Sections 1–11

षट्-सन्दर्भ-नामक-श्री-भागवत-सन्दर्भे द्वितीयः भगवत्-सन्दर्भः श्री-श्री-राधा-गोविन्दो जयतः । तौ सन्तोषयता सन्तौ श्रील-रूप-सनातनौ । दाक्षिणात्येन भट्टेन प्नुअर् एतद् विविच्यते ॥ओ॥ तस्याद्यं ग्रन्थनालेखं क्रान्तम् उत्क्रान्त-खण्डितम् । पर्यालोच्याथ पर्यायं कृत्वा लिखति जीवकः ॥ओ॥[*एन्द्नोते #१] [१] अथैवम् अद्वय-ज्ञान-लक्षणं तत् तत्त्वं सामान्यतो लक्षयित्वा पुनर् उपासक-योग्यता-वैशिष्ट्येन प्रकटित-निज-सत्ता-विशेषं विशेषतो निरूपयति वदन्तीत्य् अस्यैवोत्तरार्धेन ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते । [भ्प् १.२.११] अथ श्रीमद्-भागवताख्य एव शास्त्रे क्वचिद् अनयत्रापि तद् एकं तत्त्वं त्रिधा शब्द्यते । क्वचिद् ब्रह्मेति क्वचित् परमात्मेति क्वचिद् भगवान् इति च । किन्त्व् अत्र श्रीमद्-व्यास-समाधि-लब्धाद् भेदाज् जीव इति च शब्द्यते इति स्वयम् एव व्याख्यातो भवतीति प्रथमतस् ताव् एव प्रस्तूयते । मूले तु क्रमाद् वैशिष्ट्य-द्योतनाय तथा विन्यासः । अयम् अर्थः - तद् एकम् एवाखण्डानन्द-स्वरूपं तत्त्वं थुत्कृत-पारमेष्ठ्यादिकानन्द- समुदयानां परमहंसानां साधन-वशात् तादात्म्यम् आपन्ने सत्याम् अपि तदीय-स्वरूप-शक्ति-वैचित्र्यां तद्-ग्रहणासामर्थ्ये चेतसि यथा सामान्यतो लक्षितं तथैव स्फुरद् वा तद्वद् एवाविविक्त-शक्ति- शक्तिमत्ताभेदतया प्रतिपाद्यमानं वा ब्रह्मेति शब्द्यते । अथ तद् एकं तत्त्वं स्वरूप-भूतयैव शक्त्या कम् अपि विशेषं धर्तुं परासाम् अपि शक्तीनां मूलाश्रय-रूपं तद्-अनुभावानन्द-सन्दोहान्तर्- भावित-तादृश-ब्रह्मानन्दानां भागवत-परमहंसानां तथानुभवैक-साधकतम-तदीय-स्वरूपानन्द-शक्ति-विशेषात्मक- भक्ति-भावितेष्व् अन्तर्-बहिर् अपीन्द्रियेषु परिस्फुरद् वा तद्वद् एव विविक्त- तादृश-शक्ति-शक्तिमत्ताभेदेन प्रतिपाद्यमानं वा भगवान् इति शब्द्यते । एवम् एवोक्तं श्री-जड-भरतेन - ज्ञानं विशुद्धं परमार्थम् एकम् अनन्तरं त्व् अबहिर् ब्रह्म सत्यम् प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्-छब्द-संज्ञं यद् वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ [भ्प् ५.१२.११] इति । श्री-ध्रुवं प्रति श्री-मनुना च - त्वं प्रत्यग्-आत्मनि तदा भगवत्य् अनन्त । आनन्द-मात्र उपपन्न-समस्त-शक्तौ ॥ [भ्प् ४.११.३०] इति । एवं चानन्द-मात्रं विशेष्यं समस्ताः शक्तयो विशेषणानि विशिष्टो भगवान् इत्य् आयातम् । तथा चैवं विशिष्टये प्राप्ते पूर्णाविर्भावत्वेनाखण्ड-तत्त्व-रूपोऽसौ भगवान् । ब्रह्म तु स्फुटम् अप्रकटित-वैशिष्ट्याकारत्वेन तस्यवासम्यग् आविर्भाव इत्य् आगतम् । इदं तु पुरस्ताद् विस्तरेण विवेचनीयम् । भगवच् छब्दार्थः श्री-विष्णु-पुराणे [६.५.६६-६९, ७३-७५, ७९] प्रोक्तः । यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अक्षयम् । अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणि-पादाद्य्-असंयुतम् ॥ विभुं सर्व-गतं नित्यं भूत-योनिम् अकारणम् । व्याप्य्-अव्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः ॥ तद् ब्रह्म परमं धाम तद् ध्येयं मोक्ष-काङ्क्षिणाम् । श्रुति-वाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ तद् एतद् भगवद्-वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्-छब्दस् तस्याद्यस्याक्षरात्मनः ॥ इत्य्-आद्य् उक्त्वा --- सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थ-द्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने ॥ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञान-वैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीङ्गना ॥ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि । स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततोऽव्ययः ॥ इति चोक्त्वा -- ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः । भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः ॥ इति [विप् ६.५.७९] पर्यन्तेन । पूर्ववद् अत्र विशेष्य-विशेषण-विशिष्टता विवेचनीया । विशेषणस्याप्य् अहेयत्वं व्यक्तीभविष्यतीति । अरूपं पाणि-पादाद्य्-असंयुतम् इतीदं ब्रह्माख्य-केवल-विशेष्याविर्भाव-निष्ठम् । विभुं सर्व-गतम् इत्य् आदिकं तु विशिष्ट-निष्ठम् । अथवा अरूपम् इत्य् आदिकं प्राकृत-रूपादि- निषेध-निष्ठम् । अतएव पाणि-पादाद्य-संयुतम् इति संयोग-सम्बन्ध एव परिह्रियते न तु समवाय-सम्बन्ध इति ज्ञेयम् । विभुम् इति सर्व-वैभव- युक्तम् इत्य् अर्थः । व्यापीति सर्व-व्यापकम् । अव्याप्तम् इति अन्येन व्याप्तुम् अशक्यम् । तद् एतद् ब्रह्म-स्वरूपं भगवच्-छब्देन वाच्यम् । न तु लक्ष्यम् । तद् एव निर्धार्यति भगवच्-छब्दोऽयं तस्य नदी-विशेषस्य गङ्गा-शब्दवद् वाचक एव, न तु तट-शब्दवल्-लक्षकः । एवं सत्य-क्षर- साम्यान् निर्ब्रूयाद् इति निरुक्त-मतम् आश्रित्य भगादि-शब्दानाम् अर्थम् आह सम्भर्तेति. नेतास्व-भक्ति-फलस्य प्रेम्णः प्रापकः । गमयिता स्व-लोक- प्रापकः । स्रष्टा स्व-भक्तेषु तत्-तद्-गुणस्योद्गमयिता । जगत्- पोषकत्वादिकं तु तस्य परम्परयैव न तु साक्षाद् इति ज्ञेयम् । ऐश्वर्यं सर्व-वशीकारित्वम् । समग्रस्येति सर्वत्रान्वेति । वीर्यं मणि- मन्त्रादेर् इव प्रभावः । यशो वाङ्-मनः-शरीराणां साद्गुण्य-ख्यातिः । श्रीः सर्व-प्रकारा सम्पत् । ज्ञानं सर्वज्ञत्वम् । वैराग्यं प्रपञ्च-वस्त्व्- अनासक्तिः । इङ्गना संज्ञा । अक्षर-साम्य-पक्षे भगवान् इति वक्तव्ये मतुपो व-लोपश् छान्दसः । सम्भर्तेय्-आदिषु सम्भर्तृत्वादिष्व् एव तात्पर्यम् । यथा सुप्तिङ्-अन्तचयो वाक्यम् इत्य् अत्र पचति भवतीत्य् अस्य वाक्यस्य पाको भवतीत्य् अर्थः क्रियते यथा वा सत्तायाम् अस्ति भवतीत्य् अत्र धात्व्-अर्थ एव विवक्षितः । तद् एवम् एव भगवान् इत्य् अत्र मतुब्-अर्थो योजयितुं शक्यते । प्रकारान्तरेण षड्-भगान् दर्शयति ज्ञान-शक्ती ज्ञानम् अन्तः-करणस्य । शक्तिर् इन्द्रियाणाम् । ऐश्वर्य-वीर्ये व्याख्याते । तेजः कान्तिः । अशेषतः सामग्र्येणेत्य् अर्थः । भगवच्-छब्द-वाच्यानीति । भगवतो विशेषणान्य् एवैतानि न तूपलक्षआनीत्य् अर्थः । अत्र भगवान् इति नित्य-योगे मतुप् । अथ तथाविध-भगवद्-रूप-पूर्णाविर्भावं तत् तत्त्वं पूर्ववज् जीवादि- नियन्तृत्वेन स्फुरद् वा प्रतिपाद्यमानं वा परमात्मेति शब्द्यत इति । यद्यप्य् एतए ब्रह्मादि-शब्दाः प्रायो मिथोऽर्थेषु वर्तन्ते तथापि तत्र तत्र सङ्केत-प्राधान्य-विवक्षयेदम् उक्तम् ॥ श्री-सुतः ॥

ṣaṭ-sandarbha-nāmaka-śrī-bhāgavata-sandarbhe dvitīyaḥ bhagavat-sandarbhaḥ śrī-śrī-rādhā-govindo jayataḥ | tau santoṣayatā santau śrīla-rūpa-sanātanau | dākṣiṇātyena bhaṭṭena pnuar etad vivicyate ||o|| tasyādyaṃ granthanālekhaṃ krāntam utkrānta-khaṇḍitam | paryālocyātha paryāyaṃ kṛtvā likhati jīvakaḥ ||o||[*ENDNOTE #1] [1] athaivam advaya-jñāna-lakṣaṇaṃ tat tattvaṃ sāmānyato lakṣayitvā punar upāsaka-yogyatā-vaiśiṣṭyena prakaṭita-nija-sattā-viśeṣaṃ viśeṣato nirūpayati vadantīty asyaivottarārdhena brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate | [BhP 1.2.11] atha śrīmad-bhāgavatākhya eva śāstre kvacid anayatrāpi tad ekaṃ tattvaṃ tridhā śabdyate | kvacid brahmeti kvacit paramātmeti kvacid bhagavān iti ca | kintv atra śrīmad-vyāsa-samādhi-labdhād bhedāj jīva iti ca śabdyate iti svayam eva vyākhyāto bhavatīti prathamatas tāv eva prastūyate | mūle tu kramād vaiśiṣṭya-dyotanāya tathā vinyāsaḥ | ayam arthaḥ - tad ekam evākhaṇḍānanda-svarūpaṃ tattvaṃ thutkṛta-pārameṣṭhyādikānanda- samudayānāṃ paramahaṃsānāṃ sādhana-vaśāt tādātmyam āpanne satyām api tadīya-svarūpa-śakti-vaicitryāṃ tad-grahaṇāsāmarthye cetasi yathā sāmānyato lakṣitaṃ tathaiva sphurad vā tadvad evāvivikta-śakti- śaktimattābhedatayā pratipādyamānaṃ vā brahmeti śabdyate | atha tad ekaṃ tattvaṃ svarūpa-bhūtayaiva śaktyā kam api viśeṣaṃ dhartuṃ parāsām api śaktīnāṃ mūlāśraya-rūpaṃ tad-anubhāvānanda-sandohāntar- bhāvita-tādṛśa-brahmānandānāṃ bhāgavata-paramahaṃsānāṃ tathānubhavaika-sādhakatama-tadīya-svarūpānanda-śakti-viśeṣātmaka- bhakti-bhāviteṣv antar-bahir apīndriyeṣu parisphurad vā tadvad eva vivikta- tādṛśa-śakti-śaktimattābhedena pratipādyamānaṃ vā bhagavān iti śabdyate | evam evoktaṃ śrī-jaḍa-bharatena - jñānaṃ viśuddhaṃ paramārtham ekam anantaraṃ tv abahir brahma satyam pratyak praśāntaṃ bhagavac-chabda-saṃjñaṃ yad vāsudevaṃ kavayo vadanti || [BhP 5.12.11] iti | śrī-dhruvaṃ prati śrī-manunā ca - tvaṃ pratyag-ātmani tadā bhagavaty ananta | ānanda-mātra upapanna-samasta-śaktau || [BhP 4.11.30] iti | evaṃ cānanda-mātraṃ viśeṣyaṃ samastāḥ śaktayo viśeṣaṇāni viśiṣṭo bhagavān ity āyātam | tathā caivaṃ viśiṣṭaye prāpte pūrṇāvirbhāvatvenākhaṇḍa-tattva-rūpo'sau bhagavān | brahma tu sphuṭam aprakaṭita-vaiśiṣṭyākāratvena tasyavāsamyag āvirbhāva ity āgatam | idaṃ tu purastād vistareṇa vivecanīyam | bhagavac chabdārthaḥ śrī-viṣṇu-purāṇe [6.5.66-69, 73-75, 79] proktaḥ | yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam akṣayam | anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇi-pādādy-asaṃyutam || vibhuṃ sarva-gataṃ nityaṃ bhūta-yonim akāraṇam | vyāpy-avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ tad vai paśyanti sūrayaḥ || tad brahma paramaṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣa-kāṅkṣiṇām | śruti-vākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam || tad etad bhagavad-vācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ | vācako bhagavac-chabdas tasyādyasyākṣarātmanaḥ || ity-ādy uktvā --- sambharteti tathā bhartā bhakāro'rtha-dvayānvitaḥ | netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune || aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñāna-vairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganā || vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani | sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato'vyayaḥ || iti coktvā -- jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṃsy aśeṣataḥ | bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ || iti [ViP 6.5.79] paryantena | pūrvavad atra viśeṣya-viśeṣaṇa-viśiṣṭatā vivecanīyā | viśeṣaṇasyāpy aheyatvaṃ vyaktībhaviṣyatīti | arūpaṃ pāṇi-pādādy-asaṃyutam itīdaṃ brahmākhya-kevala-viśeṣyāvirbhāva-niṣṭham | vibhuṃ sarva-gatam ity ādikaṃ tu viśiṣṭa-niṣṭham | athavā arūpam ity ādikaṃ prākṛta-rūpādi- niṣedha-niṣṭham | ataeva pāṇi-pādādya-saṃyutam iti saṃyoga-sambandha eva parihriyate na tu samavāya-sambandha iti jñeyam | vibhum iti sarva-vaibhava- yuktam ity arthaḥ | vyāpīti sarva-vyāpakam | avyāptam iti anyena vyāptum aśakyam | tad etad brahma-svarūpaṃ bhagavac-chabdena vācyam | na tu lakṣyam | tad eva nirdhāryati bhagavac-chabdo'yaṃ tasya nadī-viśeṣasya gaṅgā-śabdavad vācaka eva, na tu taṭa-śabdaval-lakṣakaḥ | evaṃ satya-kṣara- sāmyān nirbrūyād iti nirukta-matam āśritya bhagādi-śabdānām artham āha sambharteti. netāsva-bhakti-phalasya premṇaḥ prāpakaḥ | gamayitā sva-loka- prāpakaḥ | sraṣṭā sva-bhakteṣu tat-tad-guṇasyodgamayitā | jagat- poṣakatvādikaṃ tu tasya paramparayaiva na tu sākṣād iti jñeyam | aiśvaryaṃ sarva-vaśīkāritvam | samagrasyeti sarvatrānveti | vīryaṃ maṇi- mantrāder iva prabhāvaḥ | yaśo vāṅ-manaḥ-śarīrāṇāṃ sādguṇya-khyātiḥ | śrīḥ sarva-prakārā sampat | jñānaṃ sarvajñatvam | vairāgyaṃ prapañca-vastv- anāsaktiḥ | iṅganā saṃjñā | akṣara-sāmya-pakṣe bhagavān iti vaktavye matupo va-lopaś chāndasaḥ | sambhartey-ādiṣu sambhartṛtvādiṣv eva tātparyam | yathā suptiṅ-antacayo vākyam ity atra pacati bhavatīty asya vākyasya pāko bhavatīty arthaḥ kriyate yathā vā sattāyām asti bhavatīty atra dhātv-artha eva vivakṣitaḥ | tad evam eva bhagavān ity atra matub-artho yojayituṃ śakyate | prakārāntareṇa ṣaḍ-bhagān darśayati jñāna-śaktī jñānam antaḥ-karaṇasya | śaktir indriyāṇām | aiśvarya-vīrye vyākhyāte | tejaḥ kāntiḥ | aśeṣataḥ sāmagryeṇety arthaḥ | bhagavac-chabda-vācyānīti | bhagavato viśeṣaṇāny evaitāni na tūpalakṣaānīty arthaḥ | atra bhagavān iti nitya-yoge matup | atha tathāvidha-bhagavad-rūpa-pūrṇāvirbhāvaṃ tat tattvaṃ pūrvavaj jīvādi- niyantṛtvena sphurad vā pratipādyamānaṃ vā paramātmeti śabdyata iti | yadyapy etae brahmādi-śabdāḥ prāyo mitho'rtheṣu vartante tathāpi tatra tatra saṅketa-prādhānya-vivakṣayedam uktam || śrī-sutaḥ ||

[२] एवम् एव प्रश्नोत्त्तराभ्यां विवृणोति । राजोवाच - नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्म-वित्तमाः ॥ [भ्प् ११.३.३५] श्री-पिप्पलायन उवाच - स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु यद् बहिश् च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र ॥ [भ्प् ११.३.३६] अत्र प्रश्नस्यार्थः । नारायणाभिधानस्य भगवतः । ब्रह्मेति परमात्मेत्य् आदि-प्रसिद्ध-तत्-समुदाय-तृतीयतया पाठात् । नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्-छब-शब्दिते इत्य् अत्र स्पष्टीभावित्वाच् च । निष्ठां तत्त्वम् । प्रश्न-क्रमेणैवोत्तरम् आह स्थितीति । यत् स्थित्यादि-हेतुर् अहेतुश् च भवति । यच् च जागरादिषु यद् बहिश् च भवति । येन च देहादीनि सञ्जीवितानि सन्ति चरन्ति । तद् एकम् एव परं तत्त्वं प्रश्न-क्रमेण नारायणादि-रूपं विद्धीति योजनीयम् । तथापि भ्रमत्व-स्पष्टीकरणाय विपर्ययेन व्याख्यायते । तत्रैकस्यैव विशेषण-भेदेन तद्-अविशिष्टत्वेन च प्रतिपादनात् तथैव तत् तद् उपासक-पुरुषानुभव-भेदाच् चाविर्भावनाम्भोदेर् भेद इत्य् उत्तर-वाक्य-तात्पर्यम् । एतद् उक्तं भवति । स्वयम् अहेतुः स्वरूप-शक्त्यैक-विलासमयत्वेन तत्रोदासीनम् अपि प्रकृतिजीव-प्रवर्तकावस्थ-परमात्मापर-पर्याय- स्वांश-लक्षण-पुरुष-द्वारा यद् अस्य सर्ग-स्थित्य्-आदि-हेतुर् भवति तद् भगवद्-रूपं विद्धि । परमात्मता चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह येन हेतु- कर्त्रा आत्मांश-भूत-जीव-प्रवेशन-द्वारा सञ्जीवितानि सन्ति देहादीनि तद्- उपलक्षणानि प्रधानादि-सर्वाण्य् एव तत्त्वानि येनैव प्रेरिततयैव चरन्ति स्व-स्व-कार्ये प्रवर्तन्ते तत् परअमात्म-रूपं विद्धि । तस्मै नमो भगवते ब्रह्मणे परमात्मने [भ्प् १०.२८.६] इत्य् अत्र वरुण- कृत-श्री-कृष्ण-स्तुतौ टीका च - परमात्मने सर्व-जीव-नियन्त्रे इत्य् एषा । जीवस्यात्मत्वं तद्-अपेक्षया तस्य परमत्वम् इत्य् अतः परमात्म-शब्देन तत्-सहयोगी स एव व्यज्यते इति । तत् तद् अविशिष्टत्वेन ब्रह्मत्व-मात्रं चैवम् उपतिष्ठतीत्य् आह, स्वप्नेति । यद् एव तत् तत्त्वं स्वप्नादौ अन्वयेन स्थितं यच् च तद्-बहिः शुद्धायां जीवाख्य-शक्तौ तथा स्थितं चकारात् ततः परत्रापि व्यतिरेकेण स्थितं स्वयम् अविशिष्टं तद् ब्रह्म-रूपं विद्धीति ॥ श्री-नारदः? ॥ श्री-नारदः॥२॥

[2] evam eva praśnotttarābhyāṃ vivṛṇoti | rājovāca - nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | niṣṭhām arhatha no vaktuṃ yūyaṃ hi brahma-vittamāḥ || [BhP 11.3.35] śrī-pippalāyana uvāca - sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu yad bahiś ca | dehendriyāsuhṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṃ narendra || [BhP 11.3.36] atra praśnasyārthaḥ | nārāyaṇābhidhānasya bhagavataḥ | brahmeti paramātmety ādi-prasiddha-tat-samudāya-tṛtīyatayā pāṭhāt | nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chaba-śabdite ity atra spaṣṭībhāvitvāc ca | niṣṭhāṃ tattvam | praśna-krameṇaivottaram āha sthitīti | yat sthityādi-hetur ahetuś ca bhavati | yac ca jāgarādiṣu yad bahiś ca bhavati | yena ca dehādīni sañjīvitāni santi caranti | tad ekam eva paraṃ tattvaṃ praśna-krameṇa nārāyaṇādi-rūpaṃ viddhīti yojanīyam | tathāpi bhramatva-spaṣṭīkaraṇāya viparyayena vyākhyāyate | tatraikasyaiva viśeṣaṇa-bhedena tad-aviśiṣṭatvena ca pratipādanāt tathaiva tat tad upāsaka-puruṣānubhava-bhedāc cāvirbhāvanāmbhoder bheda ity uttara-vākya-tātparyam | etad uktaṃ bhavati | svayam ahetuḥ svarūpa-śaktyaika-vilāsamayatvena tatrodāsīnam api prakṛtijīva-pravartakāvastha-paramātmāpara-paryāya- svāṃśa-lakṣaṇa-puruṣa-dvārā yad asya sarga-sthity-ādi-hetur bhavati tad bhagavad-rūpaṃ viddhi | paramātmatā caivam upatiṣṭhatīty āha yena hetu- kartrā ātmāṃśa-bhūta-jīva-praveśana-dvārā sañjīvitāni santi dehādīni tad- upalakṣaṇāni pradhānādi-sarvāṇy eva tattvāni yenaiva preritatayaiva caranti sva-sva-kārye pravartante tat paraamātma-rūpaṃ viddhi | tasmai namo bhagavate brahmaṇe paramātmane [BhP 10.28.6] ity atra varuṇa- kṛta-śrī-kṛṣṇa-stutau ṭīkā ca - paramātmane sarva-jīva-niyantre ity eṣā | jīvasyātmatvaṃ tad-apekṣayā tasya paramatvam ity ataḥ paramātma-śabdena tat-sahayogī sa eva vyajyate iti | tat tad aviśiṣṭatvena brahmatva-mātraṃ caivam upatiṣṭhatīty āha, svapneti | yad eva tat tattvaṃ svapnādau anvayena sthitaṃ yac ca tad-bahiḥ śuddhāyāṃ jīvākhya-śaktau tathā sthitaṃ cakārāt tataḥ paratrāpi vyatirekeṇa sthitaṃ svayam aviśiṣṭaṃ tad brahma-rūpaṃ viddhīti || śrī-nāradaḥ? || śrī-nāradaḥ||2||

[३] इदम् एव त्रयं सिद्धि-प्रसङ्गेऽप्य् आह त्रिभिः । विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत् काल-विग्रहे । स ईशित्वम् अवाप्नोति क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ-चोदनम् ॥ नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्-छब्द-शब्दिते । मनो मय्य् आदधद् योगी मद्-धर्मावशिताम् इयात् ॥ निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परानन्दम् अवाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ [भ्प् ११.१५.१५-१७] टीका च । त्र्य्-अधीश्वरे त्रिगुण-माया-नियन्तरि । अतएव काल-विग्रहे आकलयिऋ-रूपे अन्तर्यामिणि । तुरीयाख्ये विराट् हिरण्य-गर्भश् च कारणं चेत्य् उपाधयः । ईशस्य यन्त्रिभिर् हीनः तुरीयं तत् पदं विदुः ॥ इत्य् एवं लक्षणे । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञान-वैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीङ्गना ॥ [विप् ६.५.७४] तद्वति भगवच्-छब्द-शब्दिते । इत्य् एषा ॥ श्री-भगवान् ॥३॥

[3] idam eva trayaṃ siddhi-prasaṅge'py āha tribhiḥ | viṣṇau tryadhīśvare cittaṃ dhārayet kāla-vigrahe | sa īśitvam avāpnoti kṣetraṃ kṣetrajña-codanam || nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite | mano mayy ādadhad yogī mad-dharmāvaśitām iyāt || nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ | parānandam avāpnoti yatra kāmo'vasīyate || [BhP 11.15.15-17] ṭīkā ca | try-adhīśvare triguṇa-māyā-niyantari | ataeva kāla-vigrahe ākalayiṛ-rūpe antaryāmiṇi | turīyākhye virāṭ hiraṇya-garbhaś ca kāraṇaṃ cety upādhayaḥ | īśasya yantribhir hīnaḥ turīyaṃ tat padaṃ viduḥ || ity evaṃ lakṣaṇe | aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñāna-vairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganā || [ViP 6.5.74] tadvati bhagavac-chabda-śabdite | ity eṣā || śrī-bhagavān ||3||

[४] अथ वदन्तीत्य् आद्यस्य पद्यस्य प्रत्यवस्थानं यावत् तृतीय-सन्दर्भम् उद्भाव्यते । यत्र योग्यता-वैशिष्ट्येनाविर्भाव-वैशिष्ट्यं वक्तुं ब्रह्माविर्भावे तावद् योग्यताम् आह - तथापि भूमन् महिमा-गुणस्य ते विबोध्हुम् अर्हत्य् अमलान्तरात्मभिः । अविक्रियात् स्वानुभवाद् अरूपतो ह्य् अनन्य-बोध्यात्मयतया न चान्यथा ॥ [भ्प् १०.१४.६] यद्यपि ब्रह्मत्वे भगवत्त्वे च दुर्ज्ञेयत्वम् उक्तम्, तथापि हे भूमन् स्वरूपेण गुणेन चानन्त ते तवागुणस्य अनाविष्कृत-स्वरूप-भूत-गुणस्य यो महिमा महत्त्वं बृहत्त्वं ब्रह्मत्वम् इति यावत् । अथ कस्माद् उच्यते ब्रह्म बृंहति बृंहयति चेति श्रुतेः । स तव महिमा अमलान्तरात्मभिः शुद्धान्तःकरणैर् गुणैर् विबोद्धुम् अर्हति । तेषां बोधे प्रकाशितुम् अर्हति समर्थो भवतीत्य् अर्थः । कस्मान् निमित्तात्? तत्राह स्वानुभवात् शुद्धत्वं पदार्थस्य बोधात् । नन्व् अनुभवः खल्व् अन्तःकरणस्य वृत्तिः, सा च स्थूल-सूक्ष्म-देह- विकार-मय्य् एव सती कथं निर्विकारत्वम्-पदार्थः विषयं कुर्वीत । तत्राह अविक्रियात् त्यक्त-तत्-तद्-विकारात् । ननु विषयाकार एवानुभवो विषयम् उपाददीत शुद्धत्वम्-पदार्थस् तु न कस्यापि विषयः स्यात् प्रत्यग्-रूपत्वात् । तत्राह अरूपतः रूप्यते भाव्यते इति रूपो विषयः तदाकारता-रहितात् । देह-द्वयावेश-विषयाकारता-राहित्ये सति स्वयं शुद्धत्वं-पदार्थः प्रकाशत इति भावः । ननु सूक्ष्म-चिद्-रूपत्वम्-पदार्थानुभवे कथं पूर्ण-चिदाकार-रूप- मदीय-ब्रह्म-स्वरूपं स्फुरतु । तत्राह अनन्य-बोध्यात्मतया चिद्- आकारता-साम्येन शुद्धत्वं-पदार्थैक्य-बोध्य-स्वरूपतया । यद्यपि तादृग्-आत्मानुभवानन्तरं तद्-अनन्य-बोध्यताकृतौ साधक-शक्तिर् नास्ति तथापि पूर्वं तद्-अर्थम् एव कृतया सर्वत्राप्य् उपजीव्यया साधन-भक्त्य्- आराधितस्य श्री-भगवतः प्रभावाद् एव तद् अपि तत्रोदयत इति भावः । तद् उक्तम् वदन्तीत्य् आदि-पद्यानन्तरम् एव - तच्-छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञान-वैराग्य-युक्तया । पश्यन्त्य् आत्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुत-गृहीतया ॥ [भ्प् १.२.१२] इति. सत्यव्रतं प्रति श्री-मत्स्यदेवोपदेशे च - मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ [भ्प् ८.२४.३८] इति. ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥४॥

[4] atha vadantīty ādyasya padyasya pratyavasthānaṃ yāvat tṛtīya-sandarbham udbhāvyate | yatra yogyatā-vaiśiṣṭyenāvirbhāva-vaiśiṣṭyaṃ vaktuṃ brahmāvirbhāve tāvad yogyatām āha - tathāpi bhūman mahimā-guṇasya te vibodhhum arhaty amalāntarātmabhiḥ | avikriyāt svānubhavād arūpato hy ananya-bodhyātmayatayā na cānyathā || [BhP 10.14.6] yadyapi brahmatve bhagavattve ca durjñeyatvam uktam, tathāpi he bhūman svarūpeṇa guṇena cānanta te tavāguṇasya anāviṣkṛta-svarūpa-bhūta-guṇasya yo mahimā mahattvaṃ bṛhattvaṃ brahmatvam iti yāvat | atha kasmād ucyate brahma bṛṃhati bṛṃhayati ceti śruteḥ | sa tava mahimā amalāntarātmabhiḥ śuddhāntaḥkaraṇair guṇair viboddhum arhati | teṣāṃ bodhe prakāśitum arhati samartho bhavatīty arthaḥ | kasmān nimittāt? tatrāha svānubhavāt śuddhatvaṃ padārthasya bodhāt | nanv anubhavaḥ khalv antaḥkaraṇasya vṛttiḥ, sā ca sthūla-sūkṣma-deha- vikāra-mayy eva satī kathaṃ nirvikāratvam-padārthaḥ viṣayaṃ kurvīta | tatrāha avikriyāt tyakta-tat-tad-vikārāt | nanu viṣayākāra evānubhavo viṣayam upādadīta śuddhatvam-padārthas tu na kasyāpi viṣayaḥ syāt pratyag-rūpatvāt | tatrāha arūpataḥ rūpyate bhāvyate iti rūpo viṣayaḥ tadākāratā-rahitāt | deha-dvayāveśa-viṣayākāratā-rāhitye sati svayaṃ śuddhatvaṃ-padārthaḥ prakāśata iti bhāvaḥ | nanu sūkṣma-cid-rūpatvam-padārthānubhave kathaṃ pūrṇa-cidākāra-rūpa- madīya-brahma-svarūpaṃ sphuratu | tatrāha ananya-bodhyātmatayā cid- ākāratā-sāmyena śuddhatvaṃ-padārthaikya-bodhya-svarūpatayā | yadyapi tādṛg-ātmānubhavānantaraṃ tad-ananya-bodhyatākṛtau sādhaka-śaktir nāsti tathāpi pūrvaṃ tad-artham eva kṛtayā sarvatrāpy upajīvyayā sādhana-bhakty- ārādhitasya śrī-bhagavataḥ prabhāvād eva tad api tatrodayata iti bhāvaḥ | tad uktam vadantīty ādi-padyānantaram eva - tac-chraddadhānā munayo jñāna-vairāgya-yuktayā | paśyanty ātmani cātmānaṃ bhaktyā śruta-gṛhītayā || [BhP 1.2.12] iti. satyavrataṃ prati śrī-matsyadevopadeśe ca - madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnair vivṛtaṃ hṛdi || [BhP 8.24.38] iti. brahmā śrī-bhagavantam ||4||

[५] तादृशाविर्भावम् आह, सार्धेन - शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोध-मात्रं शुद्धं समं सद्-असतः परमात्म-तत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरु-कारकवान् क्रियार्थो माया परैत्य् अभिमुखे च विलज्जमाना । तद् वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद् विदुर् अजस्र-सुखं विशोकम् ॥ [भ्प् २.७.४७] अयम् अर्थः । सर्वतो बृहत्तमत्वाद् ब्रह्मेति यद् विदुस् तत् खलु परम् अस्य पुंसो भगवतः पदम् एव । निर्विकल्पतया साक्षात्-कृतेः प्राथमिकत्वात् ब्रह्मणश् च भगवत एव निर्विकल्प-सत्ता-रूपत्वात् । विचित्र-रूपादि-विकल्प- विशेष-विशिष्टस्य भगवतस् तु साक्षात्-कृतेस् तद्-अनन्तरजत्वात् । तदीय- स्वरूप-भूतं तद् ब्रह्म तत् साक्षात्कारास्पदं भवतीत्य् अर्थः । निर्विकल्प-ब्रह्मणस् तस्य स्वरूप-लक्षणम् आह प्रतिबोध-मात्रम् इति । अजस्र-सुखम् इति च । जडस्य दुःखस्य च प्रतियोगितया प्रतीयते यद् वस्तु यच् च नित्यं तद् एक-रूपं तद्-रूपम् इत्य् अर्थः । यत् आत्म-तत्त्वं सर्वेषाम् आत्मत्नां मूलम् । आत्मा हि स्व-प्रकाश-रूपतया निरुपाधि-परम- प्रेमास्पदतया च तत्-तद्-रूपेण प्रतीयत इत्य् अर्थः । अथ तस्य सुख-रूपस्य अजस्रत्वे हेतुम् आह शाश्वत् प्रशान्तं नित्यम् एव क्षोभ-रहितं तद्वद् अभयं भय-शून्यं विशोकं शोक-रहितं चेति । न च सुख-रूपत्वे तस्य पुण्य-जन्यत्वं स्याद् इत्य् आह शब्दो न यत्रेति । यत्र क्रियार्थो यज्ञाद्य्-अर्थः पुरु-कारकवान् शब्दो न प्रवर्तते इत्य् अर्थः । त्वं त्व् औपनिषदं पुरुषम् इत्य् आदि रीत्या केवलम् उपनिषद् एव प्रकाशिका भवतीत्य् अर्थः । पुनः सुख-स्वरूपत्वे चेन्द्रिय-जन्यत्वं व्यावर्तयति शुद्धम् इत्य् आदिना । तत्र शुद्धं दोष-रहितम् । समम् उच्चावचता-शून्यम् । सदसतः परं कारण-कार्य-वर्गाद् उपरि-स्थितम् । किं बहुनेत्य् आह माया च यस्याभिमुखे यदुन्मुखतया स्थिते जीवन्-मुक्त-गणे विलज्जमानैव परैति पलायते ततो दूरं गच्छतीत्य् अर्थः ॥ श्री ब्रह्मा नारदम् ॥५॥

[5] tādṛśāvirbhāvam āha, sārdhena - śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodha-mātraṃ śuddhaṃ samaṃ sad-asataḥ paramātma-tattvam | śabdo na yatra puru-kārakavān kriyārtho māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā | tad vai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso brahmeti yad vidur ajasra-sukhaṃ viśokam || [BhP 2.7.47] ayam arthaḥ | sarvato bṛhattamatvād brahmeti yad vidus tat khalu param asya puṃso bhagavataḥ padam eva | nirvikalpatayā sākṣāt-kṛteḥ prāthamikatvāt brahmaṇaś ca bhagavata eva nirvikalpa-sattā-rūpatvāt | vicitra-rūpādi-vikalpa- viśeṣa-viśiṣṭasya bhagavatas tu sākṣāt-kṛtes tad-anantarajatvāt | tadīya- svarūpa-bhūtaṃ tad brahma tat sākṣātkārāspadaṃ bhavatīty arthaḥ | nirvikalpa-brahmaṇas tasya svarūpa-lakṣaṇam āha pratibodha-mātram iti | ajasra-sukham iti ca | jaḍasya duḥkhasya ca pratiyogitayā pratīyate yad vastu yac ca nityaṃ tad eka-rūpaṃ tad-rūpam ity arthaḥ | yat ātma-tattvaṃ sarveṣām ātmatnāṃ mūlam | ātmā hi sva-prakāśa-rūpatayā nirupādhi-parama- premāspadatayā ca tat-tad-rūpeṇa pratīyata ity arthaḥ | atha tasya sukha-rūpasya ajasratve hetum āha śāśvat praśāntaṃ nityam eva kṣobha-rahitaṃ tadvad abhayaṃ bhaya-śūnyaṃ viśokaṃ śoka-rahitaṃ ceti | na ca sukha-rūpatve tasya puṇya-janyatvaṃ syād ity āha śabdo na yatreti | yatra kriyārtho yajñādy-arthaḥ puru-kārakavān śabdo na pravartate ity arthaḥ | tvaṃ tv aupaniṣadaṃ puruṣam ity ādi rītyā kevalam upaniṣad eva prakāśikā bhavatīty arthaḥ | punaḥ sukha-svarūpatve cendriya-janyatvaṃ vyāvartayati śuddham ity ādinā | tatra śuddhaṃ doṣa-rahitam | samam uccāvacatā-śūnyam | sadasataḥ paraṃ kāraṇa-kārya-vargād upari-sthitam | kiṃ bahunety āha māyā ca yasyābhimukhe yadunmukhatayā sthite jīvan-mukta-gaṇe vilajjamānaiva paraiti palāyate tato dūraṃ gacchatīty arthaḥ || śrī brahmā nāradam ||5||

[६] व्यञ्जिते भगवत्-तत्त्वे ब्रह्म च व्यज्यते स्वयम् । अतोऽत्र ब्रह्म-सन्दर्भोऽप्य् अवान्तरतया मतः ॥ अथ भगवद्-आविर्भावे योग्यताम् आह - भक्ति-योगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले अपश्यत् पुरुषं पूर्णं ॥ [भ्प् १.७.४] इति । व्याख्यातम् एव ॥६॥

[6] vyañjite bhagavat-tattve brahma ca vyajyate svayam | ato'tra brahma-sandarbho'py avāntaratayā mataḥ || atha bhagavad-āvirbhāve yogyatām āha - bhakti-yogena manasi samyak praṇihite'male apaśyat puruṣaṃ pūrṇaṃ || [BhP 1.7.4] iti | vyākhyātam eva ||6||

[७] तद् इत्थं ब्रह्मणा चोक्तम् -- त्वं भक्ति-योग-परिभावित-हृत्-सरोज आस्से श्रुतेक्षित-पथो ननु नाथ पुंसाम् ॥ इति ॥ [भ्प् ३.९.११] ॥ श्री-सुतः ॥७॥[*एन्द्नोते #२]

[7] tad itthaṃ brahmaṇā coktam -- tvaṃ bhakti-yoga-paribhāvita-hṛt-saroja āsse śrutekṣita-patho nanu nātha puṃsām || iti || [BhP 3.9.11] || śrī-sutaḥ ||7||[*ENDNOTE #2]

[८] तद्-आविर्भावम् आह सार्ध-दशभिः -- तस्मै स्व-लोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्-परम् । व्यपेत-सङ्क्लेश-विमोह-साध्वसं स्व-दृष्टवद्भिर् पुरुषैर् अभिष्टुतम् ॥९॥ प्रवर्तते यत्र रजस् तमस् तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च काल-विक्रमः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥१०॥ श्यामावदाताः शत-पत्र-लोचनाः पिशङ्ग-वस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्-बाहव उन्मिषन्-मणि- प्रवेक-निष्काभरणाः सुवर्चसः । प्रवाल-वैदूर्य-मृणाल-वर्चसः परिस्फुरत्-कुण्डल-मौलि-मालिनः ॥११॥ भ्राजिष्णुभिर् यः परितो विराजते लसद्-विमानावलिभिर् महात्मनाम् । विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युद् अभ्रावलिभिर् यथा नभः ॥१२॥ श्रीर् यत्र रूपिण्य् उरुगाय-पादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः । प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रिय-कर्म गायती ॥१३॥ ददर्श तत्राखिल-सात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञ-पतिं जगत्-पतिम् । सुनन्द-नन्द-प्रबलार्हणादिभिः स्व-पार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् ॥१४॥ भृत्य-प्रसादाभिमुखं दृग्-आसवं प्रसन्न-हासारुण-लोचनाननम् । किरींइनं कुण्डलिनं चतुर्-भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥१५॥ अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुः-षोडश-पञ्च-शक्तिभिः । युक्तं भगैः स्वैर् इतरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम् ॥१६॥ तद्-दर्शनाह्लाद-परिप्लुतान्तरो हृष्यत्-तनुः प्रेम-भराश्रु-लोचनः । ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्व-सृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥१७॥ तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजा-विसर्गे निज-शासनार्हणम् । बभाष ईषत्-स्मित-शोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीत-मनाः करे स्पृशन् ॥१८ [भ्प् २.९.९-१८] ॥ तस्मै भगवद्-आज्ञा-पुरस्कारेण श्री-नारायणाह्वय-पुरुष-नाभि- पङ्कजे स्थित्यैव तत्-तोषणैस् तपोभिर् भजते ब्रह्मणे सभाजितस् तेन भजनेन वशीकृतः सन् स्व-लोकं वैकुण्ठं भुवनोत्तमं भगवान् सम्यग् दर्शयामास । यद् यतो विअकुण्ठात् परम् अन्यद् वैकुण्ठं परं श्रेष्ठं न विद्यते परम-भगवद्-वैकुण्ठत्वात् । यद् वा, यद् यतो वैकुण्ठात् परं ब्रह्माख्यं तत्त्वं परं भिन्नं न भवति । स्वरूप- शक्ति-विशेषाविष्कारेण माययानावृतं तद् एव तद्-रूपम् इत्य् अर्थः । अग्रे त्व् इदं व्यक्तीकरिष्यते । तादृशत्वे हेतुः व्यपेतेति स्व-दृष्टेतो च । अविद्यास्मिताराग-द्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः विइमोहस् तैः वैचित्र्यं साध्वसं भयं व्यपेतानि सङ्क्लेशादीनि यत्र तम् । स्वस्य दृष्टं दर्शनं तद् विद्यते येषां तैर् आत्मविद्भिर् अपि अभितः सर्वांशेनैव स्तुतं श्लाघितम् । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्द-भाजनम् । वैकुण्ठं तद्-अधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयं-प्रभम् ॥ भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ [भ्प् ३.१६.२७-८] पुनस् तादृशत्वम् एव व्यनक्ति, प्रवर्तते इति । यत्र वैकुण्ठे रजस् तमश् च न प्रवर्तते । तयोर् मिश्रं सहचरं जडं यत् सत्त्वं न तद् अपि । किन्तु अन्यद् एव । तच् च या सुष्ठु स्थापयिष्यमाणा मायातः परा भगवत्- स्वरूप-शक्तिः तस्याः वृत्तित्वेन चिद्-रूपं शुद्ध-सत्त्वाख्यं सत्त्वम् इति तदीय-प्रकरण एव स्थापयिष्यते । तद् एव च यत्र प्रवर्तते इत्य् अर्थः । तथा च नारद-पञ्चरात्रे जितन्ते-स्तोत्रे - लोकं वैकुण्ठ-नामानं दिव्य-षड्-गुण-संयुतम् । अवैष्णवानाम् अप्राप्यं गुण-त्रय-विवर्जितम् ॥ पाद्मोत्तर-खण्डे तु वैकुण्ढ-निरूपशो तस्य सत्त्वस्याप्राकृतत्वं स्फुटम् एवं दर्शितम् । यतः प्रकृति-विभूति-वर्णनानन्तरम् - एवं प्राकृत-रूपाया विभूते रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्-विभूति-रूपं तु शृणु भूधर-नन्दिनि ॥ प्रधान-परम-व्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेदजनित-तोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे पर-व्योम्नि त्रिपाद्-भूतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् ॥ शुद्ध-सत्त्व-मयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् ॥ इत्यादि ॥ प्राकृत-गुणानां परस्पराव्यभिचारित्वं तूक्तं साङ्ख्य-कौमुद्यां - अन्योन्य-मिथुन-वृत्तय इति । तट्-टीकायां च अन्योन्य-सहचरा अविनाभाव- वर्तिन इति यावत् । भवति चात्रागमः - अन्योन्य-मिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्र-गामिनः । रजसो मिथुनं सत्त्वम् ॥ इत्य् आद्य् उपक्रम्य नैषाम् आदिश् च संयोगो वियोगो चोपलभ्यते ॥ इतीति ॥ तस्माद् अत्र रजसोऽसद्-भावाद् असृज्यत्वं तमसोऽसद्-भावाद् अनाश्यत्वं प्राकृत-सत्त्वाभावाच् च सच्चिदानन्द-रूपत्वं तस्य दर्शितम् । तत्र हेतुर् न च काल-विक्रमः इति । काल-विक्रमेण हि प्रकृति-क्षोभात् सत्त्वादयः पृथक् क्रियन्ते । तस्माद् यत्रासौ षड्-भाव-विकार-हेतुः काल-विक्रम एव न प्रवर्तते तत्र तेषाम् अभावः सुतराम् एवेति भावः । किं च तेषां मूलत एव कुठार इत्य् आह न यत्र मायेति । मायात्र जगत्-सृष्ट्य्-आदि-हेतुर् भगवच्-छक्तिर् न तु कापट्य-मात्रम् । रज-आदि-निषेधेनैव तद्-व्युदासात् । अथवा यत्र तयोः सम्बन्धि सत्त्वं प्राकृत-सत्त्वं यत् तद् अपि न प्रवर्तते । मिश्रम् अपृथग्-भूत-गुण-त्रयं प्रधानं च । अग्रे माया- प्रधानयोर् भेदो विवेचनीयः । कैमुत्येनोक्तम् एवार्थं द्रढयति । किम् उतापरे इति । तयोर् विमिश्रं किञ्चिद् रजस्-तमो-मिश्रं सत्त्वं च नेति व्याख्या तु पिष्ट-पेषणम् एव । सामान्यतो रजस्-तमो-निषेधेनैव तत्-प्रतिपत्तेः । वक्ष्यते च तस्य सत्त्वस्य प्राकृताद् अन्य्तमत्वं द्वादशे श्री-नारायण-र्षिं प्रति मार्कण्डेयेन -- सत्त्वं रजस् तम इतीश तवात्म-बन्धो मायामयाः स्थित्-लयोद्भव-हेतवोऽस्य । लीलाधृता यद् अपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नॄणां व्यसन-मोह-भियश् च याभ्याम् ॥ तस्मात् तवेह भगवन्न् अथ तावकानां शुक्लां तनुं स्व-दयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वताः पुरुष-रूपम् उशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयम् उतात्म-सुखं न चान्यद् ॥ [भ्प् १२.८.३९-४०] इति ॥ अनयोर् अर्थः । हे ईश यद् अपि सत्त्वं रजस् तम इति तवैव माया-कृता लीलाः । कथम्भूताः - अस्य विश्वस्य स्थित्यादि-हेतवः तथापि या सत्त्वमयी सैव प्रशान्त्यै प्रकृष्ट-सुखाय भवति । नान्ये रजस् तमो-मय्यौ । न केवलं प्रशान्त्यभाव-मात्रम् अनयोः । किन्त्व् अनिष्टं चेत्य् आह व्यसनेति । हे भगवन् तस्मात् तव शुक्लां सत्त्व-मय-लीलाधिष्ठात्रीं तनुं श्री-विष्णु- रूपां कुशला निपुणा भजन्ति सेवन्ते न त्व् अन्यां ब्रह्म-रुद्र-रूपां ते भजन्ति अनुसरन्ति । न तु दक्ष-भैरवादि-रूपाम् । कथम्भूतां स्वस्य तवापि दयितां लोक-शान्ति-करत्वात् । ननु मम रूपम् अपि सत्त्वात्मकम् इति प्रसिद्धं । तर्हि कथं तस्यापि मायामयत्वम् एव । नहि नहीत्य् आह सात्वताः श्री-भागवता यत् सत्त्वं पुरुषस्य तव रूपं प्रकाशम् उशन्ति मन्यन्ते यतश् च सत्त्वात् लोको वैकुण्ठाख्यः प्रकाशते तद् अभयम् आत्म-सुखं पर-ब्रह्मानन्द- स्वरूपम् एवलक्षण-स्वरूप-शक्ति-वृत्ति-विशेष उच्यते । सत्त्वं विशुद्धं वसुदेव-शब्दितं यद् ईयते तत्र पुमान् अपावृतः । [भ्प् ४.३.२३] इत्याद्य् उदाहरिष्यमाणानुसारात् । अगोचरत्वे हेतुः प्रकृति-गुणः । सत्त्वम् इत्य् अशुद्ध-सत्त्व-लक्षण-प्रसिद्ध्य्-अनुसारेण तथाभूतश् चिच्-छक्ति-वृत्ति- विशेषः सत्त्वम् इति सङ्गति-लाभाच् च । ततश् च तस्य स्वरूप-शक्ति-वृत्तित्वेन स्वरूपात्मतैवेत्य् उक्तम् तद् अभयम् आत्म-सुखम् इति । अर्थान्तरे भगवद्-विग्रहं प्रति रूपं यद् एतद् [भ्प् २.८.२] इत्यादौ शुद्ध-सत्त्व- स्वरूप-मात्रत्व-प्रतिज्ञाभङ्गः । अभयम् इत्य् आदौ प्राञ्जलता-हानिश् च भवति । अन्यत् पदस्यैकस्यैव रजस् तमश् चेति द्विर्-आवृत्तौ प्रतिपत्ति- गौरवं चोत्पद्यते । पूर्वम् अपि नान्ये इति द्विवचनेनैव परामृष्टे । तस्माद् अस्ति प्रसिद्धाद् अन्यत् स्वरूप-भूतं सत्त्वम् । यद् एवैकादशे यत् काय एष भुवन-त्रय-सन्निवेश [भ्प् ११.४.४] इत्यादौ ज्ञानं स्वत इत्य् अत्र टीका-कृन्-मतं यस्य स्वरूप-भूतात् सत्त्वात् तनु- भृतां ज्ञानम् इत्य् अनेन । तथा परो रजः सवितुर् जात-वेदा देवस्य भर्ग [भ्प् ५.७.१४] इत्य् आदौ श्री-भरत-जाप्ये तन्-मतं परो रजः रजसः प्रकृतेः परं शुद्ध-सत्त्वात्मकम् इत्य् आदिना । अतएव प्राकृताः सत्त्वादयो गुणा जीवस्यैव न त्व् ईशस्येति श्रूयते । अथैकादशे सत्त्वं रजस् तम इति गुणा जीवस्य नैव मे [भ्प् ११.२५.१२] इति । श्री-भगवद्-उपनिषत्सु च - ये चैव सात्त्विका भावा राजसास् तामसाश् च ये । मत्त एवेति तान् विद्धि न त्व् अहं तेषु ते मयि ॥ त्रिभिर् गुण-मयैर् भावैर् एभिः सर्वम् इदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति माम् एभ्यः परम् अव्ययम् ॥ दैवी ह्य् एषा गुण-मयी मम माया दुरत्यया । माम् एव ये प्रपद्यन्ते मायाम् एतां तरन्ति ते ॥ इति [गीता ७.१२-४] यथा दशमे - हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः । स सर्व-दृग् उपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ इति [भ्प् १०.८८.५] श्री-विष्णु-पुराणे च - सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्व-शुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु ॥ इति [विप् १.९.४४] अत्र प्राकृता इति विशिष्य अप्राकृतास् त्व् अन्ये गुणास् तस्मिन् सन्त्य् एवेति व्यञ्जितं तत्रैव । ह्लादिनी सन्धिनी संवित् त्वय्य् एका सर्व-संश्रये । ह्लाद-ताप-करी मिश्रा त्वयि नो गुण-वर्जिते ॥ इति [विप् १.१२.६९] तथा च दशमे देवेन्द्रेणोक्तम् -- विशुद्ध-सत्त्वं तव धाम शान्तं तपोमयं ध्वस्त-रजस्-तमस्कम् । मायामयोऽयं गुण-संप्रवाहो न विद्यते तेऽग्रणानुबन्ध ॥ इति [भ्प् १०.२७.४] अयम् अर्थः । धाम स्वरूप-भूत-प्रकाश-शक्तिः । विशुद्धत्वम् आह विशेषण-द्वयेन । ध्वस्त-रजस्-तमस्कं तपो-मयम् इति च । तपोऽत्र ज्ञानं स तपोऽतप्यतेति श्रुतेः । तपोमयं प्रचुर-ज्ञान-स्वरूपम् । जाड्यांशेनापि रहितम् इत्य् अर्थः । आत्मा ज्ञान-मयः शुद्ध इतिवत् । अतः प्राकृत-सत्त्वम् अपि व्यावृत्तम् । अत एव मायामयोऽयं सत्त्वादि-गुण-प्रवाहस् ते तव न विद्यते । यतोऽसाव् अज्ञानेनैवानुबन्ध इति । अतएव श्री-भगवन्तं प्रति ब्रह्मादीनां सयुक्तिकम् -- सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ शरीरिणां श्रेय-उपायनं वपुः । वेद-क्रिया-योग-तपः-समाधिभिस् तवार्हणं येन जनः समीहते ॥ सत्त्वं न चेद् धातर् इदं निजं भवेद् विज्ञानम् अज्ञान-भिदापमार्जनम् । गुण-प्रकाशैर् अनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः ॥ [भ्प् १०.२.३४-३५] अयम् अर्थः । सत्त्वं तेन प्रकाशमानत्वात् तद्-अभिन्नतया रूपितं वपुर् भवान् श्रयते प्रकटयति । कथम्भूतं सत्त्वं विशुद्धम् । अन्यस्य रजस्-तमोभ्याम् अमिश्रस्यापि प्राकृतत्वेन जाड्यांश-संवलितत्वान् न विशेषेण शुद्धत्वम् । एतत् तु स्वरूप-शक्त्य्-आत्मत्वेन तद्-अंशस्याप्य् अस्पर्शाद् अतीव शुद्धम् इत्य् अर्थः । किम् अर्थं श्रये । शरीरिणां स्थितौ निज- चरणारविन्दे मनःस्थैर्याय सर्वत्र भक्ति-सुखाद् अनस्यैव त्वदीय- मुख्य-प्रयोजनत्वाद् इति भावः । भक्ति-योग-विधानार्थम् इति [भ्प् १.८.१९] श्री-कुन्ती-वाक्यात् । कथम्भूतं वपुः श्रेयसां सर्वेषां पुरुषार्थानाम् उपायनम् आश्रयम् । नित्यानन्द-परमानन्द-रूपम् इत्य् अर्थः । अतो वपुषस् तव च भेद- निर्देशोऽयम् औपचारिक एवेति भावः । अतएव येन वपुषा यद् वपुर् आलम्बनेनैव जनस् तवार्हणं पूजां करोति । कैः साधनैः वेदादिभिस् त्वद्-आलम्बकैर् इत्य् अर्थः । साधारणैस् त्व् अर्पितैर् एव त्वद्-अर्हण- प्रायतासिद्धाव् अपि । वपुषोऽनपेक्षत्वात् । तादृश-वपुः-प्रकाश-हेतुत्वेन स्वरूपात्मकत्वं स्पष्टयन्ति । हे धातश् चेद् यदि इदं सत्त्वं यत् तव निजं विज्ञानम् अनुभवं तदात्मिका स्व-प्रकाशता-शक्तिर् इत्य् अर्थः । तन् न भवेत् । तर्हि तु अज्ञान-भिदा स्व- प्रकाशस्य तवानुभव-प्रकार एव मार्जनं शुद्धिम् अवाप । सैव जगति पर्यवसीयते न तु तवानुभव-लेशोऽपीत्य् अर्थः । ननु प्राकृत-सत्त्व-गुणेनैष भवतु किं निजेनेत्य् आह । प्राकृत-गुण- प्रकाशैर् भवान् केवलम् अनुमीयते न तु साक्षात्क्रियत इत्य् अर्थः । अथवा तव विज्ञान-रूपम् अज्ञान-भिदाया अपमार्जनं च यन् निजं सत्त्वं तद् यदि न भवेन् नाविर्भवति तदैव प्राकृत-सत्त्वादि-गुण-प्रकाशैर् भवान् अनुमीयते त्वन्-निज-सत्ताविर्भावेण तु साक्षात्-क्रियत एवेत्य् अर्थः । तद् एव स्पष्टयितुं तत्रानुमाने द्वैविध्यम् आहुर् यस्य गुणः प्रकाशत इति । अस्वरूप-भूतस्यैव सत्त्वादि-गुणस्य त्वद्-अव्यभिचारि सम्बन्धित्व-मात्रेण वा त्वद् एव प्रकाश्यमानता-मात्रेण वा त्वल्-लिङ्गत्वम् इत्य् अर्थः । यथा अरुणोदयस्य सूर्योदय-सान्निध्य-लिङ्गत्वं यथा वा धूमस्याग्नि- लिङ्गत्वम् इति तत उभयथापि तव साक्षात्कारे तस्य साधकतमत्वाभावो युक्त इति भावः । तद् एवम् अप्राकृत-सत्त्वस्य तदीय-स्व-प्रकाशता-रूपत्वं येन स्वप्रकाशस्य तव साक्षात्कारो भवतीति स्थापितम् । अत्र ये विशुद्ध-सत्त्वं नाम प्राकृतम् एव रजस्-तमः-शून्यं मत्वा तत्-कार्यं भगवद्- विग्रहादिकं मन्यन्ते ते तु न केनाप्य् अनुगृहीताः । रजः- सम्बन्धाभावेन स्वतः प्रशान्त-स्वभावस्य सर्वत्रोदासीनताकृति-हेतोस् तस्य क्षोभासम्भवात् विद्यामयत्वेन यथावस्थित-वस्तु-प्रकाशितामात्र- धर्मत्वात्, तस्य कल्पनान्तरायोग्यत्वाच् च । तद् उक्तम् अपि अगोचरस्य गोचरत्वे हेतुः प्रकृति-गुणः सत्त्वम् । गोचरस्य बहुरूपत्वे रजः । बहुरूपस्य तिरोहितत्वे रजः । तथा परस्परोदासीनत्वे सत्त्वम् । उपकारित्वे रजः । अपकारित्वे तमः । गोचरत्वादीनि स्थित्-सृष्टि-संहाराः उदासीनत्वादीनि चेति । अथ रजो-लेशे तत्र मन्तव्ये विशुद्ध-पदवैयर्थ्यम् इत्य् अलं तन्-मत- रजो-घट-प्रघट्टनयेति । पाद्मोत्तर-खण्डे तु वैकुण्ठ-निरूपणे तस्य सत्त्वस्याप्राकृतत्वं स्फुटम् एव दर्शितम् । यत उक्तं प्रकृति-विभूति- वर्णनानन्तरम् । एवं प्राकृत-रूपाय विभूतेर् रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्-विभूति-रूपं तु शृणु भूधर-नन्दिनि ॥ प्रधान-परम-व्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्ग-स्वेद-जनित-तोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे पर-व्योम्नि त्रिपाद्-भूतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परं पदम् ॥ शुद्ध-सत्त्व-मयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् ॥ इत्यादि । तद् एतत् समाप्तं प्रासङ्गिकं शुद्ध-सत्त्व-विवेचनम् । अथ प्रवर्तते इत्यादि प्रकृतम् एव पद्यं व्याख्यायते । ननु गुणाद्य्-अभावान् निर्विशेष एवासौ लोक इत्य् आशङ्क्य तत्र विशेषस् तस्याः शुद्ध-सत्त्वात्मिकायाः स्वरूपानतिरिक्त-शक्तेर् एव विलास-रूप इति द्योतयंस् तम् एव विशेषं दर्शयति हरेर् इति । सुराः सत्त्व-प्रभवाः असुराः रजस्- तमः-प्रभवाः तैर् अर्चिताः । तेभ्योऽर्हत्तमा इत्य् अर्थः । गुणातीतत्वाद् एवेति भावः । तान् एव वर्णयति श्यामावदाता इति । श्यामाश् च अवदाता उज्ज्वलाश् च ते । पीतवस्त्राः सुपेशसोऽतिसुकुमाराः उन्मिषन्त इव प्रभावन्तो मणिप्रवेका मण्य्-उत्तमा येषु तानि निष्काणि पदकान्य् आभरणानि येषां ते सुवर्चसस् तेजस्विनः । प्रवालेति [२.९.११] । केऽपि तेभ्यः श्री-भगवत्-सारूप्यं लब्धवद्भ्योऽन्ये प्रवालादि-सम-वर्णाः । पुनर् अपि लोकं वर्णयति भ्राजिष्णुभिर् इति । श्रीर् यत्रेति श्रीः स्वरूप-शक्तिः रूपिणी तत्-प्रेयसी-रूपा मानं पूजां विभूतिभिः रूपिणी तत् प्रेयसी-रूपा मानं पूजां विभूतिभिः स्व-सखी-रूपाभिः । प्रेङ्खमान्दोलनं श्रिता विलासेन । कुसुमाकारो वसन्तस् तद्-अनुगा भ्रमरास् तैर् विविधं गीयमाना । स्वयं प्रियस्य हरेः कर्म गायन्ती भवति । ददर्शेति तत्र लोक इति प्राक्तनानां यच्-छब्दानां विशेष्यं अखिल- सात्वतां सर्वेषां सात्वतानां यादव-वीराणां पतिः श्रियः पतिर् यज्ञ-पतिः प्रजापतिर् धियां पतिर् लोक-पतिर् धरापतिः । पतिर् गतिश् चान्धक-वृष्णि-सात्वतां प्रसीदतां मे भगवन् सतां पतिः ॥ इत्य् [भ्प् २.४.२०] एतद् वाक्य-संवादित्वात् । श्री-भागवत-मते श्री-कृष्णस्यैव स्वयं-भगवत्त्वेन प्रतिपादयिष्यमानत्वात् । तच् चैतद् अनन्तरं ब्रह्मणे चतुःश्लोकी-रूपं भागवतं श्री-भगवतोपदिष्टम् । तत्र च - पुरा मया प्रोक्तम् अजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादि-सर्गे । ज्ञानं परं मन्-महिमावभासं यत् सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ इति तृतीये [भ्प् ३.४.१३] उद्धवं प्रति श्री-कृष्ण-वाक्यानुसारेण ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश् च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवम् आत्म-बुद्धि-प्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अमुं व्रजेत् ॥ इति [ग्तु १.२२] श्री-गोपाल-तापन्य्-अनुसारेण च तस्मै वोपदेष्टृत्व-श्रुतेः ॥ तदु होवाच ब्रह्मसवनं चरतो मे ध्यातः स्तुतः परार्धान्ते सोऽबुध्यत गोपवेशो मे पुरुषः पुरस्तादाविर्बभूवेति श्रीगोपालतापन्य्- अनुसारेणैव क्वचित् कल्पे श्री-गोपाल-रूपेण च सृष्ट्यादाव् इत्थम् एव ब्रह्मणे दर्शित-निज-रूपतां तद्-धाम्नो महा-वैकुण्ठत्वेन श्री-कृष्ण- सन्दर्भे साधयिष्यमाणत्वाच् च द्वारकायां प्राकट्यावसरे श्रुत- सुनन्द-नन्दादि-साहचर्येण श्री-प्रबलादयोऽपि ज्ञेयाः । यथोक्तं प्रथमे सुनन्द-नन्द-शीर्षण्या ये चान्ये सात्वत-र्षभा इति [भ्प् १.१४.३२]। भृत्य-प्रसादेति [२.९.१५] । दृग् एवासव इव द्रष्टॄणां मदकरी यस्य तम् । श्रिया वक्षो-वाम-भागे स्वर्ण-रेखाकारया । अध्यर्हणीयेति चतस्रः शक्तयो धर्माद्याः । पाद्मोत्तर-खण्डे योग-पीठे त एव कथिताः । न बहिरङ्गा अधर्माद्या इति । तथा हि, धर्म-ज्ञान तथैश्वर्य- वैराग्यैः पाद-विग्रहैः । ऋग्-यजुः-सामाथर्वाण- रूपैर् नित्यं वृतं क्रमाद् ॥ इति । समस्तान्तस् तथा शब्द-प्रयोगस् त्व् आर्षः । षोडश-शक्तयश् चण्डाद्याः । तथा च तत्रैव - चण्डादि-द्वार-पालैस् तु कुमुदाद्यैः सुरक्षिता इति । नगरीति पूर्वेणान्वयः । ते च - चण्ड-प्रचण्डौ प्राग्-द्वारे याम्ये भद्र-सुभद्रकौ । वारुण्यां जय-विजयौ सौम्ये धातृ-विधातरौ ॥ कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोऽथ वामनः । शङ्के कर्णः सर्व-नेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ॥ एते दिक्पतयः प्रोक्ताः पुर्याम् अत्र सुशोभने ॥ इति । कुमुदादयस् तु द्वौ द्वाव् आग्नेयादि-दिक्-पतय इति शेषः । पञ्च-शक्तयः कूर्माद्याः । तथा च तत्रैव - कूर्मश् च नागराजश् च वनतेयस् त्रयीश्वरः । छन्दांसि सर्व-मन्त्राश् च पीठ-रूपत्वम् आस्थिता ॥ इति ॥ त्रयीश्वर इति वैनतेय-विशेषणम् । तस्य छन्दोमयत्वात् । यद्यप्य् उत्तर-खण्ड-वचनं तत् परम-व्योम-परं तथापि तत्- सादृश्यागमादि-प्रसिद्धेश् च श्री-कृष्ण-योग-पीठम् अपि च तद्वज् ज्ञेयम् । अत्र षोडश-शक्तयः साक्षात् श्री-कृष्ण एव श्री-कृष्ण-सन्दर्भे पुरस्ताद् उदाहरिष्यमाण-प्रभास-खण्ड-वचनात् श्रुतालम्बिन्यादय एव वा ज्ञेया इति । स्वैः स्वरूप-भूतैर् ऐश्वर्यादिभिर् युक्तम् । इतरत्र योगिषु अध्रुवैः प्राप्तैर् इत्य् अर्थः । स्व-स्वरूप एव धामानि श्री-वैकुण्ठे रममाणं अतएवेश्वरम् । कथम् अपि पराधीन-सिद्धत्वाभावात् । तद्-दर्शनेति [२.९.१७] । यत् पदाम्बुजं पारमहंस्येन पथाधिगम्यत इति सच्चिदानन्द-घनत्वं तस्य व्यनक्ति । त्वं प्रीयमाणम् इति तं ब्रह्माणं भगवान् बभाषे । प्रजा-विसर्गे कार्ये निजस्य स्वांश-भूतस्य पुरुषस्य शासनेऽर्हणं योग्यम् । नन्व् असौ पुरुष एव तम् अनुगृह्णातु श्री-भगवतस् तु परावस्थत्वात् तेन प्राकृत-सृष्टि-कर्त्रा सम्बन्धोऽपि न सम्बन्ध इत्य् आशङ्क्य तस्य भक्त- वात्सल्यातिशय एवायम् इत्य् आह, प्रियं तस्मिन् प्रेमवन्तम् । यतः सोऽपि प्रियः प्रेम-वशः । तत्रापि प्रीयमाणाम् इति प्रीतमना इति च विशेषणं तदानीं प्रेमोल्लासातिशय-द्योतकम् । तं प्रति भगवच्-चिह्न- दर्शनेन तस्यापि तत्र प्रीत्य्-अतिशयं व्यञ्जयति ईषत्-स्मित-रोचिषा गिरेति करे स्पृशन्न् इति च । अस्य श्री-कृष्णोपासकत्वं श्री-गोपाल-तापनी-वाक्येन दर्शितम् । तथा च ब्रह्म-संहितायां [५.२२-५] - तत्र ब्रह्माभवद् भूयश् चतुर्वेदी चतुर्मुखः । स जातो भगवच्-छक्त्या तत्-कालं किल चोदितः ॥ सिसृक्षायां मतिं चक्रे पूर्व-संस्कार-संस्कृताम् । ददर्श केवलं ध्वान्तं नान्यत् किम् अपि सर्वतः ॥ उवाच पुरतस् तस्मै तस्य दिव्या सरस्वती । कामः कृष्णाय गोविन्दाय गोपी-जन इत्य् अपि ॥ वल्लभाय प्रिया वह्नेर् अयं ते दास्यति प्रियम् । तप त्वं तप एतेन तव सिद्धिर् भविष्यति ॥ अथ तेपे स सुचिरं प्रीणन् गोविन्दम् अव्ययम् ॥ इत्य् आदि ॥ श्री-शुकः ॥८॥ [९] अथ सा भगवत्ता च नारोपिता किन्तु स्वरूप-भूतैवेत्य् एतम् अर्थं पुनर् विशेषतः स्थापयितुं प्रकरणान्तरम् आरभ्यते । तत्र वस्तुनस् तस्य शक्तित्वम् आह । वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्त्व् इत्य् अस्य विशेषणाभ्याम् एव शिवदं ताप-त्रयोन्मूलनम् इति । [भ्प् १.१.२] शिवं परमानन्दः तद्-दानं स्वरूप-शक्त्या । ताप-त्रयं माया-शक्ति- कार्यं तद्-उन्मूलनं च तयैवेत ॥ श्री-व्यासः ॥९॥

[8] tad-āvirbhāvam āha sārdha-daśabhiḥ -- tasmai sva-lokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṃ na yat-param | vyapeta-saṅkleśa-vimoha-sādhvasaṃ sva-dṛṣṭavadbhir puruṣair abhiṣṭutam ||9|| pravartate yatra rajas tamas tayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kāla-vikramaḥ | na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ ||10|| śyāmāvadātāḥ śata-patra-locanāḥ piśaṅga-vastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ | sarve catur-bāhava unmiṣan-maṇi- praveka-niṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ | pravāla-vaidūrya-mṛṇāla-varcasaḥ parisphurat-kuṇḍala-mauli-mālinaḥ ||11|| bhrājiṣṇubhir yaḥ parito virājate lasad-vimānāvalibhir mahātmanām | vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyud abhrāvalibhir yathā nabhaḥ ||12|| śrīr yatra rūpiṇy urugāya-pādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ | preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priya-karma gāyatī ||13|| dadarśa tatrākhila-sātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajña-patiṃ jagat-patim | sunanda-nanda-prabalārhaṇādibhiḥ sva-pārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum ||14|| bhṛtya-prasādābhimukhaṃ dṛg-āsavaṃ prasanna-hāsāruṇa-locanānanam | kirīṃinaṃ kuṇḍalinaṃ catur-bhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā ||15|| adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥ-ṣoḍaśa-pañca-śaktibhiḥ | yuktaṃ bhagaiḥ svair itaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram ||16|| tad-darśanāhlāda-pariplutāntaro hṛṣyat-tanuḥ prema-bharāśru-locanaḥ | nanāma pādāmbujam asya viśva-sṛg yat pāramahaṃsyena pathādhigamyate ||17|| taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ prajā-visarge nija-śāsanārhaṇam | babhāṣa īṣat-smita-śociṣā girā priyaḥ priyaṃ prīta-manāḥ kare spṛśan ||18 [BhP 2.9.9-18] || tasmai bhagavad-ājñā-puraskāreṇa śrī-nārāyaṇāhvaya-puruṣa-nābhi- paṅkaje sthityaiva tat-toṣaṇais tapobhir bhajate brahmaṇe sabhājitas tena bhajanena vaśīkṛtaḥ san sva-lokaṃ vaikuṇṭhaṃ bhuvanottamaṃ bhagavān samyag darśayāmāsa | yad yato viakuṇṭhāt param anyad vaikuṇṭhaṃ paraṃ śreṣṭhaṃ na vidyate parama-bhagavad-vaikuṇṭhatvāt | yad vā, yad yato vaikuṇṭhāt paraṃ brahmākhyaṃ tattvaṃ paraṃ bhinnaṃ na bhavati | svarūpa- śakti-viśeṣāviṣkāreṇa māyayānāvṛtaṃ tad eva tad-rūpam ity arthaḥ | agre tv idaṃ vyaktīkariṣyate | tādṛśatve hetuḥ vyapeteti sva-dṛṣṭeto ca | avidyāsmitārāga-dveṣābhiniveśāḥ pañca kleśāḥ viimohas taiḥ vaicitryaṃ sādhvasaṃ bhayaṃ vyapetāni saṅkleśādīni yatra tam | svasya dṛṣṭaṃ darśanaṃ tad vidyate yeṣāṃ tair ātmavidbhir api abhitaḥ sarvāṃśenaiva stutaṃ ślāghitam | atha te munayo dṛṣṭvā nayanānanda-bhājanam | vaikuṇṭhaṃ tad-adhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayaṃ-prabham || bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca | pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam || [BhP 3.16.27-8] punas tādṛśatvam eva vyanakti, pravartate iti | yatra vaikuṇṭhe rajas tamaś ca na pravartate | tayor miśraṃ sahacaraṃ jaḍaṃ yat sattvaṃ na tad api | kintu anyad eva | tac ca yā suṣṭhu sthāpayiṣyamāṇā māyātaḥ parā bhagavat- svarūpa-śaktiḥ tasyāḥ vṛttitvena cid-rūpaṃ śuddha-sattvākhyaṃ sattvam iti tadīya-prakaraṇa eva sthāpayiṣyate | tad eva ca yatra pravartate ity arthaḥ | tathā ca nārada-pañcarātre jitante-stotre - lokaṃ vaikuṇṭha-nāmānaṃ divya-ṣaḍ-guṇa-saṃyutam | avaiṣṇavānām aprāpyaṃ guṇa-traya-vivarjitam || pādmottara-khaṇḍe tu vaikuṇḍha-nirūpaśo tasya sattvasyāprākṛtatvaṃ sphuṭam evaṃ darśitam | yataḥ prakṛti-vibhūti-varṇanānantaram - evaṃ prākṛta-rūpāyā vibhūte rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṃ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅgasvedajanita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṃ sanātanam | amṛtaṃ śāśvataṃ nityam anantaṃ paraṃ padam || śuddha-sattva-mayaṃ divyam akṣaraṃ brahmaṇaḥ padam || ityādi || prākṛta-guṇānāṃ parasparāvyabhicāritvaṃ tūktaṃ sāṅkhya-kaumudyāṃ - anyonya-mithuna-vṛttaya iti | taṭ-ṭīkāyāṃ ca anyonya-sahacarā avinābhāva- vartina iti yāvat | bhavati cātrāgamaḥ - anyonya-mithunāḥ sarve sarve sarvatra-gāminaḥ | rajaso mithunaṃ sattvam || ity ādy upakramya naiṣām ādiś ca saṃyogo viyogo copalabhyate || itīti || tasmād atra rajaso'sad-bhāvād asṛjyatvaṃ tamaso'sad-bhāvād anāśyatvaṃ prākṛta-sattvābhāvāc ca saccidānanda-rūpatvaṃ tasya darśitam | tatra hetur na ca kāla-vikramaḥ iti | kāla-vikrameṇa hi prakṛti-kṣobhāt sattvādayaḥ pṛthak kriyante | tasmād yatrāsau ṣaḍ-bhāva-vikāra-hetuḥ kāla-vikrama eva na pravartate tatra teṣām abhāvaḥ sutarām eveti bhāvaḥ | kiṃ ca teṣāṃ mūlata eva kuṭhāra ity āha na yatra māyeti | māyātra jagat-sṛṣṭy-ādi-hetur bhagavac-chaktir na tu kāpaṭya-mātram | raja-ādi-niṣedhenaiva tad-vyudāsāt | athavā yatra tayoḥ sambandhi sattvaṃ prākṛta-sattvaṃ yat tad api na pravartate | miśram apṛthag-bhūta-guṇa-trayaṃ pradhānaṃ ca | agre māyā- pradhānayor bhedo vivecanīyaḥ | kaimutyenoktam evārthaṃ draḍhayati | kim utāpare iti | tayor vimiśraṃ kiñcid rajas-tamo-miśraṃ sattvaṃ ca neti vyākhyā tu piṣṭa-peṣaṇam eva | sāmānyato rajas-tamo-niṣedhenaiva tat-pratipatteḥ | vakṣyate ca tasya sattvasya prākṛtād anytamatvaṃ dvādaśe śrī-nārāyaṇa-rṣiṃ prati mārkaṇḍeyena -- sattvaṃ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyāmayāḥ sthit-layodbhava-hetavo'sya | līlādhṛtā yad api sattvamayī praśāntyai nānye nṝṇāṃ vyasana-moha-bhiyaś ca yābhyām || tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ sva-dayitāṃ kuśalā bhajanti | yat sātvatāḥ puruṣa-rūpam uśanti sattvaṃ loko yato'bhayam utātma-sukhaṃ na cānyad || [BhP 12.8.39-40] iti || anayor arthaḥ | he īśa yad api sattvaṃ rajas tama iti tavaiva māyā-kṛtā līlāḥ | kathambhūtāḥ - asya viśvasya sthityādi-hetavaḥ tathāpi yā sattvamayī saiva praśāntyai prakṛṣṭa-sukhāya bhavati | nānye rajas tamo-mayyau | na kevalaṃ praśāntyabhāva-mātram anayoḥ | kintv aniṣṭaṃ cety āha vyasaneti | he bhagavan tasmāt tava śuklāṃ sattva-maya-līlādhiṣṭhātrīṃ tanuṃ śrī-viṣṇu- rūpāṃ kuśalā nipuṇā bhajanti sevante na tv anyāṃ brahma-rudra-rūpāṃ te bhajanti anusaranti | na tu dakṣa-bhairavādi-rūpām | kathambhūtāṃ svasya tavāpi dayitāṃ loka-śānti-karatvāt | nanu mama rūpam api sattvātmakam iti prasiddhaṃ | tarhi kathaṃ tasyāpi māyāmayatvam eva | nahi nahīty āha sātvatāḥ śrī-bhāgavatā yat sattvaṃ puruṣasya tava rūpaṃ prakāśam uśanti manyante yataś ca sattvāt loko vaikuṇṭhākhyaḥ prakāśate tad abhayam ātma-sukhaṃ para-brahmānanda- svarūpam evalakṣaṇa-svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣa ucyate | sattvaṃ viśuddhaṃ vasudeva-śabditaṃ yad īyate tatra pumān apāvṛtaḥ | [BhP 4.3.23] ityādy udāhariṣyamāṇānusārāt | agocaratve hetuḥ prakṛti-guṇaḥ | sattvam ity aśuddha-sattva-lakṣaṇa-prasiddhy-anusāreṇa tathābhūtaś cic-chakti-vṛtti- viśeṣaḥ sattvam iti saṅgati-lābhāc ca | tataś ca tasya svarūpa-śakti-vṛttitvena svarūpātmataivety uktam tad abhayam ātma-sukham iti | arthāntare bhagavad-vigrahaṃ prati rūpaṃ yad etad [BhP 2.8.2] ityādau śuddha-sattva- svarūpa-mātratva-pratijñābhaṅgaḥ | abhayam ity ādau prāñjalatā-hāniś ca bhavati | anyat padasyaikasyaiva rajas tamaś ceti dvir-āvṛttau pratipatti- gauravaṃ cotpadyate | pūrvam api nānye iti dvivacanenaiva parāmṛṣṭe | tasmād asti prasiddhād anyat svarūpa-bhūtaṃ sattvam | yad evaikādaśe yat kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśa [BhP 11.4.4] ityādau jñānaṃ svata ity atra ṭīkā-kṛn-mataṃ yasya svarūpa-bhūtāt sattvāt tanu- bhṛtāṃ jñānam ity anena | tathā paro rajaḥ savitur jāta-vedā devasya bharga [BhP 5.7.14] ity ādau śrī-bharata-jāpye tan-mataṃ paro rajaḥ rajasaḥ prakṛteḥ paraṃ śuddha-sattvātmakam ity ādinā | ataeva prākṛtāḥ sattvādayo guṇā jīvasyaiva na tv īśasyeti śrūyate | athaikādaśe sattvaṃ rajas tama iti guṇā jīvasya naiva me [BhP 11.25.12] iti | śrī-bhagavad-upaniṣatsu ca - ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye | matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi || tribhir guṇa-mayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat | mohitaṃ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam || daivī hy eṣā guṇa-mayī mama māyā duratyayā | mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te || iti [Gītā 7.12-4] yathā daśame - harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ | sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet || iti [BhP 10.88.5] śrī-viṣṇu-purāṇe ca - sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ | sa śuddhaḥ sarva-śuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu || iti [ViP 1.9.44] atra prākṛtā iti viśiṣya aprākṛtās tv anye guṇās tasmin santy eveti vyañjitaṃ tatraiva | hlādinī sandhinī saṃvit tvayy ekā sarva-saṃśraye | hlāda-tāpa-karī miśrā tvayi no guṇa-varjite || iti [ViP 1.12.69] tathā ca daśame devendreṇoktam -- viśuddha-sattvaṃ tava dhāma śāntaṃ tapomayaṃ dhvasta-rajas-tamaskam | māyāmayo'yaṃ guṇa-saṃpravāho na vidyate te'graṇānubandha || iti [BhP 10.27.4] ayam arthaḥ | dhāma svarūpa-bhūta-prakāśa-śaktiḥ | viśuddhatvam āha viśeṣaṇa-dvayena | dhvasta-rajas-tamaskaṃ tapo-mayam iti ca | tapo'tra jñānaṃ sa tapo'tapyateti śruteḥ | tapomayaṃ pracura-jñāna-svarūpam | jāḍyāṃśenāpi rahitam ity arthaḥ | ātmā jñāna-mayaḥ śuddha itivat | ataḥ prākṛta-sattvam api vyāvṛttam | ata eva māyāmayo'yaṃ sattvādi-guṇa-pravāhas te tava na vidyate | yato'sāv ajñānenaivānubandha iti | ataeva śrī-bhagavantaṃ prati brahmādīnāṃ sayuktikam -- sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya-upāyanaṃ vapuḥ | veda-kriyā-yoga-tapaḥ-samādhibhis tavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate || sattvaṃ na ced dhātar idaṃ nijaṃ bhaved vijñānam ajñāna-bhidāpamārjanam | guṇa-prakāśair anumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ || [BhP 10.2.34-35] ayam arthaḥ | sattvaṃ tena prakāśamānatvāt tad-abhinnatayā rūpitaṃ vapur bhavān śrayate prakaṭayati | kathambhūtaṃ sattvaṃ viśuddham | anyasya rajas-tamobhyām amiśrasyāpi prākṛtatvena jāḍyāṃśa-saṃvalitatvān na viśeṣeṇa śuddhatvam | etat tu svarūpa-śakty-ātmatvena tad-aṃśasyāpy asparśād atīva śuddham ity arthaḥ | kim arthaṃ śraye | śarīriṇāṃ sthitau nija- caraṇāravinde manaḥsthairyāya sarvatra bhakti-sukhād anasyaiva tvadīya- mukhya-prayojanatvād iti bhāvaḥ | bhakti-yoga-vidhānārtham iti [BhP 1.8.19] śrī-kuntī-vākyāt | kathambhūtaṃ vapuḥ śreyasāṃ sarveṣāṃ puruṣārthānām upāyanam āśrayam | nityānanda-paramānanda-rūpam ity arthaḥ | ato vapuṣas tava ca bheda- nirdeśo'yam aupacārika eveti bhāvaḥ | ataeva yena vapuṣā yad vapur ālambanenaiva janas tavārhaṇaṃ pūjāṃ karoti | kaiḥ sādhanaiḥ vedādibhis tvad-ālambakair ity arthaḥ | sādhāraṇais tv arpitair eva tvad-arhaṇa- prāyatāsiddhāv api | vapuṣo'napekṣatvāt | tādṛśa-vapuḥ-prakāśa-hetutvena svarūpātmakatvaṃ spaṣṭayanti | he dhātaś ced yadi idaṃ sattvaṃ yat tava nijaṃ vijñānam anubhavaṃ tadātmikā sva-prakāśatā-śaktir ity arthaḥ | tan na bhavet | tarhi tu ajñāna-bhidā sva- prakāśasya tavānubhava-prakāra eva mārjanaṃ śuddhim avāpa | saiva jagati paryavasīyate na tu tavānubhava-leśo'pīty arthaḥ | nanu prākṛta-sattva-guṇenaiṣa bhavatu kiṃ nijenety āha | prākṛta-guṇa- prakāśair bhavān kevalam anumīyate na tu sākṣātkriyata ity arthaḥ | athavā tava vijñāna-rūpam ajñāna-bhidāyā apamārjanaṃ ca yan nijaṃ sattvaṃ tad yadi na bhaven nāvirbhavati tadaiva prākṛta-sattvādi-guṇa-prakāśair bhavān anumīyate tvan-nija-sattāvirbhāveṇa tu sākṣāt-kriyata evety arthaḥ | tad eva spaṣṭayituṃ tatrānumāne dvaividhyam āhur yasya guṇaḥ prakāśata iti | asvarūpa-bhūtasyaiva sattvādi-guṇasya tvad-avyabhicāri sambandhitva-mātreṇa vā tvad eva prakāśyamānatā-mātreṇa vā tval-liṅgatvam ity arthaḥ | yathā aruṇodayasya sūryodaya-sānnidhya-liṅgatvaṃ yathā vā dhūmasyāgni- liṅgatvam iti tata ubhayathāpi tava sākṣātkāre tasya sādhakatamatvābhāvo yukta iti bhāvaḥ | tad evam aprākṛta-sattvasya tadīya-sva-prakāśatā-rūpatvaṃ yena svaprakāśasya tava sākṣātkāro bhavatīti sthāpitam | atra ye viśuddha-sattvaṃ nāma prākṛtam eva rajas-tamaḥ-śūnyaṃ matvā tat-kāryaṃ bhagavad- vigrahādikaṃ manyante te tu na kenāpy anugṛhītāḥ | rajaḥ- sambandhābhāvena svataḥ praśānta-svabhāvasya sarvatrodāsīnatākṛti-hetos tasya kṣobhāsambhavāt vidyāmayatvena yathāvasthita-vastu-prakāśitāmātra- dharmatvāt, tasya kalpanāntarāyogyatvāc ca | tad uktam api agocarasya gocaratve hetuḥ prakṛti-guṇaḥ sattvam | gocarasya bahurūpatve rajaḥ | bahurūpasya tirohitatve rajaḥ | tathā parasparodāsīnatve sattvam | upakāritve rajaḥ | apakāritve tamaḥ | gocaratvādīni sthit-sṛṣṭi-saṃhārāḥ udāsīnatvādīni ceti | atha rajo-leśe tatra mantavye viśuddha-padavaiyarthyam ity alaṃ tan-mata- rajo-ghaṭa-praghaṭṭanayeti | pādmottara-khaṇḍe tu vaikuṇṭha-nirūpaṇe tasya sattvasyāprākṛtatvaṃ sphuṭam eva darśitam | yata uktaṃ prakṛti-vibhūti- varṇanānantaram | evaṃ prākṛta-rūpāya vibhūter rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṃ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅga-sveda-janita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyomni tripād-bhūtaṃ sanātanam | amṛtaṃ śāśvataṃ nityam anantaṃ paraṃ padam || śuddha-sattva-mayaṃ divyam akṣaraṃ brahmaṇaḥ padam || ityādi | tad etat samāptaṃ prāsaṅgikaṃ śuddha-sattva-vivecanam | atha pravartate ityādi prakṛtam eva padyaṃ vyākhyāyate | nanu guṇādy-abhāvān nirviśeṣa evāsau loka ity āśaṅkya tatra viśeṣas tasyāḥ śuddha-sattvātmikāyāḥ svarūpānatirikta-śakter eva vilāsa-rūpa iti dyotayaṃs tam eva viśeṣaṃ darśayati harer iti | surāḥ sattva-prabhavāḥ asurāḥ rajas- tamaḥ-prabhavāḥ tair arcitāḥ | tebhyo'rhattamā ity arthaḥ | guṇātītatvād eveti bhāvaḥ | tān eva varṇayati śyāmāvadātā iti | śyāmāś ca avadātā ujjvalāś ca te | pītavastrāḥ supeśaso'tisukumārāḥ unmiṣanta iva prabhāvanto maṇipravekā maṇy-uttamā yeṣu tāni niṣkāṇi padakāny ābharaṇāni yeṣāṃ te suvarcasas tejasvinaḥ | pravāleti [2.9.11] | ke'pi tebhyaḥ śrī-bhagavat-sārūpyaṃ labdhavadbhyo'nye pravālādi-sama-varṇāḥ | punar api lokaṃ varṇayati bhrājiṣṇubhir iti | śrīr yatreti śrīḥ svarūpa-śaktiḥ rūpiṇī tat-preyasī-rūpā mānaṃ pūjāṃ vibhūtibhiḥ rūpiṇī tat preyasī-rūpā mānaṃ pūjāṃ vibhūtibhiḥ sva-sakhī-rūpābhiḥ | preṅkhamāndolanaṃ śritā vilāsena | kusumākāro vasantas tad-anugā bhramarās tair vividhaṃ gīyamānā | svayaṃ priyasya hareḥ karma gāyantī bhavati | dadarśeti tatra loka iti prāktanānāṃ yac-chabdānāṃ viśeṣyaṃ akhila- sātvatāṃ sarveṣāṃ sātvatānāṃ yādava-vīrāṇāṃ patiḥ śriyaḥ patir yajña-patiḥ prajāpatir dhiyāṃ patir loka-patir dharāpatiḥ | patir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatāṃ prasīdatāṃ me bhagavan satāṃ patiḥ || ity [BhP 2.4.20] etad vākya-saṃvāditvāt | śrī-bhāgavata-mate śrī-kṛṣṇasyaiva svayaṃ-bhagavattvena pratipādayiṣyamānatvāt | tac caitad anantaraṃ brahmaṇe catuḥślokī-rūpaṃ bhāgavataṃ śrī-bhagavatopadiṣṭam | tatra ca - purā mayā proktam ajāya nābhye padme niṣaṇṇāya mamādi-sarge | jñānaṃ paraṃ man-mahimāvabhāsaṃ yat sūrayo bhāgavataṃ vadanti || iti tṛtīye [BhP 3.4.13] uddhavaṃ prati śrī-kṛṣṇa-vākyānusāreṇa || yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃś ca prahiṇoti tasmai | taṃ ha devam ātma-buddhi-prakāśaṃ mumukṣur vai śaraṇam amuṃ vrajet || iti [GTU 1.22] śrī-gopāla-tāpany-anusāreṇa ca tasmai vopadeṣṭṛtva-śruteḥ || tadu hovāca brahmasavanaṃ carato me dhyātaḥ stutaḥ parārdhānte so'budhyata gopaveśo me puruṣaḥ purastādāvirbabhūveti śrīgopālatāpany- anusāreṇaiva kvacit kalpe śrī-gopāla-rūpeṇa ca sṛṣṭyādāv ittham eva brahmaṇe darśita-nija-rūpatāṃ tad-dhāmno mahā-vaikuṇṭhatvena śrī-kṛṣṇa- sandarbhe sādhayiṣyamāṇatvāc ca dvārakāyāṃ prākaṭyāvasare śruta- sunanda-nandādi-sāhacaryeṇa śrī-prabalādayo'pi jñeyāḥ | yathoktaṃ prathame sunanda-nanda-śīrṣaṇyā ye cānye sātvata-rṣabhā iti [BhP 1.14.32]| bhṛtya-prasādeti [2.9.15] | dṛg evāsava iva draṣṭṝṇāṃ madakarī yasya tam | śriyā vakṣo-vāma-bhāge svarṇa-rekhākārayā | adhyarhaṇīyeti catasraḥ śaktayo dharmādyāḥ | pādmottara-khaṇḍe yoga-pīṭhe ta eva kathitāḥ | na bahiraṅgā adharmādyā iti | tathā hi, dharma-jñāna tathaiśvarya- vairāgyaiḥ pāda-vigrahaiḥ | ṛg-yajuḥ-sāmātharvāṇa- rūpair nityaṃ vṛtaṃ kramād || iti | samastāntas tathā śabda-prayogas tv ārṣaḥ | ṣoḍaśa-śaktayaś caṇḍādyāḥ | tathā ca tatraiva - caṇḍādi-dvāra-pālais tu kumudādyaiḥ surakṣitā iti | nagarīti pūrveṇānvayaḥ | te ca - caṇḍa-pracaṇḍau prāg-dvāre yāmye bhadra-subhadrakau | vāruṇyāṃ jaya-vijayau saumye dhātṛ-vidhātarau || kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīko'tha vāmanaḥ | śaṅke karṇaḥ sarva-netraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ || ete dikpatayaḥ proktāḥ puryām atra suśobhane || iti | kumudādayas tu dvau dvāv āgneyādi-dik-pataya iti śeṣaḥ | pañca-śaktayaḥ kūrmādyāḥ | tathā ca tatraiva - kūrmaś ca nāgarājaś ca vanateyas trayīśvaraḥ | chandāṃsi sarva-mantrāś ca pīṭha-rūpatvam āsthitā || iti || trayīśvara iti vainateya-viśeṣaṇam | tasya chandomayatvāt | yadyapy uttara-khaṇḍa-vacanaṃ tat parama-vyoma-paraṃ tathāpi tat- sādṛśyāgamādi-prasiddheś ca śrī-kṛṣṇa-yoga-pīṭham api ca tadvaj jñeyam | atra ṣoḍaśa-śaktayaḥ sākṣāt śrī-kṛṣṇa eva śrī-kṛṣṇa-sandarbhe purastād udāhariṣyamāṇa-prabhāsa-khaṇḍa-vacanāt śrutālambinyādaya eva vā jñeyā iti | svaiḥ svarūpa-bhūtair aiśvaryādibhir yuktam | itaratra yogiṣu adhruvaiḥ prāptair ity arthaḥ | sva-svarūpa eva dhāmāni śrī-vaikuṇṭhe ramamāṇaṃ ataeveśvaram | katham api parādhīna-siddhatvābhāvāt | tad-darśaneti [2.9.17] | yat padāmbujaṃ pāramahaṃsyena pathādhigamyata iti saccidānanda-ghanatvaṃ tasya vyanakti | tvaṃ prīyamāṇam iti taṃ brahmāṇaṃ bhagavān babhāṣe | prajā-visarge kārye nijasya svāṃśa-bhūtasya puruṣasya śāsane'rhaṇaṃ yogyam | nanv asau puruṣa eva tam anugṛhṇātu śrī-bhagavatas tu parāvasthatvāt tena prākṛta-sṛṣṭi-kartrā sambandho'pi na sambandha ity āśaṅkya tasya bhakta- vātsalyātiśaya evāyam ity āha, priyaṃ tasmin premavantam | yataḥ so'pi priyaḥ prema-vaśaḥ | tatrāpi prīyamāṇām iti prītamanā iti ca viśeṣaṇaṃ tadānīṃ premollāsātiśaya-dyotakam | taṃ prati bhagavac-cihna- darśanena tasyāpi tatra prīty-atiśayaṃ vyañjayati īṣat-smita-rociṣā gireti kare spṛśann iti ca | asya śrī-kṛṣṇopāsakatvaṃ śrī-gopāla-tāpanī-vākyena darśitam | tathā ca brahma-saṃhitāyāṃ [5.22-5] - tatra brahmābhavad bhūyaś caturvedī caturmukhaḥ | sa jāto bhagavac-chaktyā tat-kālaṃ kila coditaḥ || sisṛkṣāyāṃ matiṃ cakre pūrva-saṃskāra-saṃskṛtām | dadarśa kevalaṃ dhvāntaṃ nānyat kim api sarvataḥ || uvāca puratas tasmai tasya divyā sarasvatī | kāmaḥ kṛṣṇāya govindāya gopī-jana ity api || vallabhāya priyā vahner ayaṃ te dāsyati priyam | tapa tvaṃ tapa etena tava siddhir bhaviṣyati || atha tepe sa suciraṃ prīṇan govindam avyayam || ity ādi || śrī-śukaḥ ||8|| [9] atha sā bhagavattā ca nāropitā kintu svarūpa-bhūtaivety etam arthaṃ punar viśeṣataḥ sthāpayituṃ prakaraṇāntaram ārabhyate | tatra vastunas tasya śaktitvam āha | vedyaṃ vāstavam atra vastv ity asya viśeṣaṇābhyām eva śivadaṃ tāpa-trayonmūlanam iti | [BhP 1.1.2] śivaṃ paramānandaḥ tad-dānaṃ svarūpa-śaktyā | tāpa-trayaṃ māyā-śakti- kāryaṃ tad-unmūlanaṃ ca tayaiveta || śrī-vyāsaḥ ||9||

[१०] ते च माया-शक्ति-स्वरूप-शक्ती परस्पर-विरुद्धे तथा तयोर् वृत्तयश् च स्व-स्व-गण एव परस्पर-विरुद्धा अपि बह्व्यः । तथापि तासाम् एकं निधानं तद् एवेत्य् आह । यच्-छक्तयो वदतां वादिनां वै विवाद-संवाद-भुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुर् आत्म-मोहं तस्मै नमो æनन्त-गुणाय भूम्ने ॥ [भ्प् ६.४.२६] स्पष्टम् ॥ दक्सः श्री-पुरुषोत्तमम् ॥१०॥

[10] te ca māyā-śakti-svarūpa-śaktī paraspara-viruddhe tathā tayor vṛttayaś ca sva-sva-gaṇa eva paraspara-viruddhā api bahvyaḥ | tathāpi tāsām ekaṃ nidhānaṃ tad evety āha | yac-chaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivāda-saṃvāda-bhuvo bhavanti | kurvanti caiṣāṃ muhur ātma-mohaṃ tasmai namo ænanta-guṇāya bhūmne || [BhP 6.4.26] spaṣṭam || daksaḥ śrī-puruṣottamam ||10||

[११] तथा - यस्मिन् विरुद्ध-गतयो ह्य् अनिशं पतन्ति विद्यादयो विविध-शक्तय आनुपूर्व्यात् । तद् ब्रह्म विश्व-भवम् एकम् अनन्तम् आद्यम् आनन्द-मात्रम् अविकारम् अहं प्रपद्ये ॥ [भ्प् ४.९.१६] आनुपूर्व्या स्व-स्व-वर्गे उत्तम-मध्यम-कनिष्ठ-भावेन वर्तमाना विविध-शक्तयः प्रायः परस्परं विरुद्ध-गतयोऽपि यस्मिन् यद् आश्रित्य अनिशं पतन्ति स्व-स्व-व्यापारं कुर्वन्ति ॥ ध्रुवः श्री-पृश्निगर्भम् ॥११॥

[11] tathā - yasmin viruddha-gatayo hy aniśaṃ patanti vidyādayo vividha-śaktaya ānupūrvyāt | tad brahma viśva-bhavam ekam anantam ādyam ānanda-mātram avikāram ahaṃ prapadye || [BhP 4.9.16] ānupūrvyā sva-sva-varge uttama-madhyama-kaniṣṭha-bhāvena vartamānā vividha-śaktayaḥ prāyaḥ parasparaṃ viruddha-gatayo'pi yasmin yad āśritya aniśaṃ patanti sva-sva-vyāpāraṃ kurvanti || dhruvaḥ śrī-pṛśnigarbham ||11||