Sections 142–158

[१४२] नन्व् एषां मनुष्यान्तरवत् रागादिकं दृश्यते । कथं तर्हि स्वयं भगवतो नित्य-परिकरत्वं तत्र कैमुत्यम् आह -- तावद् रागादयः स्तेनाः तावत् कारागृहं गृहम् । तावन् मोहोऽङ्घ्रि-निगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः ॥ [भ्प् १०.१४.३६] स्तेनाः पुरुष-सार-हराः । अन्येषां प्राकृत-जनानाम् अपि तावद् एव रागादयश् चौरादयो भवन्ति यावत् ते जनास् ते तव न भवन्ति सर्वतो- भावेन त्वय्य् आत्मानं न समर्पयन्ति । समर्पिते चात्मनि तेषां रागादयोऽपि त्वन्-निष्ठा एवेति रागादीनां प्राकृतत्वाभावान् न चौरादित्वं प्रत्युत परमानन्द-रूपत्वम् (पगे ७१) एवेत्य् अर्थः । तथैव प्रार्थितं श्री-प्रह्लादेन - या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ [विप् १.२०.१९] इति । अतो यदि साधकानाम् एवं वार्ता तदा किं वक्तव्यं, नित्यम् एव तादृश- प्रियत्वेन सतां श्री-गोकुल-वासिनाम् एवम् इति । इत्थम् एवोक्तम् - इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम् ॥ [भ्प् १०.११.५८] इति । भवन्त्य् अस्मिन्न् इति भवः प्रपञ्चः । यद्यपि प्रपञ्च-जनेष्व् अभिव्यक्तास् ते तथापि तत्-सम्बन्धिनी या वेदना विषय-दुःखादि-ज्ञानं तां नाविन्दन्न् इत्य् अर्थः । वेदना ज्ञान-पीडयोः इति कोषज्ञाः ।

[142] nanv eṣāṃ manuṣyāntaravat rāgādikaṃ dṛśyate | kathaṃ tarhi svayaṃ bhagavato nitya-parikaratvaṃ tatra kaimutyam āha -- tāvad rāgādayaḥ stenāḥ tāvat kārāgṛhaṃ gṛham | tāvan moho'ṅghri-nigaḍo yāvat kṛṣṇa na te janāḥ || [BhP 10.14.36] stenāḥ puruṣa-sāra-harāḥ | anyeṣāṃ prākṛta-janānām api tāvad eva rāgādayaś caurādayo bhavanti yāvat te janās te tava na bhavanti sarvato- bhāvena tvayy ātmānaṃ na samarpayanti | samarpite cātmani teṣāṃ rāgādayo'pi tvan-niṣṭhā eveti rāgādīnāṃ prākṛtatvābhāvān na caurāditvaṃ pratyuta paramānanda-rūpatvam (page 71) evety arthaḥ | tathaiva prārthitaṃ śrī-prahlādena - yā prītir avivekānāṃ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || [ViP 1.20.19] iti | ato yadi sādhakānām evaṃ vārtā tadā kiṃ vaktavyaṃ, nityam eva tādṛśa- priyatvena satāṃ śrī-gokula-vāsinām evam iti | ittham evoktam - iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā | kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām || [BhP 10.11.58] iti | bhavanty asminn iti bhavaḥ prapañcaḥ | yadyapi prapañca-janeṣv abhivyaktās te tathāpi tat-sambandhinī yā vedanā viṣaya-duḥkhādi-jñānaṃ tāṃ nāvindann ity arthaḥ | vedanā jñāna-pīḍayoḥ iti koṣajñāḥ |

[१४३] तर्हि कथं गोकुले प्रपञ्चवद् भानं लोकानां भवति तत्राह - प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्न-जनतानन्द- सन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ [भ्प् १०.१४.३७] प्रपञ्चाद् अतीतोऽपि त्वं भूतले स्थितं प्रपञ्चं विडम्बयसि (जन्मादि- लीलया ममायं पिता ममेयं माता इत्य् आदि भाव-लिङ्गतः) स्वयम् अनेन प्रस्तुतेन गोकुल-रूपेणानुकरोषि । वस्तुतस् तु श्री-गोकुल-रूपम् इदं तव स्वरूपं प्रपञ्चवद् एव भाति न तु प्रपञ्च-रूपम् एवेति तात्पर्यम् । तद्वच् च भानं किम् अर्थं तत्राह प्रपन्नेति । एतादृश-लौकिकाकार- लीलयैव हि प्रपन्न-जन-वृन्दस्य परमानन्दो भवतीत्य् एतद् अर्थम् । तस्मात् साधूक्तम् अहो भाग्यम् इत्य् आदि । ॥ १०.१४ ॥ ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥ १३८-१४३ ॥

[143] tarhi kathaṃ gokule prapañcavad bhānaṃ lokānāṃ bhavati tatrāha - prapañcaṃ niṣprapañco'pi viḍambayasi bhūtale | prapanna-janatānanda- sandohaṃ prathituṃ prabho || [BhP 10.14.37] prapañcād atīto'pi tvaṃ bhūtale sthitaṃ prapañcaṃ viḍambayasi (janmādi- līlayā mamāyaṃ pitā mameyaṃ mātā ity ādi bhāva-liṅgataḥ) svayam anena prastutena gokula-rūpeṇānukaroṣi | vastutas tu śrī-gokula-rūpam idaṃ tava svarūpaṃ prapañcavad eva bhāti na tu prapañca-rūpam eveti tātparyam | tadvac ca bhānaṃ kim arthaṃ tatrāha prapanneti | etādṛśa-laukikākāra- līlayaiva hi prapanna-jana-vṛndasya paramānando bhavatīty etad artham | tasmāt sādhūktam aho bhāgyam ity ādi | || 10.14 || brahmā śrī-bhagavantam || 138-143 ||

[१४४] अतएवाह - तासाम् अविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञान-सम्भवः ॥ [भ्प् १०.६.४०] तासां श्री-गोप-पुर-स्त्रीणां संसारः संसारित्वं प्रापञ्चिकत्वं न पुनः कल्प्यते न तु घटते, किन्तु अप्रापञ्चिकत्वम् एव घटत इत्य् अर्थः । यतोऽसाव् अज्ञान-सम्भवः । तासां तु कथम्भूतानां ? अज्ञान-तमः- सूर्यस्य ज्ञानस्योपरि-विराजमानो यः प्रेमा तस्याप्य् उपरि वर्तमानं यत् सुतेक्षणं पुत्र-भावो वात्सल्याभिधः प्रेमा तद् एव तत्राप्य् अविरतं नित्यम् अनादित एव श्री-कृष्णे कुर्वतीनाम् इति ॥ [व्र्. हेरे अद्द्स्: इति स्थिते तन्-नाम-सिद्ध-श्री-कृष्ण-नाम-विशेषाङ्कित- विदितानां श्री-कृष्णेन सहान्तरङ्गतया तन्-महा-योग-पीठ-ध्येयानां तद्वद् अन्यास्व् अपि लीलासु तादृशतया दर्शयितव्यानां तासां श्री-कृष्ण- प्रेयसीनां तु किं वक्तव्यम् । वृ. सेच्तिओन् एन्द्स्.] ॥ १०.६ ॥ श्री-शुकः ॥ १४४ ॥

[144] ataevāha - tāsām avirataṃ kṛṣṇe kurvatīnāṃ sutekṣaṇam | na punaḥ kalpate rājan saṃsāro'jñāna-sambhavaḥ || [BhP 10.6.40] tāsāṃ śrī-gopa-pura-strīṇāṃ saṃsāraḥ saṃsāritvaṃ prāpañcikatvaṃ na punaḥ kalpyate na tu ghaṭate, kintu aprāpañcikatvam eva ghaṭata ity arthaḥ | yato'sāv ajñāna-sambhavaḥ | tāsāṃ tu kathambhūtānāṃ ? ajñāna-tamaḥ- sūryasya jñānasyopari-virājamāno yaḥ premā tasyāpy upari vartamānaṃ yat sutekṣaṇaṃ putra-bhāvo vātsalyābhidhaḥ premā tad eva tatrāpy avirataṃ nityam anādita eva śrī-kṛṣṇe kurvatīnām iti || [Vr. here adds: iti sthite tan-nāma-siddha-śrī-kṛṣṇa-nāma-viśeṣāṅkita- viditānāṃ śrī-kṛṣṇena sahāntaraṅgatayā tan-mahā-yoga-pīṭha-dhyeyānāṃ tadvad anyāsv api līlāsu tādṛśatayā darśayitavyānāṃ tāsāṃ śrī-kṛṣṇa- preyasīnāṃ tu kiṃ vaktavyam | Vṛ. section ends.] || 10.6 || śrī-śukaḥ || 144 ||

[१४५] यस्माद् एवं श्री-गोपादीनां तदीय-नित्य-परिकरत्वं (पगे ७२) तस्माद् एतत् प्रकरणत्व-सिद्ध-देहानां साधक-चरीणां कासांचिद् अपेक्षया । यद् वा एतद् अभिप्रायं तच् च अन्तर्-गृह-गता [भ्प् १०.२९.९] इत्य् आदिकं, न चैवं विस्मयः कार्यः [भ्प् १०.२९.१६] इत्य् आद्य्-अन्तम् । [सर्व-संवादिनी: -- अन्तर्-गृह-गताः काश्चिद् गोप्यो ऽलब्ध-विनिर्गमाः । कृष्णं तद्-भावनायुक्ता दध्युर् मीलित-लोचनाः ॥ दुःसह-प्रेष्ठ-विरह-तीव्रताप-धुताशुभाः । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेष-निर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ तम् एव परमात्मानं जार-बुद्ध्यापि सङ्गताः । जहुर् गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीण-बन्धनाः ॥ राजोवाच -- कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुण-प्रवाहोपरमस् तासां गुण-धियां कथम् ॥ श्री-शुक उवाच -- उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षज-प्रियाः ॥ नॄणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर् भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ कामं क्रोधं भयं स्नेहम् ऐक्यं सौहृदम् एव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्-मयतां हि ते ॥ न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्य् अजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ [भ्प् १०.२९.९-१६] एन्द् स्स् अद्दितिओन्.] [व्र्. रेप्लचेस् अबोवे परग्रफ् wइथ् थे फ़ोल्लोwइन्ग्: तद् एवम् एव तासां श्री- कृष्णवद् आनन्द-विग्रहाणां तैर् एव विग्रहैः श्री-कृष्ण-सङ्गः प्रोक्तः । उक्तं च तासां विग्रह-माहात्म्यं तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् देवकी- सुतः [भ्प् १०.३३.६] इत्य् आदिभिः । श्रीमद्-उद्धवेन च तान् नमस्यता प्रथमं एताः परं तनु-भृतः [भ्प् १०.४७.५८] इत्य् अनेन तासाम् एव परम- तनु-भृतत्वं प्रदर्श्य मध्ये क्वेमाः स्त्रियः [भ्प् १०.४७.५९] इत्य् अनेन परमतम् अनूद्य तत् खण्डयता नायं श्रियोऽङ्ग [भ्प् १०.४७.६०] इत्य् अनेन लक्ष्मीतोऽपि विलक्षणं तासु तत्-प्रेयसी-रूपत्वं प्रदर्श्य परम-नित्यत्वं स्थापयित्वा तत्र च यः प्रसाद उदगात् इत्य् अनेन तत्-प्रसादस्य सदान्तर्भूय स्थायित्वं सूचयित्वा पुनः आसाम् अहो चरण [भ्प् १०.४७.६१] इत्य् आदिना स्वीय-परम-पुरुषार्थ-चरण-रेणुत्वं दर्शितम् । यत्र भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम् [भ्प् १०.४७.६१] इत्य् अनेन यद् एव पुरुषार्थतया स्थापितम् । यत्र वृन्दावने इत्य् आदिना वृन्दावनस्य च तादृशत्वं स्थापितम् । तद् एतद् व्यतिरेकेण द्रढयितुम् अन्यासाम् आगन्तुकानाम् असिद्ध-देहानां विग्रह-त्यागेनैव तत्-सङ्ग-प्राप्तिर् इत्य् आह अन्तर्-गृह-गता [भ्प् १०.२९.९] इत्य् आदिकेन, न चैवं विस्मयः कार्यः [भ्प् १०.२९.१६] इत्य् आद्य्-अन्तेन । अन्तर्-गृह-गताः शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चित् इत्य् अत्रोक्ता इत्य् अर्थः । विशेष-व्याख्या च क्रम-सन्दर्भे दर्शयिष्यते । वृ. सेच्तिओन् एन्द्स्.] अत्र अन्तर् इति स्फुटम् एव । अशुभं [भ्प् १०.२९.१०] श्री-कृष्ण-प्राप्ताव् अन्तराय-रूपं गुरु-भयादिकम् । मङ्गलं श्री-कृष्ण-प्राप्तौ साधनं सख्यादि-साहाय्य-चिन्तनम् । न कर्म-बन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते [पद्मप् ६.२२९.५८] इति ह्य् उक्तम् एव । दृश्यते चान्यत्रापि तद्- असम्भव-स्थले तच्-छब्द-प्रयोगः वत्स्यत्य् उरसि मे भूतिर् भवत्-पाद- हतांहसः [भ्प् १०.८९.११] इत्य् आदौ । तत्र यथा श्री-भगवद्-वाक्य- याथार्थ्यायार्थान्तरम् अनुसन्धेयं तद्वद् इहापीति । परमात्मानम् [भ्प् १०.२९.११] इति ब्रह्म-स्तम्बान्त-निर्दिष्ट-सिद्धान्त-रीत्या श्री-कृष्णस्य स्वभावत एव परम-प्रेमास्पदत्वं दर्शितम् । जार इति या बुद्धिस् तयापि तन्-मात्रेणापि सङ्गताः न तु साक्षाद् एव जार-रूपेण प्राप्तिर् इति । तद्-भाव-पुरस्कारेण भजनस्य प्राबल्यं व्यञ्जितम् । जार-शब्देन निर्देशात् लोक-धर्म-मर्यादातिक्रमं दर्शयित्वा तथाविध- भावस्यातिनिरर्गलत्वं दर्शितम् । बन्धनं श्री-कृष्ण-प्राप्ति-विरोधि-गुरु- जन-मध्य-वासादि-रूपम् । अत्र गुण-मयं देहं जहुर् इत्य् अत्र राज्ञः सन्देहः कृष्णं विदुर् [भ्प् १०.२९.१२] इति । हे मुने, ताः श्री-कृष्णं परं केवलं कान्तं निगूढ- वल्लभं विदुर् न तु ब्रह्मेति । तर्हि कथं तासां गुण-प्रवाहस्योपरमः सम्भवति ? यस्य ब्रह्म-भावना स्यात् तत्र तस्य निर्गुणस्यैवोदयाद् भवेत् प्राचीन-मायिक-गुण-प्रवाहोपरमः । तासु तु कान्ततयैव भावयन्तीषु प्राकृत-गुणातीत-गुणस्यैव तस्योदयात् प्राकृत-गुणाभावेऽपि तद्-गुणानुबन्ध-गुणत्वात् परम-पुरुषार्थानुगतानां तेषां गुणानां कथम् उपरम इत्य् अर्थः । यद् वा तासां गुण-प्रवाहः कथम् उपरमः पारमर्थिको न भवति, येन ततो मुक्तिं कथयसीति भावः । ब्रह्मतया वेदना-वैलक्षण्यं प्रतिपादयति गुण-धियां ब्रह्म-निष्ठाया अपि त्याजके तस्य परम-सौन्दर्यादि-गुणे धीश् चेतो यासाम् । तत्रोत्तर-मुक्तिम् इति । पुरञ्जनेति-हासादिवद् दुरूहत्वात् स्वयम् उक्तस्य व्याख्यानम् इदम् । एवं हि दृष्टान्त-बलेन लभ्यते । यथा चैद्य-शब्देनात्र कारुषोऽपि गृहीतः तौ च जय-विजयौ तयोश् च - देहेन्द्रियासु-हीनानां वैकुण्ठ-पुर-वासिनाम् । देह-सम्बन्ध-सम्बद्धम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि ॥ [भ्प् ७.१३.३४] इति श्री-युधिष्ठिर-प्रश्न-दृशा त्व् अप्राकृत-विग्रहत्वेनानश्वर-विग्रहयोर् एव सतोः -- भगवान् अनुगाव् आह यातं मा भैष्टम् अस्तु शम् । ब्रह्म-तेजः समर्थो ऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ [भ्प् ३.१६.२९] इति भगवद्-उक्त्य्-अनुसारेण । इत्थं जय-विजयौ सनकादि-शाप-व्याजेन केवलं भगवतो लीलार्थं संसृताव् अवतीर्य इति पाद्मोत्तर-खण्ड- गद्यानुसारेण च स्व-भक्त-चित्ताकर्ष-विनोदाय युद्धादि-क्रीडा- निमित्ततया तस्य दुर्घट-घटना-कारिण्येच्छया एव वार-त्रयं स्वीयस्य अणिमादि-सिद्धि-मय-परम-ज्योतिर्-देहस्य गुणमय-पार्थिव-देहान्तर- प्रवेशः । अतएव सप्तमे कृष्ण-चक्र-हतांहसौ [भ्प् ७.१.४५] इत्य् अत्र टीका च - कृष्ण- चक्रेण (पगे ७३) हतम् अंहो ययोस् तौ । तयोः पापम् एव हतं न तु तौ इत्य् एषा । तथा तद्-अर्थम् एव श्री-कृष्णेच्छयैवात्रापि तासाम् अप्राकृत-विग्रहाणाम् एव तद्-अभिसार-प्रतिरोध-समये - नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥ [भ्प् १०.३३.३७] इतिवत् । तात्कालिक-कल्पितो यो गुणमयो देहस् तत्र प्रवेशः । इमम् एवापेक्ष्य दार्ष्टान्तिकेऽप्य् उक्तम् जहुर् गुणमयं देहम् [भ्प् १०.२९.११] इति, विशेषण- वैयर्थ्यान् न तु स्वम् इत्य् अर्थः । तत्र च यथा तयोः सह द्वेषाभासस् तस्याप्य् अनुस्मरणस्य (सद्-वेषस्याप्य् अनुस्मरणस्य) प्रभावेन तादृशोपाधि-परित्यागात् ततोऽन्तर्धाय भगवत्-प्राप्तिस् तथा सुतराम् एव सप्रीतेस् तस्य प्रभावेन तत्-प्राप्तिः । अत्र च भक्त-चित्ताकर्षणम् एवं सम्भवति - अहो तादृशोऽसौ श्री-कृष्णे मधुरिमा येन ताः स्व- साक्षात्काराय प्राणान् अपि त्याज्यन्ते स्मेति । नॄणाम् [भ्प् १०.२९.१४] इति सामान्यतो जीवानाम् एव निःश्रेयसाय व्यक्तौ सत्यां भक्तानां तु सुतराम् एवेत्य् आयातम् । अन्यथा तस्य व्यक्तिर् एव न सम्भवेद् इत्य् आह । अव्ययस्येति । निर्गुणस्य प्राकृत-गुण-रहितस्य गुणात्मनः । तत्र ये चैश्वर्यादयो गुणास् ते आत्मनः स्वरूपाण्य् एव यस्य तस्य । तर्ह्य् एतादृश-लीलया कथं नॄणां निःश्रेयसं भवति । उच्यते । एतद्- बोधनेन भवतीत्य् आह कामम् [भ्प् १०.२९.१५] इति । अत्र तन्-मयता-शब्देन तत्-प्रचुरतोच्यते । तत्र काम-स्नेहादिषु तद्-अनुरक्तात्मतेति पर्यवसानं स्त्रीमयो जाल्म इतिवत् । क्रोध-भयैक्येषु ते प्रायस् तत्-प्रलीनतेति दुग्ध- मयं जलम् इतिवत् । एकस्यैव शब्दस्य विशेषण-वशाद् अर्थ-भेदश् च युज्यते स्याच् चैकस्य ब्रह्म शब्दवद् [व्स्. २.३.४] इति न्यायेन । क्रोध- भययोर् अत्र पठनम् अन्येषु कैमुत्यापादनायैव न तु तद्-उपदेश- विवक्षया । न च श्री-गोपिकादीनां ये कामादयो भावास् तद्-अनुसरणेनान्ये कृतार्था भवन्तीति चित्रम् इत्य् आह । न चेति । किं वक्तव्यम् एकेषां विमुक्तिर् जगतोऽपि सम्भवतीत्य् आह यत इति । [वृ. अद्द्स्: एके तु प्रकट-लीलायाम् आराधन-पाकाद् आगन्तुकस्य एवैता न तु नित्य-सिद्धवत् सच्-चिद्-आनन्द-देहं प्राप्ताः । ततो न दोष इति वर्णयन्ति । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] ॥ १०.२९ ॥ श्री-शुकः ॥ १४५ ॥ [१४६-१५०] अथ पूर्ववद् इहापि श्री-व्रजेश्वरादीनां प्राचीन-जन्मादिकं व्याख्येयम् । तथा हि - त्रय्या चोपनिषद्भिश् च साङ्ख्य-योगैश् च सात्वतैः । उपगीयमान-माहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ [भ्प् १०.८.४५] इत्य् एतत्, नेमं विरिञ्चो न भवः [भ्प् १०.९.२०] इति वक्ष्यमाणानुसारि-महा- माहात्म्यं श्रुत्वा विस्मित-मनाः श्री-राजोवाच - नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महा-भागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः ॥ पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्य् अद्यापि कवयो यल् लोक-शमलापहम् ॥ [भ्प् १०.८.४६-७] ययोः प्रसन्नोऽवतीर्णस् तौ पितराव् अपि । तद् एवं प्रश्नम् अवधार्य श्री- शुक उवाच - द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस् तम् उवाच ह ॥ [भ्प् १०.८.४८] आदेशान् गो-पालनादि-लक्षणान् । किम् उवाच तद् आह -- जातयोर् नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ [भ्प् १०.८.४९] (पगे ७४) स्पष्टम् । ततश् च -- अस्त्व् इत्य् उक्तः स एवेह व्रजे द्रोणो महा-यशाः । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ततो भक्तिर् भगवति पुत्री-भूते जनार्दने । दम्पत्योर् नितराम् आसीद् गोप-गोपीषु भारत ॥ [भ्प् १०.८.५०-५१] अन्येषां यः पुत्रो नासीत् तस्मिंस् तु तयोः पुत्रतां प्राप्त इति च्वि- प्रत्ययार्थः । भक्ति-विशेष-मात्रेणैवोदय-विशेष-नियमात् । वात्सल्याभिध-प्रेम-विशेषेणैव श्री-कृष्णः पुत्रतयोदेति, न तु स्व- देहादाव् आविर्भावेन, हिरण्यकशिपु-सभा-स्तम्भे श्री-नृसिंहस्य ब्रह्मणि श्री-वराहस्य च पितृत्वाप्रयोगात् । न च गर्भ-प्रवेशेन परीक्षिद्- रक्षणार्थं तत्-प्रविष्टस्यापि तस्योत्तरा-मातृत्वाश्रवणात् । तादृश-प्रेमा तु शुद्धः समुद्रिक्तश् च श्री-व्रजेश्वरयोर् एव । अतएव गर्भ- प्रवेशादिकं विनापि तयोः पुत्रतया तस्य प्रसिद्धिः । यथा नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्न [भ्प् १०.५.१] इत्य् आदौ, तथोपासना च यथा - सकल-लोक- मङ्गलो नन्द-गोप-तनयः इत्य् आदौ । न त्व् एवं स्तम्भादेः । किं च - श्रीमद् आनकदुन्दुभि-प्रभृतिष्व् आविर्भावोऽपि न प्राकृतवत् तदीय-चरम-धात्व्-आदौ प्रवेशः । किं तर्हि, सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहस्य तस्य तन्-मनस्य् आवेश एव । तद् उक्तम् -- ततो जगन्-मङ्गलम् अच्युतांशं समाहितं शूर-सुतेन देवी । दधार सर्वात्मकम् आत्म-भूतं काष्ठा यथानन्द-करं मनस्तः ॥ [भ्प् १०.२.१८] इति । ततः श्री-नारद-प्रह्लाद-ध्रुवादिषु दर्शनात् सर्व-सम्मतत्वात् तादृश- प्रेम-विषयत्वेन साक्षात् श्री-भगवद्-आविर्भावाव्यवहित-पूर्व-प्रचुर- कालं व्याप्य सन्ततस् तद्-आवेशः श्री-व्रजेश्वरयोर् अप्य् अवश्यम् एव कल्प्यते । ब्रह्म-वर-प्रार्थनयापि तद् एव लभ्यत इति समान एव पन्थाः । वात्सल्यं त्व् अत्राधिकं, येन विना तस्य पुत्र-भावो न सम्भवतीत्य् अत्रैव पुत्रतां मन्यामह इति पुत्रीभूत इत्य् अस्य भावः । इदं प्रकटायाम् एव लीलायां समाहितम्, अप्रकटायां तु तयोर् नित्य- सिद्धत्वे एव पुरतोऽवधारयिष्यमाणे लक्ष्मी-विष्णोर् अनादितया आदि-रस- सिद्ध-दाम्पत्यवत् श्री-व्रजेश्वरयोस् तस्य चानादितो वत्सल-रस-सिद्ध-पितृ- पुत्र-भावो विद्यत एव । अतः पुत्र-भूत इति च क्वचित् पाठः । [वृ. अद्द्स् हेरे: प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः [भ्प् १०.८.१४] इत्य् अत्र सत्य-वचसः श्री-गर्गस्याप्य् अयम् अभिप्रायः । श्री-देवक्यां उपसंहर विश्वात्मन्न् अदो रूपम् अलौकिकम् [भ्प् १०.३.३०] इति प्रार्थितवत्यां श्री- भगवान् श्री-देवकी-मनसि स्फुरित-चरं सम्प्रति बहिश् चाविर्भूतं चतुर्भुजत्वम् अन्तर्भाव्य श्री-व्रजेश्वरी-मनसि स्फुरितं द्विभुजत्वं तत्राविर्भावितवान् । तस्यास् त्वरया मनसि स्फूर्ति-भेदश् च तथा तथाविर्भाव-भेदाद् गम्यते । फलेन फल-कारणम् अनुमीयते इति । एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] अतएव - न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिद् [भ्प् १०.४६.३७] इत्य् आदि प्रकरणे, -- युवयोर् एव नैवायम् आत्मजो भगवान् हरिः । सर्वेषाम् आत्मजो ह्य् आत्मा पिता माता स ईश्वरः ॥ [भ्प् १०.४६.४२] इत्य् एतत् श्री-व्रजेश्वरौ प्रति श्रीमद्-उद्धव-वाक्यं तद्-औदासीन्य- प्रकटनेनापात-सान्त्वन-मात्र-तात्पर्यक-बाह्यार्थम् अपि वास्तवम् अर्थं त्व् एवं वहति । पूर्वोक्त-प्रकारेणायं प्रियाप्रियादि-मातापित्रादि- (पगे ७५)-रहितोऽपि भगवान् हरिः यः सोऽयं कृष्ण-रूपत्वेन विशेषाकारः सन् युवयोर् एवात्मजो नैव सर्वेषाम् । स एवेश्वर-रूपत्वेन सामान्याकारस् तु सर्वेषाम् आत्मजादि-सर्व-रूपः स्यात् । किन्तु परत्र मायामयत्वात् नास्माकम् आदरः । पूर्वत्र तु मुमुक्षु-मुक्त-भक्त-श्लाघ्य- प्रेममयत्वाद् अत्यादर इति भावः । तथोक्तं प्राग् एव -- तयोर् इत्थं भगवति कृष्णे नन्द-यशोदयोः । वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दम् आहोद्धवो मुदा ॥ युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनाम् इह मान-द । नारायणे ऽखिल-गुरौ यत् कृता मतिर् ईदृशी ॥ [भ्प् १०.४६.२९-३०] इति । तथा -- स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्व-पुत्र-वत् । शिशून् बन्धुभिर् उत्सृष्टान् अकल्पैः पोष-रक्षणे ॥ [भ्प् १०.४५.२२] इति श्री-व्रजेश्वरं प्रति श्री-कृष्ण-रामाभ्यां सान्त्वनं च । श्री-रामस्यैव पर-पुत्रम् अपेक्ष्येति ज्ञेयम् । यथोक्तं तत्रैव तेन - यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ [भ्प् १०.४५.२३] इति । द्रष्टुम् एष्यामः । मम तत्रागमनस्य भवद्-दर्शनम् एव पुरुषार्थ इत्य् अनेन युष्मान् अपश्यन्त एव स्थास्याम इत्य् अर्थः । [वृ. अद्दितिओन्: यद् वा तथापि भूमन् महिमा-गुणस्य ते विबोद्धुम् अर्हति [भ्प् १०.१४.६] इत्य् अत्र विबोद्धुं बोध-गोचरी-भवितुम् इतिवद् द्रष्टुं दर्शन-गोचरी-भवितुम् इत्य् अर्थः । तत्र हेतुः - ज्ञातीन् इति । एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] तस्माद् अनयोर् एव मुख्यं पुत्रत्वं श्री-कृष्णे विराजते इति सिद्धम् । प्रकृतम् अनुसरामः । गोप-गोपीनाम् अपि तस्मिन् प्रेमासीद् एव । दम्पत्योस् तयोस् तु तास्व् अपि नितराम् आसीद् इति । उपसंहरति -- कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः । सह-रामो वसंश् चक्रे तेषां प्रीतिं स्व-लीलया ॥ [भ्प् १०.८.५२] स्वेषु भक्त-जन-विशेषेषु या लीला तद्-भक्ति-विशेष-वश-लीला-विशेषस् तयैव तेषां सर्वेषाम् अपि प्रीतिं चक्रे । द्वाव् अपि तौ प्रति तेन वर-दानाद् इति भावः । यद्यप्य् एवं तथापि ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तृ महद्-आशीर् अन्यथा न स्याद् इति दर्शयितुम् अपीत्य् अर्थः । यद् वा स्व-लीलया तेषां प्रीतिं कर्तुं व्रजे वसन् ब्रह्मण आदेशं सत्यं चक्रे । तद् अनुषङ्गतः स्वयम् आदृत्य सर्वत्राव्यभिचारिणं चकारेति । ॥ १०.८ ॥ श्री-शुकः ॥ १४६-१५० ॥ [१५१-१५२] तद् एतत् कारणं तद्-आभासम् एव मन्यमानस् तयोर् ब्रह्मादिभ्योऽपि सौभाग्यातिशयस्य ख्यापनार्थम् अनन्तरम् एव एकदा गृह-दासीषु [भ्प् १०.९.१] इत्य् आद्य्-अध्यायम् आरब्धवान् । तत्रैव च साक्षाच् छ्री-भगवद्- बन्धन-रूप-महा-वशीकरण-कारण-वात्सल्यम् अपि विदितं, तेन ब्रह्मणोऽपि शिव-लक्ष्मीभ्याम् अपि दुर्लभं भगवत्-प्रसाद-भरम् आह नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीर् अप्य् अङ्ग-संश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत् तत् प्राप विमुक्तिदात् ॥ [भ्प् १०.९.२०] स आदिदेवो जगतां पुरो गुरुर् [भ्प् २.९.५] इत्य् उक्तेः विरिञ्चिस् तावद् भक्तादि- गुरुः । (पगे ७६) स च भवस् तु वैष्णवानां यथा शम्भुः [भ्प् १२.१३.१६] इत्य् आदि-दर्शनात् ततोऽप्य् उत्कर्षवान् । सा च श्रीस् तु तयोर् अपि भगवद्-भक्ति- शिक्षा-निदर्शन-प्रथम-रूपत्वात् परमोत्कर्षवती । तद् एवम् उत्तरोत्तर- विन्यासेन यथोत्तर-महिमानं सूचयित्वा श्रीस् तु न केवलं भक्ति-मात्रेण तादृश्य् एव । किं तर्हि परम-सख्येन ततोऽप्य् अनिर्वचनीय-माहात्म्येत्य् आह । अङ्ग-संश्रयेति । एवंभूतापि सा च प्रसादं लेभिरे एव । कस्मात् ? विमुक्तिदात् - अस्त्व् एवम् अङ्ग भजतां भगवान् मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम् । [भ्प् ५.६.१८] इत्य् उक्त-रीत्या प्रायो विमुक्तिम् एव ददाति न तु तथाभूतं प्रसादं, तस्मात् श्री-भगवत एव किन्तु गोपी श्री-गोपेश्वरी यत् तद् अनिर्वचनीयं प्रसाद- शब्देनापि वक्तुं शङ्कनीयं, तस्मात् प्राप, तद्-रूप-प्रसादं विरिञ्चिश् च भवश् च श्रीश् च न लेभिरे न लेभिरे ने लेभिरे इत्य् अर्थः । लेभिरे इत्य् अस्य प्रत्येकं नञ्-त्रयेणान्वयः । नञस् त्रिर्-आवृत्तिश् च निषेधस्यातिशयार्था । पूर्वोत्तराध्याय-द्वये श्र्-बादरायणेर् विवक्षितम् इदम् । द्रोण-धरयोस् तावत् साधारण-देवतात्वं चेत् तर्हि तयोः श्री-शिवादि-दुर्लभ- चरणारविन्द-स्फूर्ति-लेशस्य श्री-कृष्णस्य तथा प्राप्तौ स्वतः सम्भावना नास्ति । न च तयोस् तादृश-गाढ-भजनादिकं कुत्रचिद् वर्ण्यते । अन्यथा तद् एवाहम् आख्यास्यम् । न च ताभ्यां यद् ईदृशं फलं लब्धं तद् ब्रह्मणि पूर्वं प्रार्थितं, किन्तु दुर्गति-तरण-हेतुत्वेनोत्तम-भक्ति-मात्रम् । न च ब्रह्मापि श्री-कृष्णस्य महा-भक्तैर् अपि दुर्लभ-पुत्रत्वादिकं विशिष्य ताभ्यां वरं दत्तवान् । न च नेमं विरिञ्चिः इत्य् आदिनोच्यमान-तादृश- प्रसादाप्ति-राहित्यस्य ब्रह्मणो वरस् तादृश-फल-दाने भवति समर्थः । वक्ष्यते च तत्-प्रसादाप्ति-राहित्यातिशयः । तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रि-रजोऽभिषेकम् [भ्प् १०.१४.३४] इत्य् आदिना । तस्मात् तयोस् तादृश-महोदये कारणं नास्ति किन्तु निष्कारणत्वेन तयोर् नित्याम् एव तादृशीं स्थितिं विज्ञाय मया श्री-भगवल्-लीलयैव [वृ. अद्द्स्: स्व-भक्ति-विशेष-प्रचार-कारणक-श्री-भगवद्-इच्छयैव एन्द् अद्दितिओन्.] द्रोण-धरा-रूपेणांशेनैवावतीर्णयोर् ऐक्य-विवक्षया यथा कथञ्चित् कारणाभास एवोपन्यस्त इति । किं च श्रीमद्-भागवतेऽस्मिन् श्री- भगवत्-प्रेमैव सर्व-पुरुषार्थ-शिरोमणित्वेनोद्घुष्यते । तस्य च परमाश्रय-रूपं श्री-गोकुलम् एव । तत्रापि श्री-व्रजेश्वरौ । ततस् तत् परमाश्रय-नित्यत्वे सिद्ध एव तादृश-ग्रन्थ-प्रयत्नः सकलः स्यात् । यत एव श्री-ब्रह्मादिभिस् तत्र यत् किञ्चिज् जन्म प्रार्थ्यते इति । तस्मात् स्वाभाविक्य् एव तयोस् तादृशी स्थितिर् इति प्रतिपादयंस् तत्-सम्बन्धेनैव भजतां सुखापो नान्येषाम् इत्य् आह -- नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिका-सुतः । ज्ञानिनां चात्म-भूतानां यथा भक्तिमताम् इह ॥ [भ्प् १०.९.२१] सुखेनाप्यत इति सुखापः । अयं श्री-गोपिका-सुतः भगवान् देहिनां देहाभिमानिनां तप-आदिना न सुखापः न सुलभः किन्तु तैर् अतिचिरेणैव तेन शुद्धेऽन्तःकरणे कथञ्चिद् (पगे ७७) भक्तावलोकन-लेशेन जात-सद्- बुद्धिभिस् तद् एव तप-आदिकं तस्मिन्न् अर्पयद्भिः कथञ्चिद् एवासौ लभ्यते । तथा आत्म-भूतानाम् आविर्भूताद्वैत-वृत्तीनां निवृत्त- देहाभिमानानां ज्ञानिनाम् अपि तादृशेन ज्ञानेन न सुखापः किन्तु पूर्वेणैव करणेन जात-तद्-आसत्तिभिस् तेन ज्ञानेन यद् ब्रह्म स्फुरति तद् एवायम् इति चिन्तयद्भिस् तैः कथञ्चिद् एवासौ लभ्यते । ततश् च द्वयोर् अपि तयोः साधनयोर् हीनत्वात् तल्-लाभश् च न साक्षात् किन्तु केनचिद् अंशेन व्यञ्जितम् ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्व-भूत-हिते रताः [गीता १२.४], क्लेशोऽधिकतरस् तेषाम् अव्यक्तासक्त-चेतसाम् [गीता १२.५] इति श्री-भगवद्- उक्तेः । शाब्दे परे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व [भ्प् १.५.७] इति श्री-व्यास-प्रश्नानन्तरात् । भवतानुदित-प्रायं यशो भगवतो ऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद् दर्शनं खिलम् ॥ [भ्प् १.५.८] इति श्री-नारद-प्रतिवचनाच् च । सुखापस् तु केषाम् इत्य् अपेक्षायां निदर्शनम् आह - इह गोपिका-सुते भक्तिमतां यथा [वृ एदितिओन् हेरे अद्द्स्: तथा च श्री-ब्रह्मोक्तिः - ज्ञाने प्रयासम् उदपास्य [भ्प् १०.१४.३] इत्य् आदि, श्री- नारदोक्तिश् च यजते यज्ञ-पुरुषं स सम्यग्-दर्शनः पुमान् [भ्प् १.५.३८] इति । वृ अद्दितिओन् एन्द्स्.] सुखाप इति श्री-गोपिकायास् तु सुखाप इति किं वक्तव्यम् । तस्याः सुत एवायं भगवान् इत्य् अतो गोपिका-सुत इति विशेषणं दत्तम् । सुखम् आपयतीति वा सुखापः । यतश् चायं न देहाभिमानिनां सुखापः यतो गोपिकासुतस् तत्-सुतत्व-लीलायाः स्व-साधारण-दृष्ट्यानादरात् । तथा ज्ञानिनाम् अपि न सुखापः यतो गोपिकासुतः सर्वात्मैक-वृत्त्य्-उदयेन भगवत्-स्वरूपानन्द-वैचित्री-सारोपरिचर-तल्-लीला-तत्त्वानुभवात् । यथेह श्री-गोपिका-सुते भक्तिमताम् इति निदर्शनम् । सुखेनाप्यते ज्ञायते इति वा सुखापः सुबोधः । ततश् चायं देहाभिमानिभिस् [वृ. अद्दितिओन्] तर्कादिना न सुबोधः । तथा ज्ञानिभिर् अपि ज्ञानेन न सुबोधः । तत्र पूर्ववद् धेतुर् गोपिका-सुत इति । देहेभिः देहाभिमानिभिर् अपि । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] तत्-तद्-अलौकिक-कर्म-लिङ्गकात् तर्कात् ज्ञानिभिर् अप्य् अनावृत-ब्रह्मत्वावगमात् सुबोध एव । सत्यं तथापि यथेह श्री-गोपिका-सुते भक्तिमद्भिः सुबोधस् तथा न । ते हि श्री-कृष्ण- भक्ताः स्व-सुख-निभृत-चेतास् तद्-व्युदस्तान्य् अभावोऽप्य् अजित-रुचिर- लीलाकृष्ट-सारः [भ्प् १२.१२.६९] इत्य् आदि-दर्शनात् तादृश-लीलानुभवस्यैव परम-पुरुषार्थत्वम् अवगच्छन्तीति भावः । अत्रार्थ-त्रयोऽपीह-पदेन श्री-परव्योम-नाथादि-भक्तिमन्तोऽपि व्यावृत्ताः । गोपिका-सुत इति विशेषणेन च त्रैकालिक-तद्-भक्तानां तत्-सम्बन्धि-सुखापत्वं प्रति तत्-सुतत्वायोग- तद्-अन्यत्व-योगौ व्यवच्छिद्येते । इत्य् अतो विद्वद्-अनुभव-याथार्थ्येन नित्य एव तत्-सम्बन्धो विवक्षितः । (पगे ७८) अतएवायं गोपिका-सुत इति स्वयम् अपि साक्षाद् अङ्गुल्या निर्दिश्यते । तस्माद् अपि साधूक्तं नित्य एव श्री-व्रजेश्वरयोस् तत्-सम्बन्ध इति । अत्र एकदा गृह- दासीषु [भ्प् १०.९.१] इत्य् आदिकम्, नेमं विरिञ्चः [भ्प् १०.९.२०] इत्य् आदि पद्य- द्वयान्तम् इदम् उत्तर-वाक्यं, द्रोणो वसूनां प्रवरः [भ्प् १०.८.४८] इत्य् आदिकस्य पूर्व-वाक्यस्य बाधकत्वेनैवोक्तं, पूर्व-विरोध-धर्मान्तर- प्रतिपादनाद् अयुक्तत्वाच् च पूर्वस्य असद्-व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्य-शेषाद् [व्स् २.१.१७] इतिवत् । तत्र च यथिवासच्-छब्दस्य गत्य्-अन्तरं चिन्त्यते तथात्रापि । तच् च पूर्वम् एव दर्शितं पूर्वोत्तराध्याय-द्वये बादरायणे विवक्षितम् इदम् आरभ्य प्रकरणेन । ॥ १०.८ ॥ श्री-शुकः ॥ १५१-१५२ ॥

[145] yasmād evaṃ śrī-gopādīnāṃ tadīya-nitya-parikaratvaṃ (page 72) tasmād etat prakaraṇatva-siddha-dehānāṃ sādhaka-carīṇāṃ kāsāṃcid apekṣayā | yad vā etad abhiprāyaṃ tac ca antar-gṛha-gatā [BhP 10.29.9] ity ādikaṃ, na caivaṃ vismayaḥ kāryaḥ [BhP 10.29.16] ity ādy-antam | [Sarva-saṃvādinī: -- antar-gṛha-gatāḥ kāścid gopyo 'labdha-vinirgamāḥ | kṛṣṇaṃ tad-bhāvanāyuktā dadhyur mīlita-locanāḥ || duḥsaha-preṣṭha-viraha-tīvratāpa-dhutāśubhāḥ | dhyānaprāptācyutāśleṣa-nirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ || tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi saṅgatāḥ | jahur guṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanāḥ || rājovāca -- kṛṣṇaṃ viduḥ paraṃ kāntaṃ na tu brahmatayā mune | guṇa-pravāhoparamas tāsāṃ guṇa-dhiyāṃ katham || śrī-śuka uvāca -- uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ | dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣaja-priyāḥ || nṝṇāṃ niḥśreyasārthāya vyaktir bhagavato nṛpa | avyayasyāprameyasya nirguṇasya guṇātmanaḥ || kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ sneham aikyaṃ sauhṛdam eva ca | nityaṃ harau vidadhato yānti tan-mayatāṃ hi te || na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavaty aje | yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etad vimucyate || [BhP 10.29.9-16] End SS addition.] [Vr. replaces above paragraph with the following: tad evam eva tāsāṃ śrī- kṛṣṇavad ānanda-vigrahāṇāṃ tair eva vigrahaiḥ śrī-kṛṣṇa-saṅgaḥ proktaḥ | uktaṃ ca tāsāṃ vigraha-māhātmyaṃ tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān devakī- sutaḥ [BhP 10.33.6] ity ādibhiḥ | śrīmad-uddhavena ca tān namasyatā prathamaṃ etāḥ paraṃ tanu-bhṛtaḥ [BhP 10.47.58] ity anena tāsām eva parama- tanu-bhṛtatvaṃ pradarśya madhye kvemāḥ striyaḥ [BhP 10.47.59] ity anena paramatam anūdya tat khaṇḍayatā nāyaṃ śriyo'ṅga [BhP 10.47.60] ity anena lakṣmīto'pi vilakṣaṇaṃ tāsu tat-preyasī-rūpatvaṃ pradarśya parama-nityatvaṃ sthāpayitvā tatra ca yaḥ prasāda udagāt ity anena tat-prasādasya sadāntarbhūya sthāyitvaṃ sūcayitvā punaḥ āsām aho caraṇa [BhP 10.47.61] ity ādinā svīya-parama-puruṣārtha-caraṇa-reṇutvaṃ darśitam | yatra bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām [BhP 10.47.61] ity anena yad eva puruṣārthatayā sthāpitam | yatra vṛndāvane ity ādinā vṛndāvanasya ca tādṛśatvaṃ sthāpitam | tad etad vyatirekeṇa draḍhayitum anyāsām āgantukānām asiddha-dehānāṃ vigraha-tyāgenaiva tat-saṅga-prāptir ity āha antar-gṛha-gatā [BhP 10.29.9] ity ādikena, na caivaṃ vismayaḥ kāryaḥ [BhP 10.29.16] ity ādy-antena | antar-gṛha-gatāḥ śuśrūṣantyaḥ patīn kāścit ity atroktā ity arthaḥ | viśeṣa-vyākhyā ca krama-sandarbhe darśayiṣyate | Vṛ. section ends.] atra antar iti sphuṭam eva | aśubhaṃ [BhP 10.29.10] śrī-kṛṣṇa-prāptāv antarāya-rūpaṃ guru-bhayādikam | maṅgalaṃ śrī-kṛṣṇa-prāptau sādhanaṃ sakhyādi-sāhāyya-cintanam | na karma-bandhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate [PadmaP 6.229.58] iti hy uktam eva | dṛśyate cānyatrāpi tad- asambhava-sthale tac-chabda-prayogaḥ vatsyaty urasi me bhūtir bhavat-pāda- hatāṃhasaḥ [BhP 10.89.11] ity ādau | tatra yathā śrī-bhagavad-vākya- yāthārthyāyārthāntaram anusandheyaṃ tadvad ihāpīti | paramātmānam [BhP 10.29.11] iti brahma-stambānta-nirdiṣṭa-siddhānta-rītyā śrī-kṛṣṇasya svabhāvata eva parama-premāspadatvaṃ darśitam | jāra iti yā buddhis tayāpi tan-mātreṇāpi saṅgatāḥ na tu sākṣād eva jāra-rūpeṇa prāptir iti | tad-bhāva-puraskāreṇa bhajanasya prābalyaṃ vyañjitam | jāra-śabdena nirdeśāt loka-dharma-maryādātikramaṃ darśayitvā tathāvidha- bhāvasyātinirargalatvaṃ darśitam | bandhanaṃ śrī-kṛṣṇa-prāpti-virodhi-guru- jana-madhya-vāsādi-rūpam | atra guṇa-mayaṃ dehaṃ jahur ity atra rājñaḥ sandehaḥ kṛṣṇaṃ vidur [BhP 10.29.12] iti | he mune, tāḥ śrī-kṛṣṇaṃ paraṃ kevalaṃ kāntaṃ nigūḍha- vallabhaṃ vidur na tu brahmeti | tarhi kathaṃ tāsāṃ guṇa-pravāhasyoparamaḥ sambhavati ? yasya brahma-bhāvanā syāt tatra tasya nirguṇasyaivodayād bhavet prācīna-māyika-guṇa-pravāhoparamaḥ | tāsu tu kāntatayaiva bhāvayantīṣu prākṛta-guṇātīta-guṇasyaiva tasyodayāt prākṛta-guṇābhāve'pi tad-guṇānubandha-guṇatvāt parama-puruṣārthānugatānāṃ teṣāṃ guṇānāṃ katham uparama ity arthaḥ | yad vā tāsāṃ guṇa-pravāhaḥ katham uparamaḥ pāramarthiko na bhavati, yena tato muktiṃ kathayasīti bhāvaḥ | brahmatayā vedanā-vailakṣaṇyaṃ pratipādayati guṇa-dhiyāṃ brahma-niṣṭhāyā api tyājake tasya parama-saundaryādi-guṇe dhīś ceto yāsām | tatrottara-muktim iti | purañjaneti-hāsādivad durūhatvāt svayam uktasya vyākhyānam idam | evaṃ hi dṛṣṭānta-balena labhyate | yathā caidya-śabdenātra kāruṣo'pi gṛhītaḥ tau ca jaya-vijayau tayoś ca - dehendriyāsu-hīnānāṃ vaikuṇṭha-pura-vāsinām | deha-sambandha-sambaddham etad ākhyātum arhasi || [BhP 7.13.34] iti śrī-yudhiṣṭhira-praśna-dṛśā tv aprākṛta-vigrahatvenānaśvara-vigrahayor eva satoḥ -- bhagavān anugāv āha yātaṃ mā bhaiṣṭam astu śam | brahma-tejaḥ samartho 'pi hantuṃ necche mataṃ tu me || [BhP 3.16.29] iti bhagavad-ukty-anusāreṇa | itthaṃ jaya-vijayau sanakādi-śāpa-vyājena kevalaṃ bhagavato līlārthaṃ saṃsṛtāv avatīrya iti pādmottara-khaṇḍa- gadyānusāreṇa ca sva-bhakta-cittākarṣa-vinodāya yuddhādi-krīḍā- nimittatayā tasya durghaṭa-ghaṭanā-kāriṇyecchayā eva vāra-trayaṃ svīyasya aṇimādi-siddhi-maya-parama-jyotir-dehasya guṇamaya-pārthiva-dehāntara- praveśaḥ | ataeva saptame kṛṣṇa-cakra-hatāṃhasau [BhP 7.1.45] ity atra ṭīkā ca - kṛṣṇa- cakreṇa (page 73) hatam aṃho yayos tau | tayoḥ pāpam eva hataṃ na tu tau ity eṣā | tathā tad-artham eva śrī-kṛṣṇecchayaivātrāpi tāsām aprākṛta-vigrahāṇām eva tad-abhisāra-pratirodha-samaye - nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā | manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ || [BhP 10.33.37] itivat | tātkālika-kalpito yo guṇamayo dehas tatra praveśaḥ | imam evāpekṣya dārṣṭāntike'py uktam jahur guṇamayaṃ deham [BhP 10.29.11] iti, viśeṣaṇa- vaiyarthyān na tu svam ity arthaḥ | tatra ca yathā tayoḥ saha dveṣābhāsas tasyāpy anusmaraṇasya (sad-veṣasyāpy anusmaraṇasya) prabhāvena tādṛśopādhi-parityāgāt tato'ntardhāya bhagavat-prāptis tathā sutarām eva saprītes tasya prabhāvena tat-prāptiḥ | atra ca bhakta-cittākarṣaṇam evaṃ sambhavati - aho tādṛśo'sau śrī-kṛṣṇe madhurimā yena tāḥ sva- sākṣātkārāya prāṇān api tyājyante smeti | nṝṇām [BhP 10.29.14] iti sāmānyato jīvānām eva niḥśreyasāya vyaktau satyāṃ bhaktānāṃ tu sutarām evety āyātam | anyathā tasya vyaktir eva na sambhaved ity āha | avyayasyeti | nirguṇasya prākṛta-guṇa-rahitasya guṇātmanaḥ | tatra ye caiśvaryādayo guṇās te ātmanaḥ svarūpāṇy eva yasya tasya | tarhy etādṛśa-līlayā kathaṃ nṝṇāṃ niḥśreyasaṃ bhavati | ucyate | etad- bodhanena bhavatīty āha kāmam [BhP 10.29.15] iti | atra tan-mayatā-śabdena tat-pracuratocyate | tatra kāma-snehādiṣu tad-anuraktātmateti paryavasānaṃ strīmayo jālma itivat | krodha-bhayaikyeṣu te prāyas tat-pralīnateti dugdha- mayaṃ jalam itivat | ekasyaiva śabdasya viśeṣaṇa-vaśād artha-bhedaś ca yujyate syāc caikasya brahma śabdavad [Vs. 2.3.4] iti nyāyena | krodha- bhayayor atra paṭhanam anyeṣu kaimutyāpādanāyaiva na tu tad-upadeśa- vivakṣayā | na ca śrī-gopikādīnāṃ ye kāmādayo bhāvās tad-anusaraṇenānye kṛtārthā bhavantīti citram ity āha | na ceti | kiṃ vaktavyam ekeṣāṃ vimuktir jagato'pi sambhavatīty āha yata iti | [Vṛ. adds: eke tu prakaṭa-līlāyām ārādhana-pākād āgantukasya evaitā na tu nitya-siddhavat sac-cid-ānanda-dehaṃ prāptāḥ | tato na doṣa iti varṇayanti | [end Vṛ. addition.] || 10.29 || śrī-śukaḥ || 145 || [146-150] atha pūrvavad ihāpi śrī-vrajeśvarādīnāṃ prācīna-janmādikaṃ vyākhyeyam | tathā hi - trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ | upagīyamāna-māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam || [BhP 10.8.45] ity etat, nemaṃ viriñco na bhavaḥ [BhP 10.9.20] iti vakṣyamāṇānusāri-mahā- māhātmyaṃ śrutvā vismita-manāḥ śrī-rājovāca - nandaḥ kim akarod brahman śreya evaṃ mahodayam | yaśodā ca mahā-bhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ || pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam | gāyanty adyāpi kavayo yal loka-śamalāpaham || [BhP 10.8.46-7] yayoḥ prasanno'vatīrṇas tau pitarāv api | tad evaṃ praśnam avadhārya śrī- śuka uvāca - droṇo vasūnāṃ pravaro dharayā bhāryayā saha | kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇas tam uvāca ha || [BhP 10.8.48] ādeśān go-pālanādi-lakṣaṇān | kim uvāca tad āha -- jātayor nau mahādeve bhuvi viśveśvare harau | bhaktiḥ syāt paramā loke yayāñjo durgatiṃ taret || [BhP 10.8.49] (page 74) spaṣṭam | tataś ca -- astv ity uktaḥ sa eveha vraje droṇo mahā-yaśāḥ | jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat || tato bhaktir bhagavati putrī-bhūte janārdane | dampatyor nitarām āsīd gopa-gopīṣu bhārata || [BhP 10.8.50-51] anyeṣāṃ yaḥ putro nāsīt tasmiṃs tu tayoḥ putratāṃ prāpta iti cvi- pratyayārthaḥ | bhakti-viśeṣa-mātreṇaivodaya-viśeṣa-niyamāt | vātsalyābhidha-prema-viśeṣeṇaiva śrī-kṛṣṇaḥ putratayodeti, na tu sva- dehādāv āvirbhāvena, hiraṇyakaśipu-sabhā-stambhe śrī-nṛsiṃhasya brahmaṇi śrī-varāhasya ca pitṛtvāprayogāt | na ca garbha-praveśena parīkṣid- rakṣaṇārthaṃ tat-praviṣṭasyāpi tasyottarā-mātṛtvāśravaṇāt | tādṛśa-premā tu śuddhaḥ samudriktaś ca śrī-vrajeśvarayor eva | ataeva garbha- praveśādikaṃ vināpi tayoḥ putratayā tasya prasiddhiḥ | yathā nandas tv ātmaja utpanna [BhP 10.5.1] ity ādau, tathopāsanā ca yathā - sakala-loka- maṅgalo nanda-gopa-tanayaḥ ity ādau | na tv evaṃ stambhādeḥ | kiṃ ca - śrīmad ānakadundubhi-prabhṛtiṣv āvirbhāvo'pi na prākṛtavat tadīya-carama-dhātv-ādau praveśaḥ | kiṃ tarhi, sac-cid-ānanda-vigrahasya tasya tan-manasy āveśa eva | tad uktam -- tato jagan-maṅgalam acyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūra-sutena devī | dadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṃ kāṣṭhā yathānanda-karaṃ manastaḥ || [BhP 10.2.18] iti | tataḥ śrī-nārada-prahlāda-dhruvādiṣu darśanāt sarva-sammatatvāt tādṛśa- prema-viṣayatvena sākṣāt śrī-bhagavad-āvirbhāvāvyavahita-pūrva-pracura- kālaṃ vyāpya santatas tad-āveśaḥ śrī-vrajeśvarayor apy avaśyam eva kalpyate | brahma-vara-prārthanayāpi tad eva labhyata iti samāna eva panthāḥ | vātsalyaṃ tv atrādhikaṃ, yena vinā tasya putra-bhāvo na sambhavatīty atraiva putratāṃ manyāmaha iti putrībhūta ity asya bhāvaḥ | idaṃ prakaṭāyām eva līlāyāṃ samāhitam, aprakaṭāyāṃ tu tayor nitya- siddhatve eva purato'vadhārayiṣyamāṇe lakṣmī-viṣṇor anāditayā ādi-rasa- siddha-dāmpatyavat śrī-vrajeśvarayos tasya cānādito vatsala-rasa-siddha-pitṛ- putra-bhāvo vidyata eva | ataḥ putra-bhūta iti ca kvacit pāṭhaḥ | [Vṛ. adds here: prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ [BhP 10.8.14] ity atra satya-vacasaḥ śrī-gargasyāpy ayam abhiprāyaḥ | śrī-devakyāṃ upasaṃhara viśvātmann ado rūpam alaukikam [BhP 10.3.30] iti prārthitavatyāṃ śrī- bhagavān śrī-devakī-manasi sphurita-caraṃ samprati bahiś cāvirbhūtaṃ caturbhujatvam antarbhāvya śrī-vrajeśvarī-manasi sphuritaṃ dvibhujatvaṃ tatrāvirbhāvitavān | tasyās tvarayā manasi sphūrti-bhedaś ca tathā tathāvirbhāva-bhedād gamyate | phalena phala-kāraṇam anumīyate iti | End Vṛ. addition.] ataeva - na hy asyāsti priyaḥ kaścid [BhP 10.46.37] ity ādi prakaraṇe, -- yuvayor eva naivāyam ātmajo bhagavān hariḥ | sarveṣām ātmajo hy ātmā pitā mātā sa īśvaraḥ || [BhP 10.46.42] ity etat śrī-vrajeśvarau prati śrīmad-uddhava-vākyaṃ tad-audāsīnya- prakaṭanenāpāta-sāntvana-mātra-tātparyaka-bāhyārtham api vāstavam arthaṃ tv evaṃ vahati | pūrvokta-prakāreṇāyaṃ priyāpriyādi-mātāpitrādi- (page 75)-rahito'pi bhagavān hariḥ yaḥ so'yaṃ kṛṣṇa-rūpatvena viśeṣākāraḥ san yuvayor evātmajo naiva sarveṣām | sa eveśvara-rūpatvena sāmānyākāras tu sarveṣām ātmajādi-sarva-rūpaḥ syāt | kintu paratra māyāmayatvāt nāsmākam ādaraḥ | pūrvatra tu mumukṣu-mukta-bhakta-ślāghya- premamayatvād atyādara iti bhāvaḥ | tathoktaṃ prāg eva -- tayor itthaṃ bhagavati kṛṣṇe nanda-yaśodayoḥ | vīkṣyānurāgaṃ paramaṃ nandam āhoddhavo mudā || yuvāṃ ślāghyatamau nūnaṃ dehinām iha māna-da | nārāyaṇe 'khila-gurau yat kṛtā matir īdṛśī || [BhP 10.46.29-30] iti | tathā -- sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ sva-putra-vat | śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān akalpaiḥ poṣa-rakṣaṇe || [BhP 10.45.22] iti śrī-vrajeśvaraṃ prati śrī-kṛṣṇa-rāmābhyāṃ sāntvanaṃ ca | śrī-rāmasyaiva para-putram apekṣyeti jñeyam | yathoktaṃ tatraiva tena - yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān | jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham || [BhP 10.45.23] iti | draṣṭum eṣyāmaḥ | mama tatrāgamanasya bhavad-darśanam eva puruṣārtha ity anena yuṣmān apaśyanta eva sthāsyāma ity arthaḥ | [Vṛ. addition: yad vā tathāpi bhūman mahimā-guṇasya te viboddhum arhati [BhP 10.14.6] ity atra viboddhuṃ bodha-gocarī-bhavitum itivad draṣṭuṃ darśana-gocarī-bhavitum ity arthaḥ | tatra hetuḥ - jñātīn iti | End Vṛ. addition.] tasmād anayor eva mukhyaṃ putratvaṃ śrī-kṛṣṇe virājate iti siddham | prakṛtam anusarāmaḥ | gopa-gopīnām api tasmin premāsīd eva | dampatyos tayos tu tāsv api nitarām āsīd iti | upasaṃharati -- kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartuṃ vraje vibhuḥ | saha-rāmo vasaṃś cakre teṣāṃ prītiṃ sva-līlayā || [BhP 10.8.52] sveṣu bhakta-jana-viśeṣeṣu yā līlā tad-bhakti-viśeṣa-vaśa-līlā-viśeṣas tayaiva teṣāṃ sarveṣām api prītiṃ cakre | dvāv api tau prati tena vara-dānād iti bhāvaḥ | yadyapy evaṃ tathāpi brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartṛ mahad-āśīr anyathā na syād iti darśayitum apīty arthaḥ | yad vā sva-līlayā teṣāṃ prītiṃ kartuṃ vraje vasan brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ cakre | tad anuṣaṅgataḥ svayam ādṛtya sarvatrāvyabhicāriṇaṃ cakāreti | || 10.8 || śrī-śukaḥ || 146-150 || [151-152] tad etat kāraṇaṃ tad-ābhāsam eva manyamānas tayor brahmādibhyo'pi saubhāgyātiśayasya khyāpanārtham anantaram eva ekadā gṛha-dāsīṣu [BhP 10.9.1] ity ādy-adhyāyam ārabdhavān | tatraiva ca sākṣāc chrī-bhagavad- bandhana-rūpa-mahā-vaśīkaraṇa-kāraṇa-vātsalyam api viditaṃ, tena brahmaṇo'pi śiva-lakṣmībhyām api durlabhaṃ bhagavat-prasāda-bharam āha nemaṃ viriñco na bhavo na śrīr apy aṅga-saṃśrayā | prasādaṃ lebhire gopī yat tat prāpa vimuktidāt || [BhP 10.9.20] sa ādidevo jagatāṃ puro gurur [BhP 2.9.5] ity ukteḥ viriñcis tāvad bhaktādi- guruḥ | (page 76) sa ca bhavas tu vaiṣṇavānāṃ yathā śambhuḥ [BhP 12.13.16] ity ādi-darśanāt tato'py utkarṣavān | sā ca śrīs tu tayor api bhagavad-bhakti- śikṣā-nidarśana-prathama-rūpatvāt paramotkarṣavatī | tad evam uttarottara- vinyāsena yathottara-mahimānaṃ sūcayitvā śrīs tu na kevalaṃ bhakti-mātreṇa tādṛśy eva | kiṃ tarhi parama-sakhyena tato'py anirvacanīya-māhātmyety āha | aṅga-saṃśrayeti | evaṃbhūtāpi sā ca prasādaṃ lebhire eva | kasmāt ? vimuktidāt - astv evam aṅga bhajatāṃ bhagavān mukundo muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam | [BhP 5.6.18] ity ukta-rītyā prāyo vimuktim eva dadāti na tu tathābhūtaṃ prasādaṃ, tasmāt śrī-bhagavata eva kintu gopī śrī-gopeśvarī yat tad anirvacanīyaṃ prasāda- śabdenāpi vaktuṃ śaṅkanīyaṃ, tasmāt prāpa, tad-rūpa-prasādaṃ viriñciś ca bhavaś ca śrīś ca na lebhire na lebhire ne lebhire ity arthaḥ | lebhire ity asya pratyekaṃ nañ-trayeṇānvayaḥ | nañas trir-āvṛttiś ca niṣedhasyātiśayārthā | pūrvottarādhyāya-dvaye śr-bādarāyaṇer vivakṣitam idam | droṇa-dharayos tāvat sādhāraṇa-devatātvaṃ cet tarhi tayoḥ śrī-śivādi-durlabha- caraṇāravinda-sphūrti-leśasya śrī-kṛṣṇasya tathā prāptau svataḥ sambhāvanā nāsti | na ca tayos tādṛśa-gāḍha-bhajanādikaṃ kutracid varṇyate | anyathā tad evāham ākhyāsyam | na ca tābhyāṃ yad īdṛśaṃ phalaṃ labdhaṃ tad brahmaṇi pūrvaṃ prārthitaṃ, kintu durgati-taraṇa-hetutvenottama-bhakti-mātram | na ca brahmāpi śrī-kṛṣṇasya mahā-bhaktair api durlabha-putratvādikaṃ viśiṣya tābhyāṃ varaṃ dattavān | na ca nemaṃ viriñciḥ ity ādinocyamāna-tādṛśa- prasādāpti-rāhityasya brahmaṇo varas tādṛśa-phala-dāne bhavati samarthaḥ | vakṣyate ca tat-prasādāpti-rāhityātiśayaḥ | tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ yad gokule'pi katamāṅghri-rajo'bhiṣekam [BhP 10.14.34] ity ādinā | tasmāt tayos tādṛśa-mahodaye kāraṇaṃ nāsti kintu niṣkāraṇatvena tayor nityām eva tādṛśīṃ sthitiṃ vijñāya mayā śrī-bhagaval-līlayaiva [Vṛ. adds: sva-bhakti-viśeṣa-pracāra-kāraṇaka-śrī-bhagavad-icchayaiva end addition.] droṇa-dharā-rūpeṇāṃśenaivāvatīrṇayor aikya-vivakṣayā yathā kathañcit kāraṇābhāsa evopanyasta iti | kiṃ ca śrīmad-bhāgavate'smin śrī- bhagavat-premaiva sarva-puruṣārtha-śiromaṇitvenodghuṣyate | tasya ca paramāśraya-rūpaṃ śrī-gokulam eva | tatrāpi śrī-vrajeśvarau | tatas tat paramāśraya-nityatve siddha eva tādṛśa-grantha-prayatnaḥ sakalaḥ syāt | yata eva śrī-brahmādibhis tatra yat kiñcij janma prārthyate iti | tasmāt svābhāviky eva tayos tādṛśī sthitir iti pratipādayaṃs tat-sambandhenaiva bhajatāṃ sukhāpo nānyeṣām ity āha -- nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikā-sutaḥ | jñānināṃ cātma-bhūtānāṃ yathā bhaktimatām iha || [BhP 10.9.21] sukhenāpyata iti sukhāpaḥ | ayaṃ śrī-gopikā-sutaḥ bhagavān dehināṃ dehābhimānināṃ tapa-ādinā na sukhāpaḥ na sulabhaḥ kintu tair aticireṇaiva tena śuddhe'ntaḥkaraṇe kathañcid (page 77) bhaktāvalokana-leśena jāta-sad- buddhibhis tad eva tapa-ādikaṃ tasminn arpayadbhiḥ kathañcid evāsau labhyate | tathā ātma-bhūtānām āvirbhūtādvaita-vṛttīnāṃ nivṛtta- dehābhimānānāṃ jñāninām api tādṛśena jñānena na sukhāpaḥ kintu pūrveṇaiva karaṇena jāta-tad-āsattibhis tena jñānena yad brahma sphurati tad evāyam iti cintayadbhis taiḥ kathañcid evāsau labhyate | tataś ca dvayor api tayoḥ sādhanayor hīnatvāt tal-lābhaś ca na sākṣāt kintu kenacid aṃśena vyañjitam te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ [Gītā 12.4], kleśo'dhikataras teṣām avyaktāsakta-cetasām [Gītā 12.5] iti śrī-bhagavad- ukteḥ | śābde pare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva [BhP 1.5.7] iti śrī-vyāsa-praśnānantarāt | bhavatānudita-prāyaṃ yaśo bhagavato 'malam | yenaivāsau na tuṣyeta manye tad darśanaṃ khilam || [BhP 1.5.8] iti śrī-nārada-prativacanāc ca | sukhāpas tu keṣām ity apekṣāyāṃ nidarśanam āha - iha gopikā-sute bhaktimatāṃ yathā [Vṛ edition here adds: tathā ca śrī-brahmoktiḥ - jñāne prayāsam udapāsya [BhP 10.14.3] ity ādi, śrī- nāradoktiś ca yajate yajña-puruṣaṃ sa samyag-darśanaḥ pumān [BhP 1.5.38] iti | Vṛ addition ends.] sukhāpa iti śrī-gopikāyās tu sukhāpa iti kiṃ vaktavyam | tasyāḥ suta evāyaṃ bhagavān ity ato gopikā-suta iti viśeṣaṇaṃ dattam | sukham āpayatīti vā sukhāpaḥ | yataś cāyaṃ na dehābhimānināṃ sukhāpaḥ yato gopikāsutas tat-sutatva-līlāyāḥ sva-sādhāraṇa-dṛṣṭyānādarāt | tathā jñāninām api na sukhāpaḥ yato gopikāsutaḥ sarvātmaika-vṛtty-udayena bhagavat-svarūpānanda-vaicitrī-sāroparicara-tal-līlā-tattvānubhavāt | yatheha śrī-gopikā-sute bhaktimatām iti nidarśanam | sukhenāpyate jñāyate iti vā sukhāpaḥ subodhaḥ | tataś cāyaṃ dehābhimānibhis [Vṛ. addition] tarkādinā na subodhaḥ | tathā jñānibhir api jñānena na subodhaḥ | tatra pūrvavad dhetur gopikā-suta iti | dehebhiḥ dehābhimānibhir api | [end Vṛ. addition] tat-tad-alaukika-karma-liṅgakāt tarkāt jñānibhir apy anāvṛta-brahmatvāvagamāt subodha eva | satyaṃ tathāpi yatheha śrī-gopikā-sute bhaktimadbhiḥ subodhas tathā na | te hi śrī-kṛṣṇa- bhaktāḥ sva-sukha-nibhṛta-cetās tad-vyudastāny abhāvo'py ajita-rucira- līlākṛṣṭa-sāraḥ [BhP 12.12.69] ity ādi-darśanāt tādṛśa-līlānubhavasyaiva parama-puruṣārthatvam avagacchantīti bhāvaḥ | atrārtha-trayo'pīha-padena śrī-paravyoma-nāthādi-bhaktimanto'pi vyāvṛttāḥ | gopikā-suta iti viśeṣaṇena ca traikālika-tad-bhaktānāṃ tat-sambandhi-sukhāpatvaṃ prati tat-sutatvāyoga- tad-anyatva-yogau vyavacchidyete | ity ato vidvad-anubhava-yāthārthyena nitya eva tat-sambandho vivakṣitaḥ | (page 78) ataevāyaṃ gopikā-suta iti svayam api sākṣād aṅgulyā nirdiśyate | tasmād api sādhūktaṃ nitya eva śrī-vrajeśvarayos tat-sambandha iti | atra ekadā gṛha- dāsīṣu [BhP 10.9.1] ity ādikam, nemaṃ viriñcaḥ [BhP 10.9.20] ity ādi padya- dvayāntam idam uttara-vākyaṃ, droṇo vasūnāṃ pravaraḥ [BhP 10.8.48] ity ādikasya pūrva-vākyasya bādhakatvenaivoktaṃ, pūrva-virodha-dharmāntara- pratipādanād ayuktatvāc ca pūrvasya asad-vyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākya-śeṣād [Vs 2.1.17] itivat | tatra ca yathivāsac-chabdasya gaty-antaraṃ cintyate tathātrāpi | tac ca pūrvam eva darśitaṃ pūrvottarādhyāya-dvaye bādarāyaṇe vivakṣitam idam ārabhya prakaraṇena | || 10.8 || śrī-śukaḥ || 151-152 ||

[१५३] तद् एवं श्रुति-पुराणादि-निगमोक्त्य्-अनुसारेण श्री-कृष्णस्य नित्याभिव्यक्तित्वं द्वारकादिषु नित्य-विहारित्वं नित्य-यादवादि-परिकरत्वं च दर्शितम् । इत्थम् एव च कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इति सुसिद्धम् । अथाशङ्कते - यदि नित्यम् एव तथाविधः श्री-कृष्णाख्यः स्वयं भगवान् तत्र तत्र एतैर् निज-परिकरैः सार्धं विहरति तर्हि ब्रह्मादि-प्रार्थनया श्री-नारायण एतावततारेति श्रूयते । तस्य यदि श्री-कृष्णे प्रवेशः तर्हि च कथं नित्यम् एव द्वारकादिषु विराजमानं स्वयं भगवन्तं परित्यज्य ते तस्मै निवेदयितुं गताः । कथं वा जन्मादि-लीलया क्रमेण मथुरां गोकुलं पुनर् मथुरां द्वारकां च त्यक्त्वा वैकुण्ठम् आरूढवान् इति । अत्रेदम् उच्यते -- यो द्वारकादौ नित्यं विहरति स श्री-कृष्णाख्यः स्वयं भगवान् परात्परो ब्रह्मादिष्व् अप्रकट एव प्रायशः । यस् तु क्षीरोदादि- लीला-धामा नारायणादि-नामा पुरुषः स एव विष्णु-रूपः साक्षाद् वा निजांशेन वा तेषु प्रकटः सन् ब्रह्माण्ड-पालनादि-कर्तेत्य् उक्तम् एव । तत्र ब्रह्माण्डाधिकारिणो ब्रह्मादयोऽपि ब्रह्माण्ड-कार्यं तस्मा एव निवेदयितुम् अर्हन्ति । ततस् तदापि तस्मा एव पृथिवी-भारावताराय निवेदितवन्तः । अनन्तरं सोऽपि पुरुषस् तान् प्रति केश-दर्शनेन स यावद् उर्व्यां भरम् ईश्वरेश्वरः [भ्प् १०.१.२२] इत्य् आदि-वाक्येन च स्वयं भगवत एवावतार-समयोऽयम् इति सूचयित्वा स्वयम् अप्य् अवतितीर्षां चकार । सा चावतितीर्षा पूर्व-युक्त्या प्रकटीभवति स्वयं भगवति प्रवेशायैव । तदेदं वैकुण्ठाद्य्-आरोहणम् अपि तत्-तद्-अंशेनैव । स्वयं तु तत्र तत्रैव पुनर् निगूढं लीलायते । अत्रोदाहृतं तन्त्र-भागवतादि-वाक्यं वाराहादि- वाक्यं चानुसन्धेयम् । उदाहरिष्यते च नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः [भ्प् ११.३१.२४] इत्य् आदिकम् । एष चाभिसन्धिर् न सर्वैर् एवावबुध्यतेति । यथ स्व-स्व-दृष्टम् एव मुनिभिस् तादृग् वर्ण्यते । यथा समुद्र-तीर-स्थ- दृष्ट्यैव अद्भुतो वा एष प्रातर् उदेत्य् अपः सायं प्रविशति इति श्रुतिः । प्रवर्तते न तु वस्तुत इति प्राञ्चः । यदि तत्र सुमेरु-परिक्रमादि- वाक्येनान्यथा गतिः क्रियते तदात्रापि स्वयं भगवत्ता-नित्य-विहारितादि- प्रतिपादक-वाक्येन कथं नाम न क्रियताम् । तथा मथुरादि- परित्यागाद्य्-उक्तिर् अवतारे प्रापञ्चिक-जन-प्रकट-लीलापेक्षयैव । तद्- अप्रकटा तु लीला नित्यम् एव विद्यते एव । तस्मान् नित्यत्वेन जन्मादिमयत्वेन च लीला-प्रतिपादकानां वाक्यानां समन्वय-स्वारस्याद् इदं लभ्यते । यथा य एव श्री-कृष्णस् तत्र तत्र नित्यम् अप्रकटो विहरति स एव स्वयं जन्मादि-लीलया प्रकटो भवति । तत्र नारायणादयोऽपि प्रविशन्तीति सर्वं शान्तम् । तद् एवं तत्र श्री-कृष्ण-लीला द्विविधा अप्रकट-रूपा प्रकट-रूपा च । प्रापञ्चिक-लोकाप्रकटत्वात् तत्-प्रकटत्वाच् च । तत्राप्रकटा - (पगे ७९) यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्ध-प्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ [ग्तु २.३६] इति । मथुरा-तत्त्व-प्रतिपादक-श्री-गोपाल-तापन्य्-आदौ - चिन्तामणि-प्रकर- सद्मसु-कल्प-वृक्ष [भ्प् ५.४०] इत्य् आदि वृन्दावन-तत्त्व-प्रतिपादक-ब्रह्म- संहितादौ च प्रकट-लीलातः किञ्चिद् विलक्षणत्वेन दृष्टा, प्रापञ्चिक-लोकैस् तद्-वस्तुभिश् चामिश्रा, कालवद्-आदि-मध्यावसान-परिच्छेद-रहित-स्व- प्रवाहा, यादवेन्द्रत्व-व्रज-युवराजत्वाद्य्-उचिताहरहर्-महा- सभोपवेश-गोचारण-विनोदादि-लक्षणा । प्रकट-रूपा तु श्री-विग्रहवत् कालादिभिर् अपरिच्छेद्यैव सती भगवद्-इच्छात्मक-स्वरूप-शक्त्यैव लब्धारम्भ-समापना प्रापञ्चिकाप्रापञ्चिक-लोक-वस्तु-संवलिता तदीय- जन्मादि-लक्षणा । तत्राप्रकटा द्विविधा । मन्त्रोपासनामयी स्वारसिकी च । प्रथमा यथा तत्-तद्-एकतर-स्थानादि-नियत-स्थितिका तत्-तन्-मन्त्र-ध्यान-मयी । यथा बृहद्-ध्यान-रत्नाभिषेकादि-प्रस्तावः क्रम-दीपिकायाम् । यथा वा -- अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि सर्व-पाप-प्रणाशनम् । पीताम्बर-धरं कृष्णं पुण्डरीक-निभेक्षणम् ॥ इत्य् आदि गौतमीय- तन्त्रे । यथा वा - वेणुं क्वणन्तम् अरविन्द-दलायताक्षम्- बर्हावतंसम् असिताम्बुद-सुन्दराङ्गम् । कन्दर्प-कोटि-कमनीय-विशेष-शोभं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ आलोल-चन्द्रक-लसद्-वनमाल्य-वंशी- रत्नाङ्गदं प्रणय-केलि-कला-विलासम् । श्यामं त्रि-भङ्ग-ललितं नियत-प्रकाशं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति ब्रह्म-संहितायाम् [५.३९-४०] । होमस् तु पूर्ववत् कार्यो गोविन्द-प्रीतये ततः इत्य्-आद्य्-अनन्तरं - गोविन्दं मनसा ध्यायेत् गवां मध्ये स्थितं शुभम् । बर्हापीडक-संयुक्तं वेणु-वादन-तत्-परम् ॥ गोपी-जनैः परिवृतं वन्य-पुष्पावतंसकम् ॥ इति बोधायन-कर्म-विपाक- प्रायश्चित्त-स्मृतौ । तद् उ होवाच हैरण्यो गोप-वेशम् अभ्राभं तरुणं कल्प-द्रुमाश्रितम् । तदिह श्लोका भवन्ति -- सत्-पुण्डरीक-नयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् । द्वि-भुजं मौन-मुद्राढ्यं वनमालिनमीश्वरम् ॥ गोप-गोपी-गवावीतं सुर-द्रुम-तलाश्रितम् । दिव्यालङ्करणोपेतं रक्त-पङ्कज-मध्यगम् ॥ कालिन्दी-जल-कल्लोल-सङ्गि-मारुत-सेवितम् । चिन्तयंश् चेतसा कृष्णं मुक्तो भवति संसृतेः ॥ इति श्री-गोपाल-तापन्याम् [१.११-१५] - गोविन्दं गोकुलानन्दं सच्-चिद्-आनन्द- विग्रहम् [ग्तु १.३७] इत्य् आदि च । या तु तत्-तत्-कामनात्मक-प्रयोग-मयी पूतना-वधादि-रूपा यद्-यद्- धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्-तद्-वपुः प्रणयसे सद्-अनुग्रहाय [भ्प् ३.९.११] इत्य् उक्तानुसारेणाद्यापि साधक-हृदि कदाचित् साम्प्रतीव स्फुरति सा खलु मन्त्रोपासनामयीत्वेऽपि स्वारसिक्याम् एव पर्यवस्यति अतीतत्वेन सर्वत्र निर्दिष्टत्वात् । अथ स्वारसिकी च यथोदाहृतम् एव स्कान्दे -- वत्सैर् वत्सतरीभिश् च सदा क्रीडति माधवः । वृन्दावनान्तरगतः स-रामो बालकैः सह ॥ इत्य् आदि । तत्र च-कारात् श्री-गोपेन्द्रादयो गृह्यन्ते । राम- (पगे ८०) -शब्देन रोहिण्य् अपि । तथा तेनैव क्रीडतीत्य् आदिना व्रजागमन-शयनादि-लीलापि । क्रीडा- शब्दस्य विहारार्थत्वाद् विहारस्य नाना-स्थानानुसारण-रूपत्वाद् एक- स्थान-निष्ठाया मन्त्रोपासनामय्या भिद्यतेऽसौ । यथावसर-विविध- स्वेच्छामयी स्वारसिकी । एवं ब्रह्म-संहितायाम् -- चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु सुरभिर् अभिपालयन्तम् लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ [ब्रह्मस् ५.२८] इति । अत्र कथा गानं नात्यं गमनम् अपि वंशी [ब्रह्मस् ५.५२] इत्य् अत्रानुसन्धेयम् । तत्र नाना-लीला-प्रवाह-रूपतया स्वारसिकी गङ्गेव । एकैक-लीलात्मतया मन्त्रोपासनामयी तु लब्ध-तत्-सम्भव-ह्रद-श्रेणिर् इव ज्ञेया । किं च मन्त्रोपासनामय्याम् अपि व्रज-राजादि-सम्बन्धः श्रूयते किम् उत स्वारसिक्याम् इति न कुत्रापि तद्-रहितता कल्पनीया । तद् एतत् सर्वं मूल-प्रमाणेऽपि दृश्यते । तत्र प्रकट-रूपा विस्पष्टैव । अथाप्रकटायां मन्त्रोपासना-मयीम् आह -- मां केशवो गदया प्रातर् अव्याद् गोविन्द आसङ्गवम् आत्त-वेणुः । [भ्प् ६.८.२] इति । आत्त-वेणुर् इति विशेषेण गोविन्दः श्री-वृन्दावन-मथुरा-प्रसिद्ध-महा- योग-पीठयोस् तन्-नाम्नैव सहितौ प्रसिद्धौ । तौ च तत्र तत्र प्रापञ्चिक-लोक-दृष्ट्यां श्रीमत्-प्रतिमाकारेणाभातः स्वजन-दृष्ट्यां साक्षाद्-रूप-वृन्द-प्रकरण एव एतौ पठितौ । ततश् च नारायण- वर्माख्य-मन्त्रोपास्य-देवतात्वेन (श्री-गोपाल-तापन्यादि-प्रसिद्ध- स्वतन्त्र-मन्त्रान्तरोपास्य-देवतात्वेन) च मन्त्रोपासना-मय्याम् इदम् उदाहृतम् ॥ ॥ ६.८ ॥ विश्वरूप इन्द्रम् ॥ १५३ ॥

[153] tad evaṃ śruti-purāṇādi-nigamokty-anusāreṇa śrī-kṛṣṇasya nityābhivyaktitvaṃ dvārakādiṣu nitya-vihāritvaṃ nitya-yādavādi-parikaratvaṃ ca darśitam | ittham eva ca kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti susiddham | athāśaṅkate - yadi nityam eva tathāvidhaḥ śrī-kṛṣṇākhyaḥ svayaṃ bhagavān tatra tatra etair nija-parikaraiḥ sārdhaṃ viharati tarhi brahmādi-prārthanayā śrī-nārāyaṇa etāvatatāreti śrūyate | tasya yadi śrī-kṛṣṇe praveśaḥ tarhi ca kathaṃ nityam eva dvārakādiṣu virājamānaṃ svayaṃ bhagavantaṃ parityajya te tasmai nivedayituṃ gatāḥ | kathaṃ vā janmādi-līlayā krameṇa mathurāṃ gokulaṃ punar mathurāṃ dvārakāṃ ca tyaktvā vaikuṇṭham ārūḍhavān iti | atredam ucyate -- yo dvārakādau nityaṃ viharati sa śrī-kṛṣṇākhyaḥ svayaṃ bhagavān parātparo brahmādiṣv aprakaṭa eva prāyaśaḥ | yas tu kṣīrodādi- līlā-dhāmā nārāyaṇādi-nāmā puruṣaḥ sa eva viṣṇu-rūpaḥ sākṣād vā nijāṃśena vā teṣu prakaṭaḥ san brahmāṇḍa-pālanādi-kartety uktam eva | tatra brahmāṇḍādhikāriṇo brahmādayo'pi brahmāṇḍa-kāryaṃ tasmā eva nivedayitum arhanti | tatas tadāpi tasmā eva pṛthivī-bhārāvatārāya niveditavantaḥ | anantaraṃ so'pi puruṣas tān prati keśa-darśanena sa yāvad urvyāṃ bharam īśvareśvaraḥ [BhP 10.1.22] ity ādi-vākyena ca svayaṃ bhagavata evāvatāra-samayo'yam iti sūcayitvā svayam apy avatitīrṣāṃ cakāra | sā cāvatitīrṣā pūrva-yuktyā prakaṭībhavati svayaṃ bhagavati praveśāyaiva | tadedaṃ vaikuṇṭhādy-ārohaṇam api tat-tad-aṃśenaiva | svayaṃ tu tatra tatraiva punar nigūḍhaṃ līlāyate | atrodāhṛtaṃ tantra-bhāgavatādi-vākyaṃ vārāhādi- vākyaṃ cānusandheyam | udāhariṣyate ca nityaṃ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ [BhP 11.31.24] ity ādikam | eṣa cābhisandhir na sarvair evāvabudhyateti | yatha sva-sva-dṛṣṭam eva munibhis tādṛg varṇyate | yathā samudra-tīra-stha- dṛṣṭyaiva adbhuto vā eṣa prātar udety apaḥ sāyaṃ praviśati iti śrutiḥ | pravartate na tu vastuta iti prāñcaḥ | yadi tatra sumeru-parikramādi- vākyenānyathā gatiḥ kriyate tadātrāpi svayaṃ bhagavattā-nitya-vihāritādi- pratipādaka-vākyena kathaṃ nāma na kriyatām | tathā mathurādi- parityāgādy-uktir avatāre prāpañcika-jana-prakaṭa-līlāpekṣayaiva | tad- aprakaṭā tu līlā nityam eva vidyate eva | tasmān nityatvena janmādimayatvena ca līlā-pratipādakānāṃ vākyānāṃ samanvaya-svārasyād idaṃ labhyate | yathā ya eva śrī-kṛṣṇas tatra tatra nityam aprakaṭo viharati sa eva svayaṃ janmādi-līlayā prakaṭo bhavati | tatra nārāyaṇādayo'pi praviśantīti sarvaṃ śāntam | tad evaṃ tatra śrī-kṛṣṇa-līlā dvividhā aprakaṭa-rūpā prakaṭa-rūpā ca | prāpañcika-lokāprakaṭatvāt tat-prakaṭatvāc ca | tatrāprakaṭā - (page 79) yatrāsau saṃsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || [GTU 2.36] iti | mathurā-tattva-pratipādaka-śrī-gopāla-tāpany-ādau - cintāmaṇi-prakara- sadmasu-kalpa-vṛkṣa [BhP 5.40] ity ādi vṛndāvana-tattva-pratipādaka-brahma- saṃhitādau ca prakaṭa-līlātaḥ kiñcid vilakṣaṇatvena dṛṣṭā, prāpañcika-lokais tad-vastubhiś cāmiśrā, kālavad-ādi-madhyāvasāna-pariccheda-rahita-sva- pravāhā, yādavendratva-vraja-yuvarājatvādy-ucitāharahar-mahā- sabhopaveśa-gocāraṇa-vinodādi-lakṣaṇā | prakaṭa-rūpā tu śrī-vigrahavat kālādibhir aparicchedyaiva satī bhagavad-icchātmaka-svarūpa-śaktyaiva labdhārambha-samāpanā prāpañcikāprāpañcika-loka-vastu-saṃvalitā tadīya- janmādi-lakṣaṇā | tatrāprakaṭā dvividhā | mantropāsanāmayī svārasikī ca | prathamā yathā tat-tad-ekatara-sthānādi-niyata-sthitikā tat-tan-mantra-dhyāna-mayī | yathā bṛhad-dhyāna-ratnābhiṣekādi-prastāvaḥ krama-dīpikāyām | yathā vā -- atha dhyānaṃ pravakṣyāmi sarva-pāpa-praṇāśanam | pītāmbara-dharaṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīka-nibhekṣaṇam || ity ādi gautamīya- tantre | yathā vā - veṇuṃ kvaṇantam aravinda-dalāyatākṣam- barhāvataṃsam asitāmbuda-sundarāṅgam | kandarpa-koṭi-kamanīya-viśeṣa-śobhaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || ālola-candraka-lasad-vanamālya-vaṃśī- ratnāṅgadaṃ praṇaya-keli-kalā-vilāsam | śyāmaṃ tri-bhaṅga-lalitaṃ niyata-prakāśaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || iti brahma-saṃhitāyām [5.39-40] | homas tu pūrvavat kāryo govinda-prītaye tataḥ ity-ādy-anantaraṃ - govindaṃ manasā dhyāyet gavāṃ madhye sthitaṃ śubham | barhāpīḍaka-saṃyuktaṃ veṇu-vādana-tat-param || gopī-janaiḥ parivṛtaṃ vanya-puṣpāvataṃsakam || iti bodhāyana-karma-vipāka- prāyaścitta-smṛtau | tad u hovāca hairaṇyo gopa-veśam abhrābhaṃ taruṇaṃ kalpa-drumāśritam | tadiha ślokā bhavanti -- sat-puṇḍarīka-nayanaṃ meghābhaṃ vaidyutāmbaram | dvi-bhujaṃ mauna-mudrāḍhyaṃ vanamālinamīśvaram || gopa-gopī-gavāvītaṃ sura-druma-talāśritam | divyālaṅkaraṇopetaṃ rakta-paṅkaja-madhyagam || kālindī-jala-kallola-saṅgi-māruta-sevitam | cintayaṃś cetasā kṛṣṇaṃ mukto bhavati saṃsṛteḥ || iti śrī-gopāla-tāpanyām [1.11-15] - govindaṃ gokulānandaṃ sac-cid-ānanda- vigraham [GTU 1.37] ity ādi ca | yā tu tat-tat-kāmanātmaka-prayoga-mayī pūtanā-vadhādi-rūpā yad-yad- dhiyā ta urugāya vibhāvayanti tat-tad-vapuḥ praṇayase sad-anugrahāya [BhP 3.9.11] ity uktānusāreṇādyāpi sādhaka-hṛdi kadācit sāmpratīva sphurati sā khalu mantropāsanāmayītve'pi svārasikyām eva paryavasyati atītatvena sarvatra nirdiṣṭatvāt | atha svārasikī ca yathodāhṛtam eva skānde -- vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ | vṛndāvanāntaragataḥ sa-rāmo bālakaiḥ saha || ity ādi | tatra ca-kārāt śrī-gopendrādayo gṛhyante | rāma- (page 80) -śabdena rohiṇy api | tathā tenaiva krīḍatīty ādinā vrajāgamana-śayanādi-līlāpi | krīḍā- śabdasya vihārārthatvād vihārasya nānā-sthānānusāraṇa-rūpatvād eka- sthāna-niṣṭhāyā mantropāsanāmayyā bhidyate'sau | yathāvasara-vividha- svecchāmayī svārasikī | evaṃ brahma-saṃhitāyām -- cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu surabhir abhipālayantam lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || [BrahmaS 5.28] iti | atra kathā gānaṃ nātyaṃ gamanam api vaṃśī [BrahmaS 5.52] ity atrānusandheyam | tatra nānā-līlā-pravāha-rūpatayā svārasikī gaṅgeva | ekaika-līlātmatayā mantropāsanāmayī tu labdha-tat-sambhava-hrada-śreṇir iva jñeyā | kiṃ ca mantropāsanāmayyām api vraja-rājādi-sambandhaḥ śrūyate kim uta svārasikyām iti na kutrāpi tad-rahitatā kalpanīyā | tad etat sarvaṃ mūla-pramāṇe'pi dṛśyate | tatra prakaṭa-rūpā vispaṣṭaiva | athāprakaṭāyāṃ mantropāsanā-mayīm āha -- māṃ keśavo gadayā prātar avyād govinda āsaṅgavam ātta-veṇuḥ | [BhP 6.8.2] iti | ātta-veṇur iti viśeṣeṇa govindaḥ śrī-vṛndāvana-mathurā-prasiddha-mahā- yoga-pīṭhayos tan-nāmnaiva sahitau prasiddhau | tau ca tatra tatra prāpañcika-loka-dṛṣṭyāṃ śrīmat-pratimākāreṇābhātaḥ svajana-dṛṣṭyāṃ sākṣād-rūpa-vṛnda-prakaraṇa eva etau paṭhitau | tataś ca nārāyaṇa- varmākhya-mantropāsya-devatātvena (śrī-gopāla-tāpanyādi-prasiddha- svatantra-mantrāntaropāsya-devatātvena) ca mantropāsanā-mayyām idam udāhṛtam || || 6.8 || viśvarūpa indram || 153 ||

[१५४] वक्ष्यमाण-भगवद्-अभिप्रायानुसारेण स्पष्टार्थत्वेन च वस्तुतः स्वारसिकीम् आह - मा खिद्यतं महा-भागौ द्रक्ष्यथः कृष्णम् अन्तिके । अन्तर् हृदि स भूतानाम् आस्ते ज्योतिर् इवैधसि ॥ [भ्प् १०.४६.३६] हे महा-भागौ श्री-व्रजेश्वरौ मा खिद्यतं यतः श्री-कृष्णं द्रक्ष्यथः । कथं यतः सोऽन्तिक एवास्ते । तस्यान्तिक-स्थितेर् अव्यभिचारे दृष्टान्तः । भूतानाम् अन्तर्-हृदि परमात्म-लक्षणं ज्योतिर् इव एधसि चाग्नि-लक्षणं ज्योतिर् इवेति । तत्र निरन्तरस् तत्-स्फूर्तिर् एव भवतां प्रमाणम् इति भावः । अर्थान्तरे तूत्तरार्धस्य हेतुत्वास्पष्टत्वात् परमात्म-रूपेणान्तर्हृदि-स्थितस्यापि दर्शनानियमात् । ॥ १०.४६ ॥ उद्धवः श्री-व्रजेश्वरीम् ॥ १५४ ॥

[154] vakṣyamāṇa-bhagavad-abhiprāyānusāreṇa spaṣṭārthatvena ca vastutaḥ svārasikīm āha - mā khidyataṃ mahā-bhāgau drakṣyathaḥ kṛṣṇam antike | antar hṛdi sa bhūtānām āste jyotir ivaidhasi || [BhP 10.46.36] he mahā-bhāgau śrī-vrajeśvarau mā khidyataṃ yataḥ śrī-kṛṣṇaṃ drakṣyathaḥ | kathaṃ yataḥ so'ntika evāste | tasyāntika-sthiter avyabhicāre dṛṣṭāntaḥ | bhūtānām antar-hṛdi paramātma-lakṣaṇaṃ jyotir iva edhasi cāgni-lakṣaṇaṃ jyotir iveti | tatra nirantaras tat-sphūrtir eva bhavatāṃ pramāṇam iti bhāvaḥ | arthāntare tūttarārdhasya hetutvāspaṣṭatvāt paramātma-rūpeṇāntarhṛdi-sthitasyāpi darśanāniyamāt | || 10.46 || uddhavaḥ śrī-vrajeśvarīm || 154 ||

[१५५] एवं श्री-भगवान् उवाच - भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् ॥ [भ्प् १०.४७.२९] ये मया सह भवतीनां योऽयं वियोगः स सर्वात्मना सर्वेणापि प्रकाशेन न विद्यते । किं तर्ह्य् एकेन प्रकट-लीलायां विराजमानेन प्रकाशेन वियोगः । अप्रकट-लीलायां त्व् अन्येन (पगे ८१) प्रकाशेन संयोग एवेत्य् अर्थः । अत्रैतद् उक्तं भवति न चान्तर् न बहिर् यस्य इत्य् आदि दामोदर-लीला- प्रघट्टक-दृष्ट्या मृद्-भक्षण-लीलादौ श्री-व्रजेश्वर्य्-आदीनां तथानुभूत्या च श्री-विग्रहस्य मध्यमत्व एव विभुत्वं दृश्यते । तच् च परस्पर-विरोधि-धर्म-द्वयम् एकत्राचिन्त्य-विभुत्व-शक्तिमति तस्मिन्न् आसम्भवं श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वाद् इत्य् एतन् न्यायेन इत्य् एवं भगवत्- सन्दर्भे प्रघट्टकेन विवृतम् अस्ति । तद् एवं विभुत्वे सति युगपद् अनेक-स्थानाद्य्-अधिष्ठानार्थं रूपान्तर- सृष्टिः पिष्ट-पेषिता । किन्तु युगपन्-मध्यमत्व-विभुत्व-प्रकाशिकया तथैवाचिन्त्य-शक्त्या तद्-इच्छानुसारेणैक एव श्री-विग्रहोऽनेकधा प्रकाशते । बिम्ब इव स्वच्छोपाधिभिः । किन्तु अत्रोपाधि-मात्र-जीवनत्वेन साक्षात् स्पर्शाद्य्-अभावेन वैपरीत्योदय-नियमेन बिम्बस्य परिच्छिन्नत्वेन च प्रतिबिम्बत्वम् । अत्र तु स्वाभावैक-शक्ति-स्फुरितत्वेन साक्षात्-स्पर्शादि-भावेन यथेच्छम् उदयेन श्री-विग्रहस्य विभुत्वेन च बिम्बत्वम् एवेति विशेषः । एवम् एव सर्वेषाम् अपि प्रकाशानां पूर्णत्वम् आह श्रुतिः - पूर्णम् अदः पूर्णम् इदं पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते । पूर्णस्य पूर्णम् आदाय पूर्णम् एवावशिष्यते ॥ [बौ ६.५.४] इति । तत्र च तेषां प्रकाशानां तथैवाचिन्त्य-शक्त्या पृथक् पृथग् एव क्रियादीनि भवन्ति । अतएव युगपद् आविर्भूतानां प्रकाश-भेदावलम्बिनीनां निमेषोन्मेषणादि-क्रियाणाम् अविरोधः । अतएव विभोर् अपि परस्पर- विरुद्ध-क्रिया-गणाश्रयस्यापि तत्-तत्-क्रिया-कर्तृत्वं यथार्थम् एव । तद्- यथार्थत्वे बहुशः श्री-भागवतादि-वर्णितं विदुषां तु तद्-उद्भवं सुखं नोपपद्यत इति तद्-अन्यथानुपपत्तिश् चात्र प्रमाणम् । इत्थम् एवाभिप्रेत्य श्री-नारदेन चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् [भ्प् १०.६९.१] इत्य् आदौ वपुषा एकत्वेऽपि पृथक्-प्रकाशत्वं तेषु प्रकाशेषु पृथक् पृथक् क्रियाधिष्ठानादित्वं तादृश-शक्तिस् त्व् अन्यत्र मुनि-जनादौ न सम्भवतीति स्वयं चित्रत्वं चोक्तम् । एष एव प्रकाशः क्वचिद् आत्म- शब्देनोच्यते क्वचिद् रूपादि-शब्देन च । यथा तत्रैव न हि सर्वात्मना क्वचिद् इति, अन्यत्र कृत्वा तावन्तम् आत्मानम् [भ्प् १०.३३.१९] इति, तावद्-रूप- धरोऽव्ययः [भ्प् १०.५९.४२] इति, कृष्णेनेच्छा-शरीरिणा [भ्प् १०.३०.४०] इति च । तत्र नाना-क्रियाद्य्-अधिष्ठानत्वाद् एव लीला-रस-पोषाय तेषु प्रकाशेष्व् अभिमान-भेदं परस्परम् अननुसन्धानं च प्रायः स्वेच्छयोरीकरोतीत्य् अपि गम्यते । एवं तच्-छक्तिमयत्वात् तत्-परिकरेष्व् अपि ज्ञेयम् । तत्र तेष्व् अपि प्रकाश-भेदः, यथा कन्याषोडश-सहस्र-विवाहे श्री-देवक्य्-आदिषु । उक्तं हि टीका-कृद्भिः - अनेन देवक्यादि-बन्धु-जन-समागमोऽपि प्रति- गृहं यौगपद्येन सूचित इति । तेषु श्री-कृष्णे च प्रकाश-भेदाद् अभिमान- क्रिया-भेदो यथा श्री-नारद-दृष्ट-योगमाया-वैभवे तत्र ह्य् एकत्र -- दीव्यन्तम् अक्षैस् तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ [भ्प् १०.६९.२०] इति । मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन् मन्त्रिभिश् चोद्धवादिभिः । [भ्प् १०.६९.२७] तत्रान्यत्र इति भाव-भेदाद् अभिमान-भेदो लक्ष्यते । अयम् एव तद्- अवस्थोऽहम् अत्रास्मीति । एवं षोडश-सहस्र-विवाहे कुत्रचित् श्री-कृष्ण- समक्षं माङ्गलिकं कर्म कुर्वत्या देवक्यास् तद्-दर्शन-सुखं भवति । तत्-परोक्षं तु तद्-दर्शनोत्कण्ठेति । तथा योग-माया-वैभव-दर्शन एव क्वचिद् (पगे ८२) उद्धवेन संयोगः क्वचिद् वियोग इति विचित्रता । तद् एवं तत्र प्रकाश-भेदे सति तद्-भावेनाभिमान-क्रिया-भेदे च स्थिते तदानीं वृन्दावन-प्रकाश-विशेषे स्थितेन श्री-कृष्णस्याप्रकट-प्रकाशेन तासाम् अप्रकट-प्रकाशात्मिकानां संयोगस् तत्-प्रकाश-विशेषे प्राक्-स्थितेन सम्प्रति मथुरां गतेन तत्-प्रकट-प्रकाशेनैव स्वीकृतेन स्थान-त्रयेऽपि सपरिकर-श्री-कृष्ण-नित्यावस्थायिता-वाक्यम् अनुपहतं स्यात् । प्रकट- लीलायाम् अन्यत्र स-परिकरस्य तस्य कदाचिद् गमनेऽपि प्रकाशान्तरेणावस्थानाद् इति । तस्मात् साधूक्तं भवतीनां वियोगो मे [भ्प् १०.४७.२९] इत्य् आदि । सेयं च नित्य-संयोगिता परम-रहस्येति ब्रह्म-ज्ञान-सादृश्य-भङ्ग्या समाच्छाद्यैवोपदिष्टा । दृश्यते चान्यत्रापि रहस्योपदेशेऽर्थान्तर- समाच्छन्नोक्तिः । यथा महाभारते जतु-गृहे गच्छतः पाण्डवान् प्रति विदुरस्य । यथा वा षष्ठे हर्याश्वादीन् प्रति श्री-नारदस्य ।

[155] evaṃ śrī-bhagavān uvāca - bhavatīnāṃ viyogo me na hi sarvātmanā kvacit || [BhP 10.47.29] ye mayā saha bhavatīnāṃ yo'yaṃ viyogaḥ sa sarvātmanā sarveṇāpi prakāśena na vidyate | kiṃ tarhy ekena prakaṭa-līlāyāṃ virājamānena prakāśena viyogaḥ | aprakaṭa-līlāyāṃ tv anyena (page 81) prakāśena saṃyoga evety arthaḥ | atraitad uktaṃ bhavati na cāntar na bahir yasya ity ādi dāmodara-līlā- praghaṭṭaka-dṛṣṭyā mṛd-bhakṣaṇa-līlādau śrī-vrajeśvary-ādīnāṃ tathānubhūtyā ca śrī-vigrahasya madhyamatva eva vibhutvaṃ dṛśyate | tac ca paraspara-virodhi-dharma-dvayam ekatrācintya-vibhutva-śaktimati tasminn āsambhavaṃ śrutes tu śabda-mūlatvād ity etan nyāyena ity evaṃ bhagavat- sandarbhe praghaṭṭakena vivṛtam asti | tad evaṃ vibhutve sati yugapad aneka-sthānādy-adhiṣṭhānārthaṃ rūpāntara- sṛṣṭiḥ piṣṭa-peṣitā | kintu yugapan-madhyamatva-vibhutva-prakāśikayā tathaivācintya-śaktyā tad-icchānusāreṇaika eva śrī-vigraho'nekadhā prakāśate | bimba iva svacchopādhibhiḥ | kintu atropādhi-mātra-jīvanatvena sākṣāt sparśādy-abhāvena vaiparītyodaya-niyamena bimbasya paricchinnatvena ca pratibimbatvam | atra tu svābhāvaika-śakti-sphuritatvena sākṣāt-sparśādi-bhāvena yatheccham udayena śrī-vigrahasya vibhutvena ca bimbatvam eveti viśeṣaḥ | evam eva sarveṣām api prakāśānāṃ pūrṇatvam āha śrutiḥ - pūrṇam adaḥ pūrṇam idaṃ pūrṇāt pūrṇam udacyate | pūrṇasya pūrṇam ādāya pūrṇam evāvaśiṣyate || [BAU 6.5.4] iti | tatra ca teṣāṃ prakāśānāṃ tathaivācintya-śaktyā pṛthak pṛthag eva kriyādīni bhavanti | ataeva yugapad āvirbhūtānāṃ prakāśa-bhedāvalambinīnāṃ nimeṣonmeṣaṇādi-kriyāṇām avirodhaḥ | ataeva vibhor api paraspara- viruddha-kriyā-gaṇāśrayasyāpi tat-tat-kriyā-kartṛtvaṃ yathārtham eva | tad- yathārthatve bahuśaḥ śrī-bhāgavatādi-varṇitaṃ viduṣāṃ tu tad-udbhavaṃ sukhaṃ nopapadyata iti tad-anyathānupapattiś cātra pramāṇam | ittham evābhipretya śrī-nāradena citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak [BhP 10.69.1] ity ādau vapuṣā ekatve'pi pṛthak-prakāśatvaṃ teṣu prakāśeṣu pṛthak pṛthak kriyādhiṣṭhānāditvaṃ tādṛśa-śaktis tv anyatra muni-janādau na sambhavatīti svayaṃ citratvaṃ coktam | eṣa eva prakāśaḥ kvacid ātma- śabdenocyate kvacid rūpādi-śabdena ca | yathā tatraiva na hi sarvātmanā kvacid iti, anyatra kṛtvā tāvantam ātmānam [BhP 10.33.19] iti, tāvad-rūpa- dharo'vyayaḥ [BhP 10.59.42] iti, kṛṣṇenecchā-śarīriṇā [BhP 10.30.40] iti ca | tatra nānā-kriyādy-adhiṣṭhānatvād eva līlā-rasa-poṣāya teṣu prakāśeṣv abhimāna-bhedaṃ parasparam ananusandhānaṃ ca prāyaḥ svecchayorīkarotīty api gamyate | evaṃ tac-chaktimayatvāt tat-parikareṣv api jñeyam | tatra teṣv api prakāśa-bhedaḥ, yathā kanyāṣoḍaśa-sahasra-vivāhe śrī-devaky-ādiṣu | uktaṃ hi ṭīkā-kṛdbhiḥ - anena devakyādi-bandhu-jana-samāgamo'pi prati- gṛhaṃ yaugapadyena sūcita iti | teṣu śrī-kṛṣṇe ca prakāśa-bhedād abhimāna- kriyā-bhedo yathā śrī-nārada-dṛṣṭa-yogamāyā-vaibhave tatra hy ekatra -- dīvyantam akṣais tatrāpi priyayā coddhavena ca | pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ || [BhP 10.69.20] iti | mantrayantaṃ ca kasmiṃścin mantribhiś coddhavādibhiḥ | [BhP 10.69.27] tatrānyatra iti bhāva-bhedād abhimāna-bhedo lakṣyate | ayam eva tad- avastho'ham atrāsmīti | evaṃ ṣoḍaśa-sahasra-vivāhe kutracit śrī-kṛṣṇa- samakṣaṃ māṅgalikaṃ karma kurvatyā devakyās tad-darśana-sukhaṃ bhavati | tat-parokṣaṃ tu tad-darśanotkaṇṭheti | tathā yoga-māyā-vaibhava-darśana eva kvacid (page 82) uddhavena saṃyogaḥ kvacid viyoga iti vicitratā | tad evaṃ tatra prakāśa-bhede sati tad-bhāvenābhimāna-kriyā-bhede ca sthite tadānīṃ vṛndāvana-prakāśa-viśeṣe sthitena śrī-kṛṣṇasyāprakaṭa-prakāśena tāsām aprakaṭa-prakāśātmikānāṃ saṃyogas tat-prakāśa-viśeṣe prāk-sthitena samprati mathurāṃ gatena tat-prakaṭa-prakāśenaiva svīkṛtena sthāna-traye'pi saparikara-śrī-kṛṣṇa-nityāvasthāyitā-vākyam anupahataṃ syāt | prakaṭa- līlāyām anyatra sa-parikarasya tasya kadācid gamane'pi prakāśāntareṇāvasthānād iti | tasmāt sādhūktaṃ bhavatīnāṃ viyogo me [BhP 10.47.29] ity ādi | seyaṃ ca nitya-saṃyogitā parama-rahasyeti brahma-jñāna-sādṛśya-bhaṅgyā samācchādyaivopadiṣṭā | dṛśyate cānyatrāpi rahasyopadeśe'rthāntara- samācchannoktiḥ | yathā mahābhārate jatu-gṛhe gacchataḥ pāṇḍavān prati vidurasya | yathā vā ṣaṣṭhe haryāśvādīn prati śrī-nāradasya |

[१५६] तद् एवं पुनर् अपि तथैवोपदिशति -- यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्व्-अग्निर् जलं मही । तथाहं च मनः-प्राण- भूतेन्द्रिय-गुणाश्रयः ॥ [भ्प् १०.४७.२९] यथा खादीनि कारण-रूपाणि भूतानि वाय्व्-आदिषु स्व-स्व-कार्य-रूपेषु भूतेष्व् अवस्थितानि, तत्राकाशस्य स्थितिर् वायौ वायोर् अग्नाव् इत्य् आदि । तथा भवतीष्व् अहं बहिर्-अनुपलभ्यमानोऽपि नित्यं तिष्ठाम्य् एवेत्य् अर्थः । कथम्भूतोऽहम् ? भवतीनां मद्-एक-जीवातूनां मन-आद्य्-आश्रयः । अन्यथा निमेषम् अपि मद्-वियोगेन तान्य् अपि न तिष्ठेयुर् इति भावः । यद् वा, किं-रूपस् तिष्ठसीत्य् आकाङ्क्षायाम् आह, भवतीनां मन-आद्य्- आश्रय-भूतो यो द्विभुज-श्यामसुन्दर-वेणु-विनोदि-रूपस् तद्-रूप एवेति ।

[156] tad evaṃ punar api tathaivopadiśati -- yathā bhūtāni bhūteṣu khaṃ vāyv-agnir jalaṃ mahī | tathāhaṃ ca manaḥ-prāṇa- bhūtendriya-guṇāśrayaḥ || [BhP 10.47.29] yathā khādīni kāraṇa-rūpāṇi bhūtāni vāyv-ādiṣu sva-sva-kārya-rūpeṣu bhūteṣv avasthitāni, tatrākāśasya sthitir vāyau vāyor agnāv ity ādi | tathā bhavatīṣv ahaṃ bahir-anupalabhyamāno'pi nityaṃ tiṣṭhāmy evety arthaḥ | kathambhūto'ham ? bhavatīnāṃ mad-eka-jīvātūnāṃ mana-ādy-āśrayaḥ | anyathā nimeṣam api mad-viyogena tāny api na tiṣṭheyur iti bhāvaḥ | yad vā, kiṃ-rūpas tiṣṭhasīty ākāṅkṣāyām āha, bhavatīnāṃ mana-ādy- āśraya-bhūto yo dvibhuja-śyāmasundara-veṇu-vinodi-rūpas tad-rūpa eveti |

[१५७] नन्व् इत्थं प्रकाश-वैचित्री कथं स्यात् यया विरह-संयोगयोर् युगपद् एव स्थितिर् इत्य् आशङ्क्याह - आत्मन्य् एवात्मनात्मानं सृजे हन्म्य् अनुपालये । आत्म-मायानुभावेन भूतेन्द्रिय-गुणात्मना ॥ [भ्प् १०.४७.३०] आत्मनि अनन्त-प्रकाश-मये श्री-विग्रह-लक्षणे स्वस्मिन् आत्मना स्वयम् आत्मानं प्रकाश-विशेषं सृजे अभिव्यञ्जयामि । केन ? निमित्त-भूतेन आत्मा-मायानुभावेन अचिन्त्यायाः स्वरूप-शक्तेः प्रभावेन । स्वरूप- भूतया नित्य-शक्त्या मायाख्यया युत इति मध्व-भाष्य-धृत-चतुर्वेद- शिखातः । कीदृशेन ? भूतेन्द्रिय-गुणात्मना भूतानि परमार्थ-सत्यानि यानि ममेन्द्रियाणि ये च गुणा रूप-रसादयस् तेषाम् आत्मना प्रकाशकेनेत्य् अर्थः । बुद्धीन्द्रियेति पाठे आत्मनेत्य् अस्य विशेषणम् । बुद्धयोऽन्तः- करणानि, इन्द्रियाणि बहिः-करणानि, गुणा रूपादयः, तानि सर्वाण्य् अपि आत्मा स्वरूपं यत्र, तेनेति । तद् एवम् आविर्भूय अनु पश्चात् कदापि हन्मि, ततोऽन्यत्र गच्छामि । हन् हिंसा-गतयोः । कदाप्य् अनु पश्चात् पुनः पालये स्वयम् आगत्य पालयामि निज-विरह-दूनान् इति शेषः । एतत्-कारणं तु यत् त्व् अहं भवतीनां वै [भ्प् १०.४७.३४] इत्य् आदौ वक्ष्यते । हन्तेर् अर्थान्तरे त्रयाणाम् एक-कर्म-कर्तृत्वेऽपि तम् आत्मानं प्रकाशं कदाचित् तिरोधापयामि । तस्मात् तं प्रकाशम् आकृष्य प्रकाश-वैविध्यम् एकीकरोमीत्य् अर्थः । एवम् एव दशम-सप्ततिममाध्याये स्वामिभिर् अपि व्याख्यातम् - एवं सर्व-गृहेभ्यः पृथक् पृथङ् निर्गत्यानन्तरम् एक एव सुधर्मां प्राविशत् [१०.७०.१७] इति । यथा च माध्व-भाष्य-धृत-(पगे ८३) -स्वामि(?)-वचनम् - स देवो बहुधा निर्गुणः पुरुषोत्तमः । एकीभूयः पुनः शेते निर्दोषो हरिर् आदिकृत् ॥ इति । श्रुतिश् च शङ्कर-भाष्य-धृता - स एकधा भवति, द्विधा भवति इत्य् आद्या । तद्-अनन्तरं पुनर् अपि तम् आत्मानं पालये पुनर् अभिव्यज्य निज- श्रेष्ठ-जनैः सह क्रीडया सम्भूतानन्दं करोमीत्य् अर्थः । एवं हन्तिर् अश्लीलोऽपि स्व-वियोगि-जन-विषय-कारुण्य-कृत-भावान्तरेण स्वयम् एव प्रयुक्त इति न दोष आशङ्क्यः - छिन्द्यां स्व-बाहुम् अपि वः प्रतिकूल-वृत्तिम् [भ्प् ३.१६.६] इतिवत् ।

[157] nanv itthaṃ prakāśa-vaicitrī kathaṃ syāt yayā viraha-saṃyogayor yugapad eva sthitir ity āśaṅkyāha - ātmany evātmanātmānaṃ sṛje hanmy anupālaye | ātma-māyānubhāvena bhūtendriya-guṇātmanā || [BhP 10.47.30] ātmani ananta-prakāśa-maye śrī-vigraha-lakṣaṇe svasmin ātmanā svayam ātmānaṃ prakāśa-viśeṣaṃ sṛje abhivyañjayāmi | kena ? nimitta-bhūtena ātmā-māyānubhāvena acintyāyāḥ svarūpa-śakteḥ prabhāvena | svarūpa- bhūtayā nitya-śaktyā māyākhyayā yuta iti madhva-bhāṣya-dhṛta-caturveda- śikhātaḥ | kīdṛśena ? bhūtendriya-guṇātmanā bhūtāni paramārtha-satyāni yāni mamendriyāṇi ye ca guṇā rūpa-rasādayas teṣām ātmanā prakāśakenety arthaḥ | buddhīndriyeti pāṭhe ātmanety asya viśeṣaṇam | buddhayo'ntaḥ- karaṇāni, indriyāṇi bahiḥ-karaṇāni, guṇā rūpādayaḥ, tāni sarvāṇy api ātmā svarūpaṃ yatra, teneti | tad evam āvirbhūya anu paścāt kadāpi hanmi, tato'nyatra gacchāmi | han hiṃsā-gatayoḥ | kadāpy anu paścāt punaḥ pālaye svayam āgatya pālayāmi nija-viraha-dūnān iti śeṣaḥ | etat-kāraṇaṃ tu yat tv ahaṃ bhavatīnāṃ vai [BhP 10.47.34] ity ādau vakṣyate | hanter arthāntare trayāṇām eka-karma-kartṛtve'pi tam ātmānaṃ prakāśaṃ kadācit tirodhāpayāmi | tasmāt taṃ prakāśam ākṛṣya prakāśa-vaividhyam ekīkaromīty arthaḥ | evam eva daśama-saptatimamādhyāye svāmibhir api vyākhyātam - evaṃ sarva-gṛhebhyaḥ pṛthak pṛthaṅ nirgatyānantaram eka eva sudharmāṃ prāviśat [10.70.17] iti | yathā ca mādhva-bhāṣya-dhṛta-(page 83) -svāmi(?)-vacanam - sa devo bahudhā nirguṇaḥ puruṣottamaḥ | ekībhūyaḥ punaḥ śete nirdoṣo harir ādikṛt || iti | śrutiś ca śaṅkara-bhāṣya-dhṛtā - sa ekadhā bhavati, dvidhā bhavati ity ādyā | tad-anantaraṃ punar api tam ātmānaṃ pālaye punar abhivyajya nija- śreṣṭha-janaiḥ saha krīḍayā sambhūtānandaṃ karomīty arthaḥ | evaṃ hantir aślīlo'pi sva-viyogi-jana-viṣaya-kāruṇya-kṛta-bhāvāntareṇa svayam eva prayukta iti na doṣa āśaṅkyaḥ - chindyāṃ sva-bāhum api vaḥ pratikūla-vṛttim [BhP 3.16.6] itivat |

[१५८] ननु प्रकटम् एव मथुरायां विक्रीडसि तर्ह्य् अत्राप्य् अधुना विर्कीडसीत्य् अत्रास्माकं सम्भावना कथं जायताम् इत्य् आशङ्क्य तासाम् एवानुभवं प्रमाणयति - आत्मा ज्ञान-मयः शुद्धो व्यतिरिक्तो ऽगुणान्वयः । सुषुप्ति-स्वप्न-जाग्रद्भिर् माया-वृत्तिभिर् ईयते ॥ [भ्प् १०.४७.३१] यद् वा आस्तां तावद् अप्रकट-लीलायां मद्-वियोगाभाव-वार्ता । प्रकट- लीलायाम् अपि तयानुसन्धीयताम् इत्य् आह आत्मा ज्ञान-मय इत्य् आदि । अर्थश् चायम् - आत्म-शब्दोऽस्मिन्न् अस्मच्-छब्द-परः । ततश् च आत्माहं श्री- कृष्ण-लक्षणो भवतीनां सुषुप्त्य्-आदि-लक्षणाभिर् मनो-वृत्तिभिर् ईयते अनुभूयत एव । कीदृशः ? ज्ञान-मयो नाना-विद्या-विदग्धः । शुद्धो दोष-रहितः । विगतोऽतिरिक्तो यस्माद् इति वा विशेषेणातिरिक्त इति वा व्यतिरिक्तः सर्वोत्तमो गुणान्वयः सर्व-गुण-शाली । अतएव स च स्फूर्ति-रूपोऽयम् अनुभवः कदाचित् साक्षात्कार-द्वारापि कल्प्यते इति चिर-काल-विरहेऽपि तासां सन्धुक्षण-कारणं ज्ञेयम् । अत्र सुषुप्तेऽपि तत्- स्फूर्ति-निर्देशः सर्वदैव स्फुरामीति-मात्र-तात्पर्यकः । यद् वा तत्र तासां स्वप्न-जाग्रतोर् अनन्य-वृत्तित्वं सिद्धम् एव । वृत्त्य्-अन्तरासम्भवात् तु श्री-कृष्ण-समाधि-लक्षणे सुषुप्तेऽपि तस्मिन्न् एव स्वप्न-जाग्रद्-गतानां वृत्ति-वैचित्रीणां तद्-अनुभाविता-मात्रावशेषतया प्रवेशो भवति । तद् उत्तर-काले प्राकृतैः सुखम् अहम् अस्वाप्सम् इतिवत् ताभिः स इति एवानुसन्धीयते इति तथोक्तम् । तथा हि गारुडे - जाग्रत्-स्वप्न-सुसुप्तिषु योगस्थस्य च योगिनः । या काचिन् मनसो वृत्तिः स भवत्य् अच्युताश्रयः ॥ इति ।

[158] nanu prakaṭam eva mathurāyāṃ vikrīḍasi tarhy atrāpy adhunā virkīḍasīty atrāsmākaṃ sambhāvanā kathaṃ jāyatām ity āśaṅkya tāsām evānubhavaṃ pramāṇayati - ātmā jñāna-mayaḥ śuddho vyatirikto 'guṇānvayaḥ | suṣupti-svapna-jāgradbhir māyā-vṛttibhir īyate || [BhP 10.47.31] yad vā āstāṃ tāvad aprakaṭa-līlāyāṃ mad-viyogābhāva-vārtā | prakaṭa- līlāyām api tayānusandhīyatām ity āha ātmā jñāna-maya ity ādi | arthaś cāyam - ātma-śabdo'sminn asmac-chabda-paraḥ | tataś ca ātmāhaṃ śrī- kṛṣṇa-lakṣaṇo bhavatīnāṃ suṣupty-ādi-lakṣaṇābhir mano-vṛttibhir īyate anubhūyata eva | kīdṛśaḥ ? jñāna-mayo nānā-vidyā-vidagdhaḥ | śuddho doṣa-rahitaḥ | vigato'tirikto yasmād iti vā viśeṣeṇātirikta iti vā vyatiriktaḥ sarvottamo guṇānvayaḥ sarva-guṇa-śālī | ataeva sa ca sphūrti-rūpo'yam anubhavaḥ kadācit sākṣātkāra-dvārāpi kalpyate iti cira-kāla-virahe'pi tāsāṃ sandhukṣaṇa-kāraṇaṃ jñeyam | atra suṣupte'pi tat- sphūrti-nirdeśaḥ sarvadaiva sphurāmīti-mātra-tātparyakaḥ | yad vā tatra tāsāṃ svapna-jāgrator ananya-vṛttitvaṃ siddham eva | vṛtty-antarāsambhavāt tu śrī-kṛṣṇa-samādhi-lakṣaṇe suṣupte'pi tasminn eva svapna-jāgrad-gatānāṃ vṛtti-vaicitrīṇāṃ tad-anubhāvitā-mātrāvaśeṣatayā praveśo bhavati | tad uttara-kāle prākṛtaiḥ sukham aham asvāpsam itivat tābhiḥ sa iti evānusandhīyate iti tathoktam | tathā hi gāruḍe - jāgrat-svapna-susuptiṣu yogasthasya ca yoginaḥ | yā kācin manaso vṛttiḥ sa bhavaty acyutāśrayaḥ || iti |