Sections 147–158

[१४७] अथ पूर्ववत् स्थैर्य-विरोधी बाल्यादि-चाञ्चल्यम् अपि गुणत्वेनैव स्फुटं दृश्यते । यथा वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये [भ्प् १०.८.२९] इत्य् आदि । अथ रक्त-लोकत्वं च यथाह- स्निग्ध-स्मितावलोकेन वाचा पीयूष-कल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्री-निकेतेन चात्मना ॥ इमं लोकम् अमुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्त- क्षण-स्त्री-क्षण-सौहृदः ॥ [भ्प् ३.३.२०-२१] रजन्या दत्तावसरः स्त्रीणां क्षणं उत्सव-रूपं सौहृदं यस्य ॥ ॥ ३.३ ॥ श्रीमान् उद्धवः ॥ १४७ ॥

[147] atha pūrvavat sthairya-virodhī bālyādi-cāñcalyam api guṇatvenaiva sphuṭaṃ dṛśyate | yathā vatsān muñcan kvacid asamaye [BhP 10.8.29] ity ādi | atha rakta-lokatvaṃ ca yathāha- snigdha-smitāvalokena vācā pīyūṣa-kalpayā | caritreṇānavadyena śrī-niketena cātmanā || imaṃ lokam amuṃ caiva ramayan sutarāṃ yadūn | reme kṣaṇadayā datta- kṣaṇa-strī-kṣaṇa-sauhṛdaḥ || [BhP 3.3.20-21] rajanyā dattāvasaraḥ strīṇāṃ kṣaṇaṃ utsava-rūpaṃ sauhṛdaṃ yasya || || 3.3 || śrīmān uddhavaḥ || 147 ||

[१४८] अत्र एवं लीला-नर-वपुः [भ्प् १०.२३.३३] इत्य्-आदिकम् अपि उदाहार्यम् । एवम् अपि यद् असुराणाम् अपरक्तत्वम् । तत्र कारणम् आह- पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रियः समृद्धिभिः पूरुष-बुद्धि-साक्षिणाम् । अकल्प एषाम् अधिरोढुम् अञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ [भ्प् ४.३.२१] स्पष्टम् । ॥ ४.३ ॥ श्री-शिवः ॥ १४८ ॥ [१४९] यद्यप्य् एषां गुणानां सर्वेषाम् अपि भगवति नित्यत्वम् एव तथापि तत्-तल्- लीला-सिद्ध्य्-अर्थं तेषां क्वचित् कस्यचित् प्रकाशः कस्यचिद् अप्रकाशश् च भवति । अतएवाह- अश्रूयन्ताशिषः सत्यास् तत्र तत्र द्विजेरिताः । नानुरूपानुरूपाश् च निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ [भ्प् १.११.१९] निर्गुणस्य मध्य-पद-लोपेन निर्गता गुणेभ्यो गुणा यस्य तस्य, प्राकृत- गुणातीत-नित्य- (पगे ८३) गुणस्य नानुरूपाः नित्य-तत्-परिपूर्णत्वेन लाभान्तरायोगात् । गुणात्मनः तदाशीर्वादाङ्गीकार-द्वारा तत्-तद्-गुण- विशेष-प्रवर्तक-निवर्तकस्य अनुरूपाश् च । तद्-अङ्गीकारे हेतुः सत्या इति । तद् एवं प्रकाशनाप्रकाशन-हेतोर् एव श्री-भगवतश् चन्द्र-पर- परार्धोज्ज्वलतादिके सत्य् अपि तल्-लीला-माधुर्य-विस्तारकस् तमिस्रादि- व्यवहारः सिध्यति । ॥ १.१० ॥ श्री-सूतः ॥ १४९ ॥

[148] atra evaṃ līlā-nara-vapuḥ [BhP 10.23.33] ity-ādikam api udāhāryam | evam api yad asurāṇām aparaktatvam | tatra kāraṇam āha- pāpacyamānena hṛdāturendriyaḥ samṛddhibhiḥ pūruṣa-buddhi-sākṣiṇām | akalpa eṣām adhiroḍhum añjasā paraṃ padaṃ dveṣṭi yathāsurā harim || [BhP 4.3.21] spaṣṭam | || 4.3 || śrī-śivaḥ || 148 || [149] yadyapy eṣāṃ guṇānāṃ sarveṣām api bhagavati nityatvam eva tathāpi tat-tal- līlā-siddhy-arthaṃ teṣāṃ kvacit kasyacit prakāśaḥ kasyacid aprakāśaś ca bhavati | ataevāha- aśrūyantāśiṣaḥ satyās tatra tatra dvijeritāḥ | nānurūpānurūpāś ca nirguṇasya guṇātmanaḥ || [BhP 1.11.19] nirguṇasya madhya-pada-lopena nirgatā guṇebhyo guṇā yasya tasya, prākṛta- guṇātīta-nitya- (page 83) guṇasya nānurūpāḥ nitya-tat-paripūrṇatvena lābhāntarāyogāt | guṇātmanaḥ tadāśīrvādāṅgīkāra-dvārā tat-tad-guṇa- viśeṣa-pravartaka-nivartakasya anurūpāś ca | tad-aṅgīkāre hetuḥ satyā iti | tad evaṃ prakāśanāprakāśana-hetor eva śrī-bhagavataś candra-para- parārdhojjvalatādike saty api tal-līlā-mādhurya-vistārakas tamisrādi- vyavahāraḥ sidhyati | || 1.10 || śrī-sūtaḥ || 149 ||

[१५०] अतएवावसर-विशेषं प्राप्य तत्-तद्-गुण-समुदाय-विशेषाविर्भावाद् एक एवासौ तत्र तत्र पृथक् पृथग् इव धीरोदात्तादि-व्यवहार-चतुष्टयम् अपि प्रकाशयति । तत्र धीरोदात्तो यथा - गम्भीरो विनयी क्षन्ता करुणः सुदृढ-व्रतः । अकत्थनो गूढ-गर्वो धीरोदात्तः सु-सत्त्व-भृत् ॥ [ब्र्स् २.१.२२६] इति । एते च गुणा गोवर्धनोद्धारणादि-शक्र-सम्भाषान्त-लीलायां व्यक्ताः सन्ति । अथ धीर-ललितः - विदग्धो नव-तारुण्यः परिहास-विशारदः । निश्चिन्तो धीर-ललितः स्यात् प्रायः प्रेयसी-वशः ॥ [ब्र्स् २.१.२३०] एते च श्रीमद्-व्रज-देवी-सहित-लीलायां सुष्ठु व्यक्ताः । अथ धीर-शान्तः शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहनश् च विवेचकः । विनयादि-गुणोपेतो धीर-शान्त उदीर्यते ॥ [ब्र्स् २.१.२३३] एते च तादृशानां युधिष्ठिरादीनां सन्निधौ तत्-पालन-लीलायाम् उज्जृम्भते । अथ धीरोद्धतः - मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः । विकत्थनश् च विद्वद्भिर् धीरोद्धत उदाहृतः ॥ [ब्र्स् २.१.२३६] एते च तादृशान् असुरान् प्राप्य क्वचिद् उदयन्ते । अतएव दुष्ट-दण्डन- हेतुत्वाद् एषां गुणत्वं च । तद् एवम् उद्दीपनेषु गुणा व्याख्याताः । अथ तेषु जातिर् द्विविधाः । तस्य तत्-सम्बन्ध-सम्बन्धिनां चेति । तत्र तस्य जातिर् गोपत्व-क्षत्रियत्वादिका । श्यामत्व-किशोरत्वादिकम् अन्यत्र तद्-उपमा- बुद्धि-जनकत्वं च । तत्-सम्बन्धिनां जातिस् तु गोत्वादिका ज्ञेया । अथोद्दीपनेषु क्रिया लीला एव । ताश् च द्विविधाः । तत्र तत्-सान्निध्येन मायया दर्शिताः । सृष्ट्य्-आदयो मायिक्यः । तदीय-श्री-विग्रह-चेष्टास् तु स्मित-विलास-खेलानृत्य-युद्धादयः स्वरूप-शक्तिमय्यः । श्री-विग्रहस्य स्वरूपानन्दैक-रूपत्वात् । रमयात्म-शक्त्या यद् यत् करिष्यति [भ्प् ३.९.२३] इति तृतीय-स्थ-ब्रह्म-स्तवाच् च । ईश्वरस्यापि तस्य वर्तत एव स्वाभाविकं तद्-इच्छा-कौतुकं लोकवत् तु लीला-कैवल्यम् [व्स् २.१.३३] इति न्यायेन । यथाह- एक एवेश्वरस् तस्मिन् सुर-कार्ये सुरेश्वरः । विहर्तु-कामस् तान् आह समुद्रोन्मथनादिभिः ॥ [भ्प् ८.६.१७] एक एवेश्वरः समर्थोऽपीति टीका च । अतएव तत्-तज्-जाति-लीलाभिनिवेशः श्रूयते, यथा विष्णु-धर्मोत्तरे- यस्यां यस्यां यदा योनौ प्रादुर्भवति कारणात् । तद्-योनि-सदृशं वत्स तदा लोके विचेष्टते ॥ संहर्तुं जगदीशानः समर्थोऽपि तदा नृप । तद्-योनि-सदृशोपायैर् वध्यान् हिंसति यादव ॥ इत्य् आदि । ॥ ८.६ ॥ श्री-शुकः ॥ १५० ॥

[150] ataevāvasara-viśeṣaṃ prāpya tat-tad-guṇa-samudāya-viśeṣāvirbhāvād eka evāsau tatra tatra pṛthak pṛthag iva dhīrodāttādi-vyavahāra-catuṣṭayam api prakāśayati | tatra dhīrodātto yathā - gambhīro vinayī kṣantā karuṇaḥ sudṛḍha-vrataḥ | akatthano gūḍha-garvo dhīrodāttaḥ su-sattva-bhṛt || [BRS 2.1.226] iti | ete ca guṇā govardhanoddhāraṇādi-śakra-sambhāṣānta-līlāyāṃ vyaktāḥ santi | atha dhīra-lalitaḥ - vidagdho nava-tāruṇyaḥ parihāsa-viśāradaḥ | niścinto dhīra-lalitaḥ syāt prāyaḥ preyasī-vaśaḥ || [BRS 2.1.230] ete ca śrīmad-vraja-devī-sahita-līlāyāṃ suṣṭhu vyaktāḥ | atha dhīra-śāntaḥ śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahanaś ca vivecakaḥ | vinayādi-guṇopeto dhīra-śānta udīryate || [BRS 2.1.233] ete ca tādṛśānāṃ yudhiṣṭhirādīnāṃ sannidhau tat-pālana-līlāyām ujjṛmbhate | atha dhīroddhataḥ - mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ | vikatthanaś ca vidvadbhir dhīroddhata udāhṛtaḥ || [BRS 2.1.236] ete ca tādṛśān asurān prāpya kvacid udayante | ataeva duṣṭa-daṇḍana- hetutvād eṣāṃ guṇatvaṃ ca | tad evam uddīpaneṣu guṇā vyākhyātāḥ | atha teṣu jātir dvividhāḥ | tasya tat-sambandha-sambandhināṃ ceti | tatra tasya jātir gopatva-kṣatriyatvādikā | śyāmatva-kiśoratvādikam anyatra tad-upamā- buddhi-janakatvaṃ ca | tat-sambandhināṃ jātis tu gotvādikā jñeyā | athoddīpaneṣu kriyā līlā eva | tāś ca dvividhāḥ | tatra tat-sānnidhyena māyayā darśitāḥ | sṛṣṭy-ādayo māyikyaḥ | tadīya-śrī-vigraha-ceṣṭās tu smita-vilāsa-khelānṛtya-yuddhādayaḥ svarūpa-śaktimayyaḥ | śrī-vigrahasya svarūpānandaika-rūpatvāt | ramayātma-śaktyā yad yat kariṣyati [BhP 3.9.23] iti tṛtīya-stha-brahma-stavāc ca | īśvarasyāpi tasya vartata eva svābhāvikaṃ tad-icchā-kautukaṃ lokavat tu līlā-kaivalyam [Vs 2.1.33] iti nyāyena | yathāha- eka eveśvaras tasmin sura-kārye sureśvaraḥ | vihartu-kāmas tān āha samudronmathanādibhiḥ || [BhP 8.6.17] eka eveśvaraḥ samartho'pīti ṭīkā ca | ataeva tat-taj-jāti-līlābhiniveśaḥ śrūyate, yathā viṣṇu-dharmottare- yasyāṃ yasyāṃ yadā yonau prādurbhavati kāraṇāt | tad-yoni-sadṛśaṃ vatsa tadā loke viceṣṭate || saṃhartuṃ jagadīśānaḥ samartho'pi tadā nṛpa | tad-yoni-sadṛśopāyair vadhyān hiṃsati yādava || ity ādi | || 8.6 || śrī-śukaḥ || 150 ||

[१५१] तत्र श्री-विग्रह-चेष्टा द्विविधाः । ऐश्वर्यमय्यो माधुर्य-मय्यश् चेति । तत्र निज-जन-प्रेममयत्वान् माधुर्य-मय्य एव रमणाधिक्ये हेतवः । यथैव परम-विस्मय-हर्षाभ्याम् आह- (पगे ८४) एवं निगूढात्म-गतिः स्व-मायया गोपात्मजत्वं चरितैर् विडम्बयन् । रेमे रमा-लालित-पाद-पल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्य-वद् ईश-चेष्टितः ॥ [भ्प् १०.१५.१९] श्री-नारायणादि-रूपेषु स्वाविर्भावेषु रमा-लालित-पाद-पल्लवोऽपि स्वेषु अलौकिकेष्व् अपि व्रज-वासिषु निरीक्ष्य तद्-वपुर् अलम् अम्बरे चरत् [भ्प् १०.१८.२७] इत्य् आदौ हलधर ईषद् अत्र सत् इति न्याय-लब्धेन तल्-लीला- माधुर्य-स्थितिः सन् लौकिकं यद् गोपात्मजत्वं तद् एव अलौकिक- गोपात्मजमयिश् चरितैर् विडम्बयन् अनुकुर्वन् रेमे स्वयम् अपि रतिम् उवाह । अतस् तादृश-रमणेषु यथा तद्-इच्छा । न तथा रमा-लालित-पाद- पल्लवत्वेऽपीति दर्शितम् । रमणम् एव दर्शयति । यथाधुनापि ग्राम्यैर् बालकैः समं कश्चिद् ग्रामाधिप-बालको रमते तद्वत् । तत्-तल्-लीला-प्रधान एव रमते न त्व् ऐश्वर्य-प्रधान इत्य् अर्थः । दृश्यते च तत्-तल्-लीलावेशः । स जात-कोप- स्फुरितारुणाधरः [भ्प् १०.९.६] इत्य् आदौ । रहोऽपि जात-तादृश-भावात् । तान् वीक्ष्य कृष्णः [भ्प् १०.१२.२७] इत्य् आदौ बालानां स्वकरापच्युतताजातानुतापाद् दिष्ट-कृतत्व-मननाच् च । अतएव तस्य तत्-तल्-लीलासु लोकानुसारि यद् यद् बुद्धि-कर्म-सौष्ठवं तत् तत् सुष्ठु मुनिभिर् अपि स-चमत्कारं वर्ण्यते । यथोक्तं श्री-शुकेन जरासन्ध-युद्धान्ते- स्थित्य्-उद्भवान्तं भुवन-त्रयस्य यः समीहिते ऽनन्त-गुणः स्व-लीलया । अन तस्य चित्रं पर-पक्ष-निग्रहस् तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ [भ्प् १०.५०.३०] इति । तेषु चरितेषु यद्-अलौकिकम् आसीत् तद् अपि तत्-तल्-लीला-रस-मात्रासक्तस्य तस्य स्वभाव-सिद्धैश्वर्यत्वेन लीलाख्या शक्तिर् एव स्वयं सम्पादितवतीत्य् आह ईशं तत्-तल्-लीलोचित-सुघट-दुर्घट-सर्वार्थ-साधकं चेष्टितं लीलैव यस्य स इति । यथोक्तम्- अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्न् इव । योग-मायोदयं वीक्ष्य मानुषीम् ईयुषो गतिम् ॥ [भ्प् १०.६९.३७] यथा च-- यद्य् एवं तर्हि व्यादेही- त्य् उक्तः स भगवान् हरिः । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडा-मनुज-बालकः ॥ [भ्प् १०.८.३६] सा तत्र ददृशे विश्वम् [भ्प् १०.८.३७] इति । अत्र यदि सत्य-गिरस् तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् [भ्प् १०.८.३५] इत्य् अन्ता तदीय-सरस-कृतैव लीला पूर्वम् उक्ता । अव्याहतैश्वर्य इत्य् आदिका तु तत्-तल्-लीला-शक्ति-कृतैव । सा च श्री- व्रजेश्वर्या वात्सल्य-पोषिके विस्मय-शङ्के पुष्णाति । नाहं भकृइतवान् अम्ब [भ्प् १०.८.३५] इति सम्भ्रमेण मिथ्यैव कृष्ण-वाक्यं च सत्यापयति । एवं श्री-दामोदर-लीलायां यावत् तस्य बन्धनेच्छा न जातासीत् तावद्-रज्जु- परम्पराभ्यस् तस्मिन् द्व्य्-अङ्गुलाधिकत्व-प्रकाशः । तद् उक्तं तद्-दामा [भ्प् १०.८.१५] इत्य् आदिना । यदा तु मातृ-श्रमेण तद्-इच्छा जाता तदा न तत्- प्रकाशः । तद् उक्तं - स्व-मातुः स्विन्न-गात्रायाः [भ्प् १०.९.१८] इत्य् आदिना । एवं श्री-कृष्ण-कृपा-दृष्टि-प्रभावेणैव विषमय-मोहात् सखीनां समुद्धरणं तद्-आवेशेनैव दावाग्नि-पाने चिकीर्षित-मात्रे स्वयं तन्- नाश इत्य् आदिकं ज्ञेयम् । क्रीडा-मनुज-बालक इति क्रीडया लीलया मनुजा- बालक-स्थितिं प्राप्तोऽपीत्य् अर्थः । अन्यत्र च क्रीडा-मानुष-रूपिणः [भ्प् १०.१६.६८] इति । एवं कार्य-मानुषः [भ्प् १०.१६.६०] इत्य् अत्रापि कार्यं क्रीडैव । तस्मात् साधु व्याख्यातम् एवं निगूढात्म-गतिः इत्य् आदि । ॥ १०.१५ ॥ श्री-शुकः ॥ १५१ ॥ (पगे ८५)

[151] tatra śrī-vigraha-ceṣṭā dvividhāḥ | aiśvaryamayyo mādhurya-mayyaś ceti | tatra nija-jana-premamayatvān mādhurya-mayya eva ramaṇādhikye hetavaḥ | yathaiva parama-vismaya-harṣābhyām āha- (page 84) evaṃ nigūḍhātma-gatiḥ sva-māyayā gopātmajatvaṃ caritair viḍambayan | reme ramā-lālita-pāda-pallavo grāmyaiḥ samaṃ grāmya-vad īśa-ceṣṭitaḥ || [BhP 10.15.19] śrī-nārāyaṇādi-rūpeṣu svāvirbhāveṣu ramā-lālita-pāda-pallavo'pi sveṣu alaukikeṣv api vraja-vāsiṣu nirīkṣya tad-vapur alam ambare carat [BhP 10.18.27] ity ādau haladhara īṣad atra sat iti nyāya-labdhena tal-līlā- mādhurya-sthitiḥ san laukikaṃ yad gopātmajatvaṃ tad eva alaukika- gopātmajamayiś caritair viḍambayan anukurvan reme svayam api ratim uvāha | atas tādṛśa-ramaṇeṣu yathā tad-icchā | na tathā ramā-lālita-pāda- pallavatve'pīti darśitam | ramaṇam eva darśayati | yathādhunāpi grāmyair bālakaiḥ samaṃ kaścid grāmādhipa-bālako ramate tadvat | tat-tal-līlā-pradhāna eva ramate na tv aiśvarya-pradhāna ity arthaḥ | dṛśyate ca tat-tal-līlāveśaḥ | sa jāta-kopa- sphuritāruṇādharaḥ [BhP 10.9.6] ity ādau | raho'pi jāta-tādṛśa-bhāvāt | tān vīkṣya kṛṣṇaḥ [BhP 10.12.27] ity ādau bālānāṃ svakarāpacyutatājātānutāpād diṣṭa-kṛtatva-mananāc ca | ataeva tasya tat-tal-līlāsu lokānusāri yad yad buddhi-karma-sauṣṭhavaṃ tat tat suṣṭhu munibhir api sa-camatkāraṃ varṇyate | yathoktaṃ śrī-śukena jarāsandha-yuddhānte- sthity-udbhavāntaṃ bhuvana-trayasya yaḥ samīhite 'nanta-guṇaḥ sva-līlayā | ana tasya citraṃ para-pakṣa-nigrahas tathāpi martyānuvidhasya varṇyate || [BhP 10.50.30] iti | teṣu cariteṣu yad-alaukikam āsīt tad api tat-tal-līlā-rasa-mātrāsaktasya tasya svabhāva-siddhaiśvaryatvena līlākhyā śaktir eva svayaṃ sampāditavatīty āha īśaṃ tat-tal-līlocita-sughaṭa-durghaṭa-sarvārtha-sādhakaṃ ceṣṭitaṃ līlaiva yasya sa iti | yathoktam- athovāca hṛṣīkeśaṃ nāradaḥ prahasann iva | yoga-māyodayaṃ vīkṣya mānuṣīm īyuṣo gatim || [BhP 10.69.37] yathā ca-- yady evaṃ tarhi vyādehī- ty uktaḥ sa bhagavān hariḥ | vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍā-manuja-bālakaḥ || [BhP 10.8.36] sā tatra dadṛśe viśvam [BhP 10.8.37] iti | atra yadi satya-giras tarhi samakṣaṃ paśya me mukham [BhP 10.8.35] ity antā tadīya-sarasa-kṛtaiva līlā pūrvam uktā | avyāhataiśvarya ity ādikā tu tat-tal-līlā-śakti-kṛtaiva | sā ca śrī- vrajeśvaryā vātsalya-poṣike vismaya-śaṅke puṣṇāti | nāhaṃ bhakṛitavān amba [BhP 10.8.35] iti sambhrameṇa mithyaiva kṛṣṇa-vākyaṃ ca satyāpayati | evaṃ śrī-dāmodara-līlāyāṃ yāvat tasya bandhanecchā na jātāsīt tāvad-rajju- paramparābhyas tasmin dvy-aṅgulādhikatva-prakāśaḥ | tad uktaṃ tad-dāmā [BhP 10.8.15] ity ādinā | yadā tu mātṛ-śrameṇa tad-icchā jātā tadā na tat- prakāśaḥ | tad uktaṃ - sva-mātuḥ svinna-gātrāyāḥ [BhP 10.9.18] ity ādinā | evaṃ śrī-kṛṣṇa-kṛpā-dṛṣṭi-prabhāveṇaiva viṣamaya-mohāt sakhīnāṃ samuddharaṇaṃ tad-āveśenaiva dāvāgni-pāne cikīrṣita-mātre svayaṃ tan- nāśa ity ādikaṃ jñeyam | krīḍā-manuja-bālaka iti krīḍayā līlayā manujā- bālaka-sthitiṃ prāpto'pīty arthaḥ | anyatra ca krīḍā-mānuṣa-rūpiṇaḥ [BhP 10.16.68] iti | evaṃ kārya-mānuṣaḥ [BhP 10.16.60] ity atrāpi kāryaṃ krīḍaiva | tasmāt sādhu vyākhyātam evaṃ nigūḍhātma-gatiḥ ity ādi | || 10.15 || śrī-śukaḥ || 151 || (page 85)

[१५२] अन्यत्र च पूर्व-रीत्यैवाह- कृत्वा तावन्तम् आत्मानं यावतीर् गोपयोषितः । रेमे स भगवांस् ताभिर् आत्मारामो ऽपि लीलया ॥ [भ्प् १०.३३.२०] तादृशोऽपि ताभिः सह रेमे । तस्यारविन्द-नयनस्य [भ्प् ३.१५.४३] इत्य् आदौ चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षर-जुषाम् अपि चित्त-तन्वोः इतिवत् । तत्र सर्वाभिर् एव युगपल्-लीलेच्छा यदा जाता तदैव तावत्-प्रकाशा अपि तथैव लीला-शक्त्या घटिता इत्य् आह कृत्वेति । लीलया लीला-शक्ति-द्वारैव, न तु स्व- द्वारा । तावन्तम् आत्मानम् आत्मनः प्रकाशं कृत्वा प्रकटय्य । ॥ १०.३३ ॥ श्री-शुकः ॥ १५२ ॥

[152] anyatra ca pūrva-rītyaivāha- kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ | reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo 'pi līlayā || [BhP 10.33.20] tādṛśo'pi tābhiḥ saha reme | tasyāravinda-nayanasya [BhP 3.15.43] ity ādau cakāra teṣāṃ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ itivat | tatra sarvābhir eva yugapal-līlecchā yadā jātā tadaiva tāvat-prakāśā api tathaiva līlā-śaktyā ghaṭitā ity āha kṛtveti | līlayā līlā-śakti-dvāraiva, na tu sva- dvārā | tāvantam ātmānam ātmanaḥ prakāśaṃ kṛtvā prakaṭayya | || 10.33 || śrī-śukaḥ || 152 ||

[१५३] तद् एवं माधुर्य-मय्या लीलाया उत्कर्षो दर्शितः । अस्यां माधुर्य-मय्यां च युगपद् विचित्र-लीला-विधानस्य तस्यापि रमणाधिक्य-हेतुत्वेन पूर्व- दर्शित-विलास-मय्य् एव श्री-शुकदेवादीनाम् अपि श्री-शिव-ब्रह्मादीनाम् अपि परम-मधुरत्वेन भासते । पूर्वत्र यथा इत्थं सतां ब्रह्म- सुखानुभूत्या [भ्प् १०.१२.११] च तादृशत्वेन वर्णनात् । उत्तरत्र शक्र-शर्व- परमेष्ठि-पुरोगाः [भ्प् १०.३५.१५], कश्मलं ययुर् इत्य् आदिषु तत्रैव मोह- श्रवणाच् च । अथ क्रीडा-मानुष-रूपिणस् तस्यान्या लोक-मर्यादा-मयी धर्मानुष्ठान- लीला तु धर्म-वीरादि-भक्तानाम् एव मधुरत्वेन भासते न तादृशानाम् । यथाह- ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तद्-अनुमोदिता । तच् छिक्षयन् लोकम् इमम् आस्थितः पुत्र मा खिदः ॥ [भ्प् १०.६९.६०] तत्र हि श्री-नारदो नाना-क्रीडान्तर-दर्शनेन सुखं लब्धवान् धर्मानुष्ठान-दर्शनेन तु खेदं तत्राह ब्रह्मन्न् इति । ॥ १०.६९ ॥ श्री-भगवान् नारदम् ॥ १५३ ॥

[153] tad evaṃ mādhurya-mayyā līlāyā utkarṣo darśitaḥ | asyāṃ mādhurya-mayyāṃ ca yugapad vicitra-līlā-vidhānasya tasyāpi ramaṇādhikya-hetutvena pūrva- darśita-vilāsa-mayy eva śrī-śukadevādīnām api śrī-śiva-brahmādīnām api parama-madhuratvena bhāsate | pūrvatra yathā itthaṃ satāṃ brahma- sukhānubhūtyā [BhP 10.12.11] ca tādṛśatvena varṇanāt | uttaratra śakra-śarva- parameṣṭhi-purogāḥ [BhP 10.35.15], kaśmalaṃ yayur ity ādiṣu tatraiva moha- śravaṇāc ca | atha krīḍā-mānuṣa-rūpiṇas tasyānyā loka-maryādā-mayī dharmānuṣṭhāna- līlā tu dharma-vīrādi-bhaktānām eva madhuratvena bhāsate na tādṛśānām | yathāha- brahman dharmasya vaktāhaṃ kartā tad-anumoditā | tac chikṣayan lokam imam āsthitaḥ putra mā khidaḥ || [BhP 10.69.60] tatra hi śrī-nārado nānā-krīḍāntara-darśanena sukhaṃ labdhavān dharmānuṣṭhāna-darśanena tu khedaṃ tatrāha brahmann iti | || 10.69 || śrī-bhagavān nāradam || 153 ||

[१५४] अथ पूर्ववद् एव कनिष्ठ-ज्ञानि-भक्तानाम् एव मधुरत्वेन भासमानां तद्-औदासीन्य-लीलाम् अप्य् आह- तस्यैवं रममाणस्य संवत्सर-गणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥ [भ्प् ३.३.२२] गृह-मेधेषु गार्हस्थ्योचित-धर्मानुष्ठानेषु वैराग्यम् औदासीन्यम् । ॥ ३.३ ॥ श्रीमान् उद्धवो विदुरम् ॥ १५४ ॥ [१५५] अथोद्दीपनेषु तदीय-द्रव्याणि च परिष्कारास्त्र-वादिक्र-स्थान-चिह्न- परिवार-भक्त-तुलसी-निर्माल्यादीनि । तत्र परिष्कारा वस्त्रालङ्कार- पुष्पादयः । ते च तदीयास् तत्-स्वरूप-भूतत्वेनैव भगवत्-सन्दर्भे दर्शिताः । तथापि भूषण-भूषणाङ्गम् [भ्प् ३.२.११] इति न्यायेन तत्- सौन्दर्य-सौरभ्यादि-परिष्क्रियमाणतयैव तं परिष्कुर्वन्ति न केवल-स्व- गुणेन । स च तत्-तद्-रूपान् तान् स्व-शक्ति-विलासान् प्राप्य स्वीय-तत्-तद्-गुणान् विशेषतः प्रकाशयतीति तस्य तत्-तद्-अपेक्षापि सिध्यति । अतएव पीताम्बर- धरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथ-मन्मथः [भ्प् १०.३२.२] इत्य् आदौ अभिव्यक्तासमोर्ध्व-सौन्दर्यस्यापि परिष्कारत्वेन वर्णितयोः स्रक्- पीताम्बअयोर् अपि तादृशत्वं गम्यते । ईदृशान्य् एव वासांसि नित्यं गिरि- वनेचराः [भ्प् १०.४१.३५] इति रजक-वाक्यं त्व् आसुर-दृष्ट्या श्री-विष्णु-पुराणे लौकिक-दृष्ट्यापि सुवर्णाञ्जन-चूर्णाभ्यां तौ तदा भूषिताम्बरौ [विप् ५.९.५] इत्य् उत्तमागमत्वावगमात् । तथा मूले च श्यामं हिरण्य-परिधिम् [भ्प् १०.२३.२२] इत्य् आदि । आस्तां तद् अपि कालिय-वरुण-गोविन्दाभिषेक-कर्तृ- महेन्द्राद्य्-उपहृतासख्य-वस्त्रादीनां तद्-दिने चावश्यं विचित्र- परिहितानां तेनान्यथा प्रतीयमानत्वम् एव जायते । ततः (पगे ८६) कंसाहृत-वाससां स्वीकारश् च तदीय-स्वरूप-शक्त्यैक-प्रादुर्भाव- रूपाणां नरकाहृत-कन्यानाम् इवेति ज्ञेयम् । अथास्त्राणि यष्टि-चक्रादीनि । वादित्राणि वेणु-शङ्खादीनि । स्थानानि वृन्दावन-मथुरादीनि । चिह्नानि पदाङ्कादीनि । परिवारा गोपयादवाद्याः । निर्मल्याणि गोपी-चन्दनादीनि यथायथं तत्र तत्र ज्ञेयानि । अथोद्दीपनेषु कालाश् च तदीय- जन्माष्टम्यादयः । तथा भक्तस्य स्व-योग्यता च तद्-उद्दीपनत्वेन दृश्यते । यथा- ततो रूप-गुणौदार्य- सम्पन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान्तम् आकृष्य स्मयन्ती जात-हृच्-छया ॥ [भ्प् १०.४२.९] स्पष्टम् । ॥ १०.४२ ॥ श्री-शुकः ॥ १५५ ॥

[154] atha pūrvavad eva kaniṣṭha-jñāni-bhaktānām eva madhuratvena bhāsamānāṃ tad-audāsīnya-līlām apy āha- tasyaivaṃ ramamāṇasya saṃvatsara-gaṇān bahūn | gṛhamedheṣu yogeṣu virāgaḥ samajāyata || [BhP 3.3.22] gṛha-medheṣu gārhasthyocita-dharmānuṣṭhāneṣu vairāgyam audāsīnyam | || 3.3 || śrīmān uddhavo viduram || 154 || [155] athoddīpaneṣu tadīya-dravyāṇi ca pariṣkārāstra-vādikra-sthāna-cihna- parivāra-bhakta-tulasī-nirmālyādīni | tatra pariṣkārā vastrālaṅkāra- puṣpādayaḥ | te ca tadīyās tat-svarūpa-bhūtatvenaiva bhagavat-sandarbhe darśitāḥ | tathāpi bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam [BhP 3.2.11] iti nyāyena tat- saundarya-saurabhyādi-pariṣkriyamāṇatayaiva taṃ pariṣkurvanti na kevala-sva- guṇena | sa ca tat-tad-rūpān tān sva-śakti-vilāsān prāpya svīya-tat-tad-guṇān viśeṣataḥ prakāśayatīti tasya tat-tad-apekṣāpi sidhyati | ataeva pītāmbara- dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ [BhP 10.32.2] ity ādau abhivyaktāsamordhva-saundaryasyāpi pariṣkāratvena varṇitayoḥ srak- pītāmbaayor api tādṛśatvaṃ gamyate | īdṛśāny eva vāsāṃsi nityaṃ giri- vanecarāḥ [BhP 10.41.35] iti rajaka-vākyaṃ tv āsura-dṛṣṭyā śrī-viṣṇu-purāṇe laukika-dṛṣṭyāpi suvarṇāñjana-cūrṇābhyāṃ tau tadā bhūṣitāmbarau [ViP 5.9.5] ity uttamāgamatvāvagamāt | tathā mūle ca śyāmaṃ hiraṇya-paridhim [BhP 10.23.22] ity ādi | āstāṃ tad api kāliya-varuṇa-govindābhiṣeka-kartṛ- mahendrādy-upahṛtāsakhya-vastrādīnāṃ tad-dine cāvaśyaṃ vicitra- parihitānāṃ tenānyathā pratīyamānatvam eva jāyate | tataḥ (page 86) kaṃsāhṛta-vāsasāṃ svīkāraś ca tadīya-svarūpa-śaktyaika-prādurbhāva- rūpāṇāṃ narakāhṛta-kanyānām iveti jñeyam | athāstrāṇi yaṣṭi-cakrādīni | vāditrāṇi veṇu-śaṅkhādīni | sthānāni vṛndāvana-mathurādīni | cihnāni padāṅkādīni | parivārā gopayādavādyāḥ | nirmalyāṇi gopī-candanādīni yathāyathaṃ tatra tatra jñeyāni | athoddīpaneṣu kālāś ca tadīya- janmāṣṭamyādayaḥ | tathā bhaktasya sva-yogyatā ca tad-uddīpanatvena dṛśyate | yathā- tato rūpa-guṇaudārya- sampannā prāha keśavam | uttarīyāntam ākṛṣya smayantī jāta-hṛc-chayā || [BhP 10.42.9] spaṣṭam | || 10.42 || śrī-śukaḥ || 155 ||

[१५६] तथा तद्-रस-विशेषेषु श्री-भगवद्-अङ्ग-विशेषा अपि उद्दीपन-वैशिष्ट्यं भजन्ते । यथा- श्रियो निवासो यस्योरः पान-पात्रं मुखं दृशाम् । बाहवो लोक-पालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ [भ्प् १.११.२७] श्रियः प्रेयस्याः । याः सर्वेषाम् एव प्रिय-वर्गाणां दृशश् चक्षूंषि तासाम् । लोक-पालानां पाल्यानाम् । सारङ्गाणां सर्वेषाम् अपि भक्तानां निवास आश्रयः । यथास्वं भावोद्दीपनत्वात् । ॥ १.११ ॥ श्री-सूतः ॥ १५६ ॥

[156] tathā tad-rasa-viśeṣeṣu śrī-bhagavad-aṅga-viśeṣā api uddīpana-vaiśiṣṭyaṃ bhajante | yathā- śriyo nivāso yasyoraḥ pāna-pātraṃ mukhaṃ dṛśām | bāhavo loka-pālānāṃ sāraṅgāṇāṃ padāmbujam || [BhP 1.11.27] śriyaḥ preyasyāḥ | yāḥ sarveṣām eva priya-vargāṇāṃ dṛśaś cakṣūṃṣi tāsām | loka-pālānāṃ pālyānām | sāraṅgāṇāṃ sarveṣām api bhaktānāṃ nivāsa āśrayaḥ | yathāsvaṃ bhāvoddīpanatvāt | || 1.11 || śrī-sūtaḥ || 156 ||

[१५७] क्वचिद् विरोधिनोऽपि प्रतियोगि-मुखेन तद्-उद्दीपना भवन्ति । सूर्यादि-तापा इव जलाभिलाषस्य । यथा- श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीय-नृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलह-शङ्कितः ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृ-स्नेह-परिप्लुतः । [भ्प् १०.५३.२०-२१] इत्य् आदि । एवं वात्सल्यादौ श्री-कृष्णस्य धूलि-पङ्क-क्रीडादि-कृत-मालिन्यादयोऽपि ज्ञेयाः । कान्त-भावादौ वृद्धादि-प्रातिकूल्यादयोऽपि यदा च ते भयानकादि-गौण-रस-सप्तकं जनयन्ति तदापि पञ्च-विध-मुख्य-प्रीति- रस-पोषकताम् एव प्रपद्यन्ते । यथोक्तं भक्ति-रसामृत-सिन्धौ- अमी पञ्चैव शान्ताद्या हरेर् भक्ति-रसा मताः । एषु हास्यादयः प्रायो बिभ्रति व्यभिचारिताम् ॥ [ब्र्स् ४.७.१४] इति । ॥ १०.५३ ॥ श्री-शुकः ॥ १५७ ॥

[157] kvacid virodhino'pi pratiyogi-mukhena tad-uddīpanā bhavanti | sūryādi-tāpā iva jalābhilāṣasya | yathā- śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya-nṛpodyamam | kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalaha-śaṅkitaḥ || balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛ-sneha-pariplutaḥ | [BhP 10.53.20-21] ity ādi | evaṃ vātsalyādau śrī-kṛṣṇasya dhūli-paṅka-krīḍādi-kṛta-mālinyādayo'pi jñeyāḥ | kānta-bhāvādau vṛddhādi-prātikūlyādayo'pi yadā ca te bhayānakādi-gauṇa-rasa-saptakaṃ janayanti tadāpi pañca-vidha-mukhya-prīti- rasa-poṣakatām eva prapadyante | yathoktaṃ bhakti-rasāmṛta-sindhau- amī pañcaiva śāntādyā harer bhakti-rasā matāḥ | eṣu hāsyādayaḥ prāyo bibhrati vyabhicāritām || [BRS 4.7.14] iti | || 10.53 || śrī-śukaḥ || 157 ||

[१५८] तद् एवम् उद्दीपना उद्दिष्टाः । एषु च श्री-वृन्दावन-सम्बन्धिनस् तु प्रकृष्टाः । अहो यत्र सर्वेषाम् एव परम-प्रीत्य्-एकास्पदस्य श्री- कृष्णस्यापि परम-प्रीत्य्-आस्पदत्वं श्रूयते-वृन्दावनं गोवर्धनम् [भ्प् १०.११.१६] इत्य् आदौ, श्लाघितं च स्वयम् एव अहो अमी देव-वरामरार्चितम् [भ्प् १०.१५.५] इत्य् आदिभिः । तथा तदीय-परम-भक्तैश् च तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म [भ्प् १०.१४.३४] इत्य् आदिना, आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् [भ्प् १०.४७.६१] इत्य् आदिना, वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं [भ्प् १०.२१.१०] इत्य् आदिना च । अतएव श्री-कृष्णस्यापि तत्रस्थाः प्रकाशा लीलाश् च परम-वरीयांसः । यथा त्रैलोक्य-संमोहन- तन्त्रे तदीय-श्रीमद्-अष्टादशाक्षर-प्रस्तावे- सन्ति तस्य महा-भागा अवताराः सहस्रशः । तेषां मध्येऽवताराणां बालत्वम् अतिदुर्लभम् ॥ इति । बाल्यं च षोडश-वर्ष-पर्यन्तम् इति प्रसिद्धम् । तथा हरि-लीला-टीकायाम् उदाहृता स्मृतिः- गर्भस्थ-सदृशो ज्ञेय आष्टमाद् वत्सराच् छिशुः । बालश् चाषोडशाद् वर्षात् पौगण्डश् चेति प्रोच्यते ॥ इति । अन्यत्र च श्लाघितम्- नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महा-भागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः ॥ (पगे ८७) पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्य् अद्यापि कवयो यल् लोक-शमलापहम् ॥ [भ्प् १०.८.४६-४७] अतएव एकादशे सर्व-श्री-कृष्ण-चरित-कथान्ते सामान्यतः श्री-कृष्ण- चरितस्य भक्त्य्-उद्दीपनत्वम् उक्त्वा वैशिष्ट्य-विवक्षया बाल्य-चरितस्य पृथग्-उक्तिः -- इत्थं हरेर् भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बाल-चरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंस-गतौ लभेत ॥ [भ्प् ११.३१.२८] इति । सोऽयं च तत्-प्रकाश-लीलानाम् उत्कर्षो बहु-विधः । ऐश्वर्य-गतस् तावत् सत्य-ज्ञानानन्तानन्द-मात्रैक-रस-मूर्ति-ब्रह्माण्ड-कोटीश्वर- दर्शनादौ । कारुण्य-गतश् च पूतनायाम् अपि साक्षान् मातृ-गति-दाने, माधुर्य-गतस् तु ताव् अङ्घ्रि-युग्मम् अनुकृष्य सरीसृपन्तौ [भ्प् १०.८.२२] इत्य् आदौ, वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये [भ्प् १०.८.२९] इत्य् आदौ, गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यत् [भ्प् १०.११.७] इत्य् आदौ, क्वचिद् वादयतो वेणुम् [भ्प् १०.११.३९] इत्य् आदौ, क्वचिद् विनाशाय मनो दधद् व्रजात् [भ्प् १०.२१.१] इत्य् आदौ, क्वचिद् गायति गायत्सु [भ्प् १०.१५.१०] इत्य् आदौ, तं गो-रजश् छुरित-कुन्तल-बद्ध- बर्ह- [भ्प् १०.१५.४२] इत्य् आदौ, कृष्णस्य नृत्यतः केचिद् [भ्प् १०.१८.१०] इत्य् आदौ, धेनवो मन्द-गामिन्यः [भ्प् १०.२०.२६] इत्य् आदौ, अक्षण्वतां फलम् [भ्प् १०.२१.७] इत्य् आदौ, श्यामं हिरण्य-परिधिम् [भ्प् १०.२३.२२] इत्य् आदौ, भगवान् अपि ता रात्रीः [भ्प् १०.२९.१] इत्य् आदौ, वाम-बाहु-कृत-वाम-कपोलः [भ्प् १०.३५.२] इत्य् आदौ च । किं बहुना सर्वत्रैव सहृदयैः सर्व एवावगन्तव्यः । अथ अनुभावास् तु चित्त-स्थ-भावानाम् अवबोधकाः । [ब्र्स् २.२.१] । ते द्विविधाः - उद्भास्वराख्याः सात्त्विकाख्याश् च । तत्र भावजा अपि बहिश्- चेष्टा-प्राय-साध्या उद्भास्वराः । ते चोक्ताः - नृत्यं विलुठितं गीतं क्रोशनं तनु-मोटनम् । हुङ्कारो जृम्भणं श्वास-भूमा लोकानपेक्षिता । लाला-स्रवोऽट्टहासश् च घूर्णा-हिक्कादयोऽपि च ॥ [ब्र्स् २.२.२] इति । अथ सात्त्विकाः अन्तर्-विकारैक-जन्याः । यत्रान्तर्-विकारोऽपि तद्-अंश इति भावत्वम् अपि तेषां मन्यन्ते । तत्र- ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यम् अश्रु प्रलय इत्य् अष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥[ब्र्स् २.३.१६] एषु प्रलयो नष्ट-चेष्टता । भगवत्-प्रीति-हेतुक-प्रलये च बहिश्-चेष्टा- नाशः । नअ त्व् अन्तर्-भगवत्-स्फूर्त्य्-आदेर् अपि । यथोक्तं श्रीमद्-उद्धवम् उद्दिश्य- स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि-सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्ति-योगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ [भ्प् ३.२.४] इत्य् आदिना । शनकैर् भगवल्-लोकान् नृलोकं पुनर् आगतः ॥ [भ्प् ३.२.६] इत्य् अन्तेन । यथा गारुडे- जाग्रत्-स्वप्न-सुसुप्तेषु योग-स्थस्य च योगिनः । या काचिन् मनसो वृत्तिः सा भवेद् अच्युताश्रयः ॥ इति । अतएव तदानीं तत्-तद्-रसानाम् आस्वाद-भेद-स्फूर्तिर् अप्य् अवगन्तव्या । अथ सञ्चारिणः । ये व्यभिचारिणश् च भण्यन्ते । सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं [ब्र्स् २.४.२] इति (पगे ८८) विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति [ब्र्स् २.४.१] इति च निरुक्तेः । ते च त्रयस्त्रिंशत् - निर्वेदोऽथ विषादो दैन्यं ग्लानि-श्रमौ च मद-गर्वौ । शङ्का-त्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः ॥ मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्क-चिन्ता-मति-धृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च ॥ औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः ॥ [ब्र्स् २.४.४-६] एषां लक्षणम् उज्ज्वले दर्शनीयम् । एषु त्रासः कृष्ण-वत्सलादिषु भयानकादि-दर्शनात् । तद्-अर्थं तत्-सङ्गति-हानि-तर्केणात्मार्थं च भवति । निद्रा तच्-चिन्तया शून्य-चित्तत्वेन तत्-सङ्गत्य्-आनन्द-व्याप्त्या च भवति । श्रमः परमानन्द-मय-तद्-अर्थायास-तादात्म्यापत्तौ भवति । आलस्यं तादृश-श्रम-हेतुकं कृष्णेतर-सम्बन्धि-क्रिया-विषयकं भवति । बोधश् च तद्-दर्शनादि-वासनायाः स्वयम् उद्बोधेन भवतीत्य् आदिकं ज्ञेयम् । किं च निर्वेदादीनां चामीषां लौकिक-गुण-मय- भावायमानानाम् अपि वस्तुतो गुणातीतत्वम् एव तादृश-भगवत्-प्रीत्य्- अधिष्ठानत्वात् । अथैतत्-संवलनात्मको भगवत्-प्रीतिमयो रसोऽपि व्यञ्जित एव- स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथो ऽघौघ-हरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम् ॥ क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युत-चिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः ॥ [भ्प् ११.३.३१-३२] इत्य् अनेन । अत्र हरिर् आलम्बनो विभावः । स्मरणम् उद्दीपनः । स्मारणादिक उद्भास्वराख्योऽनुभावः । पुलकः सात्त्विकः । चिन्तादयः सञ्चारिणः । संजातया भक्त्येति स्थायी । भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृता इति तत्- संवलनम् । परं परम-रसात्मकं वस्त्व् इत्य् अर्थः । एष च भगवत्- प्रीति-मय-रसः पञ्चधा प्रीतेर् भेद-पञ्चकेन । ते च ज्ञान-भक्ति-मय- भक्ति-मय-वत्सल-मैत्री-मयोज्ज्वलाख्याः क्रमेण ज्ञेयाः । एतेषां च स्थायिनां भावान्तराश्रयत्वात् नियताधारत्वाच् च मुख्यत्वम् । तत्-प्रीति-सम्बन्धेनैव भागवत-रसान्तः-पातात् पञ्च-विधेषु प्रियेषु कादाचित्कोद्भवत्वेनानियताधारत्वाच् च गौणता । ततस् तदीय-रसानाम् अपि गौणता । तत्र मुख्याः मधुरेण समापयेत् इति न्यायेन गौण-रसानां रसाभासानाम् अप्य् उपरि विवरणीयाः । गौणाः सम्प्रति विव्रियन्ते । येषु विस्मयादयो विभाव-वैशिष्ट्य-वशेन स्वयं तत्-प्रीत्य्-उत्था अपि तत्-प्रीतिम् आत्म-सात्कृत्य वर्धमानाः स्थायितां प्रपद्यन्ते । ते च- अद्भुतो हास्य-वीरौ च रौद्रो भीषण इत्य् अपि । बीभत्सः करुणश् चेति गौणाः सप्त रसाः स्मृताः ॥ तत्र तत्-प्रीतिमयोऽयम् अद्भुतो रसः । यत्रालम्बनो लोकोत्तराकस्मिक- क्रियादिमत्त्वेन विस्मय-विषयः श्री-कृष्णः । तद्-आधारस् तत्-प्रियश् च । उद्दीपनास् तादृश-तच्-चेष्टाः । (पगे ८९) अनुभावाः नेत्र-विस्ताराद्याः । व्यभिचारिणश् चावेग-हर्षजाद्य्-आद्याः । स्थायी तत्-प्रीतिमयो विस्मयः । तद्- उदाहरणं च- चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् । गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ [भ्प् १०.६९.२] इत्य् आदिकं ज्ञेयम् । अथ तन्-मयो हास्यो रसः । तत्रालम्बनश् चेष्टा-वाग्-वेष-वैकृत्य- विशेषवत्त्वेन तत्-प्रीति-मय-हास-विषयः श्री-कृष्णः । तद्-आधारस् तत्- प्रियश् च । तथा यदि तद्-विशेषवत्त्वेनैव तत्-प्रियाप्रियौ च तत्-प्रीतिमय- हास-विषयौ भवतस् तदापि तत्-कारणस्य प्रीतेर् विषयः श्री-कृष्ण इति स एव मूलम् आलम्बनम् । हास्यस्यापि तद्-विशिष्टत्वेनैव प्रवृत्तेस् तु सुतराम् एव । अतः केवलस्य हासांशस्य विषयत्वेन विकृत-तत्-प्रियाप्रियौ बहिरङ्गाव् एवावलम्बनाव् इति । एवं दान-युद्ध-वीर-रसादिष्व् अपि ज्ञेयम् । उद्दीपनास् तु तज्-जनकस्य चेष्टावाग्-वेष-वैकृतादयः । अनुभावाश् च नासौष्ठ- गण्डकि-स्पन्दनादयः । व्यभिचारिणो हर्षालस्यावहित्थादयः । स्थायी च तत्-प्रीतिमयो हासः । स च स्व-विषयानुमोदनात्मकस् तद्-उत्प्रासात्मको वा चेतो-विकाशः । ततस् तद्-आत्मकत्वेन विषयोऽप्य् अस्यास्ति । तस्योदाहरणेऽनुमोदनात्मको यथा -- वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये क्रोश-सञ्जात-हासः [भ्प् १०.८.२९] इत्य् आदि, हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं [भ्प् १०.८.३०] इति, एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते [भ्प् १०.८.३१] इत्य् आदि इत्थं स्त्रीभिः सभन-नयन-श्री-मुखालोकिनीभिर् व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्य् उपालब्धुम् ऐच्छत् इत्य् अन्तम् । व्याख्यातस् तदीय-चापल्य-लक्षणोऽर्थो यस्यै सा । ॥ १०.८ ॥ श्री-शुकः ॥ १५८ ॥

[158] tad evam uddīpanā uddiṣṭāḥ | eṣu ca śrī-vṛndāvana-sambandhinas tu prakṛṣṭāḥ | aho yatra sarveṣām eva parama-prīty-ekāspadasya śrī- kṛṣṇasyāpi parama-prīty-āspadatvaṃ śrūyate-vṛndāvanaṃ govardhanam [BhP 10.11.16] ity ādau, ślāghitaṃ ca svayam eva aho amī deva-varāmarārcitam [BhP 10.15.5] ity ādibhiḥ | tathā tadīya-parama-bhaktaiś ca tad bhūri-bhāgyam iha janma [BhP 10.14.34] ity ādinā, āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām [BhP 10.47.61] ity ādinā, vṛndāvanaṃ sakhi bhuvo vitanoti kīrtiṃ [BhP 10.21.10] ity ādinā ca | ataeva śrī-kṛṣṇasyāpi tatrasthāḥ prakāśā līlāś ca parama-varīyāṃsaḥ | yathā trailokya-saṃmohana- tantre tadīya-śrīmad-aṣṭādaśākṣara-prastāve- santi tasya mahā-bhāgā avatārāḥ sahasraśaḥ | teṣāṃ madhye'vatārāṇāṃ bālatvam atidurlabham || iti | bālyaṃ ca ṣoḍaśa-varṣa-paryantam iti prasiddham | tathā hari-līlā-ṭīkāyām udāhṛtā smṛtiḥ- garbhastha-sadṛśo jñeya āṣṭamād vatsarāc chiśuḥ | bālaś cāṣoḍaśād varṣāt paugaṇḍaś ceti procyate || iti | anyatra ca ślāghitam- nandaḥ kim akarod brahman śreya evaṃ mahodayam | yaśodā ca mahā-bhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ || (page 87) pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam | gāyanty adyāpi kavayo yal loka-śamalāpaham || [BhP 10.8.46-47] ataeva ekādaśe sarva-śrī-kṛṣṇa-carita-kathānte sāmānyataḥ śrī-kṛṣṇa- caritasya bhakty-uddīpanatvam uktvā vaiśiṣṭya-vivakṣayā bālya-caritasya pṛthag-uktiḥ -- itthaṃ harer bhagavato rucirāvatāra- vīryāṇi bāla-caritāni ca śantamāni | anyatra ceha ca śrutāni gṛṇan manuṣyo bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsa-gatau labheta || [BhP 11.31.28] iti | so'yaṃ ca tat-prakāśa-līlānām utkarṣo bahu-vidhaḥ | aiśvarya-gatas tāvat satya-jñānānantānanda-mātraika-rasa-mūrti-brahmāṇḍa-koṭīśvara- darśanādau | kāruṇya-gataś ca pūtanāyām api sākṣān mātṛ-gati-dāne, mādhurya-gatas tu tāv aṅghri-yugmam anukṛṣya sarīsṛpantau [BhP 10.8.22] ity ādau, vatsān muñcan kvacid asamaye [BhP 10.8.29] ity ādau, gopībhiḥ stobhito'nṛtyat [BhP 10.11.7] ity ādau, kvacid vādayato veṇum [BhP 10.11.39] ity ādau, kvacid vināśāya mano dadhad vrajāt [BhP 10.21.1] ity ādau, kvacid gāyati gāyatsu [BhP 10.15.10] ity ādau, taṃ go-rajaś churita-kuntala-baddha- barha- [BhP 10.15.42] ity ādau, kṛṣṇasya nṛtyataḥ kecid [BhP 10.18.10] ity ādau, dhenavo manda-gāminyaḥ [BhP 10.20.26] ity ādau, akṣaṇvatāṃ phalam [BhP 10.21.7] ity ādau, śyāmaṃ hiraṇya-paridhim [BhP 10.23.22] ity ādau, bhagavān api tā rātrīḥ [BhP 10.29.1] ity ādau, vāma-bāhu-kṛta-vāma-kapolaḥ [BhP 10.35.2] ity ādau ca | kiṃ bahunā sarvatraiva sahṛdayaiḥ sarva evāvagantavyaḥ | atha anubhāvās tu citta-stha-bhāvānām avabodhakāḥ | [BRS 2.2.1] | te dvividhāḥ - udbhāsvarākhyāḥ sāttvikākhyāś ca | tatra bhāvajā api bahiś- ceṣṭā-prāya-sādhyā udbhāsvarāḥ | te coktāḥ - nṛtyaṃ viluṭhitaṃ gītaṃ krośanaṃ tanu-moṭanam | huṅkāro jṛmbhaṇaṃ śvāsa-bhūmā lokānapekṣitā | lālā-sravo'ṭṭahāsaś ca ghūrṇā-hikkādayo'pi ca || [BRS 2.2.2] iti | atha sāttvikāḥ antar-vikāraika-janyāḥ | yatrāntar-vikāro'pi tad-aṃśa iti bhāvatvam api teṣāṃ manyante | tatra- te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo'tha vepathuḥ | vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ ||[BRS 2.3.16] eṣu pralayo naṣṭa-ceṣṭatā | bhagavat-prīti-hetuka-pralaye ca bahiś-ceṣṭā- nāśaḥ | naa tv antar-bhagavat-sphūrty-āder api | yathoktaṃ śrīmad-uddhavam uddiśya- sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghri-sudhayā bhṛśam | tīvreṇa bhakti-yogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ || [BhP 3.2.4] ity ādinā | śanakair bhagaval-lokān nṛlokaṃ punar āgataḥ || [BhP 3.2.6] ity antena | yathā gāruḍe- jāgrat-svapna-susupteṣu yoga-sthasya ca yoginaḥ | yā kācin manaso vṛttiḥ sā bhaved acyutāśrayaḥ || iti | ataeva tadānīṃ tat-tad-rasānām āsvāda-bheda-sphūrtir apy avagantavyā | atha sañcāriṇaḥ | ye vyabhicāriṇaś ca bhaṇyante | sañcārayanti bhāvasya gatiṃ [BRS 2.4.2] iti (page 88) viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati [BRS 2.4.1] iti ca nirukteḥ | te ca trayastriṃśat - nirvedo'tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ || moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca || augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ || [BRS 2.4.4-6] eṣāṃ lakṣaṇam ujjvale darśanīyam | eṣu trāsaḥ kṛṣṇa-vatsalādiṣu bhayānakādi-darśanāt | tad-arthaṃ tat-saṅgati-hāni-tarkeṇātmārthaṃ ca bhavati | nidrā tac-cintayā śūnya-cittatvena tat-saṅgaty-ānanda-vyāptyā ca bhavati | śramaḥ paramānanda-maya-tad-arthāyāsa-tādātmyāpattau bhavati | ālasyaṃ tādṛśa-śrama-hetukaṃ kṛṣṇetara-sambandhi-kriyā-viṣayakaṃ bhavati | bodhaś ca tad-darśanādi-vāsanāyāḥ svayam udbodhena bhavatīty ādikaṃ jñeyam | kiṃ ca nirvedādīnāṃ cāmīṣāṃ laukika-guṇa-maya- bhāvāyamānānām api vastuto guṇātītatvam eva tādṛśa-bhagavat-prīty- adhiṣṭhānatvāt | athaitat-saṃvalanātmako bhagavat-prītimayo raso'pi vyañjita eva- smarantaḥ smārayantaś ca mitho 'ghaugha-haraṃ harim | bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṃ tanum || kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ | nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtāḥ || [BhP 11.3.31-32] ity anena | atra harir ālambano vibhāvaḥ | smaraṇam uddīpanaḥ | smāraṇādika udbhāsvarākhyo'nubhāvaḥ | pulakaḥ sāttvikaḥ | cintādayaḥ sañcāriṇaḥ | saṃjātayā bhaktyeti sthāyī | bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtā iti tat- saṃvalanam | paraṃ parama-rasātmakaṃ vastv ity arthaḥ | eṣa ca bhagavat- prīti-maya-rasaḥ pañcadhā prīter bheda-pañcakena | te ca jñāna-bhakti-maya- bhakti-maya-vatsala-maitrī-mayojjvalākhyāḥ krameṇa jñeyāḥ | eteṣāṃ ca sthāyināṃ bhāvāntarāśrayatvāt niyatādhāratvāc ca mukhyatvam | tat-prīti-sambandhenaiva bhāgavata-rasāntaḥ-pātāt pañca-vidheṣu priyeṣu kādācitkodbhavatvenāniyatādhāratvāc ca gauṇatā | tatas tadīya-rasānām api gauṇatā | tatra mukhyāḥ madhureṇa samāpayet iti nyāyena gauṇa-rasānāṃ rasābhāsānām apy upari vivaraṇīyāḥ | gauṇāḥ samprati vivriyante | yeṣu vismayādayo vibhāva-vaiśiṣṭya-vaśena svayaṃ tat-prīty-utthā api tat-prītim ātma-sātkṛtya vardhamānāḥ sthāyitāṃ prapadyante | te ca- adbhuto hāsya-vīrau ca raudro bhīṣaṇa ity api | bībhatsaḥ karuṇaś ceti gauṇāḥ sapta rasāḥ smṛtāḥ || tatra tat-prītimayo'yam adbhuto rasaḥ | yatrālambano lokottarākasmika- kriyādimattvena vismaya-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ | tad-ādhāras tat-priyaś ca | uddīpanās tādṛśa-tac-ceṣṭāḥ | (page 89) anubhāvāḥ netra-vistārādyāḥ | vyabhicāriṇaś cāvega-harṣajādy-ādyāḥ | sthāyī tat-prītimayo vismayaḥ | tad- udāharaṇaṃ ca- citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak | gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat || [BhP 10.69.2] ity ādikaṃ jñeyam | atha tan-mayo hāsyo rasaḥ | tatrālambanaś ceṣṭā-vāg-veṣa-vaikṛtya- viśeṣavattvena tat-prīti-maya-hāsa-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ | tad-ādhāras tat- priyaś ca | tathā yadi tad-viśeṣavattvenaiva tat-priyāpriyau ca tat-prītimaya- hāsa-viṣayau bhavatas tadāpi tat-kāraṇasya prīter viṣayaḥ śrī-kṛṣṇa iti sa eva mūlam ālambanam | hāsyasyāpi tad-viśiṣṭatvenaiva pravṛttes tu sutarām eva | ataḥ kevalasya hāsāṃśasya viṣayatvena vikṛta-tat-priyāpriyau bahiraṅgāv evāvalambanāv iti | evaṃ dāna-yuddha-vīra-rasādiṣv api jñeyam | uddīpanās tu taj-janakasya ceṣṭāvāg-veṣa-vaikṛtādayaḥ | anubhāvāś ca nāsauṣṭha- gaṇḍaki-spandanādayaḥ | vyabhicāriṇo harṣālasyāvahitthādayaḥ | sthāyī ca tat-prītimayo hāsaḥ | sa ca sva-viṣayānumodanātmakas tad-utprāsātmako vā ceto-vikāśaḥ | tatas tad-ātmakatvena viṣayo'py asyāsti | tasyodāharaṇe'numodanātmako yathā -- vatsān muñcan kvacid asamaye krośa-sañjāta-hāsaḥ [BhP 10.8.29] ity ādi, hastāgrāhye racayati vidhiṃ [BhP 10.8.30] iti, evaṃ dhārṣṭyāny uśati kurute [BhP 10.8.31] ity ādi itthaṃ strībhiḥ sabhana-nayana-śrī-mukhālokinībhir vyākhyātārthā prahasitamukhī na hy upālabdhum aicchat ity antam | vyākhyātas tadīya-cāpalya-lakṣaṇo'rtho yasyai sā | || 10.8 || śrī-śukaḥ || 158 ||