Sections 196–206

[१९६] अत्र कृपा-रूपं तादृश-लीला-रूपं च माधुर्यम् अधिकं श्लाघितम् । तत्र श्री-सीता-वियोग-दुःखं च लीला-माधुर्यान्तर्गतम् एवेति न दोष इत्य् अपि दर्शितम् । तादृश-लीला च न प्राकृतवत् कामादि-सक्ततया, किन्तु स्वजन- विशेष-विषयक-कृपा-विशेषेणैवेत्य् आह- न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस् त्रि-लोक्यां भगवान् वासुदेवः । न स्त्री-कृतं कश्मलम् अश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुम् अर्हति ॥ [भ्प् ५.१९.६] स वै खलु त्रिलोक्यां न सक्तः । तत्र हेतुः । आत्मा परमात्मा भगवान् परिपूर्णैश्वर्यादिः वासुदेवः सर्वाश्रयश् चेति । किन्तु आत्मवताम् आत्मा स्वयम् एव नाथत्वेन विद्यते येषां तेषां स्व-विषयक-ममता-धारिणां भक्त-विशेषाणाम् इत्य् अर्थः । तेषाम् एव सुहृत्तमः । तस्माद् यथान्यो स्त्रीत्व-हेतुकं कश्मलश्नुवते तथा नासाव् अश्नुवीत । अतस् तस्या आत्मवत्त्वेनैव तादृश-कश्मल-हेतु-तत्-प्रीति-विषयतापीति भावः । तथा देवदूत-समयातिक्रमेण आत्मवतोऽपि लक्ष्मणस्य परित्यागो यः, स खलु नात्यन्तिक इत्य् आह, न लक्ष्मणम् इति । विहातुम् अपि नार्हति न शक्नोति । अनन्तरं झटित्य् एव स्वर्ग-स्थतया स्वागमनं प्रतीक्षमाणैस् तद्- आदिभिः सह स्वधिष्ण्यारोहात् । अधुनापि तेन सीतादिभिश् च सहैवास्मिन् (पगे १०१) किं-पुरुष-वर्षेऽप्य् अस्माभिर् दृश्यमानत्वात् । ततो मर्यादा- रक्षार्थम् एव किञ्चित् तत्-तद्-अनुकरणम् इति भावः ।

[196] atra kṛpā-rūpaṃ tādṛśa-līlā-rūpaṃ ca mādhuryam adhikaṃ ślāghitam | tatra śrī-sītā-viyoga-duḥkhaṃ ca līlā-mādhuryāntargatam eveti na doṣa ity api darśitam | tādṛśa-līlā ca na prākṛtavat kāmādi-saktatayā, kintu svajana- viśeṣa-viṣayaka-kṛpā-viśeṣeṇaivety āha- na vai sa ātmātmavatāṃ suhṛttamaḥ saktas tri-lokyāṃ bhagavān vāsudevaḥ | na strī-kṛtaṃ kaśmalam aśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi vihātum arhati || [BhP 5.19.6] sa vai khalu trilokyāṃ na saktaḥ | tatra hetuḥ | ātmā paramātmā bhagavān paripūrṇaiśvaryādiḥ vāsudevaḥ sarvāśrayaś ceti | kintu ātmavatām ātmā svayam eva nāthatvena vidyate yeṣāṃ teṣāṃ sva-viṣayaka-mamatā-dhāriṇāṃ bhakta-viśeṣāṇām ity arthaḥ | teṣām eva suhṛttamaḥ | tasmād yathānyo strītva-hetukaṃ kaśmalaśnuvate tathā nāsāv aśnuvīta | atas tasyā ātmavattvenaiva tādṛśa-kaśmala-hetu-tat-prīti-viṣayatāpīti bhāvaḥ | tathā devadūta-samayātikrameṇa ātmavato'pi lakṣmaṇasya parityāgo yaḥ, sa khalu nātyantika ity āha, na lakṣmaṇam iti | vihātum api nārhati na śaknoti | anantaraṃ jhaṭity eva svarga-sthatayā svāgamanaṃ pratīkṣamāṇais tad- ādibhiḥ saha svadhiṣṇyārohāt | adhunāpi tena sītādibhiś ca sahaivāsmin (page 101) kiṃ-puruṣa-varṣe'py asmābhir dṛśyamānatvāt | tato maryādā- rakṣārtham eva kiñcit tat-tad-anukaraṇam iti bhāvaḥ |

[१९७] पूर्वार्थम् एव स्थापयितुं भक्त्य्-एक-कारण-कारुण्य-प्रमुख-परम- माधुर्यं सर्वोर्ध्वम् आह द्वाभ्यां- न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न बुद्धिर् नाकृतिस् तोष-हेतुः । तैर् यद् विसृष्टान् अपि नो वनौकसश् चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः ॥ [भ्प् ५.१९.७] महतः पुरुषाज् जन्म । सौभगं सौन्दर्यम् । आकृतिर् जातिः । यद् यस्मात् । तैर् जन्मादिभिर् विसृष्टान् त्यक्तान् अस्मान् तदीय-परम-भक्त-श्री- सीतान्वेषणादि-भक्ति-तुष्टत्वेन बताहो लक्ष्मणस्य सर्व-सद्-गुण-लक्ष्म- लक्षितस्य सुमित्रानन्दनस्याग्रजोऽपि सखित्वे कृतवान् दास्यायोग्यान् अपि सह- विहारादिना सखीन् इव कृतवान् इत्य् अर्थः । सुग्रीवम् उपलक्ष्य वा तथोक्तम् ।

[197] pūrvārtham eva sthāpayituṃ bhakty-eka-kāraṇa-kāruṇya-pramukha-parama- mādhuryaṃ sarvordhvam āha dvābhyāṃ- na janma nūnaṃ mahato na saubhagaṃ na vāṅ na buddhir nākṛtis toṣa-hetuḥ | tair yad visṛṣṭān api no vanaukasaś cakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ || [BhP 5.19.7] mahataḥ puruṣāj janma | saubhagaṃ saundaryam | ākṛtir jātiḥ | yad yasmāt | tair janmādibhir visṛṣṭān tyaktān asmān tadīya-parama-bhakta-śrī- sītānveṣaṇādi-bhakti-tuṣṭatvena batāho lakṣmaṇasya sarva-sad-guṇa-lakṣma- lakṣitasya sumitrānandanasyāgrajo'pi sakhitve kṛtavān dāsyāyogyān api saha- vihārādinā sakhīn iva kṛtavān ity arthaḥ | sugrīvam upalakṣya vā tathoktam |

[१९८] तस्मात्- सुरो ऽसुरो वाप्य् अथ वानरो नरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञम् उत्तमम् भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तरान् अनयत् कोसलान् दिवम् इति ॥ [भ्प् ५.१९.८] पूर्वं स्वरूप-ज्ञान-मय-भक्त्या मनुज-कृताव् एव परम-स्वरूपत्वं दर्शितवान् । सम्प्रति माधुर्य-ज्ञान-मय-भक्त्यापि विशिष्य तम् एवाराधयति मनुजाकृतिं हरिम् इति । तत्रापि श्री-कपिलादिकं व्यावर्तयति रामम् इति । उत्तमम् असमोर्ध्व-गुणं सुकृतज्ञं स्वल्पयापि भक्त्या सन्तुष्यन्तम् इति । ॥ ५.१९ ॥ श्री-हनूमान् ॥ १९३-१९८ ॥

[198] tasmāt- suro 'suro vāpy atha vānaro naraḥ sarvātmanā yaḥ sukṛtajñam uttamam bhajeta rāmaṃ manujākṛtiṃ hariṃ ya uttarān anayat kosalān divam iti || [BhP 5.19.8] pūrvaṃ svarūpa-jñāna-maya-bhaktyā manuja-kṛtāv eva parama-svarūpatvaṃ darśitavān | samprati mādhurya-jñāna-maya-bhaktyāpi viśiṣya tam evārādhayati manujākṛtiṃ harim iti | tatrāpi śrī-kapilādikaṃ vyāvartayati rāmam iti | uttamam asamordhva-guṇaṃ sukṛtajñaṃ svalpayāpi bhaktyā santuṣyantam iti | || 5.19 || śrī-hanūmān || 193-198 ||

[१९९] तथा मैवं विभोऽर्हति [भ्प् १०.२३.३१] इत्य् आदौ प्रेष्ठो भवांस् तनुभृतां किल बन्धुर् आत्मा [भ्प् १०.२९.३२] इत्य् अत्रापि नर्मालाप-मय-श्लेषम् अङ्ग्या स्वीय-भावोत्कर्षेण रसोल्लासः पुरतो दर्शनीयः । अथायोग्य-गौण- सङ्गत्यापि मुख्यस्योल्लासो यथा त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश- [भ्प् १०.६०.४५] इत्य् आदिकं श्री-रुक्मिणी-वाक्यम् । अत्र प्रतीपत्वेनायोग्यस्यापि बीभत्स्यस्य सङ्गतिः प्रकृत-कृष्ण-विषयक-कान्त-भाव-प्रशंसा-कारि- वचन-भङ्ग्यैव कृतेति तद्-उत्कर्षायैव जाता । ततो रसोल्लास एवेति । तथान्यत्र- एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्त-शौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात् पुष्कर-लोचनः पतिर् न जात्व् अपैत्य् आहृतिभिर् हृदि स्पृशन् ॥ [भ्प् १.१०.३०] स्त्रीत्वं स्त्री-जातिः । सा च श्री-रुक्मिण्याद्य्-अवर-तज्-जाति-भेदत्वेनैवात्र गृहीता । अपास्त-पेशलत्वादिकं हि तज्-जात्य्-अन्तराश्रयं न तु रुक्मिण्याद्याश्रयम् । ताभिस् तासाम् अपि साधुत्व-करणात् । ततश् चान्यां तत्- तद्-दोष-युक्तां स्त्री-जातिम् अपि य निज-कीर्त्य्-आदिना शुद्धां कुर्वन्तीत्य् अर्थः । तासां तत्-तद्-दोष-रहित-सर्व-गुणालङ्कृतत्वे तद्-अवरासां साधुत्व-विधाने च हेतुम् आह यासाम् इति । स्वयं तथाविधोऽपि आहृतिभिः प्रेयसी-जनोचित-गुण (पगे १०२) -समाहारैर् या एव हृदि स्पृशन् मनस्यासज्जन् यासां गृहाद् अपि न जात्व् अपैतीति । तस्माद् अत्रापि बीभत्स- सङ्गतिः पूर्ववद् व्याख्येया । ॥ १.१० ॥ कौरवेन्द्र-पुर-स्त्रियः ॥ १९९॥

[199] tathā maivaṃ vibho'rhati [BhP 10.23.31] ity ādau preṣṭho bhavāṃs tanubhṛtāṃ kila bandhur ātmā [BhP 10.29.32] ity atrāpi narmālāpa-maya-śleṣam aṅgyā svīya-bhāvotkarṣeṇa rasollāsaḥ purato darśanīyaḥ | athāyogya-gauṇa- saṅgatyāpi mukhyasyollāso yathā tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa- [BhP 10.60.45] ity ādikaṃ śrī-rukmiṇī-vākyam | atra pratīpatvenāyogyasyāpi bībhatsyasya saṅgatiḥ prakṛta-kṛṣṇa-viṣayaka-kānta-bhāva-praśaṃsā-kāri- vacana-bhaṅgyaiva kṛteti tad-utkarṣāyaiva jātā | tato rasollāsa eveti | tathānyatra- etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirasta-śaucaṃ bata sādhu kurvate | yāsāṃ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patir na jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan || [BhP 1.10.30] strītvaṃ strī-jātiḥ | sā ca śrī-rukmiṇyādy-avara-taj-jāti-bhedatvenaivātra gṛhītā | apāsta-peśalatvādikaṃ hi taj-jāty-antarāśrayaṃ na tu rukmiṇyādyāśrayam | tābhis tāsām api sādhutva-karaṇāt | tataś cānyāṃ tat- tad-doṣa-yuktāṃ strī-jātim api ya nija-kīrty-ādinā śuddhāṃ kurvantīty arthaḥ | tāsāṃ tat-tad-doṣa-rahita-sarva-guṇālaṅkṛtatve tad-avarāsāṃ sādhutva-vidhāne ca hetum āha yāsām iti | svayaṃ tathāvidho'pi āhṛtibhiḥ preyasī-janocita-guṇa (page 102) -samāhārair yā eva hṛdi spṛśan manasyāsajjan yāsāṃ gṛhād api na jātv apaitīti | tasmād atrāpi bībhatsa- saṅgatiḥ pūrvavad vyākhyeyā | || 1.10 || kauravendra-pura-striyaḥ || 199||

[२००] अथ गौणेष्व् अयोग्य-मुख्यानां सङ्गताव् अपि पूर्व-रीत्या रसोल्लासो, यथा- गोप्यो ऽनुरक्तमनसो भगवत्य् अनन्ते तत्सौहृदस्मितविलोकगिरः स्मरन्त्यः । ग्रस्ते ऽहिना प्रियतमे भृशदुःखतप्ताः शून्यं प्रियव्यतिहृतं ददृशुस् त्रिलोकम् ॥ [भ्प् १०.१६.२०] अत्र गौणः करुण-रस एव योग्यः । तत्र स्व-प्रतीपे सम्भोगाख्य उज्ज्वलस् त्व् अयोग्यः । तथापि तत्र स्मित-विलोकादि-रूप-तत्-सङ्गतिः स्मर्यमाण- मात्रत्वेन तत्-तद्-भावाभिव्यञ्जन-भङ्ग्या शोकम् उत्कर्षयति । ततो रसोल्लास एवेति । ॥ १०.६० ॥ श्री-शुकः ॥ २०० ॥

[200] atha gauṇeṣv ayogya-mukhyānāṃ saṅgatāv api pūrva-rītyā rasollāso, yathā- gopyo 'nuraktamanaso bhagavaty anante tatsauhṛdasmitavilokagiraḥ smarantyaḥ | graste 'hinā priyatame bhṛśaduḥkhataptāḥ śūnyaṃ priyavyatihṛtaṃ dadṛśus trilokam || [BhP 10.16.20] atra gauṇaḥ karuṇa-rasa eva yogyaḥ | tatra sva-pratīpe sambhogākhya ujjvalas tv ayogyaḥ | tathāpi tatra smita-vilokādi-rūpa-tat-saṅgatiḥ smaryamāṇa- mātratvena tat-tad-bhāvābhivyañjana-bhaṅgyā śokam utkarṣayati | tato rasollāsa eveti | || 10.60 || śrī-śukaḥ || 200 ||

[२०१] अथ मुख्येष्व् अयोग्य-सञ्चारि-सङ्गताव् अपि यथा ता वार्यमाना पतिभिः [भ्प् १०.२९.८] इत्य् आदि । अथ च तेषाम् अग्रे तादृशं चापल्यम् अयोग्यम् अपि तदानीं मोहातिरेकाभिव्यञ्जना-भङ्ग्या महाभावाख्यं सर्वानुसन्धान-रहितं कान्त-भावस्य उत्कर्षम् एव गमयामास । तत उल्लसत्य् एव रस इति । ॥ १०.२९ ॥ श्री-शुकः ॥ २०१ ॥ [२०२] एवम् उदाहरणान्तराण्य् अप्य् उन्नेयानि । अथ यद् उक्तम् अयोग्यस्योत्कर्षे तु रसाभासत्वस्यैव उल्लास इति तत्रोदाहरणम् - युवां न नः सुतौ साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरौ [भ्प् १०.६५.१८] इति । अत्र पितृ-भावेनाभिव्यक्तस्य श्री-वसुदेवस्य एव योग्यं वात्सल्यम् अतिक्रम्य सङ्गता भक्तिर् न रसत्वायोपपद्यते इति । समाधानं च पूर्वानुसारेण श्री-बलदेव-वद् एव योजनीयम् । रसाभास-प्रसङ्गे समाधानानि चैतानि तेष्व् एव निर्दोषेषु क्रियन्ते । तद्-इतरेषु तु न तद्- अर्थम् अनुगृह्यते । तस्मात् सर्वथा परिहार्यस् तत्-प्रसङ्गः । योग्येन योग्य-सङ्गत्या रसोल्लासस्योदाहरणानि तु स्वयम् उह्यानि । ॥ १०.६५ ॥ श्री-वसुदेवः ॥ २०२ ॥

[201] atha mukhyeṣv ayogya-sañcāri-saṅgatāv api yathā tā vāryamānā patibhiḥ [BhP 10.29.8] ity ādi | atha ca teṣām agre tādṛśaṃ cāpalyam ayogyam api tadānīṃ mohātirekābhivyañjanā-bhaṅgyā mahābhāvākhyaṃ sarvānusandhāna-rahitaṃ kānta-bhāvasya utkarṣam eva gamayāmāsa | tata ullasaty eva rasa iti | || 10.29 || śrī-śukaḥ || 201 || [202] evam udāharaṇāntarāṇy apy unneyāni | atha yad uktam ayogyasyotkarṣe tu rasābhāsatvasyaiva ullāsa iti tatrodāharaṇam - yuvāṃ na naḥ sutau sākṣāt pradhāna-puruṣeśvarau [BhP 10.65.18] iti | atra pitṛ-bhāvenābhivyaktasya śrī-vasudevasya eva yogyaṃ vātsalyam atikramya saṅgatā bhaktir na rasatvāyopapadyate iti | samādhānaṃ ca pūrvānusāreṇa śrī-baladeva-vad eva yojanīyam | rasābhāsa-prasaṅge samādhānāni caitāni teṣv eva nirdoṣeṣu kriyante | tad-itareṣu tu na tad- artham anugṛhyate | tasmāt sarvathā parihāryas tat-prasaṅgaḥ | yogyena yogya-saṅgatyā rasollāsasyodāharaṇāni tu svayam uhyāni | || 10.65 || śrī-vasudevaḥ || 202 ||

[२०३] अथ तत्-प्रीति-विशेष-मया रसाः प्रकर्तव्याः । तत्र शान्तापर-नामा ज्ञान- भक्ति-मयो रसः । तत्रालम्बनः पर-ब्रह्मत्वेन स्फुरन् ज्ञान-भक्ति- विषयश् चतुर्भुजादि-रूपः श्री-भगवान् । तद्-आधारा भगवल्-लीला-गत- महा-ज्ञानि-भक्ताश् च । तत्र भगवान् एवं तदैव भगवान् अरविन्द- नाभः [भ्प् ३.१५.२७] इत्य् आदिभिः श्री-सनकादीनां वैकुण्ठ-गमने दर्शितः । ज्ञानि-भक्ताश् च आत्मारामाश् च मुनयः [भ्प् १.७.१०] इत्य् आदिना वर्णिताः । तेषु च श्री-चतुःसनाद्या (पगे १०३) एव तादृशाः । श्री- शुकदेवस्य तु लीला-रस-माधुर्याकृष्टतया श्री-भागवताभिनिवेशाद् यत्रैव श्रीमद्-भागवतं सर्वोत्तमत्वम् अभिप्रैति तत्रैव गृध्नुना भवेत् । अथोद्दीपनाश् च तस्य गुण-क्रिया-द्रव्य-प्रायाः तत्र गुणाः । सच्-चिद्- आनन्द-सान्द्राङ्गत्वं, सदा स्वरूप-सम्प्राप्तत्वं, भगवत्त्वं, परमात्मत्वं, विद्या-शक्ति-प्रधानत्वं, विभुत्वं, हतारि-मुक्ति- दायकत्वं, शान्त-भक्त-प्रियत्वं, समत्वं, दान्तत्वं, शान्तत्वं, शुचित्वं, अद्भुत-रूपवत्त्वम् इत्य् आदयः । क्रियाश् च भक्त-पालनाद्याः । द्रव्याणि च महोपनिषज्-ज्ञानि-भक्त-पाद-रजस्-तुलसी-तदीय-स्थानादीनि । अथानुभावाः । तत्-तद्-गुणादि-प्रशंसा पर-ब्रह्म-परमात्मादि- नामोच्चारणं ब्रह्म-सुखावधीरणा-पूर्वक-भगवद्-उन्मुखत्वम् इत्य् आदयः । नासाग्र-न्यस्त-दृष्टित्वावधूत-चेष्टा-ज्ञान-मुद्रादि-पूर्वक- जृम्भाङ्ग-मोटन-हरि-नति-स्तुति-प्रभृतयश् च । सात्त्विकाश् च प्रायः प्राकृता एव । अथ सञ्चारिणः । निर्वेद-धृति-हर्ष-मति-स्मृति-विषादोत्सुकतावेग- वितर्काद्याः । अथ स्थायी ज्ञान-भक्तिः । सा च- यो ऽन्तर्हितो हृदि गतो ऽपि दुरात्मनां त्वं । सो ऽद्यैव नो नयन-मूलम् अनन्त राद्धः ॥ [भ्प् ३.१५.४६] इत्य् आदिभिर् व्यञ्जिता । तन्-मय-रस-व्यञ्जकं च तत्रैव-- तस्यारविन्द-नयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्क-मिश्र-तुलसी-मकरन्द-वायुः । अन्तर्-गतः स्व-विवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षर-जुषाम् अपि चित्त-तन्वोः ॥ [भ्प् ३.१५.४३] इत्य् आदिकम् । अत्रारविन्द-नयन आलम्बनः । वायुर् उद्दीपनः । तनु-सङ्क्षोभ-रूप उद्भास्वर-विशेषः सात्त्विक-विशेषश् चानुभावः । चित्त-सङ्क्षोभ-रूपो हर्षः सञ्चारी । अक्षर-जुषाम् अपीति निर्देश-विशिष्टेन तन्-निर्देशेन लब्धा ज्ञान-भक्तिः स्थायी । तत्-समूहस्यैकत्रानुभवेन समर्थनात् ज्ञान- भक्ति-मयो रस इति विवेचनीयम् । अथ भक्ति-मयेषु रसेषु आश्रय-भक्ति-मयो रस उदाहृइयते । तत्रालम्बनः पालकत्वेन स्फुरन्न् आश्रय-भक्त्य्-आश्रयः श्री-कृष्णस् तदा धारास् तल्-लीला-गत-परम-पाल्याश् च । अत्र श्री-कृष्णोऽन्यत्रत्येषु श्रीमन्-नराकारता-प्रधानः परमेश्वराकारश् च । श्रीमद्-व्रज-वासिषु तु पर-मधुर-परम-प्रभाव-श्रीमन्- नराकार एव । अथ ते पाल्या द्विविधाः । साधारणाः प्रपञ्च-कार्याधिकृता बहिरङ्गाः तदीय-चरण-च्छायैक-जीवनाश् चान्तराङ्गाः । तत्र पूर्वेषां ब्रह्म- शिवादयस् तु भक्ति-विशेष-सद्-भावात् तद्-अन्तरङ्गा एव । अथोत्तरे त्रिविधाः । साधारणाः श्री-यदु-पुर-वासिनः । श्रीमद्-व्रज-पुर- वासिनश् च । तत्र प्रथमे जरासन्ध-बद्ध-राजादयो मुनि-विशेषादयश् च । उत्तर-वर्ग-द्वयं श्रेणी-जनादिकम् । अथोद्दीपनेषु गुणाः । तत्र परमेश्वराकारावलम्बनानां भगवत्त्वम् अवतारावई-बीजत्वम् आत्मारामाकर्षित्वं पुतनादीनाम् अपि तद्-वेशानुकरणेन महा-भक्त- भाव-दातृत्वं परमात्मत्वम् अनन्त-ब्रह्माण्डाश्रयैक-रोम- विवरांशत्वम् इत्य् आदयो वक्ष्यमाण-मिश्राः । श्रीमन्- नराकारावलम्बनानां कृपाम्बुधित्वम् आश्रित-पालकत्वम् अविचिन्त्य-महा- शक्तित्वं परमाराध्यत्वं सर्वज्ञत्वं सुदृढ-व्रतत्वं समृद्धिमत्त्वं क्षमा-शीलत्वं दाक्षिण्यं सत्यं दाक्ष्यं सर्व-शुभङ्करत्वं धार्मिकत्वं शास्त्र-चक्षुष्ट्वं भक्त-सुहृत्त्वं वदान्यत्वम् ओजः कीर्तिः तेजः सहो बलानि प्रेम-वश्यत्वादयश् च । अथ जातयः पूर्वेषां तत्-तद्-अनुकारितया प्रतीता गोपत्वादयः तत्- स्मारकाः श्यामत्वादयश् च । उत्तरेषां तत्-तच्-छ्रेष्ठत्वेनैव प्रतीतास् ते उभये । अथ क्रियाः । पूर्वेषां सृष्टि-स्थित्य्-आदिकृतो विश्वरूप-दर्शनाद्याः वक्ष्यमान-मिश्राः । उत्तरेषां पर-पक्ष-निबर्हण-स्व-पक्ष-पालन- सानुग्रहावलोकनाद्याः । अथ द्रव्याणि । तदीयास्त्र-वादित्र-भूषण-स्थान-पदाङ्क-भक्तादीनि । तानि च (पगे १०४) पूर्वेषाम् अलौकिकतयैव स्पष्टानि । उत्तरेषां चैतान्येवालौकिकत्वेऽपि लौकिकायमानतयैव दर्शित-प्रभावानि । अथ कालाश् चोभयत्र तज्-जन्म-तद्-विजयादिसम्बन्धित इति । अथानुभावाः । तत्-सम्बन्धेनैव वसतिस् तत्-प्रभावादि-मय-गुण-नाम-कीर्तनम् इत्य् आदयः । तथा पूर्वोक्ता अपि । अथ सञ्चारिणः । तत्र योगे हर्ष-गर्व- धृतयः । अयोगे क्लम-व्याधी । उभयत्र निर्वेद-शङ्का-विषाद-दैन्य- चिन्ता-स्मृति-व्रीडा-मत्य्-आदयो मृतिश् च । सा योगेऽपि यथा श्री-भीष्मान्तिम- चरिते - विशुद्धया धारणये [भ्प् १.९.३१] । एवं तत्र युधि तु गगरजः [भ्प् १.९.३४] इत्य् आदौ मम निशित-शरैर् विभिद्यमानत्वची इत्य् अनेनैव स्वापराध-द्योतक-वाक्ये दैन्यम् उदाहार्यम् । शित-विशिख-हतः [भ्प् १.९.३८] इत्य् आदिकेऽपि । ॥ १.९ ॥ श्री-सूतः ॥ २०३ ॥

[203] atha tat-prīti-viśeṣa-mayā rasāḥ prakartavyāḥ | tatra śāntāpara-nāmā jñāna- bhakti-mayo rasaḥ | tatrālambanaḥ para-brahmatvena sphuran jñāna-bhakti- viṣayaś caturbhujādi-rūpaḥ śrī-bhagavān | tad-ādhārā bhagaval-līlā-gata- mahā-jñāni-bhaktāś ca | tatra bhagavān evaṃ tadaiva bhagavān aravinda- nābhaḥ [BhP 3.15.27] ity ādibhiḥ śrī-sanakādīnāṃ vaikuṇṭha-gamane darśitaḥ | jñāni-bhaktāś ca ātmārāmāś ca munayaḥ [BhP 1.7.10] ity ādinā varṇitāḥ | teṣu ca śrī-catuḥsanādyā (page 103) eva tādṛśāḥ | śrī- śukadevasya tu līlā-rasa-mādhuryākṛṣṭatayā śrī-bhāgavatābhiniveśād yatraiva śrīmad-bhāgavataṃ sarvottamatvam abhipraiti tatraiva gṛdhnunā bhavet | athoddīpanāś ca tasya guṇa-kriyā-dravya-prāyāḥ tatra guṇāḥ | sac-cid- ānanda-sāndrāṅgatvaṃ, sadā svarūpa-samprāptatvaṃ, bhagavattvaṃ, paramātmatvaṃ, vidyā-śakti-pradhānatvaṃ, vibhutvaṃ, hatāri-mukti- dāyakatvaṃ, śānta-bhakta-priyatvaṃ, samatvaṃ, dāntatvaṃ, śāntatvaṃ, śucitvaṃ, adbhuta-rūpavattvam ity ādayaḥ | kriyāś ca bhakta-pālanādyāḥ | dravyāṇi ca mahopaniṣaj-jñāni-bhakta-pāda-rajas-tulasī-tadīya-sthānādīni | athānubhāvāḥ | tat-tad-guṇādi-praśaṃsā para-brahma-paramātmādi- nāmoccāraṇaṃ brahma-sukhāvadhīraṇā-pūrvaka-bhagavad-unmukhatvam ity ādayaḥ | nāsāgra-nyasta-dṛṣṭitvāvadhūta-ceṣṭā-jñāna-mudrādi-pūrvaka- jṛmbhāṅga-moṭana-hari-nati-stuti-prabhṛtayaś ca | sāttvikāś ca prāyaḥ prākṛtā eva | atha sañcāriṇaḥ | nirveda-dhṛti-harṣa-mati-smṛti-viṣādotsukatāvega- vitarkādyāḥ | atha sthāyī jñāna-bhaktiḥ | sā ca- yo 'ntarhito hṛdi gato 'pi durātmanāṃ tvaṃ | so 'dyaiva no nayana-mūlam ananta rāddhaḥ || [BhP 3.15.46] ity ādibhir vyañjitā | tan-maya-rasa-vyañjakaṃ ca tatraiva-- tasyāravinda-nayanasya padāravinda- kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ | antar-gataḥ sva-vivareṇa cakāra teṣāṃ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ || [BhP 3.15.43] ity ādikam | atrāravinda-nayana ālambanaḥ | vāyur uddīpanaḥ | tanu-saṅkṣobha-rūpa udbhāsvara-viśeṣaḥ sāttvika-viśeṣaś cānubhāvaḥ | citta-saṅkṣobha-rūpo harṣaḥ sañcārī | akṣara-juṣām apīti nirdeśa-viśiṣṭena tan-nirdeśena labdhā jñāna-bhaktiḥ sthāyī | tat-samūhasyaikatrānubhavena samarthanāt jñāna- bhakti-mayo rasa iti vivecanīyam | atha bhakti-mayeṣu raseṣu āśraya-bhakti-mayo rasa udāhṛiyate | tatrālambanaḥ pālakatvena sphurann āśraya-bhakty-āśrayaḥ śrī-kṛṣṇas tadā dhārās tal-līlā-gata-parama-pālyāś ca | atra śrī-kṛṣṇo'nyatratyeṣu śrīman-narākāratā-pradhānaḥ parameśvarākāraś ca | śrīmad-vraja-vāsiṣu tu para-madhura-parama-prabhāva-śrīman- narākāra eva | atha te pālyā dvividhāḥ | sādhāraṇāḥ prapañca-kāryādhikṛtā bahiraṅgāḥ tadīya-caraṇa-cchāyaika-jīvanāś cāntarāṅgāḥ | tatra pūrveṣāṃ brahma- śivādayas tu bhakti-viśeṣa-sad-bhāvāt tad-antaraṅgā eva | athottare trividhāḥ | sādhāraṇāḥ śrī-yadu-pura-vāsinaḥ | śrīmad-vraja-pura- vāsinaś ca | tatra prathame jarāsandha-baddha-rājādayo muni-viśeṣādayaś ca | uttara-varga-dvayaṃ śreṇī-janādikam | athoddīpaneṣu guṇāḥ | tatra parameśvarākārāvalambanānāṃ bhagavattvam avatārāvaī-bījatvam ātmārāmākarṣitvaṃ putanādīnām api tad-veśānukaraṇena mahā-bhakta- bhāva-dātṛtvaṃ paramātmatvam ananta-brahmāṇḍāśrayaika-roma- vivarāṃśatvam ity ādayo vakṣyamāṇa-miśrāḥ | śrīman- narākārāvalambanānāṃ kṛpāmbudhitvam āśrita-pālakatvam avicintya-mahā- śaktitvaṃ paramārādhyatvaṃ sarvajñatvaṃ sudṛḍha-vratatvaṃ samṛddhimattvaṃ kṣamā-śīlatvaṃ dākṣiṇyaṃ satyaṃ dākṣyaṃ sarva-śubhaṅkaratvaṃ dhārmikatvaṃ śāstra-cakṣuṣṭvaṃ bhakta-suhṛttvaṃ vadānyatvam ojaḥ kīrtiḥ tejaḥ saho balāni prema-vaśyatvādayaś ca | atha jātayaḥ pūrveṣāṃ tat-tad-anukāritayā pratītā gopatvādayaḥ tat- smārakāḥ śyāmatvādayaś ca | uttareṣāṃ tat-tac-chreṣṭhatvenaiva pratītās te ubhaye | atha kriyāḥ | pūrveṣāṃ sṛṣṭi-sthity-ādikṛto viśvarūpa-darśanādyāḥ vakṣyamāna-miśrāḥ | uttareṣāṃ para-pakṣa-nibarhaṇa-sva-pakṣa-pālana- sānugrahāvalokanādyāḥ | atha dravyāṇi | tadīyāstra-vāditra-bhūṣaṇa-sthāna-padāṅka-bhaktādīni | tāni ca (page 104) pūrveṣām alaukikatayaiva spaṣṭāni | uttareṣāṃ caitānyevālaukikatve'pi laukikāyamānatayaiva darśita-prabhāvāni | atha kālāś cobhayatra taj-janma-tad-vijayādisambandhita iti | athānubhāvāḥ | tat-sambandhenaiva vasatis tat-prabhāvādi-maya-guṇa-nāma-kīrtanam ity ādayaḥ | tathā pūrvoktā api | atha sañcāriṇaḥ | tatra yoge harṣa-garva- dhṛtayaḥ | ayoge klama-vyādhī | ubhayatra nirveda-śaṅkā-viṣāda-dainya- cintā-smṛti-vrīḍā-maty-ādayo mṛtiś ca | sā yoge'pi yathā śrī-bhīṣmāntima- carite - viśuddhayā dhāraṇaye [BhP 1.9.31] | evaṃ tatra yudhi tu gagarajaḥ [BhP 1.9.34] ity ādau mama niśita-śarair vibhidyamānatvacī ity anenaiva svāparādha-dyotaka-vākye dainyam udāhāryam | śita-viśikha-hataḥ [BhP 1.9.38] ity ādike'pi | || 1.9 || śrī-sūtaḥ || 203 ||

[२०४] अथ स्थायी चाश्रय-भक्त्य्-आख्यः । यथा - भवाय नस् त्वं भव विश्व-भावन त्वम् एव माताथ सुहृत्-पतिः पिता । त्वं सद्-गुरुर् नः परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ [भ्प् १.११.७] अत्र विभावोद्भास्वरानुभाव-वैशिष्ट्येनऐव सात्त्विकादीनाम् अपि लब्धत्वात् तत्-संवलन-चमत्कारात्म्क-रसोदाहरणम् अपि ज्ञेयम् । यथोक्तम् - सद्-भावश् चेद् विभावादेर् द्वयोर् एकस्य वा भवेत् । झटित्य् अन्य-समाक्षेपात् तदा दोषो न विद्यते ॥ [साह्द् ३.१७] अन्य-समाक्षेपश् च प्रकरण-वशाद् इति । ॥ १.११ ॥ द्वारका-प्रजाः श्री-भगवन्तम् ॥ २०४ ॥

[204] atha sthāyī cāśraya-bhakty-ākhyaḥ | yathā - bhavāya nas tvaṃ bhava viśva-bhāvana tvam eva mātātha suhṛt-patiḥ pitā | tvaṃ sad-gurur naḥ paramaṃ ca daivataṃ yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima || [BhP 1.11.7] atra vibhāvodbhāsvarānubhāva-vaiśiṣṭyenaaiva sāttvikādīnām api labdhatvāt tat-saṃvalana-camatkārātmka-rasodāharaṇam api jñeyam | yathoktam - sad-bhāvaś ced vibhāvāder dvayor ekasya vā bhavet | jhaṭity anya-samākṣepāt tadā doṣo na vidyate || [SāhD 3.17] anya-samākṣepaś ca prakaraṇa-vaśād iti | || 1.11 || dvārakā-prajāḥ śrī-bhagavantam || 204 ||

[२०५] आश्रय-भक्ति-मयो रसो द्विविधः । अयोगात्मको योगात्मकश् च । अयोगो द्विविधः । प्रथमाप्राप्तिर् वियोगश् च । योगश् च द्विविधः । क्रमेण द्विविधायोगानन्तरजः सिद्धिस् तुष्टिश् चेति । तत्र प्रथमा प्रात्य्-आत्मकम् अयोगम् आह- इति मागध-संरुद्धा भवद्-दर्शन-काङ्क्षिणः । प्रपन्नाः पाद-मूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ [भ्प् १०.७०.३१] अत्र भगवद्-दर्शन-काङ्क्षिण इत्य् अनेन तद्-दर्शनाथैव बन्ध- मुमुक्षापि विज्ञापिता । ततः स्थायी दर्शितः । पाद-मूलम् आलम्बनम् । संरोधी विरोध-मुखेनोद्दीपनः । प्रपत्तिर् उद्भास्वरः । औत्सुक्यं दैन्यं च सञ्चारिणौ । ताभ्यां सात्त्विकादयश् च ज्ञेयाः । ॥ १०.६० ॥ राज-दूतः श्री-भगवन्तम् ॥ २०५ ॥

[205] āśraya-bhakti-mayo raso dvividhaḥ | ayogātmako yogātmakaś ca | ayogo dvividhaḥ | prathamāprāptir viyogaś ca | yogaś ca dvividhaḥ | krameṇa dvividhāyogānantarajaḥ siddhis tuṣṭiś ceti | tatra prathamā prāty-ātmakam ayogam āha- iti māgadha-saṃruddhā bhavad-darśana-kāṅkṣiṇaḥ | prapannāḥ pāda-mūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām || [BhP 10.70.31] atra bhagavad-darśana-kāṅkṣiṇa ity anena tad-darśanāthaiva bandha- mumukṣāpi vijñāpitā | tataḥ sthāyī darśitaḥ | pāda-mūlam ālambanam | saṃrodhī virodha-mukhenoddīpanaḥ | prapattir udbhāsvaraḥ | autsukyaṃ dainyaṃ ca sañcāriṇau | tābhyāṃ sāttvikādayaś ca jñeyāḥ | || 10.60 || rāja-dūtaḥ śrī-bhagavantam || 205 ||

[२०६] एतद्-अनन्तरं सिद्ध्य्-आख्यं योगं तेषाम् एवाह- ददृशुस् ते घन-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् । श्रीवत्साङ्कं चतुर्-बाहुं [भ्प् १०.७३.२-३] इत्य् आरभ्य- पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः । प्रणेमुर् हत-पाप्मानो मूर्धभिः पादयोर् हरेः ॥ कृष्ण-सन्दर्शनाह्लाद- ध्वस्त-संरोधन-क्लमाः । प्रशशंसुर् हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः ॥ [भ्प् १०.७३.५-७] पिबन्त इत्य् आदाव् इव शब्द उत्प्रेक्षायाम् । तद्-अद्भुत-रूप-दर्शनेन चक्षुषोर् अत्यन्त-विस्फारणात् पिबन्त इवेत्य् उक्तम् । एवं तदीय-मधुर- गन्ध-जात-चरणारविन्द-लेहन-लोभात् पुनः पुनर् या जृम्भा जाता तल्- लिङ्गेन तच्-चरणारविन्दं लिहन्त इवेत्य् उक्तम् । अतएव जिघ्रन्त इव नासाभ्याम् इति । नासा-पुट-फुल्लतालिङ्गेन तस्य सर्वाङ्गम् एव युगपज् जिघ्रन्त इवेत्य् उक्तम् । तद्-अर्थम् इव तद्-विस्तारणं कृतम् इत्य् अर्थः । तथापि भक्तत्वात् तच्-चरणस्यैवावले (पगे १०५) हेच्छा युक्तेति तथा व्याख्यातम् । एवम् उत्तरत्रापि । परमावेश-कृत-बाहु-चालन-लिङ्गेन तच्- चरणारविन्दं श्लिष्यन्त इवापीति सर्वथा तद्-आवेश एव तात्पर्यम् । ॥ १०.७३ ॥ श्री-शुकः ॥ २०६ ॥

[206] etad-anantaraṃ siddhy-ākhyaṃ yogaṃ teṣām evāha- dadṛśus te ghana-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam | śrīvatsāṅkaṃ catur-bāhuṃ [BhP 10.73.2-3] ity ārabhya- pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā || jighranta iva nāsābhyāṃ rambhanta iva bāhubhiḥ | praṇemur hata-pāpmāno mūrdhabhiḥ pādayor hareḥ || kṛṣṇa-sandarśanāhlāda- dhvasta-saṃrodhana-klamāḥ | praśaśaṃsur hṛṣīkeśaṃ gīrbhiḥ prāñjalayo nṛpāḥ || [BhP 10.73.5-7] pibanta ity ādāv iva śabda utprekṣāyām | tad-adbhuta-rūpa-darśanena cakṣuṣor atyanta-visphāraṇāt pibanta ivety uktam | evaṃ tadīya-madhura- gandha-jāta-caraṇāravinda-lehana-lobhāt punaḥ punar yā jṛmbhā jātā tal- liṅgena tac-caraṇāravindaṃ lihanta ivety uktam | ataeva jighranta iva nāsābhyām iti | nāsā-puṭa-phullatāliṅgena tasya sarvāṅgam eva yugapaj jighranta ivety uktam | tad-artham iva tad-vistāraṇaṃ kṛtam ity arthaḥ | tathāpi bhaktatvāt tac-caraṇasyaivāvale (page 105) hecchā yukteti tathā vyākhyātam | evam uttaratrāpi | paramāveśa-kṛta-bāhu-cālana-liṅgena tac- caraṇāravindaṃ śliṣyanta ivāpīti sarvathā tad-āveśa eva tātparyam | || 10.73 || śrī-śukaḥ || 206 ||