās tā evāṅghri-rajo-sudhāṃ yātavatya ity arthaḥ | artha-vaśād vibhakti-pariṇāmaḥ |aṅghrīti sādaroktiḥ | atra tad arayo'pi yayuḥ smaraṇād ity anena bhāva-mārgasya jhaṭity artha-sādhanatvaṃ darśitam | sama-dṛśa ity anena rāgānugāyā eva tatra sādhakatamatvaṃ vyañjitam | anyathā sarva-sādhana-sādhya-viduṣyaḥ śrutayo'nyatraiva pravarteran | tathā smaraṇa-para-yugma-dvaye'smin sva-sva-yugme prathamasya mukhyatvaṃ dvitīyasya gauṇatvaṃ darśitam | ubhayatrāpy api-śabda-sāhityenottaratra pāṭhād ekārthatā-prāpteḥ | ataḥ striya iti nityāḥ śrī-gopikā eva tā jñeyāḥ | tathaiva śrutibhir iti śrī-kṛṣṇa-nitya-dhāmni tā dṛṣṭā iti bṛhad-vāmana eva prasiddham | tad evaṃ sādhu vyākhyātam kāmād dveṣāt ity ādau tad-aghaṃ hitvā ity atra teṣu madhye dveṣa-bhayayor yad-agham ity ādi |

[३२१] अथ बहवस् तद्-गतिं गता इत्य् अत्र निदर्शयम् आह -- गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच् चैद्यादयो नृपाः । सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ [भ्प् ७.१०.३०] गोप्य इति साधक-चरीणां गोपी-विशेषाणां पूर्वावस्थाम् एवावलम्ब्योच्यते । वयम् इति यथा श्री-नारदस्य हि प्र्युज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् [भ्प् १.६.२८] इत्य्-आद्य्-उक्त-रीत्या पार्षद-देहत्वे सिद्धे तेन स्वयं वयम् इति पूर्वावस्थाम् अवलम्ब्योच्यते । तत्रैव वैधी भक्तिः । अधुना लब्ध-रागस्य तस्य न मय्य् एकान्त-भक्तानां गुण-दोषोद्भवा गुणाः [भ्प् ११.२०.३६] इति न्यायेन विध्य्-अनधीना रागात्मिकैव विराजत इति । अतएव तद्-गतिं गताः इति तेषां फल-प्राप्तेर् अप्य् अतीतत्व-निर्देशः । अत्र ता गोप्य इवाधुन्क्यश् च तद्-गुणादि-श्रवणेनैव तद्-भावा भवेयुः । यथोक्तम् -- श्रुत-मात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः ॥ [भ्प् १०.९०.१७] इति । अथवा पार्षद-चरस्यापि चैद्यस्यागन्तुकोपद्रवाभास-नाश-दर्शनेनैव साधकत्व-निर्देशः । सम्बन्धाद् यः स्नेहो रागस् तस्माद् वृष्णयो यूयं च इत्य् एकम् । तस्माद् वैरानुबन्धेन इत्य् आदौ कामात् इत्य् आदौ चोक्तस्यैवार्थस्यो-दाहरण-वाक्येऽस्मिन् तद्-ऐकार्त्याकश्यमत्वात् । पञ्चानाम् (पगे १७१) इति वक्ष्यमाणानुरोधात् । उभयत्रापि सम्बन्ध- स्नेहयोर् द्वयोर् अपि विद्यमानत्वाच् च सम्बन्ध-ग्रहणं रागस्यैव विशेषत्व-ज्ञापनार्थम् । गोपीवद् अत्रापि साधक-चरा वृष्णि-विशेषाः पाण्डव-सम्बन्धि-विशेषाश् च पूर्वावस्थाम् अवलम्ब्य साधकत्वेन निर्दिष्टाः । अतः सम्बन्धज-स्नेहेऽपि तद्-अभिरुचि-मात्रं ज्ञेयम् । भक्त्या विहितया । अस्या एव प्रतिलब्धत्वेन भाव-मार्गं निर्देष्टुम् उपक्रान्तत्वात् ।

[321] atha bahavas tad-gatiṃ gatā ity atra nidarśayam āha -- gopyaḥ kāmād bhayāt kaṃso dveṣāc caidyādayo nṛpāḥ | sambandhād vṛṣṇayaḥ snehād yūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho || [BhP 7.10.30] gopya iti sādhaka-carīṇāṃ gopī-viśeṣāṇāṃ pūrvāvasthām evāvalambyocyate | vayam iti yathā śrī-nāradasya hi pryujyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum [BhP 1.6.28] ity-ādy-ukta-rītyā pārṣada-dehatve siddhe tena svayaṃ vayam iti pūrvāvasthām avalambyocyate | tatraiva vaidhī bhaktiḥ | adhunā labdha-rāgasya tasya na mayy ekānta-bhaktānāṃ guṇa-doṣodbhavā guṇāḥ [BhP 11.20.36] iti nyāyena vidhy-anadhīnā rāgātmikaiva virājata iti | ataeva tad-gatiṃ gatāḥ iti teṣāṃ phala-prāpter apy atītatva-nirdeśaḥ | atra tā gopya ivādhunkyaś ca tad-guṇādi-śravaṇenaiva tad-bhāvā bhaveyuḥ | yathoktam -- śruta-mātro'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ | uru-gāyoru-gīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ || [BhP 10.90.17] iti | athavā pārṣada-carasyāpi caidyasyāgantukopadravābhāsa-nāśa-darśanenaiva sādhakatva-nirdeśaḥ | sambandhād yaḥ sneho rāgas tasmād vṛṣṇayo yūyaṃ ca ity ekam | tasmād vairānubandhena ity ādau kāmāt ity ādau coktasyaivārthasyo-dāharaṇa-vākye'smin tad-aikārtyākaśyamatvāt | pañcānām (page 171) iti vakṣyamāṇānurodhāt | ubhayatrāpi sambandha- snehayor dvayor api vidyamānatvāc ca sambandha-grahaṇaṃ rāgasyaiva viśeṣatva-jñāpanārtham | gopīvad atrāpi sādhaka-carā vṛṣṇi-viśeṣāḥ pāṇḍava-sambandhi-viśeṣāś ca pūrvāvasthām avalambya sādhakatvena nirdiṣṭāḥ | ataḥ sambandhaja-snehe'pi tad-abhiruci-mātraṃ jñeyam | bhaktyā vihitayā | asyā eva pratilabdhatvena bhāva-mārgaṃ nirdeṣṭum upakrāntatvāt |

[३२२] यदि द्वेषेणापि सिद्धिस् तर्हि वेणः किम् इति नरके पातित इत्य् आशङ्क्याह -- कतमोऽपि न वेनः स्यात् पञ्चानां पुरुषं प्रति [भ्प् ७.१.३१] पुरुषं भगवन्तं प्रति लक्ष्यीकृत्य पञ्चानां वैरानुबन्धादीनां मध्ये वेणः कतमोऽपि न स्यात् । तस्य तं प्रति प्रासङ्गिक-निन्दा- मात्रात्मकं वैरं न तु वैरानुबन्धः । ततस् तीव्र-ध्यानाभावात् पापम् एव तत्र प्रतिफलितम् इति भावः । ततोऽसुर-तुल्य-स्वभावैर् अपि तस्मिन् स्व-मोक्षार्थं वैर-भावानुष्ठान-साहसं न कर्तव्यम् इत्य् अभिप्रेतम् । अतएव ये वै भगवता प्रोक्ताः [भ्प् ११.२.३२] इत्य् आदेर् अप्य् अतिव्याप्तिर् व्याहन्यते अनभिप्रेतत्वेना-प्रोक्तत्वात् ।

[322] yadi dveṣeṇāpi siddhis tarhi veṇaḥ kim iti narake pātita ity āśaṅkyāha -- katamo'pi na venaḥ syāt pañcānāṃ puruṣaṃ prati [BhP 7.1.31] puruṣaṃ bhagavantaṃ prati lakṣyīkṛtya pañcānāṃ vairānubandhādīnāṃ madhye veṇaḥ katamo'pi na syāt | tasya taṃ prati prāsaṅgika-nindā- mātrātmakaṃ vairaṃ na tu vairānubandhaḥ | tatas tīvra-dhyānābhāvāt pāpam eva tatra pratiphalitam iti bhāvaḥ | tato'sura-tulya-svabhāvair api tasmin sva-mokṣārthaṃ vaira-bhāvānuṣṭhāna-sāhasaṃ na kartavyam ity abhipretam | ataeva ye vai bhagavatā proktāḥ [BhP 11.2.32] ity āder apy ativyāptir vyāhanyate anabhipretatvenā-proktatvāt |

[३२३] यस्माद् एवं - तस्मात् केनाप्य् उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ [भ्प् ७.१.३१] इति । अत्रापि पूर्ववन् निवेशयेद् इति सम्मति-मात्रं न विधिः । केनापि तेष्व् अप्य् उपायेषु युक्ततमेनैकेनेत्य् अर्थः । अज्प् उअस् तदृच-बहु-प्रयत्न-साध्य- वैधी-भक्ति-मार्गेण चिरात् साध्यते स एवाचिराद् भाव-विशेष-मात्रेण तत्र च द्वेषादिनापि । तस्माद् एवंभूते परम-सद्-गुण-स्वभावे तस्मिन् दूरेऽस्तु पामर-जन-भाव्यस्य वैरस्य वार्ता को वाधम औदास्यम् अवलम्ब्य प्रीतिम् अपि न कुर्याद् इति रागानुगायाम् एव तच् च युक्ततमत्वम् अङ्गीकृतं भवति । ॥ ७.१ ॥ श्री-नारदः युधिष्ठिरम् ॥ ३१२-३२३ ॥

[323] yasmād evaṃ - tasmāt kenāpy upāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet || [BhP 7.1.31] iti | atrāpi pūrvavan niveśayed iti sammati-mātraṃ na vidhiḥ | kenāpi teṣv apy upāyeṣu yuktatamenaikenety arthaḥ | ajp uas tadṛca-bahu-prayatna-sādhya- vaidhī-bhakti-mārgeṇa cirāt sādhyate sa evācirād bhāva-viśeṣa-mātreṇa tatra ca dveṣādināpi | tasmād evaṃbhūte parama-sad-guṇa-svabhāve tasmin dūre'stu pāmara-jana-bhāvyasya vairasya vārtā ko vādhama audāsyam avalambya prītim api na kuryād iti rāgānugāyām eva tac ca yuktatamatvam aṅgīkṛtaṃ bhavati | || 7.1 || śrī-nāradaḥ yudhiṣṭhiram || 312-323 ||

[३२४] तद् एवं भाव-मार्ग-सामान्यस्यैव बलवत्त्वेऽपि कैमुत्येन रागानुगायाम् एवाभिधेयत्वम् आह - वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल-पौण्ड्र- शाल्वादयो गति-विलास-विलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृत-धियः शयनासनादौ तत्-साम्यम् आपुर् अनुरक्त-धियां पुनः किम् ॥ [भ्प् ११.५.४८] आकृति-धियस् तत्-तद्-आकारा धीर् येषाम् । एवम् एवोक्तं गारुडे - अज्ञानिनः सुर-वरं समधिक्षिपन्तो यं पापिनोऽपि शिशुपाल-सुयोधनाद्याः । मुक्तिं गताः स्मरण-मात्र-विधूत-पापाः कः संशयः परम-भक्ति-मतां जनानाम् ॥ इति । अत्प् यथा वैरानुबन्धेन [भ्प् ७.१.२६] इत्य् अत्र वैरानुबन्धस्य सर्वत आधिक्यं न योजनीयम् । यच् च - मयि संरम्भ-योगेन निस्तीर्य ब्रह्म-हेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ [भ्प् ३.१६.३०] इति । इति जय-विजयौ प्रति वैकुण्ठ-वचनम् । तद् अपि तद्-अपराधाभास- भोगार्थम् एव संरम्भ-योगाभासं विधत्ते तत्-प्राप्तेस् तयोः स्वाभावैक-सिद्धत्वात् । युद्ध-लीलार्थम् एव तत्-प्रपञ्चनात् । अत्र द्वेषादाव् अपि केचिद् भक्तित्वं मन्यन्ते । तद् असत् । भक्ति-सेवादि- शब्दानाम् आनुकूल्य एव (पगे १७२) प्रसिद्धेर् वैरे तद्-विरोधत्वेन तद्- असिद्धेश् च । पाद्मोत्तर-खण्डे च भक्ति-द्वेषादीनां च भेदोऽवगम्यते - योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराद् वा जनार्दनः । [पद्मप् ६.२३८.८३] इत्य् अत्र च । ननु मन्येऽसुरान् भागवतान् [भ्प् ३.२.२४] इत्य् आदौ श्रीमद्-उद्धव-वाक्ये तेषाम् अपि भागवतत्वं निर्दिश्यते । मैवं । यतो मन्य इत्य् अनेनोत्प्रेक्षावगमान् न स्वयं भागवतत्वं तत्रास्तीय् एवं सिध्यतीति । सा चोत्प्रेक्षा तेन तच्-छोकौत्कण्ठ्यवता केवल-दर्शन-भाग्यांशेनैव रचिता युक्तैव । यथा हन्त वयम् एव बहिर्मुखाः । येषाम् अन्ति-समये तन्-मुख-चन्द्रमसो दर्शन-सम्भावनापि न विद्यते । येभ्यश् चासुरा अपि भागवताः । ये खलु तदानीं तन्-मुख-चन्द्रमसो दर्शन- सौभाग्यं प्रापुर् इति । तस्मान् न द्वेषादौ कथञ्चिद् अपि भक्तित्वम् । ॥ ११.५ ॥ श्री-नारदः श्री-वसुदेवम् ॥ ३२४ ॥

[324] tad evaṃ bhāva-mārga-sāmānyasyaiva balavattve'pi kaimutyena rāgānugāyām evābhidheyatvam āha - vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ | dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṃ punaḥ kim || [BhP 11.5.48] ākṛti-dhiyas tat-tad-ākārā dhīr yeṣām | evam evoktaṃ gāruḍe - ajñāninaḥ sura-varaṃ samadhikṣipanto yaṃ pāpino'pi śiśupāla-suyodhanādyāḥ | muktiṃ gatāḥ smaraṇa-mātra-vidhūta-pāpāḥ kaḥ saṃśayaḥ parama-bhakti-matāṃ janānām || iti | atp yathā vairānubandhena [BhP 7.1.26] ity atra vairānubandhasya sarvata ādhikyaṃ na yojanīyam | yac ca - mayi saṃrambha-yogena nistīrya brahma-helanam | pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ || [BhP 3.16.30] iti | iti jaya-vijayau prati vaikuṇṭha-vacanam | tad api tad-aparādhābhāsa- bhogārtham eva saṃrambha-yogābhāsaṃ vidhatte tat-prāptes tayoḥ svābhāvaika-siddhatvāt | yuddha-līlārtham eva tat-prapañcanāt | atra dveṣādāv api kecid bhaktitvaṃ manyante | tad asat | bhakti-sevādi- śabdānām ānukūlya eva (page 172) prasiddher vaire tad-virodhatvena tad- asiddheś ca | pādmottara-khaṇḍe ca bhakti-dveṣādīnāṃ ca bhedo'vagamyate - yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṃ na śakyo roṣāc ca matsarād vā janārdanaḥ | [PadmaP 6.238.83] ity atra ca | nanu manye'surān bhāgavatān [BhP 3.2.24] ity ādau śrīmad-uddhava-vākye teṣām api bhāgavatatvaṃ nirdiśyate | maivaṃ | yato manya ity anenotprekṣāvagamān na svayaṃ bhāgavatatvaṃ tatrāstīy evaṃ sidhyatīti | sā cotprekṣā tena tac-chokautkaṇṭhyavatā kevala-darśana-bhāgyāṃśenaiva racitā yuktaiva | yathā hanta vayam eva bahirmukhāḥ | yeṣām anti-samaye tan-mukha-candramaso darśana-sambhāvanāpi na vidyate | yebhyaś cāsurā api bhāgavatāḥ | ye khalu tadānīṃ tan-mukha-candramaso darśana- saubhāgyaṃ prāpur iti | tasmān na dveṣādau kathañcid api bhaktitvam | || 11.5 || śrī-nāradaḥ śrī-vasudevam || 324 ||

[३२५] तद् एवं रागानुगा साधिता । सा च श्री-कृष्ण एव मुख्या । गोप्यः कामात् [भ्प् ७.१.२९] इत्य् आदिना तस्मिन्न् एव दर्शितत्वात् । दैत्यानाम् अपि द्वेषेणापि तस्मिन्न् एवावेश-लाभ-दर्शनात् । सिद्धि-प्राप्तेश् च । नान्यत्र तु कुत्राप्य् अंशिन्य् अंशे वा । अतएवोक्तम् तस्मात् केनाप्य् उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् इत्य् आदि । अतस् तादृश-झटित्य्-आवेश-हेतूपासना-लाभाद् एव स्वयम् एकादशे वैधोपासना स्वस्मिन् नोक्ता । किन्त्व् अन्यत्र चतुर्भुजाकार एव । तत्र च शुद्धस्य रागस्य श्री-गोकुल एव दर्शनात् तत्र तु रागानुगा मुख्यतमा यत्र खलु स्वयं भगवान् अपि तेषां पुत्रादि-भावेनैव विलसति । ये यथा मां प्रपद्यन्ते [गीता ४.११] इत्य् आदेः । मल्लानाम् अशनिर् [भ्प् १०.४३.१४] इत्यादेः । स्वेच्छामयस्य [भ्प् १०.१४.२] इत्य् अस्माच् च । ततश् च भक्त-कर्तृक- भोजन-पान-स्नपन-बीजनादि-लक्षण-लालनेच्छापि तस्याकृत्रिमैव जायते । साधारण-भक्ति-सद्-भावेनैव हि - पत्रं पुष्पं फलंतोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तद् अहं भक्त्य्-उपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः ॥ [भ्प् १०.८१.३] इत्य् उक्तम् । श्री-शुकदेवेन च तद् एतद् एवाकाङ्क्षया श्लाघितम् । पाद-संवाहनं चक्रुः केचित् तस्य महात्मनः । अपरे हत-पाप्मानो व्यजनैः समबीजयत् ॥ [भ्प् १०.१५.१५] इत्य् आदिना । नानेन चैश्वर्यस्य हानिः । तदानीम् अपि तस्यैश्वर्यस्यान्यत्र स्फुरद्- रूपत्वात् । भक्तेच्छामयत्वस्य चेशितरि प्रशंसनीय-स्वभावत्वाद् एव । यथा श्री-व्रजेश्वरी-बद्ध एव यमलार्जुन-मोक्षं कृतवान् तादृशैश्वर्येऽपि तस्मिन् श्री-व्रजेश्वरी-वश्यतैव श्री-शुकदेवेन वन्दिता एवं सन्दर्शिता ह्य् अङ्ग [भ्प् १०.९.१९] इत्य् आदिना । तस्माद् ये चाद्यापि तदीय- रागानुगा-परास् तेषाम् अपि श्री-व्रजेन्द्र-नन्दनत्वादि-मात्र-धर्मैर् उपासना युक्ता । यथा श्री-गोवर्धनोद्धरण-लब्ध-विस्मयान् श्री-गोपान् प्रत्युक्तं स्वयं भगवतैव विष्णु-पुराणे -- यदि वोऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्योऽहं भवतां यदि । तद्-आत्म-बन्धु-सदृशी बुद्धिर् वः क्रियतां मयि ॥ [विप् ५.१३.११] इति । (पगे १७३) तदार्चा बन्धु-सदृशीं बान्धवाः क्रियतां मयि इति वा पाठः । तथा - नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः । अहं वो बान्धवो जातो नातश् चिन्त्यम् अतोऽन्यथा ॥ [विप् ५.१३.१२] इति । युवां मां पुत्र-भावेन वासकृत् [भ्प् १०.३.३६] इत्य् अत्र तु श्री- वसुदेवादीनाम् ऐश्वर्य-ज्ञान-प्रधानत्वाद् द्व्यत्मिकैव भगवद्- अनुमतिर् ज्ञेया । प्राग्-जन्मन्य् अपि तयोस् तप-आदि-प्रधानैव भक्तिर् उक्ता । अतः श्री-व्रजेश्वर्याः पुनस् तन्-मुख-दृष्ट-वैभवत्वम् अश्लाघित्वा पुत्र-स्नेह-मयीं मायाद्य्-एक-पर्यायां तत्-कृपाम् एव बहु-मन्यमानस् तादृश-भाग्यं च श्री-व्रजेश्वरस्य च भाग्यं तादृश-बाल्य- लीलोच्छल्यमान-पुत्र-भावेन राजमान-मति-श्लाघितवान् राजा नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् [भ्प् १०.८.३६] इत्य् आदि-द्वयेन । श्री-मुनिराजश् च तादृश-तत्- प्रेमैव श्लाघितवान् - एवं सन्दर्शिता ह्य् अङ्ग हरिणा [भ्प् १०.९.२९] इत्य् आदिना । तद् एवं श्री-वसुदेव-देवक्याव् उपलक्ष्य श्री-नारदो साधकान् प्रति दर्शनालिङ्गनालापैः [भ्प् ११.५.४३] इत्य् आदिना यद् उपदिष्टवान् । तत्र टीका च - यथा पुत्रोपलालनेनैव भागवत-धर्म-सर्वस्व-निष्पत्तेः इत्य् एषा । तथा मापत्य-बुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्वेश्वरेश्वरे [भ्प् ११.५.४५] इति । एतद् अपि तद्-अविरोधेन टीकायाम् एवम् अवतारितम् । यथा ननु, पुत्र-स्नेहश् चेन् मोक्ष-हेतुस् तर्हि सर्वेऽपि मुच्येरन् तत्राह मापत्य-बुद्धिम् इति इत्य् एतत् । तस्मिन्न् अपत्यत्वं प्राप्तेऽपि तस्मिंस् तादृश-भावना-वशं गतेऽपि अस्ति स्वाभाविकं पारमैश्वर्यम् अधिकम् इति भावः । यद् वा पूर्ववन्न् आर्षोऽडागमः किन्त्व् अ-कारो निषेधे अभावे न ह्य् अनो न इत्य् शब्द-कोषात् । ततो निषेध-द्वयाद् अपत्य-बुद्धिम् एव कुरु इत्य् अर्थः । अतएव ज्ञानाज्ञानयोर् अनादरेण केवल-रागानुगाया एवानुष्ठितिः प्रशस्ता । ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै माम् [भ्प् ११.११.३३] इत्य् आदिना । तस्मात् श्री-गोकुल एव रागात्मिकायाः शुद्धत्वात् तद्-अनुगा भक्तिर् एव मुख्यतमा इति साद्व् एवोक्तम् । तद् एवम् अन्यत्रासम्भवतया रागानुगाम् आत्म-दृष्ट्या पूर्ण-भगवत्ता- दृष्ट्या च श्री-कृष्ण-भजनस्य माहात्म्यं महद् एव सिद्धम् । तत्रापि गोकुल-लीलात्मकस्य । अथ तद्-भजन-मात्रस्य माहात्म्यम् उपक्रमत एव यथा -- मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर् लोक-मङ्गल । यत् कृतः कृष्ण-सम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ [भ्प् १.२.५] इति । तत्रैतद् वक्तव्यं पूर्वं मनसः प्रसाद-हेतुः पृष्टः । अनेन तु श्री- कृष्ण-प्रश्न-मात्रस्य तद्-धेतुनोक्ता । न तु स वै पुंसां परो धर्मः [भ्प् १.२.६] इत्य् आदिना तदीयानन्तर-प्रकरणे यथा महता प्रयत्नेन कर्मार्पणम् आरभ्य भक्ति-निष्ठा-पर्यन्त एव जाते प्रादुर्भावानन्तर- भजनस्य तद्-धेतुनोक्ता तथेति । अतएवावतारान्तर-कथाया अपि तद्- अभिनिवेश एव फलम् इत्य् आह -- हरेर् अद्भुत-वीर्यस्य कथा लोक-सुमङ्गलाः । कथयस्व महाभाग यथाहम् अखिलात्मनि ॥ कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस् त्यक्ष्ये कलेवरम् । [भ्प् २.८.३-४] इति । हरेस् तद्-अवतार-रूपस्य । अखिलात्मनि सर्वांशिनि कृष्णे श्रीमद्-अर्जुन- सखे ॥ ॥ २.८ ॥ राजा ॥ ३२५ ॥ (पगे १७४)

[325] tad evaṃ rāgānugā sādhitā | sā ca śrī-kṛṣṇa eva mukhyā | gopyaḥ kāmāt [BhP 7.1.29] ity ādinā tasminn eva darśitatvāt | daityānām api dveṣeṇāpi tasminn evāveśa-lābha-darśanāt | siddhi-prāpteś ca | nānyatra tu kutrāpy aṃśiny aṃśe vā | ataevoktam tasmāt kenāpy upāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet ity ādi | atas tādṛśa-jhaṭity-āveśa-hetūpāsanā-lābhād eva svayam ekādaśe vaidhopāsanā svasmin noktā | kintv anyatra caturbhujākāra eva | tatra ca śuddhasya rāgasya śrī-gokula eva darśanāt tatra tu rāgānugā mukhyatamā yatra khalu svayaṃ bhagavān api teṣāṃ putrādi-bhāvenaiva vilasati | ye yathā māṃ prapadyante [Gītā 4.11] ity ādeḥ | mallānām aśanir [BhP 10.43.14] ityādeḥ | svecchāmayasya [BhP 10.14.2] ity asmāc ca | tataś ca bhakta-kartṛka- bhojana-pāna-snapana-bījanādi-lakṣaṇa-lālanecchāpi tasyākṛtrimaiva jāyate | sādhāraṇa-bhakti-sad-bhāvenaiva hi - patraṃ puṣpaṃ phalaṃtoyaṃ yo me bhaktyā prayacchati | tad ahaṃ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ || [BhP 10.81.3] ity uktam | śrī-śukadevena ca tad etad evākāṅkṣayā ślāghitam | pāda-saṃvāhanaṃ cakruḥ kecit tasya mahātmanaḥ | apare hata-pāpmāno vyajanaiḥ samabījayat || [BhP 10.15.15] ity ādinā | nānena caiśvaryasya hāniḥ | tadānīm api tasyaiśvaryasyānyatra sphurad- rūpatvāt | bhaktecchāmayatvasya ceśitari praśaṃsanīya-svabhāvatvād eva | yathā śrī-vrajeśvarī-baddha eva yamalārjuna-mokṣaṃ kṛtavān tādṛśaiśvarye'pi tasmin śrī-vrajeśvarī-vaśyataiva śrī-śukadevena vanditā evaṃ sandarśitā hy aṅga [BhP 10.9.19] ity ādinā | tasmād ye cādyāpi tadīya- rāgānugā-parās teṣām api śrī-vrajendra-nandanatvādi-mātra-dharmair upāsanā yuktā | yathā śrī-govardhanoddharaṇa-labdha-vismayān śrī-gopān pratyuktaṃ svayaṃ bhagavataiva viṣṇu-purāṇe -- yadi vo'sti mayi prītiḥ ślāghyo'haṃ bhavatāṃ yadi | tad-ātma-bandhu-sadṛśī buddhir vaḥ kriyatāṃ mayi || [ViP 5.13.11] iti | (page 173) tadārcā bandhu-sadṛśīṃ bāndhavāḥ kriyatāṃ mayi iti vā pāṭhaḥ | tathā - nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ | ahaṃ vo bāndhavo jāto nātaś cintyam ato'nyathā || [ViP 5.13.12] iti | yuvāṃ māṃ putra-bhāvena vāsakṛt [BhP 10.3.36] ity atra tu śrī- vasudevādīnām aiśvarya-jñāna-pradhānatvād dvyatmikaiva bhagavad- anumatir jñeyā | prāg-janmany api tayos tapa-ādi-pradhānaiva bhaktir uktā | ataḥ śrī-vrajeśvaryāḥ punas tan-mukha-dṛṣṭa-vaibhavatvam aślāghitvā putra-sneha-mayīṃ māyādy-eka-paryāyāṃ tat-kṛpām eva bahu-manyamānas tādṛśa-bhāgyaṃ ca śrī-vrajeśvarasya ca bhāgyaṃ tādṛśa-bālya- līlocchalyamāna-putra-bhāvena rājamāna-mati-ślāghitavān rājā nandaḥ kim akarod brahman [BhP 10.8.36] ity ādi-dvayena | śrī-munirājaś ca tādṛśa-tat- premaiva ślāghitavān - evaṃ sandarśitā hy aṅga hariṇā [BhP 10.9.29] ity ādinā | tad evaṃ śrī-vasudeva-devakyāv upalakṣya śrī-nārado sādhakān prati darśanāliṅganālāpaiḥ [BhP 11.5.43] ity ādinā yad upadiṣṭavān | tatra ṭīkā ca - yathā putropalālanenaiva bhāgavata-dharma-sarvasva-niṣpatteḥ ity eṣā | tathā māpatya-buddhim akṛthāḥ kṛṣṇe sarveśvareśvare [BhP 11.5.45] iti | etad api tad-avirodhena ṭīkāyām evam avatāritam | yathā nanu, putra-snehaś cen mokṣa-hetus tarhi sarve'pi mucyeran tatrāha māpatya-buddhim iti ity etat | tasminn apatyatvaṃ prāpte'pi tasmiṃs tādṛśa-bhāvanā-vaśaṃ gate'pi asti svābhāvikaṃ pāramaiśvaryam adhikam iti bhāvaḥ | yad vā pūrvavann ārṣo'ḍāgamaḥ kintv a-kāro niṣedhe abhāve na hy ano na ity śabda-koṣāt | tato niṣedha-dvayād apatya-buddhim eva kuru ity arthaḥ | ataeva jñānājñānayor anādareṇa kevala-rāgānugāyā evānuṣṭhitiḥ praśastā | jñātvājñātvātha ye vai mām [BhP 11.11.33] ity ādinā | tasmāt śrī-gokula eva rāgātmikāyāḥ śuddhatvāt tad-anugā bhaktir eva mukhyatamā iti sādv evoktam | tad evam anyatrāsambhavatayā rāgānugām ātma-dṛṣṭyā pūrṇa-bhagavattā- dṛṣṭyā ca śrī-kṛṣṇa-bhajanasya māhātmyaṃ mahad eva siddham | tatrāpi gokula-līlātmakasya | atha tad-bhajana-mātrasya māhātmyam upakramata eva yathā -- munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṃ bhavadbhir loka-maṅgala | yat kṛtaḥ kṛṣṇa-sampraśno yenātmā suprasīdati || [BhP 1.2.5] iti | tatraitad vaktavyaṃ pūrvaṃ manasaḥ prasāda-hetuḥ pṛṣṭaḥ | anena tu śrī- kṛṣṇa-praśna-mātrasya tad-dhetunoktā | na tu sa vai puṃsāṃ paro dharmaḥ [BhP 1.2.6] ity ādinā tadīyānantara-prakaraṇe yathā mahatā prayatnena karmārpaṇam ārabhya bhakti-niṣṭhā-paryanta eva jāte prādurbhāvānantara- bhajanasya tad-dhetunoktā tatheti | ataevāvatārāntara-kathāyā api tad- abhiniveśa eva phalam ity āha -- harer adbhuta-vīryasya kathā loka-sumaṅgalāḥ | kathayasva mahābhāga yathāham akhilātmani || kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṃ manas tyakṣye kalevaram | [BhP 2.8.3-4] iti | hares tad-avatāra-rūpasya | akhilātmani sarvāṃśini kṛṣṇe śrīmad-arjuna- sakhe || || 2.8 || rājā || 325 || (page 174)

[३२६] तथा श्रीमद्-उद्धव-संवादान्ते च यथा । तत्र यद्यपि पूर्वाध्याय- समाप्तौ उक्ताया ज्ञान-योग-चर्याया भक्ति-सह-भावेनैव स्वफल- जनकत्वं श्री-भगवतोक्तं तथापि तां ज्ञान-योग-चर्याम् अंशतोऽप्य् अनङ्गीकुर्वता परमैकान्तिना श्रीमद्-उद्धवेन - सु-दुस्तराम् इमां मन्ये योग-चर्याम् अनात्मनः । यथाञ्जसा पुमान् सिध्येत् तन् मे ब्रूह्य् अञ्जसाच्युत ॥ प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः । विषीदन्त्य् असमाधानान् मनो-निग्रह-कर्शिताः ॥ [भ्प् ११.२९.१-२] इति । अत्र स्व-वाक्ये तस्या दुष्करत्वेन प्रायः फल-पर्यवसायित्वाभावेन चोक्तत्वात् । शुश्रूष्यमाणाया भक्तेस् तु सुकरत्वेनावश्यक-फल- पर्यवसायित्वेन चाभिप्रेतत्वात् । तद्-भक्तिर् एव कर्तव्येति स्वाभिप्रायो दर्शितः । तद् एवं तां ज्ञान-योग-चर्याम् अनादृत्य भक्तिम् एवापि कुर्वाणास् तव श्री-कृष्ण-रूपस्यैव भक्तिं तादृशास् तु ज्ञान-योगादि-फलानादरेणैव कुर्वन्तीति पुनर् आह चतुर्भिः अथात आनन्द-दुघं पदाम्बुजं हंसाः श्रयेरन्न् अरविन्द-लोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योग-कर्मभिस् त्वन्-माययामी विहता न मानिनः ॥ [भ्प् ११.२९.३] यस्माद् एवं केचन विषीदन्ति - अथान्त अत एव ये हंसा सारासार-विवेक- चतुराः ते तु समस्तानन्द-पूरकं पदाम्बुजम् एव तु निशिच्तं सुखं यथा स्यात् तथा श्रयेरन् सेवन्ते । पदाम्बुजस्य सम्बन्धि-पदानुरक्तिः साक्षाद् दृश्यमान-त्वदीय-पदाम्बुजाभिव्यञ्जनार्था । अमी च शुद्ध- भक्ता योग-कर्माभिस् त्वन्-मायया च विहता कृत-भक्तानुष्ठानान्तराया न भवन्ति । यतो न च मानिनस् ते मानिनोऽपि न भवन्ति । पुरुषार्थ- साधने भगवतो निरुपाधि-दीन-जन-कृपाया एव साधकतमत्वं मन्यन्ते न योगि-प्रभृतिवत् स्व-प्रयत्नस्येत्य् अर्थः ।

[326] tathā śrīmad-uddhava-saṃvādānte ca yathā | tatra yadyapi pūrvādhyāya- samāptau uktāyā jñāna-yoga-caryāyā bhakti-saha-bhāvenaiva svaphala- janakatvaṃ śrī-bhagavatoktaṃ tathāpi tāṃ jñāna-yoga-caryām aṃśato'py anaṅgīkurvatā paramaikāntinā śrīmad-uddhavena - su-dustarām imāṃ manye yoga-caryām anātmanaḥ | yathāñjasā pumān sidhyet tan me brūhy añjasācyuta || prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjanto yogino manaḥ | viṣīdanty asamādhānān mano-nigraha-karśitāḥ || [BhP 11.29.1-2] iti | atra sva-vākye tasyā duṣkaratvena prāyaḥ phala-paryavasāyitvābhāvena coktatvāt | śuśrūṣyamāṇāyā bhaktes tu sukaratvenāvaśyaka-phala- paryavasāyitvena cābhipretatvāt | tad-bhaktir eva kartavyeti svābhiprāyo darśitaḥ | tad evaṃ tāṃ jñāna-yoga-caryām anādṛtya bhaktim evāpi kurvāṇās tava śrī-kṛṣṇa-rūpasyaiva bhaktiṃ tādṛśās tu jñāna-yogādi-phalānādareṇaiva kurvantīti punar āha caturbhiḥ athāta ānanda-dughaṃ padāmbujaṃ haṃsāḥ śrayerann aravinda-locana | sukhaṃ nu viśveśvara yoga-karmabhis tvan-māyayāmī vihatā na māninaḥ || [BhP 11.29.3] yasmād evaṃ kecana viṣīdanti - athānta ata eva ye haṃsā sārāsāra-viveka- caturāḥ te tu samastānanda-pūrakaṃ padāmbujam eva tu niśictaṃ sukhaṃ yathā syāt tathā śrayeran sevante | padāmbujasya sambandhi-padānuraktiḥ sākṣād dṛśyamāna-tvadīya-padāmbujābhivyañjanārthā | amī ca śuddha- bhaktā yoga-karmābhis tvan-māyayā ca vihatā kṛta-bhaktānuṣṭhānāntarāyā na bhavanti | yato na ca māninas te mānino'pi na bhavanti | puruṣārtha- sādhane bhagavato nirupādhi-dīna-jana-kṛpāyā eva sādhakatamatvaṃ manyante na yogi-prabhṛtivat sva-prayatnasyety arthaḥ |