Sections 102–111

[१०२] अथ विभुत्वं - न चान्तर् न बहिर् यस्य [भ्प् १०.९.१३] इत्य् आदौ । प्राकृत- वस्त्व्-अतिरिक्तत्वम् त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् [भ्प् १०.६०.४५] इत्य् आदौ स्पष्टम् । स्व-प्रकाश-लक्षणत्वम् अस्यापि देव-वपुषो मद्-अनुग्रहस्य स्वेच्छा-मयस्य न तु भूत-मयस्य कोऽपि । नेशे महित्व-वसितुं मनसान्तरेण साक्षात् तवैव किम् उतात्म-सुखानुभूतेः ॥ [भ्प् १०.१४.२] अस्य नौमीड्य ते [भ्प् १०.१४.१] इत्य् आदिना वर्णित-लक्षणस्य श्रीमन्- नराकरस्य तव सम्प्रति बालक-वत्साद्य्-अंशैर् दर्शितेषु एकम् अपि देव- रूपं चतुर्भुजाकारं यद् वपुस् तस्यापि । [वृ. अद्द्स्: अस्तु वा तावत् समस्तानाम् इत्य् अर्थः । एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] एवं च सति साक्षाद् एतद्- रूपस्यांशिनस् तव, किम् उत देव-वपुषो विशेषणं मद्-अनुग्रहस्येत्यादि । ममानुग्रहो यस्मात् तस्य तद्-दर्शनेनैव भवन्-महिम-ज्ञानात् । कथम्भूतस्य तव ? आत्म-सुखानुभूतेः । आत्मना स्वेनैव न त्व् अन्येन सुखस्यानुभूतिर् अनुभवो यस्य तस्यानन्य-वेद्यानन्दस्येत्य् अर्थः । ॥ १०.१४ ॥ ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥ १०२ ॥

[102] atha vibhutvaṃ - na cāntar na bahir yasya [BhP 10.9.13] ity ādau | prākṛta- vastv-atiriktatvam tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham [BhP 10.60.45] ity ādau spaṣṭam | sva-prakāśa-lakṣaṇatvam asyāpi deva-vapuṣo mad-anugrahasya svecchā-mayasya na tu bhūta-mayasya ko'pi | neśe mahitva-vasituṃ manasāntareṇa sākṣāt tavaiva kim utātma-sukhānubhūteḥ || [BhP 10.14.2] asya naumīḍya te [BhP 10.14.1] ity ādinā varṇita-lakṣaṇasya śrīman- narākarasya tava samprati bālaka-vatsādy-aṃśair darśiteṣu ekam api deva- rūpaṃ caturbhujākāraṃ yad vapus tasyāpi | [Vṛ. adds: astu vā tāvat samastānām ity arthaḥ | end Vṛ. addition.] evaṃ ca sati sākṣād etad- rūpasyāṃśinas tava, kim uta deva-vapuṣo viśeṣaṇaṃ mad-anugrahasyetyādi | mamānugraho yasmāt tasya tad-darśanenaiva bhavan-mahima-jñānāt | kathambhūtasya tava ? ātma-sukhānubhūteḥ | ātmanā svenaiva na tv anyena sukhasyānubhūtir anubhavo yasya tasyānanya-vedyānandasyety arthaḥ | || 10.14 || brahmā śrī-bhagavantam || 102 ||

[१०३] कैमुत्येन स्वयं-रूपत्व-निर्देशश् च - सकृद् यद्-अङ्ग-प्रतिमान्तर्-आहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्म-सुखानुभूत्य्-अभि- व्युदस्त-मायो ऽन्तर्-गतो हि किं पुनः ॥ [भ्प् १०.१२.३९] स्पष्टम् ॥ ॥ १०.१२ ॥ श्री-शुकः ॥ १०३ ॥

[103] kaimutyena svayaṃ-rūpatva-nirdeśaś ca - sakṛd yad-aṅga-pratimāntar-āhitā manomayī bhāgavatīṃ dadau gatim | sa eva nityātma-sukhānubhūty-abhi- vyudasta-māyo 'ntar-gato hi kiṃ punaḥ || [BhP 10.12.39] spaṣṭam || || 10.12 || śrī-śukaḥ || 103 ||

[१०४] अतएव साक्षात् पर-ब्रह्मत्वम् एव दर्शितम् - अद्यैव त्वद्-ऋतेऽस्य [भ्प् १०.१४.१८] इत्य् आदौ अहो भाग्यम् अहो भाग्यम् [भ्प् १०.१४.३२] इत्य् आदौ च । अतएवोक्तं गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् [भ्प् ७.१५.७५] इति । वैष्णवे च - यदोर् वंशं नरः श्रुत्वा सर्व-पापैः प्रमुच्यते । यत्रावतीर्णं कृष्णाख्यं परं ब्रह्म नराकृति ॥ [विप् ४.११.२] इति । नराकृति परं ब्रह्मेति बृहत्-सहस्र-नाम-स्तोत्रे च । एतेन श्री-कृष्णस्य नराकृतित्वम् एवेति । द्विभुजत्व एव श्री-कृष्णत्वं नराकृति-कैवल्यान् मुख्यं, चतुर्भुजत्वे तु श्री-कृष्णत्वं नराकृति-भूयिष्ठत्वात् तद्- अनन्तरम् एव । अतएव चतुर्भुजत्वेऽपि मनुष-रूपत्वं वर्णितं श्रीमद्- अर्जुनेन तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्र-बाहो भव विश्व-मूर्ते [गीता ११.५१] इत्य् उक्त्वा, दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्य जनार्दन, इदानीम् अस्मि संवृत्तः [गीता ११.५१] इत्य् उक्तत्वात् । एवं-जातीयकानि बहूनि, तानि च द्रष्टव्यानि । अतएव सा नराकारा मूर्तिर् एव परम-कारणं वस्तु-तत्त्वम् इत्य् आह - नारायणे कारण-मार्त्य-मूर्तौ [भ्प् १०.४६.३३] सर्व-कारणं यत् तत्त्वं तद् एव मर्त्याकारा मूर्तिर् यस्य । तद् उक्तं तत्त्वं परं योगिनाम् [भ्प् १०.४३.१७] इति । तथा च पाद्म-निर्माण-खण्डे श्री-वेद-व्यास-वाक्यम् - दृष्टातिहृष्टो ह्य् अभवं सर्व-भूषण-भूषणम् । गोपालम् अबला-सङ्गे मुदितं वेणु-वादिनम् ॥ ततो माम् आह भगवान् वृन्दावन-चरः स्वयम् । (पगे ४५) यद् इदं मे त्वया दृष्टं रूपं दिव्यं सनातनम् ॥ निष्कलं निष्क्रियं शान्तं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् । पूर्णं पद्य-पलाशाक्षं नातः-परतरं मम ॥ इदम् एव वदन्त्य् एते वेदाः कारण-कारणम् ॥ इत्य् आदि । ॥ १०.४६ ॥ उद्धवः श्री-व्रजेश्वरम् ॥ १०४ ॥

[104] ataeva sākṣāt para-brahmatvam eva darśitam - adyaiva tvad-ṛte'sya [BhP 10.14.18] ity ādau aho bhāgyam aho bhāgyam [BhP 10.14.32] ity ādau ca | ataevoktaṃ gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam [BhP 7.15.75] iti | vaiṣṇave ca - yador vaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarva-pāpaiḥ pramucyate | yatrāvatīrṇaṃ kṛṣṇākhyaṃ paraṃ brahma narākṛti || [ViP 4.11.2] iti | narākṛti paraṃ brahmeti bṛhat-sahasra-nāma-stotre ca | etena śrī-kṛṣṇasya narākṛtitvam eveti | dvibhujatva eva śrī-kṛṣṇatvaṃ narākṛti-kaivalyān mukhyaṃ, caturbhujatve tu śrī-kṛṣṇatvaṃ narākṛti-bhūyiṣṭhatvāt tad- anantaram eva | ataeva caturbhujatve'pi manuṣa-rūpatvaṃ varṇitaṃ śrīmad- arjunena tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasra-bāho bhava viśva-mūrte [Gītā 11.51] ity uktvā, dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumya janārdana, idānīm asmi saṃvṛttaḥ [Gītā 11.51] ity uktatvāt | evaṃ-jātīyakāni bahūni, tāni ca draṣṭavyāni | ataeva sā narākārā mūrtir eva parama-kāraṇaṃ vastu-tattvam ity āha - nārāyaṇe kāraṇa-mārtya-mūrtau [BhP 10.46.33] sarva-kāraṇaṃ yat tattvaṃ tad eva martyākārā mūrtir yasya | tad uktaṃ tattvaṃ paraṃ yoginām [BhP 10.43.17] iti | tathā ca pādma-nirmāṇa-khaṇḍe śrī-veda-vyāsa-vākyam - dṛṣṭātihṛṣṭo hy abhavaṃ sarva-bhūṣaṇa-bhūṣaṇam | gopālam abalā-saṅge muditaṃ veṇu-vādinam || tato mām āha bhagavān vṛndāvana-caraḥ svayam | (page 45) yad idaṃ me tvayā dṛṣṭaṃ rūpaṃ divyaṃ sanātanam || niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ sac-cid-ānanda-vigraham | pūrṇaṃ padya-palāśākṣaṃ nātaḥ-parataraṃ mama || idam eva vadanty ete vedāḥ kāraṇa-kāraṇam || ity ādi | || 10.46 || uddhavaḥ śrī-vrajeśvaram || 104 ||

[१०५] अतएव बहूंश् चतुर्भुजान् दृष्टवान् अपि श्री-नराकारस्यैव विशेषतः स्तुत्यत्वं प्रतिजानीते । नौमीड्य तेऽभ्र-वपुषे तडिद्-अम्बराय [भ्प् १०.१४.१] इत्य् आदि । इदम् एव तव परमं तत्त्वम् इत्य् अज्ञात्वा पूर्वम् अहं भ्रान्तवान् । अधुना तु अद्यैव त्वद्-ऋतेऽस्य किम् [भ्प् १०.१४.१८] इत्य् आदि-दिदर्शितया भवतः कृपया ज्ञातवान् इत्य् अतस् तत्र तद्-आकारम् एव त्वां लब्धुं स्तौमीति तात्पर्यम् । ॥ १०.१४ ॥ ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥ १०५ ॥

[105] ataeva bahūṃś caturbhujān dṛṣṭavān api śrī-narākārasyaiva viśeṣataḥ stutyatvaṃ pratijānīte | naumīḍya te'bhra-vapuṣe taḍid-ambarāya [BhP 10.14.1] ity ādi | idam eva tava paramaṃ tattvam ity ajñātvā pūrvam ahaṃ bhrāntavān | adhunā tu adyaiva tvad-ṛte'sya kim [BhP 10.14.18] ity ādi-didarśitayā bhavataḥ kṛpayā jñātavān ity atas tatra tad-ākāram eva tvāṃ labdhuṃ staumīti tātparyam | || 10.14 || brahmā śrī-bhagavantam || 105 ||

[१०६] तद् एवं साधूक्तं तत्-तद्-वचनम् अन्यार्थत्वेन दृश्यम् इति । तथा हि पूर्व-रीत्या चतुर्भुजत्व-द्विभुजत्वयोर् द्वयोर् अपि ध्यान-धिष्ण्यत्वे सति, यत् पूर्वस्य जनन्या निगूहन-प्रार्थनं तत् तु तस्य प्रसिद्धत्यआ सर्व एव ज्ञास्यतीति जन्म ते मय्य् असौ पापो मा विद्यान् मधुसूदन [भ्प् १०.३.२९] इत्य् आद्य्-उक्त-लक्षणया कंस-भिया विश्वं यद् एतत् स्व-तनौ निशान्ते [भ्प् १०.३.३१] इत्य्-आद्य्-उक्त-लक्षणया मांस-दृक्-शब्दोक्त-भगवत्-स्वरूप-शक्ति- विलास-तज्-जन्मादि-लीला-तत्त्वानभिज्ञ-प्राकृत-दृग्भ्यो लज्जया च । न पुनर् अपरस्य गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् [भ्प् ७.१५.३५] इत्य् आदौ गूढत्वेन कथितस्य ध्यान-धिष्ण्यत्वाभाव-विवक्षया । श्री-गोपाल- तापनी-श्रुताव् अप्य् उभयोर् अपि ध्यान-धिष्ण्यत्वं श्रूयते -- मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन् मोक्षम् अश्नुते । अष्ट-पत्रं विकसितं हृत्-पद्मं तत्र संस्थितम् ॥ [ग्तु २.५८-५९] इत्य् आदिषु मध्ये चतुर्-भुजं शङ्ख-चक्र [ग्तु २.६०] इत्य् आदिकम् उक्त्वा सर्वान्ते -- शृङ्ग-वेणु-धरं तु वा [ग्तु २.६०] इत्य् उक्तम् । एवम् आगमेऽपि द्विभुज-ध्यानं श्रूयते - तस्मान् निगूढत्व-विवक्षयैव समीचीना । तथैव तद्-विवक्षया नान्यथा मद्-भावं मर्त्य-लिङ्गेन जायते [भ्प् १०.३.४४] इति श्री-भगवतोक्तम् । तथा च पाद्म-निर्माण-खण्डे श्री-भगवद्-वाक्यं व्यास-वाक्ये - पश्य त्वं दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेद-गोपितम् । ततोऽपश्यम् अहं भूप बालं कालाम्बुद-प्रभम् । गोप-कन्यावृतं गोपं हसन्तं गोप-बालकैः ॥ इति । एवम् इत्य् उक्त्वासीद् धरिस् तूष्णीम् [भ्प् १०.३.४६] इत्य् आदौ च व्याख्येयम् । आत्म-मायया स्वेच्छया आत्म-माया तद्-इच्छा स्याद् इति महा-संहितोक्तेः । प्रकृत्या स्वरूपेणैव व्यक्तः प्राकृतः । न त्व् औपाधिकतया शैषिकोऽण् । तत्र हि भगवद्-विग्रहे शिशुत्वादयो विचित्रा एव धर्माः स्वाभाविकाः सन्तीति को वेत्ति भूमन् [भ्प् १०.१४.२१] इत्य् अस्य व्याख्याने द्वितीय-सन्दर्भे दर्शितम् एव । अत्र श्री-रामानुजाचार्य-सम्मतिर् अपि । श्री-गीतासु प्रकृतिं स्वाम् अवष्टभ्य सम्भवाम्य् आत्म-मायया [गीता ४.६] इत्य् अत्र स्वम् एव स्व्भावम् आस्थाय आत्म-मायया स्व-सङ्कल्प-रूपेण ज्ञानेनेत्य् अर्थः । माया व्यूनं ज्ञानम् इति नैर्घण्टुकाः । महाभारते च अवतार-रूपस्याप्य् अप्राकृतत्वम् उच्यते - न भूत-सङ्घ-संस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः इति । अथ बृहद्-वैष्णवेऽपि - यो वेत्ति भौतिकं देहं कृष्णस्य परमात्मनः । स सर्वस्माद् बहिष्कार्यः श्रौत-स्मार्त-विधानतः । मुखं तस्यावलोक्यापि स-चेलः स्नानम् आचरेत् । पश्येत् सूर्यं स्पृशेद् गां च धृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ इति । [पगे ४६] अथ यथाहरद् भुवो भारम् [भ्प् १.१५.३४] इत्य् आदौ चैवं मन्तव्यम् । तनु-रूप-कलेवर-शब्दैर् अत्र श्री-भगवतो भू-भार-जिहीर्षा-लक्षणो देवादि-पिपालयिषा-लक्षणश् च भाव एवोच्यते । यथा तृतीये विंशतितमे तत्- तच्-छब्दैर् ब्रह्मणो भाव एवोक्तः । यदि तत्रैव तह्ता व्याख्येयं तदा सुतराम् एव श्री-भगवतीति । ततश् च तस्य भावस्य भगवति तद्-आभास- रूपत्वात् कण्टक-दृष्टान्तः सुसङ्गत एव । तथा द्वयम् एवेशितुः साम्यम् अपि । तत् तु तृतीये सन्दर्भ एव विवृतं मत्स्यादि-रूपाणि [भ्प् १.१५.३५] मत्स्याद्य्-अवतारेषु तत्-तद्-भावान् । अथ नट-दृष्टान्तेऽपि नटः श्राव्य-रूपकाभिनेता । व्याख्यातं च टीका- कृद्भिः प्रथमस्यैकादशे नटा नव-रसाभिनय-चतुरा [भावार्थ- दीपिका १.११.२१] इति । ततो यथा श्रव्य-रूपकाभिनेता नटः स्वरूपेण स्व- वेशेन च स्थित एव पूर्व-वृत्तम् अभिनयेन गायन् नायक-नायिकादि-भावं धत्ते जहाति च तथेति । अतएव तृतीये - प्रदर्श्यातप्त-तपसाम् अवितृप्त-दृशां नृणाम् । आदायान्तर् अधाद् यस् तु स्व-बिम्बं लोक-लोचनम् ॥ [भ्प् ३.२.११] इत्य् अत्रापि लोक-लोचन-रूपं स्व-बिम्बं निज-मूर्तिं प्रदर्श्य पुनर् आदायैव च अन्तरधात् । न तु त्यक्त्वेत्य् उक्तं श्री-सूतेन यथा मत्स्यादि-रूपाणि [भ्प् १.१५.३५] इत्य् अनन्तरम् अपि तथोक्तं - यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्व-तन्वा [भ्प् १.१५.३६] इति । त्यागोऽत्र स्व-तनु-करणक इति न तु स्व- तन्वा सहेति व्याख्येयम् । अध्याहार्यापेक्षागौरवात् उपपद-विभक्तेः कारक-विभक्तिर् बलीयसीति न्यायाच् च । [वृ. रेअद्स् हेरे: अथवा नाहं प्रकाशः सर्वस्य योग-माया-समावृतः [गीता ७.२५] इति श्री-गीत-वचनेन । योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराच् च जनार्दनः ॥ इति पाद्मोत्तर-खण्ड-निर्णयेन । मल्लानाम् अशनिः [भ्प् १०.४३.१७] इति श्री- भागवत-दर्शनेन । आत्म-विनाशाय भगवद्-धस्त-चक्रांशु- मालोज्ज्वलम् अक्षय-तेजः-स्वरूपं परम-ब्रह्म-भूतम् अपगत-द्वेषादि- दोषो भगवन्तम् अद्राक्षीत् [विप् ४.१५.१५] इति शिशुपालम् उद्दिश्य विष्णु- पुराण-गद्येन चासुरेषु यद्-रूपं स्फुरति । तत् तस्य स्वरूपं न भवति किन्तु माया-कल्पितम् एव । स्वरूपे दृष्टे द्वेषश् चापयातीति ततश् चासुरेषु स्फुरत्या यया तन्वा भुवो भार-रूपम् असुर-वृन्दम् अहरत् तां तनुं विजहौ । पुनस् तत्-प्रत्य्-आयनं न चकारेत्य् अर्थः । भक्ति-दृश्या तनुस् तु तस्य नित्य-सिद्धवेत्य् आह अज [गीता ४.६] इति, देवक्यां देव-रूपिण्याम् [भ्प् १०.३.८] इत्य् आदेः, कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् [भ्प् १०.२८.१७] इत्य् अत्र गोलोकाधिष्ठातृत्व-निर्देशाच् च । ततश् च यथा मत्स्यादि-रूपाणि इत्य् अस्याप्य् अयम् एवार्थः । यथा नट ऐन्द्रजालिकः कश्चित् स्व-भक्षकानां बकादीनां निग्रहाय मस्त्याद्य्- आकाआन् धत्ते, स्वस्मिन् प्रत्यायाति तन्-निग्रहे सति यथा च तानि जहाति, तथा सोऽयम् अजोऽपि येन मायित्वेन लक्ष्यतां प्रापितेन रूपेण भू-भार- रूपासुर-वर्गः क्षपित-तद्-वर्गं क्षपितवान् इत्य् अर्थः । तच् च कलेवरम् अजो जहौ अन्तर्धापितवान् इत्य् अर्थः । किन्तु श्री-गीता-पद्ये योग-माया- समावृतः [गीता ७.२५] सर्प-कञ्चुकवन्-माया-रचित-वपुर्-आभास-समावृत इत्य् अर्थः । विष्णु-पुराण-गद्ये आत्म-विनाशाय इति आत्मनः स्वस्य शिशुपालस्येत्य् अर्थः । भगवता अस्तं क्षिप्तं यच् चक्रं तस्यांशु-मालया उज्ज्वलं यथास्यात् तथाद्राक्षीत् । यतः उपगत-द्वेषादि-दोष इति । तया तस्य दृष्टाव् उज्ज्वलायां सत्याम् अपगत-द्वेषादि-दोषः सन् दूरीकृत-मायिक-निजावरणं भगवन्तम् अद्राक्षीद् इत्य् अर्थः । किं च, तन्-मते कल्पान्तर-गत-तत्- कथायां शिशुपालादि-द्वय-मुक्ति-विषयक-मैत्रेय-पराशर-प्रश्नोत्तर- रीत्या जय-विजययोः शाप-सङ्गतिर् नास्तीत्य् अन्याव् एव ताव् असुरौ ज्ञेयौ । युक्तं च तत्, प्रतिकल्पं तयोः शाप-कदर्थनाया अयुक्तत्वात् ॥ [एन्द्. वृ. अद्दितिओन्.] [पगे ४७] अथ सूती-गृहे [भ्प् १०.८५.२०] इत्य् अस्यार्थः । एतत् प्राक्तन-वाक्येषु श्री- भगवन्-महिम-ज्ञान-भक्ति-प्रधानोऽसौ विशुद्ध-सत्त्व- प्रादुर्भावस्याप्य् आत्मनो मनुष्य-लीलाम् एव दैन्यातिशयतः प्राकृत- मानुषत्वेन स्थापयित्वा श्री-भगवत्य्-अपत्य-बुद्धिम् आक्षिप्तवान् । ततश् च - ननु तर्हि कथम् अपत्य-बुद्धिं कुरुषे इति श्री-भगवत्-प्रश्नम् आशङ्क्य तत्र तद्-वाक्य-गौरवम् एव मम प्रमाणं न तूपत्तिर् इत्य् आह सूती-गृह इति । नौ आवयोर् अनुयुगम् । अत एव भवान् संजज्ञे अवतीर्णवान् इति सूती-गृहे भगवान् अनुजगाद । ननु मया तद् अपि भवद्-आदि-तनु-प्रवेश-निर्गमापेक्षयैव जज्ञे इत्य् उक्तम्, न तु मम प्रव्श-निर्गम-लिङ्गेनैव जन्म वाच्यम् । जीव-सखेन व्यष्टेः समष्टेर् वान्तर्यामि-रूपेण - तं दुर्दशं गूढम् अनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् [कठु १.२.१२] तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत् [तैत्तु २.६.२] इत्य् आदौ च तत् तद् अनुप्रवेशादि- दर्शन-सामान्यात् । ततस् तद्वद् इदम् उपचरितम् एवेति मन्यताम् । तत्राह नानेति । स्व-कृत-विचित्र-योनिषु विशन्न् इव हेतुतया [भ्प् १०.८७.१९] इत्यादि-श्रवणात् गगनवद् असङ्ग एव त्वं यज्-जीवानां नाना-तनूर् विदधत् प्रविशन् जहासि । मुहुः प्रविशसि जहासि चेत्य् अर्थः । तद्-भूम्नस् तव विभूति-विशेष-रूपां मायां को वेद बहु मन्यते, नो कोऽपीत्य् अर्थः । इदं त्व् आवाभ्यां जन्म सर्वैर् एव स्तूयते इति भावः । ततो विद्वद्-आदरोऽप्य् अत्रास्तु प्रमाणं मम तु तत् सर्वथा न बुद्धि-गोचर इति व्यञ्जितम् । अत्र विद्-धातोः प्रवेशार्थो नानुपपन्नः । यथोक्तं सहस्र-नाम-भाष्ये - शिष्टान् करोति पालयति इति । सामान्य-वचनो धातुर् विशेष-वचने दृष्टः । कुरु काष्ठानीत्य् आहरणे यथा तद्वद् इति । तद् एवं श्री-कृष्णस्य स्वयं बहगवत्त्वं तस्यैव नराकृति-पर-ब्रह्मणो नित्यम् एव तद्-रूपेणावस्थायित्वं दर्शितम् । तथा प्रथमे पृथिव्यापि सत्यं शौचं दया शौचिः [भ्प् १.१६.२७] इत्य् आदिना तदीयानां कान्ति-सह-ओजो- बलानां स्वाभाविकत्वम् अव्यभिचारित्वं च दर्शितम् । अतएव ब्रह्माण्डे चाष्टोत्तर-शत-नाम-स्तोत्रे नराकृतित्वं प्रकृत्यैवोक्तम् - नन्द-व्रज-जनानन्दी सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहः । नव-नीत-विलिप्ताङ्गी नव-नीत-नटोऽनघ ॥ इति । श्री-गोपाल-पूर्व-तापन्याम् अपि तथैव - नित्यो नित्यानां चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् । तं पीठगं येऽनुभजन्ति धीरास् तेषां सिद्धिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥ [ग्तु १.२०] इति । तम् एकं गोविन्दं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् [ग्तु १.३३] इत्य् आदि च । तस्माच् चतुर्-भुजत्वे द्विभुजत्वे च श्री-कृष्णत्वस्याव्यभिचारित्वम् एवेति सिद्धम् । अथ कतमत् तत्-पदं यत्रासौ विहरति । तत्रोच्यते - या यथा भुवि वर्तन्ते पुर्यो भगवतः प्रियाः । तास् तथा सन्ति वैकुण्ठे तत्-तल्-लीलार्थम् आदृताः ॥ इति स्कान्द-वचनानुसारेण वैकुण्ठे यद् यत् स्थानं वर्तते तत् तद् एवेति मन्तव्यम् । तच् चाखिल-वैकुण्ठोपरि-भाग एव । यतः पाद्मोत्तर-खण्डे दशावतार-गणने श्री-कृष्णम् एव नवमत्वेन वर्णयित्वा क्रमेण पूर्वादिषु तद्-दशावतार-स्थानानां परम-व्योमाभिध- वैकुण्ठस्यावरणत्वेन गणनया श्री-कृष्ण-लोकस्य ब्रह्म-दिशि प्राप्ते सर्वोपरि-स्थायित्वम् एव पर्यवसितम् । आगमादौ हि दिक्-क्रमस् तथैव दृश्यते । तत्रास्माभिस् तु तत्-तच्-छ्रवणात् श्री-कृष्ण-लोकस्य स्वतन्त्रैव स्थितिः । किन्तु परम-व्योम-पक्ष-पातित्वेनैव [पगे ४८] पाद्मोत्तर-खण्डे तद्-आवरणेषु प्रवेशितोऽसाव् इति मन्तव्यम् । पाद्मोत्तर-खण्ड- प्रतिपाद्यस्य गौणत्वं तु श्री-भागवत-प्रतिपाद्यापेक्षया वर्णितम् एव । स्वायम्भुवागमे च स्वतन्त्रतयैव सर्वोपरि तत्-स्थानम् उक्तम् । यथा ईश्वर-देवी-संवादे चतुर्दशाक्षर-ध्यान-प्रसङ्गे पञ्चाशीतितमे पटले ध्यायेत् तत्र विशुद्धात्मा इदं सर्वं क्रमेण तु । नाना-कल्प-लताकीर्णं वैकुण्ठं व्यापकं स्मरेत् ॥ अधः-साम्यं गुणानां च प्रकृतिं सर्व-कारणम् । प्रकृतेः कारणान्य् एव गुणांश् च क्रमशः पृथक् ॥ ततस् तु ब्रह्मणो लोकं ब्रह्म-चिह्नं स्मरेत् सुधीः । ऊर्ध्वं तु सीम्नि विरजां निःसीमां वर-वर्णिनि ॥ वेदाङ्ग-स्वेद-जनित-तोयैः प्रस्रावितां शुभाम् । इमाश् च देवता ध्येया विरजायां यथा-क्रमम् ॥ इत्य् आद्य्-अनन्तरम् - ततो निर्वाण-पदवीं मुनीनाम् ऊर्ध्व-रेतसाम् । स्मरेत् तु परम-व्योम यत्र देवाः सनातनाः ॥ ततोऽनिरुद्ध-लोकं च प्रद्युम्नस्य यथा-क्रमम् । सङ्कर्षणस्य च तथा वासुदेवस्य च स्मरेत् ॥ लोकाधिपान् स्मरेत्... इत्य् आद्य्-अनन्तरं च - पीयूष-लतिकाकीर्णां नाना-सत्त्व-निषेविताम् । सर्वर्तु-सुखदां स्वच्छां सर्व-जन्तु-सुखावहाम् ॥ नीलोत्पल-दल-श्यामां वायुना चालितां मृदु । वृन्दावन-परागैस् तु वासितां कृष्ण-वल्लभाम् ॥ सीम्नि कुञ्ज-तटां योषित्-क्रीडा-मण्डप-मध्यमाम् । कालिन्दीं संस्मरेद् धीमान् सुवर्ण-तट-पङ्कजाम् ॥ नित्य-नूतन-पुष्पादि-रञ्जितं सुख-सङ्कुलम् । स्वात्मानन्द-सुखोत्कर्ष-शब्दादि-विषयात्मकम् ॥ नाना-चित्र-विहङ्गादि-ध्वनिभिः परिरम्भितम् । नाना-रत्न-लता-शोभि-मत्तालि-ध्वनि-मन्द्रितम् ॥ चिन्तामणि-परिच्छिन्नं ज्योत्स्ना-जाल-समाकुलम् । सर्वर्तु-फल-पुष्पाढ्यं प्रवालैः शोभितं परि ॥ कालिन्दी-जल-संसर्ग-वायुना कम्पितं मुहुः । वृन्दावनं कुसुमितं नाना-वृक्ष-विहङ्गमैः ॥ संस्मरेत् साधको धीमान् विलासैक-निकेतनम् । त्रिलोकी-सुख-सर्वस्वं सुयन्त्रं केलि-वल्लभम् ॥ तत्र सिंहासने रम्ये नाना-रत्न-मये सुखे । सुमनोऽधिक-माधुर्य-कोमले सुख-संस्तरे ॥ धर्मार्थ-काम-मोक्षाख्य-चतुष्पादैर् विराजते । ब्रह्म-विष्णु-महेशानां शिरो-भूषण-भूषिते ॥ तत्र प्रेम-भराक्रान्तं किशोरं पीत-वाससम् । कलाय-कुसुम-श्यामं लावण्यैक-निकेतनम् ॥ लीला-रस-सुखाम्भोधि-संमग्नं सुख-सागरम् । नवीन-नीरदाभासं चन्द्रिकाङ्चित-कुन्तलम् ॥ इत्य् आदि । (पगे ४९) [वृ. हेरे अद्द्स्. - मृत्यु-सञ्जय-तन्त्रे च - ब्रह्माण्डस्योर्ध्वतो देवि ब्रह्मणः सदनं महत् । तद्-ऊर्ध्वं देवि विष्णूनां तद्-ऊर्ध्वं रुद्र-रूपिणाम् ॥ तद्-ऊर्ध्वं च महा-विष्णोर् महा-देव्यास् तद्-ऊर्ध्वगम् । कालातिकालयोश् चाथ परमानन्दयोस् ततः । पारे पुरी महा-देव्याः कालः सर्व-भयावहः । ततः श्री-रत्न-पीयूष-वारिधिर् नित्य-नूतनः ॥ तस्य पारे महा-कालः सर्व-ग्राहक-रूप-धृक् । तस्योत्तरे समुद्भासी रत्न-द्वीपः शिवाह्वयः ॥ उद्यच्-चन्द्रोदयः क्षुब्ध-रत्न-पीयूष-वारिधेः । मध्ये हेम-मयीं भूमिं स्मरेन् माणिक्य-मण्डिताम् ॥ षोडश-द्वीप-संयुक्तां कला-कौशल-मण्डिताम् । वृन्दावन-समूहैश् च मण्डितां परितः शुभैः ॥ तन्-मध्ये नन्दनोद्यानं मदनोन्मादनं महत् । अनल्प-कोटि-कल्प-द्रु-वाटीभिः परिवेष्टितम् ॥ इत्य् आदि - तन्-मध्ये विपुलां ध्यायेद् वेदिकां शत-योजनाम् । सहस्रादित्य-सङ्काशाम्... इत्य् आदि - तस्यान्तरे महा-पीठं महा-चक्र-समन्वितम् । तन्-मध्ये मण्डपं ध्यायेद् व्याप्त-ब्रह्माण्ड-मण्डलम् ॥ इत्य् आदि । ध्यायेत् तत्र महा-देवीं स्वयम् एव तथा-विधः । रक्त-पद्म-निभां देवीं बालार्क-किरणोपमाम् ॥ इत्य् आदि । पीत-वस्त्र-परिधानां वंश-युक्त-कराम्बुजाम् । कौस्तुभोद्दीप्त-हृदयां वनमाला-विभूषिताम् ॥ श्रीमत्-कृष्णाङ्क-पर्यङ्क-निलयां परमेश्वरीम् ॥ इत्य् आदि । इति ध्यात्वा तथा भूत्वा तस्या एव प्रसादतः । तद्-आज्ञया परानन्दम् एत्यानन्द-कलावृतम् ॥ तद्-आकर्णय देवेशि कथयामि दवानघे । एतद्-अन्तर् महेशानि श्वेतद्वीपम् अनुत्तमम् ॥ क्षीराम्भोनिधि-मध्यस्थं निरन्तर-सुर-द्रुमम् । उद्यद्-अर्धेन्दु-किरण-दूरीकृत-तमो-भरम् ॥ काल-मेघ-समालोक-नृत्यद्-बर्हि-कदम्बरम् । कूजत्-कोकिल-सङ्घेन वाचालित-जगत्-त्रयम् ॥ नाना-कुसुम-सौगन्ध्य-वाहि-गन्धवहान्वितम् । कल्प-वल्ली-निकुञ्जेषु गुञ्जद्-भृङ्ग-गणान्वितम् ॥ रम्यावास-सहस्रेण विराजित-नभस्-तलम् । रम्य-नारी-सहस्रौघैर् गायद्भिः समलङ्कृतम् ॥ गोवर्धनेन महता रम्यावास-विनोदिना । शोभितं शुभ-चिह्नेन मान-दण्डेन चापरम् ॥ अवाची-प्राच्य्-उदीच्य्-आशाः क्रमायत-विवृद्धया । व्याप्ता यमुनया देव्या नील-मेघाम्बु-शोभया ॥ तन्-मध्ये स्फटिक-मयं भवनं महद् अद्भुतम् । इत्य् आदि । तत्-तद्-अन्तर्-महा-कल्प-मन्दारादि-द्रुमैर् वृतम् । तत्-तन्-मध्ये समुद्भासि-वृन्दावन-कुलाकुलम् ॥ इत्य् आदि । कुत्रचिद् रत्न-भवनं कुत्रचित् स्फटिकालयम् ॥ इत्यादि । गो-गोपैर् असङ्ख्यातैः सर्वतः समलङ्कृतम् । विपापं विलयं रम्यं सदा षड्-ऊर्मि-विवर्जितम् ॥ इत्य् आदि । तस्य मध्ये मणिमयं मण्डपं तोरणान्वितम् । तन्-मध्ये गरुडोद्वाहि-महा-मणि-मयासनम् ॥ इत्य् आदि । कल्प-वृक्ष-समुद्भासि-रत्न-भूधर-मस्तके । ध्यायेत् तत्र परमानन्दं रम्योपास्यं परं महः ॥ स्मरेद् वृन्दावने रम्ये मोहयन्तम् अनारतम् । वल्लवी-वल्लभं कृष्णं गोप-कन्याः सहस्रशः ॥ इत्य् आदि । फुल्लेन्दीवर-कान्तिम् इन्दु-वदनम् [प्व् ४६] इत्य् आदि च । एतद् अनन्तरं नित्यानित्य-लोक-विवेके देव्या पृष्टे श्री-शिव आह - ब्रह्मादीनां च सर्वेषां भवनानां च पार्वति । विनाशोऽस्तीह सर्वेषां विना तद्-भवनं तयोः ॥ इति पूर्वोक्तयोः श्री-भगवन्-महादेव्योर् इत्य् अर्थः ॥ [वृ. अद्दितिओन् एन्द्स् हेरे.] [पगे ४९] तस्माद् या यथा भुवि वर्तन्ते इति न्यायाच् च स्वतन्त्र एव द्वारका-मथुरा- गोकुलात्मकः श्री-कृष्ण-लोकः स्वयं भगवतो विहारास्पदत्वेन भवति सर्वोपरीति सिद्धम् । अतएव वृन्दावनं गोकुलम् एव सर्वोपरि-विराजमानं गोलोकत्वेन प्रसिद्धम् । ब्रह्म-संहितायां -- ईश्वरः परमः कृष्णः इत्य् उपक्रम्य -- सहस्र-पत्र-कमलं गोकुलाख्यं महत् पदम् । तत्-कर्णिकारं तद्-धाम तद्-अनन्तांश-सम्भवम् ॥ कर्णिकारं महद् यन्त्रं षट्-कोणं वज्र-कीलकम् षड्-अङ्ग-षट्-पदी-स्थानं प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ प्रेमानन्द-महानन्द-रसेनावस्थितं हि यत् ज्योती-रूपेण मनुना काम-बीजेन सङ्गतम् ॥ तत्-किञ्जल्कं तद्-अंशानां तत्-पत्राणि श्रियाम् अपि ॥ चतुर्-अस्रं तत्-परितः श्वेतद्वीपाख्यम् अद्भुतम् चतुर्-अस्रं चतुर्-मूर्तेश् चतुर्-धाम चतुष्-कृतम् ॥ चतुर्भिः पुरुषार्थैश् च चतुर्भिर् हेतुभिर् वृतम् शूलैर् दशभिर् आनद्धम् ऊर्ध्वाधो दिग्-विदिक्ष्व् अपि ॥ अष्टभिर् निधिभिर् जुष्टम् अष्टभिः सिद्धिभिस् तथा मनु-रूपैश् च दशभिर् दिक्-पालैः परितो वृतम् ॥ श्यामैर् गौरैश् च रक्तैश् च शुक्लैश् च पार्षदर्षभैः शोभितं शक्तिभिस् ताभिर् अद्भुताभिः समन्ततः ॥ इति । (पगे ५०) तथाग्रे ब्रह्म-स्तवे -- चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु सुरभिर् अभिपालयन्तम् । लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति । व्याख्याम् आह - सहस्राणि पत्राणि यत्र तत् कमलं चिन्तामणि-मयं पद्मं तद्-रूपम् । तच् च महत् सर्वोत्कृष्टं पदं महतो महाभगवतो वा पदं श्री-महा-वैकुण्ठम् इत्य् अर्थः । तत् तु नाना-प्रकारम् इत्य् आशङ्क्य प्रकार-विशेषत्वेण निश्चिनोति गोकुलाख्यम् इति । गोकुलम् इत्य् आख्या प्रसिद्धिर् यस्य तत् गो-गोपाल-सरूपम् इत्य् अर्थः । रूढिर् योगम् अपहरति इति न्यायेन तस्यैव प्रतीतेः । तत एतद् अनुगुणत्वेनैवोत्तर-ग्रन्थोऽपि व्याख्येयः । तस्य श्री-कृष्णस्य धाम नन्द-यशोदादिभिः सह वास- योग्यं महान्तःपुरम् । तस्य स्वरूपम् आह तद् इति । अनन्तस्य श्री- बलदेवस्यांशात् । सम्भवो नित्याविर्भावो यस्य तत् । तथा तन्त्रेणैतद् अपि बोध्यते । अनन्तोऽंशो यस्य तस्य श्री-बलदेवस्यापि सम्भवो निवासो यत्र तद् इति । सर्व-मन्त्र-गण-सेवितस्य श्रीमद्-अष्टादशाक्षर-महा-मन्त्र-राजस्य बहु-पीठस्य मुख्यं पीठम् इत्य् आह कर्णिकारम् इति द्वयेन । महद् यन्त्रम् इति । यत् प्रतिकृतिर् एव सर्वत्र यन्त्रत्वेन पूजार्थं लिख्यते इत्य् अर्थः । यन्त्रत्वम् एव दर्शयति । षट्कोणा अभ्यन्तरे यस्य तद् वज्र- कीलकं कर्णिकारे (बीज-रूप-)हीरक-कीलक-शोभितम् । षट्-कोणत्वे प्रयोजनम् आह । षट् अङ्गानि यस्याः सा या षट्-पदी श्रीमद्-अष्टादशाक्षरी तस्याः स्थानं प्रकृतिर् मन्त्रस्य स्वरूपं स्वयम् एव श्री-कृष्णः कारण- स्वरूपत्वात् । पुरुषश् च स एव तद्-देवता-रूपः । ताभ्याम् अवस्थितम् अधिष्ठितम् । द्वयोर् अपि विशेषणं प्रेमेति । प्रेम-रूपा ये आनन्द- महानन्द-रसास् तत्-परिपाक-भेदास् तद्-आत्मकेन, तथा ज्योती-रूपेण स्व- प्रकाशेन मनुना मन्त्र-रूपेण च काम-बीजेन अवस्थितम् इति मूल- मन्त्रान्तर्गतत्वेऽपि पृथग्-उक्तिः कुत्रचिद् वैशिष्ट्यापेक्षया । तद् एवं तद्-धामोक्त्वा तद्-आवरणान्य् आह तद् इति । तस्य कर्णिकारस्य किञ्जल्कास् तल्-लग्नाभ्यन्तर-वलय इत्य् अर्थः । तद्-अंशानां तस्मिन्न् अंशो दायो विद्यते येषां तेषां सजातीयानां धामेत्य् अर्थः । गोकुलाख्यम् इत्य् उक्तेर् एव । तेषां तज्-जातीयत्वं श्री-शुकदेवेन च उक्तम् -- एवं ककुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः । विवेश गोष्ठं स-बलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥ [भ्प् १०.३६.१५] इति । तस्य कमलस्य पत्राणि श्रियां तत्-प्रेयसीनां श्री-राधादीनाम् उपवन- रूपाणि धामानीत्य्-अर्थः । अत्र पत्राणाम् उच्छ्रित-प्रान्तानां मूल- सन्धिषु वर्त्मानि अग्रिम-सन्धिषुगोष्ठानि ज्ञेयानि । अखण्ड-कमलस्य गोकुलाख्यत्वात् तथैव समावेशाच् च । अथ गोकुलावरणान्य् आह चतुरस्रम् इति । तद् बहिश् चतुरस्रं तस्य गोकुलस्य बहिः सर्वतश् चतुरस्रं चतुष्कोणात्मकं स्थलं श्वेतद्वीपाख्यम् इति तद्- अंशे गोकुलम् इति नाम-विशेषाभावात् । किन्तु चतुरस्राभ्यन्तर-मण्डलं वृन्दावनाख्यं बहिर्-मण्डलं केवलं श्वेतद्वीपाख्यं ज्ञेयं, गोलोक इति यत्-पर्यायः । तद् इह क्रोडीकृत-गोकुलं वृन्दावनाख्ययातिप्रसिद्धम् इति न निर्दिष्टम् । क्रोडीकृत-तत्-सर्वम् अस्य तु बहिर्-मण्डलं गोलोक- श्वेतद्वीपाख्यं ज्ञेयम् । [वृ. रेअद्स् इन् थे प्लचे ओफ़् थे लस्त् त्wओ सेन्तेन्चेस्: तद् एतद् उपलक्षणं गोकोकाख्यं चेत्य् अर्थः । यद्यॡ गोकुलेऽपि श्वेतद्वीपत्वम् अस्त्य् एव, तद् अवान्तर-भूमि-मयत्वात् तथापि विशेष-नाम्नाम्नातत्वात् एनैव तत् प्रतीयते इति तथोक्तम् । किन्तु चतुरस्रेऽप्य् अन्तर्-मण्डलं श्री- वृन्दावनाख्यं ज्ञेयं बृहद्-वामन-स्वायम्भुवागमयोस् तथा दृष्टत्वात् । एन्द् वृ.] चतुर्-मूर्तेश् चतुर्व्यूहस्य श्री-वासुदेवादि-चतुष्टयस्य चतुष्कृतं चतुर्धा विभक्तं चतुर् धाम । किन्तु देव-लीलत्वात् तद्-उपरि व्योम-यान-स्था एव ते ज्ञेया । हेतुभिः पुरुषार्थ-साधनैर् मनु-रूपैः स्व-स्व-मन्त्रात्मकैर् इन्द्रादिभिः । श्यामैर् इत्य् आदिभिर् इति चतुर्भिर् वेदैर् इत्य् अर्थः । कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् सुविस्मिताः [भ्प् १०.२८.१८] इति श्री-दशमोक्तेः । शक्तिभिर् इति श्री-विमलादिभिर् इत्य् अर्थः । इयं च बृहद्-वामन-पुराण- प्रसिद्धिः । यथा श्री-भगवति श्रुति-प्रार्थना-पूर्वकाणि पद्यानि - आनन्द-रूपम् इति यद् विदन्ति हि पुराविदः । तद्-रूपं दर्श्यास्माकं यदि देयो वरो हि नः ॥ श्रुत्वैतद् दर्शयामास स्व-लोकं प्रकृतेः परम् । केवलानुभवानन्द-मात्रम् अक्षरम् अव्ययम् ॥ यत्र वृन्दावनं नाम वनं काम-दुघैर् द्रुमैः । मनोरम-निकुञ्जाढ्यं सर्वर्तु-सुख-संयुतम् ॥ यत्र गोवर्धनो नाम सुनिर्झर-दरी-युतः । रत्न-धातु-मयः श्रीमान् सुपक्षि-गण-सङ्कुलः ॥ यत्र निर्मल-पानीया कालिन्दी सरिता वरा । रत्न-बद्धोभय-तटा हंस-पद्मादि-सङ्कुला ॥ शश्वद्-रास-रसोन्मत्तं यत्र गोपी-कदम्बकम् । तत्-कदम्बक-मध्यस्थः किशोराकृतिर् अच्युतः ॥ इति । एतद्-अनुसारेण श्री-हरि-वंश-वचनम् अप्य् एव व्याख्येयम् । तद् यद् आह शक्रः - स्वर्गाद् ऊर्ध्वं ब्रह्म-लोको ब्रह्मर्षि-गण-सेवितः । तत्र सोम-गतिश् चैव ज्योतिषां च महात्मनाम् ॥ तस्योपरि गवां लोकः साध्यास् तं पालयन्ति हि । स हि सर्व-गतः कृष्ण महाकाश-गतो महान् ॥ उपर्य् उपरि तत्रापि गतिस् तव तपोमयी । यां न विद्मो वयं सर्वे पृच्छन्तोऽपि पितामहम् । गतिः शम-दमाढ्यानां स्वर्गः सुकृत-कर्मणाम् ॥ ब्राह्म्ये तपसि युक्तानां ब्रह्म-लोकः परा गतिः । गवाम् एव तु यो लोको दुरारोहो हि सा गतिः ॥ स तु लोकस् त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना । धृतो धृतिमता वीर निघ्नतोपद्रवान् गवाम् ॥ [ह्व् २.१९.२९-३५] इति । अस्यार्थः । स्वर्ग-शब्देन - भूर्-लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्-लोको ऽस्य नाभितः । स्वर्-लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोक-कल्पना ॥ [भ्प् २.५.४२] इति द्वितीयोक्तानुसारेण स्वर्-लोकम् आरभ्य सत्य-लोक-पर्यन्तं लोक- पञ्चकम् उच्यते । तस्माद् ऊर्ध्वम् उपरि ब्रह्म-लोको ब्रह्मात्मको वैकुण्ठाख्यः सच्-चिद्-आनन्द-रूपत्वात् । ब्रह्मणो भगवतो लोक इति वा ददृशुर् ब्रह्म-लोकं ते यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा [भ्प् १०.२८.१७] इति दशमात् । एवं द्वितीये मूर्धभिः सत्य-लोकस् तु ब्रह्म-लोकः सनातनः [भ्प् २.५.३८] इति । टीका च -ब्रह्म-लोको वैकुण्ठाख्यः । सनातनो नित्यः । न सृज्यान्तर्वर्तीत्य् अर्थः । इत्य् एषा । ब्रह्माणि मूर्तिमन्तो वेदाः । ऋषयश् च श्री-नारदादयः । गणाश् च श्री- गरुड-विष्वक्सेनादयः । तैर् निषेवितः । एवं नित्याश्रितान् उक्त्वा तद्- गमनाधिकारिण आह । तत्र ब्रह्म-लोके उमया सह वर्तत इति सोमः श्री- शिवस् तस्य गतिः । [वृ. इन्सेर्त्स्: स्व-धर्म-निष्ठः शत-जन्मभिः पुमान् विरिञ्चताम् एति ततः परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतो ऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये ॥ [भ्प् ४.२४.२९] इति चतुर्थे श्री-रुद्र- गीतम् । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] सोमेति सुपां सुलुग् इत्य् आदिना (पगे ५२) षष्ठ्या लुक् छान्दसः । तत उत्तरत्रापि गति-पदान्वयः । ज्योतिर् ब्रह्म तद्-ऐकात्म्य-भावानां मुक्तानाम् इत्य् अर्थः । न तु तादृशानाम् अपि सर्वेषाम् इत्य् आह महात्मनां महाशयानां मोक्ष-निरादरतया भजतां श्री-सनकादि-तुल्यानाम् इत्य् अर्थः -- मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायण-परायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महा-मुने ॥ [भ्प् ६.१४.५] इत्य् आदौ, योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ [गीता ६.४७] इत्य् आदाव् अपि तेष्व् एव महत्त्व-पर्यवसनात् । तस्य च ब्रह्म-लोकस्योपरि सर्वोर्ध्व-प्रदेशे गवां लोकः श्री-गोलोक इत्य् अर्थः । तं च श्री-गोलोकं साध्या अस्माकं प्रापञ्चिक-देवानां प्रसादनीया मूल-रूपा नित्य-तदीय- देव-गणाः पालयन्ति । तत्र तत्र दिक्-पालत्वेनावरण-रूपा वर्तन्ते, ते ह नाकं महिमानः सचन्तः यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः [र्क् १०.९०.१६] इति श्रुतेः । तत्र पूर्वे ये च साध्या विश्वे देवाः सनातनाः । ते ह नाकं महिमानः सचन्ते शुभ-दर्शनाः ॥ [पद्मप् ६.२२७.७६] इति पाद्मोत्तर-खण्डाच् च । यद् वा तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुलेऽपि [भ्प् १०.१४.३४] इत्य् आद्य्-उक्त्यानुसारेण तद्-विध-परम-भक्तानाम् अपि साध्यास् तादृश-सिद्धि-प्राप्तये प्रासादनीयाः श्री-गोप-गोपी-प्रभृतयः । तं पालयन्ति अधिकृत्य भुञ्जन्ति । हि प्रसिद्धौ । स गोलोकः सर्व-गतः श्री- कृष्णवत् सर्व-प्रापञ्चिकाप्रापञ्चिक-वस्तु-व्यापकः । अतएव महान् भगवद्-रूप एव । महान्तं विभुम् आत्मानम् [कठु २.२२] इति श्रुतेः । तत्र हेतुः । महाकाशः परम-व्योमाख्यः ब्रह्म-विशेषण-लाभाद् आकाशस् तल्-लिङ्गाद् [व्स् १.१.२२] इति न्याय-प्रसिद्धेश् च । तद्-गतः । ब्रह्माकारोदयान्तरम् एव वैकुण्ठ-प्राप्तेः । यथा श्री-गोपानां वैकुण्ठ-दर्शने तैर् एव व्याख्यातम् । यथा वा श्रीमद्-अजामिलस्य वैकुण्ठ-गमनम् । यद् वा महाकाशः परम-व्योमाख्यो महा- वैकुण्ठस् तद्-गतस् तद्-ऊर्ध्व-भाग-स्थितः । एवम् उपर्य् उपरि सर्वोपर्य् अपि विराजमाने तत्र श्री-गोलोकेऽपि तव गतिः । नाना-रूपेण वैकुण्ठादौ क्रीडतस् तव तत्रापि श्री-गोविन्द-रूपेण क्रीडा विद्यत इत्य् अर्थः । अतएव सा च गतिः साधारणी न भवति किन्तु तपोमयी अनवच्छिन्नैश्वर्यमयी परमं यो महत् तपः इत्य् अत्र सहर-नाम- भाष्येऽपि तपः-शब्देन तथैव व्याख्यातम् । अतएव ब्रह्मादि- दुर्वितर्क्यत्वम् अप्य् आह याम् इति । अधुना तस्य श्री-गोलोकेत्य् आख्या बीजम् अभिव्यञ्जयति गतिर् इति । ब्राह्मे ब्रह्मणो लोक-प्रापके तपसि विष्णु- विषयक-मनः-प्रणिधाने युक्तानां रत-चित्तानां प्रेम-भक्तानाम् इत्य् अर्थः । ब्रह्म-लोको वैकुण्ठ-लोकः । परा प्रकृत्यतीता । गवां मोचयन् व्रज-गवां दिन-तापम् [भ्प् १०.३५.२५] इत्य्-उक्तानुसारेण अत्रैव निघ्नतोपद्रवान् गवाम् इत्य् उक्त्या च गोलोक-वासि-मात्राणां स्वतस् तद्- भाव-भावितानां च साधन-वशेनेत्य् अर्थः । अतएव तद्- भावस्यासुलभत्वाद् दुरारोहा । तद् एवं गोलोकं वर्णयित्वा तस्य गोकुलेन सहाभेदम् आह स त्व् इति । स एव तु स लोको धृतो रक्षितः । श्री-गोवर्धनोद्धरणेनेति । यथा मृत्यु-सञ्जय- तन्त्रे । एकदा सान्तरीक्षाच् च वैकुण्ठं स्वेच्छया भुवि । गोकुलत्वेन संस्थाप्य (पगे ५३) गोपीमय-महोत्सवा । भक्ति-रूपां सतां भक्तिम् उत्पादितवती भृशम् ॥ इति । अत्र शब्द-साम्य-भ्रम-प्रतीतार्थान्तरे स्वर्गाद् ऊर्ध्वं, ब्रह्म-लोक इत्य् अयुक्तं लोक-त्रयम् अतिक्रम्योक्तेः । तथा सोमगतिर् इत्य् आदिकं न सम्भवति । यतो ध्रुव-लोकाद् अधस्ताद् एव चन्द्र-सूर्यादीनां गतिर् महर्लोकेऽपि न वर्तते । तथावर-साध्य-गणानां तुच्छत्वात् सत्य- लोकस्यापि पालनं न युज्यते कुतस् तद्-उपरि-लोकस्य श्री-गोलोकाख्यस्य । तथा सर्वगतत्वं चासम्भाव्यं स्यात् । अतएव तत्रापि एव गतिर् इत्य् आपि शब्दो विस्मये प्रयुक्तः । यां न विद्म इत्य् आदिकं च । अन्यथा यथोक्तिर् न सम्भवति स्वेषां ब्रह्मणश् च तद्-अज्ञान-ज्ञापनात् । तस्मात् प्राकृत- गोलोकाद् अन्य एवासौ सनातनो गोलोको ब्रह्म-संहितावत् श्री-हरिवंशेऽपि परोक्ष-वादेन निरूपितः । एवं च नारद-पञ्चरात्रे विजयाख्याने - तत् सर्वोपरि गोलोके श्री-गोविन्दः सदा स्वयम् । विहरेत् परमानन्दी गोपी-गोकुल-नायकः ॥ इति । एवं चोक्तं मोक्ष-धर्मे नारायणीये तथा स्कान्दे च - एवं बहु-विधै रूपैश् चरामीह वसुन्धराम् । ब्रह्म-लोकं च कौन्तेय गोलोकं च सनातनम् ॥ [म्भ् १२.३३०.६८] इति । तद् एवं सर्वोपरि श्री-कृष्ण-लोकोऽस्तीति सिद्धम् । स च लोकस् तत्-तल्-लीला- परिकर-भेदेनांश-भेदात् द्वारका-मथुरा-गोकुलाख्य-स्थान- त्रयात्मक इति निर्णीतम् । अन्यत्र तु भुवि प्रसिद्धान्य् एव तत्-तद्-आख्यानि स्थानानि तद्-रूपत्वेन श्रूयन्ते तेषाम् अपि वैकुण्ठान्तरवत् प्रपञ्चातीतत्व-नित्यत्वालौकिक-रूपत्व-भगवन्-नित्यास्पदत्व-कथनात् । तत्र द्वारकायास् तत्तरं स्कान्द-प्रह्लाद-संहितादाव् अन्वेष्टव्यम् । इयं च श्रुतिर् उदाहरणीया - अन्तः-समुद्रे मनसा चरन्तं ब्राह्मान्वविन्दन् दशहोतारम् अर्णे । समुद्रेऽन्तः कवयो विचक्षते मरीचीनां पदम् अन्विच्छन्ति वेधसः ॥ इत्य् आद्या । श्री-मथुरायाः प्रपञ्चातीतत्वं यथा वाराहे अन्यैव काचित् सा सृष्टिर् विधातुर् व्यतिरेकिणी इति । नित्यत्वम् अपि यथा पाद्मे पाताल-खण्डे - ऋषिर् माथुर-नामात्र तपः कुर्वति शाश्वते इति । अत्र मथुरा-मण्डले शाश्वते नित्ये कुर्वति करोति । अलौकिक-रूपत्वं यथा आदिवाराहे - भूर् भुवः स्वस् तलेनापि न पाताल-तलेऽमलम् । नोर्ध्व-लोके मया दृष्टं तादृक् क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ इति । श्री-भगवन्-नित्यास्पदत्वं यथा - अहोऽतिधन्या मथुरा यत्र सन्निहितो हरिः ॥ इति । न च वक्तव्यम् उपासना-स्थानम् एवेदम्, यतो आदिवाराहे - मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न हि विद्यते । तस्यां वसाम्य् अहं देवि मथुरायां तु सर्वदा ॥ इति । तत्र वासस्यैव कण्ठोक्तिः । अत्रेदृशं श्री-वराह-देव-वाक्यम् अंशांशिनोर् ऐक्य-विवक्षयैव न तु तस्यैवासौ निवासः श्री-कृष्ण-क्षेत्रत्वेनैव प्रसिद्धेः । तथैव पाताल-खण्डे अहो मधु-पुरी धन्या यत्र तिष्ठति कंसहा इति । वायु-पुराणे तु स्वयं साक्षाद् एवेत्य् उक्तम् - चत्वारिंशद् योजनानां ततस् तु मथुरा स्मृता । यत्र देवो हरिः साक्षात् स्वयं तिष्ठति कंसहा ॥ इति । अत्र साक्षाच्-छब्देन सूक्ष्म-रूपता । स्वयं-शब्देन श्रीमत्-प्रतिमा- रूपता च निषिद्धा । तत इति पूर्वोक्तात् पुष्कराख्य-तीर्थात् इत्य् अर्थः । मथुरायाः परं क्षेत्रम् इत्य् अनेन वराह-वचनेन पूर्याम् एव तिष्ठतीति निरस्तम् । [पगे ५४] अत्र श्री-गोपाल-तापनी-श्रुतिश् च -- स होवाच तं हि नारायणो देवः सकाम्या मेरोः शृङ्गे यथा सप्त-पूर्यो भवन्ति तथा निष्काम्याः सकाम्याश् च भूगोल-चक्रे सप्त-पूर्यो भवन्ति । तासां मध्ये साक्षाद् ब्रह्म गोपाल- पुरी हीति ॥ सकाम्या निष्काम्या देवानां सर्वेषां भूतानां भवति यथा हि वै सरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठतीति चक्रेण रक्षिता हि मथुरा तस्मात् गोपाल-पुरी भवति । बृहद् बृहद्-वनं मधोर् मधु- वनम् [ग्तु २.२६-२८] इत्य् आदिका । पुनश् च एतैर् आवृता पुरी भवति तत्र तेष्व् एव गहनेष्व् एवम् इत्य् आदिका । तथा -- द्वे वने स्तः कृष्ण-वनं भद्र-वनं तयोर् अन्तर् द्वादश-वनानि पुण्यानि पुण्यतमानि तेष्व् एव देवास् तिष्ठन्ति सिद्धाः सिद्धिं प्राप्ताः । तत्र हि रामस्य राम-मूर्तिः [ग्तु २.३१-३२] इत्य् आदिका । तद् अप्य् एते श्लोका भवन्ति । प्राप्य मथुरां पुरीं रम्यां सदा ब्रह्मादि-सेवितम् । शङ्ख-चक्र-गदा-शार्ङ्ग-रक्षितां मुषलादिभिः ॥ यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्ध-प्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ [ग्तु २.३५-३६] इति । किं तस्य स्थानम् इति श्री-गान्धर्व्याः प्रश्नस्योत्तरम् इदम् । एवम् एव श्री- रघुनाथस्याप्य् अयोध्यायां श्रूयते, यथा स्कान्दायोध्या-माहात्म्ये स्वर्ग-द्वारम् उद्दिश्य - चतुर्धा च तनुं कृत्वा देवदेवो हरिः स्वयम् । अत्रैव रमते नित्यं भ्रातृभिः सह राघवः ॥ इति । अतएव, यत्र यत्र हरेः स्थानं वैकुण्ठं तद् विदुर् बुधा इत्य् अनुसारेण महा-भगवतः स्थानत्वात् महा-वैकुण्ठ एवासौ । यतो वैकुण्ठात् तस्य गरीयस्त्वं श्रूयते । यथा पाताल-खण्डे - एवं सप्त-पुरीणां तु सर्वोत्कृष्टं च माथुरम् । श्रूयतां महिमा देवि वैकुण्ठो भुवनोत्तमः ॥ इति । अतएव तत्रैव - अहो मधुपुरी धन्या वैकुण्ठाच् च गरीयसी । इति । [ब् रेअद्स् हेरे] आदि-वाराहे - मथुरायां ये वसन्ति विष्णु-रूपा हि ते खलु । अज्ञानास् तान् न पश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञान-चक्षुषा ॥ इति । [एन्द् वृ.] अथ श्री-वृन्दावनस्य प्रपञ्चातीतत्वादिकं मथुरा-मण्डलस्यैव तत्त्वेन सिद्धम् । यथा च श्री-गोविन्द-वृन्दावनाख्य-बृहद्-गौतमीये तन्त्रे नारद-प्रश्नस्योत्तरं श्री-कृष्णस्योत्तरम् । तत्र प्रश्नः - किम् इदं द्वादशाभिख्यं वृन्दारण्यं विशाम्पते । श्रोतुम् इच्छामि भगवन् यदि योगोऽस्मि मे वद ॥ अथोत्तरम् -- इदं वृन्दावनं रम्यं मम धामैव केवलम् । अत्र ये पशवः पक्षि-वृक्षा कीटा नरामराः । ये वसन्ति ममाधिष्ण्ये मृता यान्ति ममालयम् ॥ अत्र या गोप-कन्याश् च निवसन्ति ममालये । योगिन्यस् ता मया नित्यं मम सेवा-परायणाः ॥ पञ्च-योजनम् एवास्ति वनं मे देह-रूपकम् । कालिन्दीयं सुषुम्नाख्या परमामृत-वाहिनी ॥ अत्र देवाश् च भूतानि वर्तन्ते सूक्ष्म-रूपतः । सर्व-देव-मयश् चाहं न त्यजामि वनं क्वचित् ॥ आविर्भावस् तिरोभावो भवेन् मे ऽत्र युगे युगे । तेजो-मयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्म-चक्षुषा ॥ इति विशेषतस् तादृग्-अलौकिक-रूपत्व-भगवन्-नित्य-धामत्वे तु दिव्य- कदम्बाशोकादि-वृक्षादयोऽप्य् अद्यापि महा-भागवतैः साक्षात् क्रियन्ते इति प्रसिद्धावगतेः । यथा वाराहे कालीय-ह्रद-माहात्म्ये - अत्रापि महद् आश्चर्यं पश्यन्ति पण्डिता नराः । कालीय-ह्रद-पूर्वेण कदम्बो महितो द्रुमः । शत-शाखं विशालाक्षि पुण्यं सुरभि-गन्धि च । स च द्वादश-मासानि मनोज्ञः शुभ-शीतलः । पुष्पायति विशालाक्षि प्रभासन्तो दिशो दश ॥ इति । शतानां शाखानां समाहारः शत-शाखं तद् यत्र प्रवर्तत् इत्य् अर्थः । प्रभासन्तः प्रभासयन्न् इत्य् अर्थः । तत्रैव तदीय-ब्रह्म-कुण्ड- माहात्म्ये तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि तच् छृणु त्वं वसुन्धरे । लभन्ते मनुजाः सिद्धिं मम कर्म-परायणाः ॥ तस्य तत्रोत्तरे पार्श्वेऽशोक-वृक्षः सित-प्रभः । वैशाखस्य तु मासस्य शुक्ल-पक्षस्य द्वादशी ॥ स पुष्पति च मध्याङ्गे मम भक्त-सुखावहः । न कश्चिद् अपि जानाति विना भागवतं शुचिम् ॥ इत्य् आदि । द्वादशीति द्वादश्याम् इत्य् अर्थः । सुपां सुलुग् इत्य् आदिनैव पूर्व-सवर्णः । शुचित्वम् अत्र तद्-अनन्य-वृत्तित्वम् । अनेन पृथिव्यापि तस्य तस्य तादृश-रूपं न ज्ञायते इत्य् आयातम् । अतएव तदीय-तीर्थान्तरम् उद्दिश्य यथा चादिवाराहे कृष्ण-क्रीडा-सेतु-बन्धं महा-पातक-नाशनम् । वलभीं तत्र क्रीडार्थं कृत्वा देवो गदाधरः ॥ गोपकैः सहितस् तत्र क्षणम् एकं दिने दिने । तत्रैवे रमणार्थं हि नित्य-कालं स गच्छति ॥ इति । एवं स्कान्दे - ततो वृन्दावनं पुण्यं वृन्दा-देवी-समाश्रितम् । हरिणाधिष्ठितं तच् च ब्रह्म-रुद्रादि-सेवितम् ॥ इति । श्रुतिश् च दर्शिता - गोविन्दं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहं वृन्दावन-सुर-भूरुह-तलासीनं सततं स-मरुद्-गणोऽहं परितोषयामि । [ग्तु १.३७] इति । एवं पाताल-खण्डे यमुना-जल-कल्लोले सदा क्रीडति माधवः । इति । यमुनाया जल-कल्लोला यत्र एवंभूते वृन्दावने इति प्रकरणाल् लब्धम् । तत्राजहल्-लक्षणया तीर-ह्रदाव् एव गृह्येते । तीरं च वृन्दावन-लक्षणं तत्र प्रस्तुतम् । अतएवास्य श्री-वृन्दावनस्य वैकुण्ठत्वम् एव कण्ठोक्त्या कृष्ण-तापन्यां श्रुतौ दर्शितं गोकुलं वन-वैकुण्ठम् [कृष्णोपनिषत् ७] इति । तस्मान् नित्य-धामत्व-श्रवणात् श्री-मथुरादीनां तत्-स्वरूप- विभूतित्वम् एव स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि [छाउ १.२४.१] इति श्रुतेः । अतएव तापनी-श्रुतिः - साक्षाद् ब्रह्म गोपाल-पुरी हि [ग्तु २.२६] इति । बृहद्- गौतमीय-तन्त्रे च - तेजोमयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्म-चक्षुषा इति । तद्-ईदृश-रूपता काशीम् उद्दिश्य ब्रह्म-वैवर्ते त्व् इत्थं समाधीयते । यथा श्री-विष्णुं प्रति मुनीनां प्रश्नः -- छत्राकारं तु किं ज्योतिर् जलाद् ऊर्ध्वं प्रकाशते । निमग्नायां धरायां तु न वै मज्जति तत् कथम् ॥ किम् एतच् छाश्वतं ब्रह्म वेदान्त-शत-रूपितम् । ताप-त्रयार्ति-दग्धानां जीवनं छत्रतां गतम् ॥ दर्शनाद् एव चास्याथ कृतार्थाः स्मो जगद्-गुरो । वारं वारं तवाप्य् अत्र दृष्टिर् लग्ना जनार्दन ॥ परमाश्चर्य-रूपोऽपि साश्चर्य इव पश्यसि ॥ अथ श्री-विष्णूत्तरम् - छत्राकारं परं ज्योतिर् दृश्यते गगनेचरम् । तत्-परं परमं ज्योतिः काशीति प्रथितं क्षितौ ॥ रत्नं सुवर्णे खचितं यथा भवेत् तथा पृथिव्यां खचिता हि काशिका । न काशिका भूमि-मयी कदाचित् ततो न मज्जेन् मम सद्गतिर् यतः ॥ जडेषु सर्वेष्व् अपि मज्जमानेष्व् इयं चिद्-आनन्द-मयी न मज्जेत् ॥ इत्य् आदि । [पगे ५६] तथाग्रे च - चेतना-जडयोर् ऐक्यं यद्वन् नैकस्थयोर् अपि । तथा काशी ब्रह्म-रूपा जडा पृथ्वी च सङ्गता ॥ निर्माणं तु जडस्यात्र क्रियते न परात्मनः । उद्धरिष्यामि च महीं वाराहं रूपम् आस्थितः ॥ तदा पुनः पृथिव्यां हि काशी स्थास्यामि मत्-प्रिया ॥ इति । चेतना-शब्देनात्रान्तर्यामी उपलक्ष्यते । जड-शब्देन तु देहः परमात्मन इत्य् उक्तत्वात् । ततश् च केचित् स्वदेहान्तर्-हृदयावकाशे प्रादेश- मात्रं पुरुषं वसन्तम् [भ्प् २.२.८] इत्य् आदिना चतुर्भुजत्वेन वर्णितोऽन्तर्यामी देहे स्थितोऽपि यथा देह-वेदनादिना न स्पृश्यते तद्वद् इति ज्ञेयम् । तद् एवं तद्-धाम्नाम् उपर्य्-अधः प्रकाश-मात्रत्वेनोभय-विधत्वं प्रसक्तम् । वस्तुतस् तु श्री-भगवन्-नित्याधिष्ठानत्वेन तच्-छ्री- विग्रहवद् उभयत्र प्रकाशाविरोधात् समान-गुण-नाम- रूपत्वेनाम्नातत्वाल् लाघवाच् चैक-विधत्वम् एव मन्तव्यम् । एकस्यैव श्री-विग्रहस्य बहुत्र प्रकाशश् च द्वितीय-सन्दर्भे दर्शितः । चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ [भ्प् १०.६९.१] इत्य् आदिना । एवंविधत्वं च तस्याचिन्त्य-शक्ति-स्वीकारेण सम्भावितम् एव । स्वीकृतं चाचिन्त्य-शक्तित्वम् श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात् [व्स् २.१.२७] इत्य् आदौ । तद् एवम् उभयाभेदाभिप्रायेणैव श्री-हरि-वंशेऽपि गोलोकम् उद्दिश्य स हि सर्व- गतो महान् [ह्व् २.१९.३०] इत्य् उक्तम् । भेदे तु ब्रह्म-संहितायाम् अपि गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतः [ब्रह्मस् ५.४८] इत्य् एव-कारोऽत्र स्वकीय-नित्य- विहार-प्रतिपादक-वाराहादि-वचनैर् विरुध्येत । अविरोधस् तूभयेषाम् ऐक्येनैव भवतीति तं न्याय-सिद्धम् एवार्थं ब्रह्म-संहिता तु गृह्णाति । अतएव श्री-हरि-वंशेऽपि शक्रेण - स तु लोकस् त्वया कृष्ण सीदमानः कृतात्मना । धृतो धृतिमता वीर निघ्नतोपद्रवान् गवाम् ॥ [ह्व् २.१९.३५] इति । गोलोक-गोकुलयोर् अभेदेनैवोक्तम् । तस्माद् अभेदेन च भेदेन चोपक्रान्तत्वाद् एक-विधान्य् एव श्री-मथुरादीनि प्रकाश-भेदेनैव तूभय-विधत्वेनाम्नातानीति स्थितम् । दर्शयिष्यते चाग्रे । क्षौणि- प्रकाशमान एव श्री-वृन्दावने श्री-गोलोक-दर्शनम् । ततोऽस्यैवापरिच्छिन्नस्य गोलोकाख्य-वृन्दावनीय-प्रकाश-विशेषस्य वैकुण्ठोपर्य् अपि स्थितिर् माहात्म्यावलम्बनेन भजतां स्फुरतीति ज्ञेयम् । अयम् एव मथुरा-द्वारका-गोकुल-प्रकाश-विशेषात्मकः श्री- कृष्ण-लोकस् तद्-विरहिणा श्रीमद्-उद्धवेनापि समाधाव् अनुभूत इत्य् आह - शनकैर् भगवल्-लोकान् नृ-लोकं पुनर् आगतः । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ [भ्प् ३.२.६] स्पष्टम् ॥ ३.२ ॥ श्री-शुकः ॥ १०६ ॥

[106] tad evaṃ sādhūktaṃ tat-tad-vacanam anyārthatvena dṛśyam iti | tathā hi pūrva-rītyā caturbhujatva-dvibhujatvayor dvayor api dhyāna-dhiṣṇyatve sati, yat pūrvasya jananyā nigūhana-prārthanaṃ tat tu tasya prasiddhatyaā sarva eva jñāsyatīti janma te mayy asau pāpo mā vidyān madhusūdana [BhP 10.3.29] ity ādy-ukta-lakṣaṇayā kaṃsa-bhiyā viśvaṃ yad etat sva-tanau niśānte [BhP 10.3.31] ity-ādy-ukta-lakṣaṇayā māṃsa-dṛk-śabdokta-bhagavat-svarūpa-śakti- vilāsa-taj-janmādi-līlā-tattvānabhijña-prākṛta-dṛgbhyo lajjayā ca | na punar aparasya gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam [BhP 7.15.35] ity ādau gūḍhatvena kathitasya dhyāna-dhiṣṇyatvābhāva-vivakṣayā | śrī-gopāla- tāpanī-śrutāv apy ubhayor api dhyāna-dhiṣṇyatvaṃ śrūyate -- mathurāyāṃ viśeṣeṇa māṃ dhyāyan mokṣam aśnute | aṣṭa-patraṃ vikasitaṃ hṛt-padmaṃ tatra saṃsthitam || [GTU 2.58-59] ity ādiṣu madhye catur-bhujaṃ śaṅkha-cakra [GTU 2.60] ity ādikam uktvā sarvānte -- śṛṅga-veṇu-dharaṃ tu vā [GTU 2.60] ity uktam | evam āgame'pi dvibhuja-dhyānaṃ śrūyate - tasmān nigūḍhatva-vivakṣayaiva samīcīnā | tathaiva tad-vivakṣayā nānyathā mad-bhāvaṃ martya-liṅgena jāyate [BhP 10.3.44] iti śrī-bhagavatoktam | tathā ca pādma-nirmāṇa-khaṇḍe śrī-bhagavad-vākyaṃ vyāsa-vākye - paśya tvaṃ darśayiṣyāmi svarūpaṃ veda-gopitam | tato'paśyam ahaṃ bhūpa bālaṃ kālāmbuda-prabham | gopa-kanyāvṛtaṃ gopaṃ hasantaṃ gopa-bālakaiḥ || iti | evam ity uktvāsīd dharis tūṣṇīm [BhP 10.3.46] ity ādau ca vyākhyeyam | ātma-māyayā svecchayā ātma-māyā tad-icchā syād iti mahā-saṃhitokteḥ | prakṛtyā svarūpeṇaiva vyaktaḥ prākṛtaḥ | na tv aupādhikatayā śaiṣiko'ṇ | tatra hi bhagavad-vigrahe śiśutvādayo vicitrā eva dharmāḥ svābhāvikāḥ santīti ko vetti bhūman [BhP 10.14.21] ity asya vyākhyāne dvitīya-sandarbhe darśitam eva | atra śrī-rāmānujācārya-sammatir api | śrī-gītāsu prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya sambhavāmy ātma-māyayā [Gītā 4.6] ity atra svam eva svbhāvam āsthāya ātma-māyayā sva-saṅkalpa-rūpeṇa jñānenety arthaḥ | māyā vyūnaṃ jñānam iti nairghaṇṭukāḥ | mahābhārate ca avatāra-rūpasyāpy aprākṛtatvam ucyate - na bhūta-saṅgha-saṃsthāno deho'sya paramātmanaḥ iti | atha bṛhad-vaiṣṇave'pi - yo vetti bhautikaṃ dehaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ | sa sarvasmād bahiṣkāryaḥ śrauta-smārta-vidhānataḥ | mukhaṃ tasyāvalokyāpi sa-celaḥ snānam ācaret | paśyet sūryaṃ spṛśed gāṃ ca dhṛtaṃ prāśya viśuddhyati || iti | [page 46] atha yathāharad bhuvo bhāram [BhP 1.15.34] ity ādau caivaṃ mantavyam | tanu-rūpa-kalevara-śabdair atra śrī-bhagavato bhū-bhāra-jihīrṣā-lakṣaṇo devādi-pipālayiṣā-lakṣaṇaś ca bhāva evocyate | yathā tṛtīye viṃśatitame tat- tac-chabdair brahmaṇo bhāva evoktaḥ | yadi tatraiva tahtā vyākhyeyaṃ tadā sutarām eva śrī-bhagavatīti | tataś ca tasya bhāvasya bhagavati tad-ābhāsa- rūpatvāt kaṇṭaka-dṛṣṭāntaḥ susaṅgata eva | tathā dvayam eveśituḥ sāmyam api | tat tu tṛtīye sandarbha eva vivṛtaṃ matsyādi-rūpāṇi [BhP 1.15.35] matsyādy-avatāreṣu tat-tad-bhāvān | atha naṭa-dṛṣṭānte'pi naṭaḥ śrāvya-rūpakābhinetā | vyākhyātaṃ ca ṭīkā- kṛdbhiḥ prathamasyaikādaśe naṭā nava-rasābhinaya-caturā [Bhāvārtha- dīpikā 1.11.21] iti | tato yathā śravya-rūpakābhinetā naṭaḥ svarūpeṇa sva- veśena ca sthita eva pūrva-vṛttam abhinayena gāyan nāyaka-nāyikādi-bhāvaṃ dhatte jahāti ca tatheti | ataeva tṛtīye - pradarśyātapta-tapasām avitṛpta-dṛśāṃ nṛṇām | ādāyāntar adhād yas tu sva-bimbaṃ loka-locanam || [BhP 3.2.11] ity atrāpi loka-locana-rūpaṃ sva-bimbaṃ nija-mūrtiṃ pradarśya punar ādāyaiva ca antaradhāt | na tu tyaktvety uktaṃ śrī-sūtena yathā matsyādi-rūpāṇi [BhP 1.15.35] ity anantaram api tathoktaṃ - yadā mukundo bhagavān imāṃ mahīṃ jahau sva-tanvā [BhP 1.15.36] iti | tyāgo'tra sva-tanu-karaṇaka iti na tu sva- tanvā saheti vyākhyeyam | adhyāhāryāpekṣāgauravāt upapada-vibhakteḥ kāraka-vibhaktir balīyasīti nyāyāc ca | [Vṛ. reads here: athavā nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yoga-māyā-samāvṛtaḥ [Gītā 7.25] iti śrī-gīta-vacanena | yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṃ na śakyo roṣāc ca matsarāc ca janārdanaḥ || iti pādmottara-khaṇḍa-nirṇayena | mallānām aśaniḥ [BhP 10.43.17] iti śrī- bhāgavata-darśanena | ātma-vināśāya bhagavad-dhasta-cakrāṃśu- mālojjvalam akṣaya-tejaḥ-svarūpaṃ parama-brahma-bhūtam apagata-dveṣādi- doṣo bhagavantam adrākṣīt [ViP 4.15.15] iti śiśupālam uddiśya viṣṇu- purāṇa-gadyena cāsureṣu yad-rūpaṃ sphurati | tat tasya svarūpaṃ na bhavati kintu māyā-kalpitam eva | svarūpe dṛṣṭe dveṣaś cāpayātīti tataś cāsureṣu sphuratyā yayā tanvā bhuvo bhāra-rūpam asura-vṛndam aharat tāṃ tanuṃ vijahau | punas tat-praty-āyanaṃ na cakārety arthaḥ | bhakti-dṛśyā tanus tu tasya nitya-siddhavety āha aja [Gītā 4.6] iti, devakyāṃ deva-rūpiṇyām [BhP 10.3.8] ity ādeḥ, kṛṣṇaṃ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam [BhP 10.28.17] ity atra golokādhiṣṭhātṛtva-nirdeśāc ca | tataś ca yathā matsyādi-rūpāṇi ity asyāpy ayam evārthaḥ | yathā naṭa aindrajālikaḥ kaścit sva-bhakṣakānāṃ bakādīnāṃ nigrahāya mastyādy- ākāān dhatte, svasmin pratyāyāti tan-nigrahe sati yathā ca tāni jahāti, tathā so'yam ajo'pi yena māyitvena lakṣyatāṃ prāpitena rūpeṇa bhū-bhāra- rūpāsura-vargaḥ kṣapita-tad-vargaṃ kṣapitavān ity arthaḥ | tac ca kalevaram ajo jahau antardhāpitavān ity arthaḥ | kintu śrī-gītā-padye yoga-māyā- samāvṛtaḥ [Gītā 7.25] sarpa-kañcukavan-māyā-racita-vapur-ābhāsa-samāvṛta ity arthaḥ | viṣṇu-purāṇa-gadye ātma-vināśāya iti ātmanaḥ svasya śiśupālasyety arthaḥ | bhagavatā astaṃ kṣiptaṃ yac cakraṃ tasyāṃśu-mālayā ujjvalaṃ yathāsyāt tathādrākṣīt | yataḥ upagata-dveṣādi-doṣa iti | tayā tasya dṛṣṭāv ujjvalāyāṃ satyām apagata-dveṣādi-doṣaḥ san dūrīkṛta-māyika-nijāvaraṇaṃ bhagavantam adrākṣīd ity arthaḥ | kiṃ ca, tan-mate kalpāntara-gata-tat- kathāyāṃ śiśupālādi-dvaya-mukti-viṣayaka-maitreya-parāśara-praśnottara- rītyā jaya-vijayayoḥ śāpa-saṅgatir nāstīty anyāv eva tāv asurau jñeyau | yuktaṃ ca tat, pratikalpaṃ tayoḥ śāpa-kadarthanāyā ayuktatvāt || [end. Vṛ. addition.] [page 47] atha sūtī-gṛhe [BhP 10.85.20] ity asyārthaḥ | etat prāktana-vākyeṣu śrī- bhagavan-mahima-jñāna-bhakti-pradhāno'sau viśuddha-sattva- prādurbhāvasyāpy ātmano manuṣya-līlām eva dainyātiśayataḥ prākṛta- mānuṣatvena sthāpayitvā śrī-bhagavaty-apatya-buddhim ākṣiptavān | tataś ca - nanu tarhi katham apatya-buddhiṃ kuruṣe iti śrī-bhagavat-praśnam āśaṅkya tatra tad-vākya-gauravam eva mama pramāṇaṃ na tūpattir ity āha sūtī-gṛha iti | nau āvayor anuyugam | ata eva bhavān saṃjajñe avatīrṇavān iti sūtī-gṛhe bhagavān anujagāda | nanu mayā tad api bhavad-ādi-tanu-praveśa-nirgamāpekṣayaiva jajñe ity uktam, na tu mama pravśa-nirgama-liṅgenaiva janma vācyam | jīva-sakhena vyaṣṭeḥ samaṣṭer vāntaryāmi-rūpeṇa - taṃ durdaśaṃ gūḍham anupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam [KaṭhU 1.2.12] tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat [TaittU 2.6.2] ity ādau ca tat tad anupraveśādi- darśana-sāmānyāt | tatas tadvad idam upacaritam eveti manyatām | tatrāha nāneti | sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā [BhP 10.87.19] ityādi-śravaṇāt gaganavad asaṅga eva tvaṃ yaj-jīvānāṃ nānā-tanūr vidadhat praviśan jahāsi | muhuḥ praviśasi jahāsi cety arthaḥ | tad-bhūmnas tava vibhūti-viśeṣa-rūpāṃ māyāṃ ko veda bahu manyate, no ko'pīty arthaḥ | idaṃ tv āvābhyāṃ janma sarvair eva stūyate iti bhāvaḥ | tato vidvad-ādaro'py atrāstu pramāṇaṃ mama tu tat sarvathā na buddhi-gocara iti vyañjitam | atra vid-dhātoḥ praveśārtho nānupapannaḥ | yathoktaṃ sahasra-nāma-bhāṣye - śiṣṭān karoti pālayati iti | sāmānya-vacano dhātur viśeṣa-vacane dṛṣṭaḥ | kuru kāṣṭhānīty āharaṇe yathā tadvad iti | tad evaṃ śrī-kṛṣṇasya svayaṃ bahagavattvaṃ tasyaiva narākṛti-para-brahmaṇo nityam eva tad-rūpeṇāvasthāyitvaṃ darśitam | tathā prathame pṛthivyāpi satyaṃ śaucaṃ dayā śauciḥ [BhP 1.16.27] ity ādinā tadīyānāṃ kānti-saha-ojo- balānāṃ svābhāvikatvam avyabhicāritvaṃ ca darśitam | ataeva brahmāṇḍe cāṣṭottara-śata-nāma-stotre narākṛtitvaṃ prakṛtyaivoktam - nanda-vraja-janānandī sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | nava-nīta-viliptāṅgī nava-nīta-naṭo'nagha || iti | śrī-gopāla-pūrva-tāpanyām api tathaiva - nityo nityānāṃ cetanaś cetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān | taṃ pīṭhagaṃ ye'nubhajanti dhīrās teṣāṃ siddhiḥ śāśvatī netareṣām || [GTU 1.20] iti | tam ekaṃ govindaṃ sac-cid-ānanda-vigraham [GTU 1.33] ity ādi ca | tasmāc catur-bhujatve dvibhujatve ca śrī-kṛṣṇatvasyāvyabhicāritvam eveti siddham | atha katamat tat-padaṃ yatrāsau viharati | tatrocyate - yā yathā bhuvi vartante puryo bhagavataḥ priyāḥ | tās tathā santi vaikuṇṭhe tat-tal-līlārtham ādṛtāḥ || iti skānda-vacanānusāreṇa vaikuṇṭhe yad yat sthānaṃ vartate tat tad eveti mantavyam | tac cākhila-vaikuṇṭhopari-bhāga eva | yataḥ pādmottara-khaṇḍe daśāvatāra-gaṇane śrī-kṛṣṇam eva navamatvena varṇayitvā krameṇa pūrvādiṣu tad-daśāvatāra-sthānānāṃ parama-vyomābhidha- vaikuṇṭhasyāvaraṇatvena gaṇanayā śrī-kṛṣṇa-lokasya brahma-diśi prāpte sarvopari-sthāyitvam eva paryavasitam | āgamādau hi dik-kramas tathaiva dṛśyate | tatrāsmābhis tu tat-tac-chravaṇāt śrī-kṛṣṇa-lokasya svatantraiva sthitiḥ | kintu parama-vyoma-pakṣa-pātitvenaiva [page 48] pādmottara-khaṇḍe tad-āvaraṇeṣu praveśito'sāv iti mantavyam | pādmottara-khaṇḍa- pratipādyasya gauṇatvaṃ tu śrī-bhāgavata-pratipādyāpekṣayā varṇitam eva | svāyambhuvāgame ca svatantratayaiva sarvopari tat-sthānam uktam | yathā īśvara-devī-saṃvāde caturdaśākṣara-dhyāna-prasaṅge pañcāśītitame paṭale dhyāyet tatra viśuddhātmā idaṃ sarvaṃ krameṇa tu | nānā-kalpa-latākīrṇaṃ vaikuṇṭhaṃ vyāpakaṃ smaret || adhaḥ-sāmyaṃ guṇānāṃ ca prakṛtiṃ sarva-kāraṇam | prakṛteḥ kāraṇāny eva guṇāṃś ca kramaśaḥ pṛthak || tatas tu brahmaṇo lokaṃ brahma-cihnaṃ smaret sudhīḥ | ūrdhvaṃ tu sīmni virajāṃ niḥsīmāṃ vara-varṇini || vedāṅga-sveda-janita-toyaiḥ prasrāvitāṃ śubhām | imāś ca devatā dhyeyā virajāyāṃ yathā-kramam || ity ādy-anantaram - tato nirvāṇa-padavīṃ munīnām ūrdhva-retasām | smaret tu parama-vyoma yatra devāḥ sanātanāḥ || tato'niruddha-lokaṃ ca pradyumnasya yathā-kramam | saṅkarṣaṇasya ca tathā vāsudevasya ca smaret || lokādhipān smaret... ity ādy-anantaraṃ ca - pīyūṣa-latikākīrṇāṃ nānā-sattva-niṣevitām | sarvartu-sukhadāṃ svacchāṃ sarva-jantu-sukhāvahām || nīlotpala-dala-śyāmāṃ vāyunā cālitāṃ mṛdu | vṛndāvana-parāgais tu vāsitāṃ kṛṣṇa-vallabhām || sīmni kuñja-taṭāṃ yoṣit-krīḍā-maṇḍapa-madhyamām | kālindīṃ saṃsmared dhīmān suvarṇa-taṭa-paṅkajām || nitya-nūtana-puṣpādi-rañjitaṃ sukha-saṅkulam | svātmānanda-sukhotkarṣa-śabdādi-viṣayātmakam || nānā-citra-vihaṅgādi-dhvanibhiḥ parirambhitam | nānā-ratna-latā-śobhi-mattāli-dhvani-mandritam || cintāmaṇi-paricchinnaṃ jyotsnā-jāla-samākulam | sarvartu-phala-puṣpāḍhyaṃ pravālaiḥ śobhitaṃ pari || kālindī-jala-saṃsarga-vāyunā kampitaṃ muhuḥ | vṛndāvanaṃ kusumitaṃ nānā-vṛkṣa-vihaṅgamaiḥ || saṃsmaret sādhako dhīmān vilāsaika-niketanam | trilokī-sukha-sarvasvaṃ suyantraṃ keli-vallabham || tatra siṃhāsane ramye nānā-ratna-maye sukhe | sumano'dhika-mādhurya-komale sukha-saṃstare || dharmārtha-kāma-mokṣākhya-catuṣpādair virājate | brahma-viṣṇu-maheśānāṃ śiro-bhūṣaṇa-bhūṣite || tatra prema-bharākrāntaṃ kiśoraṃ pīta-vāsasam | kalāya-kusuma-śyāmaṃ lāvaṇyaika-niketanam || līlā-rasa-sukhāmbhodhi-saṃmagnaṃ sukha-sāgaram | navīna-nīradābhāsaṃ candrikāṅcita-kuntalam || ity ādi | (page 49) [Vṛ. here adds. - mṛtyu-sañjaya-tantre ca - brahmāṇḍasyordhvato devi brahmaṇaḥ sadanaṃ mahat | tad-ūrdhvaṃ devi viṣṇūnāṃ tad-ūrdhvaṃ rudra-rūpiṇām || tad-ūrdhvaṃ ca mahā-viṣṇor mahā-devyās tad-ūrdhvagam | kālātikālayoś cātha paramānandayos tataḥ | pāre purī mahā-devyāḥ kālaḥ sarva-bhayāvahaḥ | tataḥ śrī-ratna-pīyūṣa-vāridhir nitya-nūtanaḥ || tasya pāre mahā-kālaḥ sarva-grāhaka-rūpa-dhṛk | tasyottare samudbhāsī ratna-dvīpaḥ śivāhvayaḥ || udyac-candrodayaḥ kṣubdha-ratna-pīyūṣa-vāridheḥ | madhye hema-mayīṃ bhūmiṃ smaren māṇikya-maṇḍitām || ṣoḍaśa-dvīpa-saṃyuktāṃ kalā-kauśala-maṇḍitām | vṛndāvana-samūhaiś ca maṇḍitāṃ paritaḥ śubhaiḥ || tan-madhye nandanodyānaṃ madanonmādanaṃ mahat | analpa-koṭi-kalpa-dru-vāṭībhiḥ pariveṣṭitam || ity ādi - tan-madhye vipulāṃ dhyāyed vedikāṃ śata-yojanām | sahasrāditya-saṅkāśām... ity ādi - tasyāntare mahā-pīṭhaṃ mahā-cakra-samanvitam | tan-madhye maṇḍapaṃ dhyāyed vyāpta-brahmāṇḍa-maṇḍalam || ity ādi | dhyāyet tatra mahā-devīṃ svayam eva tathā-vidhaḥ | rakta-padma-nibhāṃ devīṃ bālārka-kiraṇopamām || ity ādi | pīta-vastra-paridhānāṃ vaṃśa-yukta-karāmbujām | kaustubhoddīpta-hṛdayāṃ vanamālā-vibhūṣitām || śrīmat-kṛṣṇāṅka-paryaṅka-nilayāṃ parameśvarīm || ity ādi | iti dhyātvā tathā bhūtvā tasyā eva prasādataḥ | tad-ājñayā parānandam etyānanda-kalāvṛtam || tad-ākarṇaya deveśi kathayāmi davānaghe | etad-antar maheśāni śvetadvīpam anuttamam || kṣīrāmbhonidhi-madhyasthaṃ nirantara-sura-drumam | udyad-ardhendu-kiraṇa-dūrīkṛta-tamo-bharam || kāla-megha-samāloka-nṛtyad-barhi-kadambaram | kūjat-kokila-saṅghena vācālita-jagat-trayam || nānā-kusuma-saugandhya-vāhi-gandhavahānvitam | kalpa-vallī-nikuñjeṣu guñjad-bhṛṅga-gaṇānvitam || ramyāvāsa-sahasreṇa virājita-nabhas-talam | ramya-nārī-sahasraughair gāyadbhiḥ samalaṅkṛtam || govardhanena mahatā ramyāvāsa-vinodinā | śobhitaṃ śubha-cihnena māna-daṇḍena cāparam || avācī-prācy-udīcy-āśāḥ kramāyata-vivṛddhayā | vyāptā yamunayā devyā nīla-meghāmbu-śobhayā || tan-madhye sphaṭika-mayaṃ bhavanaṃ mahad adbhutam | ity ādi | tat-tad-antar-mahā-kalpa-mandārādi-drumair vṛtam | tat-tan-madhye samudbhāsi-vṛndāvana-kulākulam || ity ādi | kutracid ratna-bhavanaṃ kutracit sphaṭikālayam || ityādi | go-gopair asaṅkhyātaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam | vipāpaṃ vilayaṃ ramyaṃ sadā ṣaḍ-ūrmi-vivarjitam || ity ādi | tasya madhye maṇimayaṃ maṇḍapaṃ toraṇānvitam | tan-madhye garuḍodvāhi-mahā-maṇi-mayāsanam || ity ādi | kalpa-vṛkṣa-samudbhāsi-ratna-bhūdhara-mastake | dhyāyet tatra paramānandaṃ ramyopāsyaṃ paraṃ mahaḥ || smared vṛndāvane ramye mohayantam anāratam | vallavī-vallabhaṃ kṛṣṇaṃ gopa-kanyāḥ sahasraśaḥ || ity ādi | phullendīvara-kāntim indu-vadanam [Pv 46] ity ādi ca | etad anantaraṃ nityānitya-loka-viveke devyā pṛṣṭe śrī-śiva āha - brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ bhavanānāṃ ca pārvati | vināśo'stīha sarveṣāṃ vinā tad-bhavanaṃ tayoḥ || iti pūrvoktayoḥ śrī-bhagavan-mahādevyor ity arthaḥ || [Vṛ. addition ends here.] [page 49] tasmād yā yathā bhuvi vartante iti nyāyāc ca svatantra eva dvārakā-mathurā- gokulātmakaḥ śrī-kṛṣṇa-lokaḥ svayaṃ bhagavato vihārāspadatvena bhavati sarvoparīti siddham | ataeva vṛndāvanaṃ gokulam eva sarvopari-virājamānaṃ golokatvena prasiddham | brahma-saṃhitāyāṃ -- īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ ity upakramya -- sahasra-patra-kamalaṃ gokulākhyaṃ mahat padam | tat-karṇikāraṃ tad-dhāma tad-anantāṃśa-sambhavam || karṇikāraṃ mahad yantraṃ ṣaṭ-koṇaṃ vajra-kīlakam ṣaḍ-aṅga-ṣaṭ-padī-sthānaṃ prakṛtyā puruṣeṇa ca || premānanda-mahānanda-rasenāvasthitaṃ hi yat jyotī-rūpeṇa manunā kāma-bījena saṅgatam || tat-kiñjalkaṃ tad-aṃśānāṃ tat-patrāṇi śriyām api || catur-asraṃ tat-paritaḥ śvetadvīpākhyam adbhutam catur-asraṃ catur-mūrteś catur-dhāma catuṣ-kṛtam || caturbhiḥ puruṣārthaiś ca caturbhir hetubhir vṛtam śūlair daśabhir ānaddham ūrdhvādho dig-vidikṣv api || aṣṭabhir nidhibhir juṣṭam aṣṭabhiḥ siddhibhis tathā manu-rūpaiś ca daśabhir dik-pālaiḥ parito vṛtam || śyāmair gauraiś ca raktaiś ca śuklaiś ca pārṣadarṣabhaiḥ śobhitaṃ śaktibhis tābhir adbhutābhiḥ samantataḥ || iti | (page 50) tathāgre brahma-stave -- cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu surabhir abhipālayantam | lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || iti | vyākhyām āha - sahasrāṇi patrāṇi yatra tat kamalaṃ cintāmaṇi-mayaṃ padmaṃ tad-rūpam | tac ca mahat sarvotkṛṣṭaṃ padaṃ mahato mahābhagavato vā padaṃ śrī-mahā-vaikuṇṭham ity arthaḥ | tat tu nānā-prakāram ity āśaṅkya prakāra-viśeṣatveṇa niścinoti gokulākhyam iti | gokulam ity ākhyā prasiddhir yasya tat go-gopāla-sarūpam ity arthaḥ | rūḍhir yogam apaharati iti nyāyena tasyaiva pratīteḥ | tata etad anuguṇatvenaivottara-grantho'pi vyākhyeyaḥ | tasya śrī-kṛṣṇasya dhāma nanda-yaśodādibhiḥ saha vāsa- yogyaṃ mahāntaḥpuram | tasya svarūpam āha tad iti | anantasya śrī- baladevasyāṃśāt | sambhavo nityāvirbhāvo yasya tat | tathā tantreṇaitad api bodhyate | ananto'ṃśo yasya tasya śrī-baladevasyāpi sambhavo nivāso yatra tad iti | sarva-mantra-gaṇa-sevitasya śrīmad-aṣṭādaśākṣara-mahā-mantra-rājasya bahu-pīṭhasya mukhyaṃ pīṭham ity āha karṇikāram iti dvayena | mahad yantram iti | yat pratikṛtir eva sarvatra yantratvena pūjārthaṃ likhyate ity arthaḥ | yantratvam eva darśayati | ṣaṭkoṇā abhyantare yasya tad vajra- kīlakaṃ karṇikāre (bīja-rūpa-)hīraka-kīlaka-śobhitam | ṣaṭ-koṇatve prayojanam āha | ṣaṭ aṅgāni yasyāḥ sā yā ṣaṭ-padī śrīmad-aṣṭādaśākṣarī tasyāḥ sthānaṃ prakṛtir mantrasya svarūpaṃ svayam eva śrī-kṛṣṇaḥ kāraṇa- svarūpatvāt | puruṣaś ca sa eva tad-devatā-rūpaḥ | tābhyām avasthitam adhiṣṭhitam | dvayor api viśeṣaṇaṃ premeti | prema-rūpā ye ānanda- mahānanda-rasās tat-paripāka-bhedās tad-ātmakena, tathā jyotī-rūpeṇa sva- prakāśena manunā mantra-rūpeṇa ca kāma-bījena avasthitam iti mūla- mantrāntargatatve'pi pṛthag-uktiḥ kutracid vaiśiṣṭyāpekṣayā | tad evaṃ tad-dhāmoktvā tad-āvaraṇāny āha tad iti | tasya karṇikārasya kiñjalkās tal-lagnābhyantara-valaya ity arthaḥ | tad-aṃśānāṃ tasminn aṃśo dāyo vidyate yeṣāṃ teṣāṃ sajātīyānāṃ dhāmety arthaḥ | gokulākhyam ity ukter eva | teṣāṃ taj-jātīyatvaṃ śrī-śukadevena ca uktam -- evaṃ kakudminaṃ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ | viveśa goṣṭhaṃ sa-balo gopīnāṃ nayanotsavaḥ || [BhP 10.36.15] iti | tasya kamalasya patrāṇi śriyāṃ tat-preyasīnāṃ śrī-rādhādīnām upavana- rūpāṇi dhāmānīty-arthaḥ | atra patrāṇām ucchrita-prāntānāṃ mūla- sandhiṣu vartmāni agrima-sandhiṣugoṣṭhāni jñeyāni | akhaṇḍa-kamalasya gokulākhyatvāt tathaiva samāveśāc ca | atha gokulāvaraṇāny āha caturasram iti | tad bahiś caturasraṃ tasya gokulasya bahiḥ sarvataś caturasraṃ catuṣkoṇātmakaṃ sthalaṃ śvetadvīpākhyam iti tad- aṃśe gokulam iti nāma-viśeṣābhāvāt | kintu caturasrābhyantara-maṇḍalaṃ vṛndāvanākhyaṃ bahir-maṇḍalaṃ kevalaṃ śvetadvīpākhyaṃ jñeyaṃ, goloka iti yat-paryāyaḥ | tad iha kroḍīkṛta-gokulaṃ vṛndāvanākhyayātiprasiddham iti na nirdiṣṭam | kroḍīkṛta-tat-sarvam asya tu bahir-maṇḍalaṃ goloka- śvetadvīpākhyaṃ jñeyam | [Vṛ. reads in the place of the last two sentences: tad etad upalakṣaṇaṃ gokokākhyaṃ cety arthaḥ | yadyaḸ gokule'pi śvetadvīpatvam asty eva, tad avāntara-bhūmi-mayatvāt tathāpi viśeṣa-nāmnāmnātatvāt enaiva tat pratīyate iti tathoktam | kintu caturasre'py antar-maṇḍalaṃ śrī- vṛndāvanākhyaṃ jñeyaṃ bṛhad-vāmana-svāyambhuvāgamayos tathā dṛṣṭatvāt | end Vṛ.] catur-mūrteś caturvyūhasya śrī-vāsudevādi-catuṣṭayasya catuṣkṛtaṃ caturdhā vibhaktaṃ catur dhāma | kintu deva-līlatvāt tad-upari vyoma-yāna-sthā eva te jñeyā | hetubhiḥ puruṣārtha-sādhanair manu-rūpaiḥ sva-sva-mantrātmakair indrādibhiḥ | śyāmair ity ādibhir iti caturbhir vedair ity arthaḥ | kṛṣṇaṃ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam suvismitāḥ [BhP 10.28.18] iti śrī-daśamokteḥ | śaktibhir iti śrī-vimalādibhir ity arthaḥ | iyaṃ ca bṛhad-vāmana-purāṇa- prasiddhiḥ | yathā śrī-bhagavati śruti-prārthanā-pūrvakāṇi padyāni - ānanda-rūpam iti yad vidanti hi purāvidaḥ | tad-rūpaṃ darśyāsmākaṃ yadi deyo varo hi naḥ || śrutvaitad darśayāmāsa sva-lokaṃ prakṛteḥ param | kevalānubhavānanda-mātram akṣaram avyayam || yatra vṛndāvanaṃ nāma vanaṃ kāma-dughair drumaiḥ | manorama-nikuñjāḍhyaṃ sarvartu-sukha-saṃyutam || yatra govardhano nāma sunirjhara-darī-yutaḥ | ratna-dhātu-mayaḥ śrīmān supakṣi-gaṇa-saṅkulaḥ || yatra nirmala-pānīyā kālindī saritā varā | ratna-baddhobhaya-taṭā haṃsa-padmādi-saṅkulā || śaśvad-rāsa-rasonmattaṃ yatra gopī-kadambakam | tat-kadambaka-madhyasthaḥ kiśorākṛtir acyutaḥ || iti | etad-anusāreṇa śrī-hari-vaṃśa-vacanam apy eva vyākhyeyam | tad yad āha śakraḥ - svargād ūrdhvaṃ brahma-loko brahmarṣi-gaṇa-sevitaḥ | tatra soma-gatiś caiva jyotiṣāṃ ca mahātmanām || tasyopari gavāṃ lokaḥ sādhyās taṃ pālayanti hi | sa hi sarva-gataḥ kṛṣṇa mahākāśa-gato mahān || upary upari tatrāpi gatis tava tapomayī | yāṃ na vidmo vayaṃ sarve pṛcchanto'pi pitāmaham | gatiḥ śama-damāḍhyānāṃ svargaḥ sukṛta-karmaṇām || brāhmye tapasi yuktānāṃ brahma-lokaḥ parā gatiḥ | gavām eva tu yo loko durāroho hi sā gatiḥ || sa tu lokas tvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā | dhṛto dhṛtimatā vīra nighnatopadravān gavām || [HV 2.19.29-35] iti | asyārthaḥ | svarga-śabdena - bhūr-lokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvar-loko 'sya nābhitaḥ | svar-lokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā loka-kalpanā || [BhP 2.5.42] iti dvitīyoktānusāreṇa svar-lokam ārabhya satya-loka-paryantaṃ loka- pañcakam ucyate | tasmād ūrdhvam upari brahma-loko brahmātmako vaikuṇṭhākhyaḥ sac-cid-ānanda-rūpatvāt | brahmaṇo bhagavato loka iti vā dadṛśur brahma-lokaṃ te yatrākrūro'dhyagāt purā [BhP 10.28.17] iti daśamāt | evaṃ dvitīye mūrdhabhiḥ satya-lokas tu brahma-lokaḥ sanātanaḥ [BhP 2.5.38] iti | ṭīkā ca -brahma-loko vaikuṇṭhākhyaḥ | sanātano nityaḥ | na sṛjyāntarvartīty arthaḥ | ity eṣā | brahmāṇi mūrtimanto vedāḥ | ṛṣayaś ca śrī-nāradādayaḥ | gaṇāś ca śrī- garuḍa-viṣvaksenādayaḥ | tair niṣevitaḥ | evaṃ nityāśritān uktvā tad- gamanādhikāriṇa āha | tatra brahma-loke umayā saha vartata iti somaḥ śrī- śivas tasya gatiḥ | [Vṛ. inserts: sva-dharma-niṣṭhaḥ śata-janmabhiḥ pumān viriñcatām eti tataḥ paraṃ hi mām | avyākṛtaṃ bhāgavato 'tha vaiṣṇavaṃ padaṃ yathāhaṃ vibudhāḥ kalātyaye || [BhP 4.24.29] iti caturthe śrī-rudra- gītam | [end Vṛ. addition.] someti supāṃ sulug ity ādinā (page 52) ṣaṣṭhyā luk chāndasaḥ | tata uttaratrāpi gati-padānvayaḥ | jyotir brahma tad-aikātmya-bhāvānāṃ muktānām ity arthaḥ | na tu tādṛśānām api sarveṣām ity āha mahātmanāṃ mahāśayānāṃ mokṣa-nirādaratayā bhajatāṃ śrī-sanakādi-tulyānām ity arthaḥ -- muktānām api siddhānāṃ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahā-mune || [BhP 6.14.5] ity ādau, yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā | śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ || [Gītā 6.47] ity ādāv api teṣv eva mahattva-paryavasanāt | tasya ca brahma-lokasyopari sarvordhva-pradeśe gavāṃ lokaḥ śrī-goloka ity arthaḥ | taṃ ca śrī-golokaṃ sādhyā asmākaṃ prāpañcika-devānāṃ prasādanīyā mūla-rūpā nitya-tadīya- deva-gaṇāḥ pālayanti | tatra tatra dik-pālatvenāvaraṇa-rūpā vartante, te ha nākaṃ mahimānaḥ sacantaḥ yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ [Rk 10.90.16] iti śruteḥ | tatra pūrve ye ca sādhyā viśve devāḥ sanātanāḥ | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacante śubha-darśanāḥ || [PadmaP 6.227.76] iti pādmottara-khaṇḍāc ca | yad vā tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ yad gokule'pi [BhP 10.14.34] ity ādy-uktyānusāreṇa tad-vidha-parama-bhaktānām api sādhyās tādṛśa-siddhi-prāptaye prāsādanīyāḥ śrī-gopa-gopī-prabhṛtayaḥ | taṃ pālayanti adhikṛtya bhuñjanti | hi prasiddhau | sa golokaḥ sarva-gataḥ śrī- kṛṣṇavat sarva-prāpañcikāprāpañcika-vastu-vyāpakaḥ | ataeva mahān bhagavad-rūpa eva | mahāntaṃ vibhum ātmānam [KaṭhU 2.22] iti śruteḥ | tatra hetuḥ | mahākāśaḥ parama-vyomākhyaḥ brahma-viśeṣaṇa-lābhād ākāśas tal-liṅgād [Vs 1.1.22] iti nyāya-prasiddheś ca | tad-gataḥ | brahmākārodayāntaram eva vaikuṇṭha-prāpteḥ | yathā śrī-gopānāṃ vaikuṇṭha-darśane tair eva vyākhyātam | yathā vā śrīmad-ajāmilasya vaikuṇṭha-gamanam | yad vā mahākāśaḥ parama-vyomākhyo mahā- vaikuṇṭhas tad-gatas tad-ūrdhva-bhāga-sthitaḥ | evam upary upari sarvopary api virājamāne tatra śrī-goloke'pi tava gatiḥ | nānā-rūpeṇa vaikuṇṭhādau krīḍatas tava tatrāpi śrī-govinda-rūpeṇa krīḍā vidyata ity arthaḥ | ataeva sā ca gatiḥ sādhāraṇī na bhavati kintu tapomayī anavacchinnaiśvaryamayī paramaṃ yo mahat tapaḥ ity atra sahara-nāma- bhāṣye'pi tapaḥ-śabdena tathaiva vyākhyātam | ataeva brahmādi- durvitarkyatvam apy āha yām iti | adhunā tasya śrī-golokety ākhyā bījam abhivyañjayati gatir iti | brāhme brahmaṇo loka-prāpake tapasi viṣṇu- viṣayaka-manaḥ-praṇidhāne yuktānāṃ rata-cittānāṃ prema-bhaktānām ity arthaḥ | brahma-loko vaikuṇṭha-lokaḥ | parā prakṛtyatītā | gavāṃ mocayan vraja-gavāṃ dina-tāpam [BhP 10.35.25] ity-uktānusāreṇa atraiva nighnatopadravān gavām ity uktyā ca goloka-vāsi-mātrāṇāṃ svatas tad- bhāva-bhāvitānāṃ ca sādhana-vaśenety arthaḥ | ataeva tad- bhāvasyāsulabhatvād durārohā | tad evaṃ golokaṃ varṇayitvā tasya gokulena sahābhedam āha sa tv iti | sa eva tu sa loko dhṛto rakṣitaḥ | śrī-govardhanoddharaṇeneti | yathā mṛtyu-sañjaya- tantre | ekadā sāntarīkṣāc ca vaikuṇṭhaṃ svecchayā bhuvi | gokulatvena saṃsthāpya (page 53) gopīmaya-mahotsavā | bhakti-rūpāṃ satāṃ bhaktim utpāditavatī bhṛśam || iti | atra śabda-sāmya-bhrama-pratītārthāntare svargād ūrdhvaṃ, brahma-loka ity ayuktaṃ loka-trayam atikramyokteḥ | tathā somagatir ity ādikaṃ na sambhavati | yato dhruva-lokād adhastād eva candra-sūryādīnāṃ gatir maharloke'pi na vartate | tathāvara-sādhya-gaṇānāṃ tucchatvāt satya- lokasyāpi pālanaṃ na yujyate kutas tad-upari-lokasya śrī-golokākhyasya | tathā sarvagatatvaṃ cāsambhāvyaṃ syāt | ataeva tatrāpi eva gatir ity āpi śabdo vismaye prayuktaḥ | yāṃ na vidma ity ādikaṃ ca | anyathā yathoktir na sambhavati sveṣāṃ brahmaṇaś ca tad-ajñāna-jñāpanāt | tasmāt prākṛta- golokād anya evāsau sanātano goloko brahma-saṃhitāvat śrī-harivaṃśe'pi parokṣa-vādena nirūpitaḥ | evaṃ ca nārada-pañcarātre vijayākhyāne - tat sarvopari goloke śrī-govindaḥ sadā svayam | viharet paramānandī gopī-gokula-nāyakaḥ || iti | evaṃ coktaṃ mokṣa-dharme nārāyaṇīye tathā skānde ca - evaṃ bahu-vidhai rūpaiś carāmīha vasundharām | brahma-lokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam || [Mbh 12.330.68] iti | tad evaṃ sarvopari śrī-kṛṣṇa-loko'stīti siddham | sa ca lokas tat-tal-līlā- parikara-bhedenāṃśa-bhedāt dvārakā-mathurā-gokulākhya-sthāna- trayātmaka iti nirṇītam | anyatra tu bhuvi prasiddhāny eva tat-tad-ākhyāni sthānāni tad-rūpatvena śrūyante teṣām api vaikuṇṭhāntaravat prapañcātītatva-nityatvālaukika-rūpatva-bhagavan-nityāspadatva-kathanāt | tatra dvārakāyās tattaraṃ skānda-prahlāda-saṃhitādāv anveṣṭavyam | iyaṃ ca śrutir udāharaṇīyā - antaḥ-samudre manasā carantaṃ brāhmānvavindan daśahotāram arṇe | samudre'ntaḥ kavayo vicakṣate marīcīnāṃ padam anvicchanti vedhasaḥ || ity ādyā | śrī-mathurāyāḥ prapañcātītatvaṃ yathā vārāhe anyaiva kācit sā sṛṣṭir vidhātur vyatirekiṇī iti | nityatvam api yathā pādme pātāla-khaṇḍe - ṛṣir māthura-nāmātra tapaḥ kurvati śāśvate iti | atra mathurā-maṇḍale śāśvate nitye kurvati karoti | alaukika-rūpatvaṃ yathā ādivārāhe - bhūr bhuvaḥ svas talenāpi na pātāla-tale'malam | nordhva-loke mayā dṛṣṭaṃ tādṛk kṣetraṃ vasundhare || iti | śrī-bhagavan-nityāspadatvaṃ yathā - aho'tidhanyā mathurā yatra sannihito hariḥ || iti | na ca vaktavyam upāsanā-sthānam evedam, yato ādivārāhe - mathurāyāḥ paraṃ kṣetraṃ trailokye na hi vidyate | tasyāṃ vasāmy ahaṃ devi mathurāyāṃ tu sarvadā || iti | tatra vāsasyaiva kaṇṭhoktiḥ | atredṛśaṃ śrī-varāha-deva-vākyam aṃśāṃśinor aikya-vivakṣayaiva na tu tasyaivāsau nivāsaḥ śrī-kṛṣṇa-kṣetratvenaiva prasiddheḥ | tathaiva pātāla-khaṇḍe aho madhu-purī dhanyā yatra tiṣṭhati kaṃsahā iti | vāyu-purāṇe tu svayaṃ sākṣād evety uktam - catvāriṃśad yojanānāṃ tatas tu mathurā smṛtā | yatra devo hariḥ sākṣāt svayaṃ tiṣṭhati kaṃsahā || iti | atra sākṣāc-chabdena sūkṣma-rūpatā | svayaṃ-śabdena śrīmat-pratimā- rūpatā ca niṣiddhā | tata iti pūrvoktāt puṣkarākhya-tīrthāt ity arthaḥ | mathurāyāḥ paraṃ kṣetram ity anena varāha-vacanena pūryām eva tiṣṭhatīti nirastam | [page 54] atra śrī-gopāla-tāpanī-śrutiś ca -- sa hovāca taṃ hi nārāyaṇo devaḥ sakāmyā meroḥ śṛṅge yathā sapta-pūryo bhavanti tathā niṣkāmyāḥ sakāmyāś ca bhūgola-cakre sapta-pūryo bhavanti | tāsāṃ madhye sākṣād brahma gopāla- purī hīti || sakāmyā niṣkāmyā devānāṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati yathā hi vai sarasi padmaṃ tiṣṭhati tathā bhūmyāṃ tiṣṭhatīti cakreṇa rakṣitā hi mathurā tasmāt gopāla-purī bhavati | bṛhad bṛhad-vanaṃ madhor madhu- vanam [GTU 2.26-28] ity ādikā | punaś ca etair āvṛtā purī bhavati tatra teṣv eva gahaneṣv evam ity ādikā | tathā -- dve vane staḥ kṛṣṇa-vanaṃ bhadra-vanaṃ tayor antar dvādaśa-vanāni puṇyāni puṇyatamāni teṣv eva devās tiṣṭhanti siddhāḥ siddhiṃ prāptāḥ | tatra hi rāmasya rāma-mūrtiḥ [GTU 2.31-32] ity ādikā | tad apy ete ślokā bhavanti | prāpya mathurāṃ purīṃ ramyāṃ sadā brahmādi-sevitam | śaṅkha-cakra-gadā-śārṅga-rakṣitāṃ muṣalādibhiḥ || yatrāsau saṃsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || [GTU 2.35-36] iti | kiṃ tasya sthānam iti śrī-gāndharvyāḥ praśnasyottaram idam | evam eva śrī- raghunāthasyāpy ayodhyāyāṃ śrūyate, yathā skāndāyodhyā-māhātmye svarga-dvāram uddiśya - caturdhā ca tanuṃ kṛtvā devadevo hariḥ svayam | atraiva ramate nityaṃ bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ || iti | ataeva, yatra yatra hareḥ sthānaṃ vaikuṇṭhaṃ tad vidur budhā ity anusāreṇa mahā-bhagavataḥ sthānatvāt mahā-vaikuṇṭha evāsau | yato vaikuṇṭhāt tasya garīyastvaṃ śrūyate | yathā pātāla-khaṇḍe - evaṃ sapta-purīṇāṃ tu sarvotkṛṣṭaṃ ca māthuram | śrūyatāṃ mahimā devi vaikuṇṭho bhuvanottamaḥ || iti | ataeva tatraiva - aho madhupurī dhanyā vaikuṇṭhāc ca garīyasī | iti | [B reads here] ādi-vārāhe - mathurāyāṃ ye vasanti viṣṇu-rūpā hi te khalu | ajñānās tān na paśyanti paśyanti jñāna-cakṣuṣā || iti | [end Vṛ.] atha śrī-vṛndāvanasya prapañcātītatvādikaṃ mathurā-maṇḍalasyaiva tattvena siddham | yathā ca śrī-govinda-vṛndāvanākhya-bṛhad-gautamīye tantre nārada-praśnasyottaraṃ śrī-kṛṣṇasyottaram | tatra praśnaḥ - kim idaṃ dvādaśābhikhyaṃ vṛndāraṇyaṃ viśāmpate | śrotum icchāmi bhagavan yadi yogo'smi me vada || athottaram -- idaṃ vṛndāvanaṃ ramyaṃ mama dhāmaiva kevalam | atra ye paśavaḥ pakṣi-vṛkṣā kīṭā narāmarāḥ | ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam || atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye | yoginyas tā mayā nityaṃ mama sevā-parāyaṇāḥ || pañca-yojanam evāsti vanaṃ me deha-rūpakam | kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī || atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ | sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit || āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me 'tra yuge yuge | tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā || iti viśeṣatas tādṛg-alaukika-rūpatva-bhagavan-nitya-dhāmatve tu divya- kadambāśokādi-vṛkṣādayo'py adyāpi mahā-bhāgavataiḥ sākṣāt kriyante iti prasiddhāvagateḥ | yathā vārāhe kālīya-hrada-māhātmye - atrāpi mahad āścaryaṃ paśyanti paṇḍitā narāḥ | kālīya-hrada-pūrveṇa kadambo mahito drumaḥ | śata-śākhaṃ viśālākṣi puṇyaṃ surabhi-gandhi ca | sa ca dvādaśa-māsāni manojñaḥ śubha-śītalaḥ | puṣpāyati viśālākṣi prabhāsanto diśo daśa || iti | śatānāṃ śākhānāṃ samāhāraḥ śata-śākhaṃ tad yatra pravartat ity arthaḥ | prabhāsantaḥ prabhāsayann ity arthaḥ | tatraiva tadīya-brahma-kuṇḍa- māhātmye tatrāścaryaṃ pravakṣyāmi tac chṛṇu tvaṃ vasundhare | labhante manujāḥ siddhiṃ mama karma-parāyaṇāḥ || tasya tatrottare pārśve'śoka-vṛkṣaḥ sita-prabhaḥ | vaiśākhasya tu māsasya śukla-pakṣasya dvādaśī || sa puṣpati ca madhyāṅge mama bhakta-sukhāvahaḥ | na kaścid api jānāti vinā bhāgavataṃ śucim || ity ādi | dvādaśīti dvādaśyām ity arthaḥ | supāṃ sulug ity ādinaiva pūrva-savarṇaḥ | śucitvam atra tad-ananya-vṛttitvam | anena pṛthivyāpi tasya tasya tādṛśa-rūpaṃ na jñāyate ity āyātam | ataeva tadīya-tīrthāntaram uddiśya yathā cādivārāhe kṛṣṇa-krīḍā-setu-bandhaṃ mahā-pātaka-nāśanam | valabhīṃ tatra krīḍārthaṃ kṛtvā devo gadādharaḥ || gopakaiḥ sahitas tatra kṣaṇam ekaṃ dine dine | tatraive ramaṇārthaṃ hi nitya-kālaṃ sa gacchati || iti | evaṃ skānde - tato vṛndāvanaṃ puṇyaṃ vṛndā-devī-samāśritam | hariṇādhiṣṭhitaṃ tac ca brahma-rudrādi-sevitam || iti | śrutiś ca darśitā - govindaṃ sac-cid-ānanda-vigrahaṃ vṛndāvana-sura-bhūruha-talāsīnaṃ satataṃ sa-marud-gaṇo'haṃ paritoṣayāmi | [GTU 1.37] iti | evaṃ pātāla-khaṇḍe yamunā-jala-kallole sadā krīḍati mādhavaḥ | iti | yamunāyā jala-kallolā yatra evaṃbhūte vṛndāvane iti prakaraṇāl labdham | tatrājahal-lakṣaṇayā tīra-hradāv eva gṛhyete | tīraṃ ca vṛndāvana-lakṣaṇaṃ tatra prastutam | ataevāsya śrī-vṛndāvanasya vaikuṇṭhatvam eva kaṇṭhoktyā kṛṣṇa-tāpanyāṃ śrutau darśitaṃ gokulaṃ vana-vaikuṇṭham [Kṛṣṇopaniṣat 7] iti | tasmān nitya-dhāmatva-śravaṇāt śrī-mathurādīnāṃ tat-svarūpa- vibhūtitvam eva sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni [ChāU 1.24.1] iti śruteḥ | ataeva tāpanī-śrutiḥ - sākṣād brahma gopāla-purī hi [GTU 2.26] iti | bṛhad- gautamīya-tantre ca - tejomayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā iti | tad-īdṛśa-rūpatā kāśīm uddiśya brahma-vaivarte tv itthaṃ samādhīyate | yathā śrī-viṣṇuṃ prati munīnāṃ praśnaḥ -- chatrākāraṃ tu kiṃ jyotir jalād ūrdhvaṃ prakāśate | nimagnāyāṃ dharāyāṃ tu na vai majjati tat katham || kim etac chāśvataṃ brahma vedānta-śata-rūpitam | tāpa-trayārti-dagdhānāṃ jīvanaṃ chatratāṃ gatam || darśanād eva cāsyātha kṛtārthāḥ smo jagad-guro | vāraṃ vāraṃ tavāpy atra dṛṣṭir lagnā janārdana || paramāścarya-rūpo'pi sāścarya iva paśyasi || atha śrī-viṣṇūttaram - chatrākāraṃ paraṃ jyotir dṛśyate gaganecaram | tat-paraṃ paramaṃ jyotiḥ kāśīti prathitaṃ kṣitau || ratnaṃ suvarṇe khacitaṃ yathā bhavet tathā pṛthivyāṃ khacitā hi kāśikā | na kāśikā bhūmi-mayī kadācit tato na majjen mama sadgatir yataḥ || jaḍeṣu sarveṣv api majjamāneṣv iyaṃ cid-ānanda-mayī na majjet || ity ādi | [page 56] tathāgre ca - cetanā-jaḍayor aikyaṃ yadvan naikasthayor api | tathā kāśī brahma-rūpā jaḍā pṛthvī ca saṅgatā || nirmāṇaṃ tu jaḍasyātra kriyate na parātmanaḥ | uddhariṣyāmi ca mahīṃ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ || tadā punaḥ pṛthivyāṃ hi kāśī sthāsyāmi mat-priyā || iti | cetanā-śabdenātrāntaryāmī upalakṣyate | jaḍa-śabdena tu dehaḥ paramātmana ity uktatvāt | tataś ca kecit svadehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa- mātraṃ puruṣaṃ vasantam [BhP 2.2.8] ity ādinā caturbhujatvena varṇito'ntaryāmī dehe sthito'pi yathā deha-vedanādinā na spṛśyate tadvad iti jñeyam | tad evaṃ tad-dhāmnām upary-adhaḥ prakāśa-mātratvenobhaya-vidhatvaṃ prasaktam | vastutas tu śrī-bhagavan-nityādhiṣṭhānatvena tac-chrī- vigrahavad ubhayatra prakāśāvirodhāt samāna-guṇa-nāma- rūpatvenāmnātatvāl lāghavāc caika-vidhatvam eva mantavyam | ekasyaiva śrī-vigrahasya bahutra prakāśaś ca dvitīya-sandarbhe darśitaḥ | citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat || [BhP 10.69.1] ity ādinā | evaṃvidhatvaṃ ca tasyācintya-śakti-svīkāreṇa sambhāvitam eva | svīkṛtaṃ cācintya-śaktitvam śrutes tu śabda-mūlatvāt [Vs 2.1.27] ity ādau | tad evam ubhayābhedābhiprāyeṇaiva śrī-hari-vaṃśe'pi golokam uddiśya sa hi sarva- gato mahān [HV 2.19.30] ity uktam | bhede tu brahma-saṃhitāyām api goloka eva nivasaty akhilātma-bhūtaḥ [BrahmaS 5.48] ity eva-kāro'tra svakīya-nitya- vihāra-pratipādaka-vārāhādi-vacanair virudhyeta | avirodhas tūbhayeṣām aikyenaiva bhavatīti taṃ nyāya-siddham evārthaṃ brahma-saṃhitā tu gṛhṇāti | ataeva śrī-hari-vaṃśe'pi śakreṇa - sa tu lokas tvayā kṛṣṇa sīdamānaḥ kṛtātmanā | dhṛto dhṛtimatā vīra nighnatopadravān gavām || [HV 2.19.35] iti | goloka-gokulayor abhedenaivoktam | tasmād abhedena ca bhedena copakrāntatvād eka-vidhāny eva śrī-mathurādīni prakāśa-bhedenaiva tūbhaya-vidhatvenāmnātānīti sthitam | darśayiṣyate cāgre | kṣauṇi- prakāśamāna eva śrī-vṛndāvane śrī-goloka-darśanam | tato'syaivāparicchinnasya golokākhya-vṛndāvanīya-prakāśa-viśeṣasya vaikuṇṭhopary api sthitir māhātmyāvalambanena bhajatāṃ sphuratīti jñeyam | ayam eva mathurā-dvārakā-gokula-prakāśa-viśeṣātmakaḥ śrī- kṛṣṇa-lokas tad-virahiṇā śrīmad-uddhavenāpi samādhāv anubhūta ity āha - śanakair bhagaval-lokān nṛ-lokaṃ punar āgataḥ | vimṛjya netre viduraṃ prītyāhoddhava utsmayan || [BhP 3.2.6] spaṣṭam || 3.2 || śrī-śukaḥ || 106 ||

[१०७] इमम् एव लोकं द्यु-शब्देनाप्य् आह - विष्णोर् भगवतो भानुः कृष्णाख्यो ऽसौ दिवं गतः । तदाविशत् कलिर् लोकं पापे यद् रमते जनः ॥ यावत् स पाद-पद्माभ्यां स्पृशन् आस्ते रमा-पतिः । तावत् कलिर् वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत् ॥ [भ्प् १२.२.२९-३०] यदा गुणावतारस्य भगवतो विष्णोस् तद्-अंशत्वाद् रश्मि-स्थानीयस्य कृष्णाख्यो भानुः सूर्य-मण्डल-स्थानीयो दिवं प्रापञ्चिक-लोकागोचरं मथुरादीनाम् एव प्रकाश-विशेष-रूपं वैकुण्ठ-लोकं गतस् तदा कलिर् लोकम् आविशत् । एषां स च प्रकाशः पृथिवीस्थोऽप्य् अन्तर्धान-शक्त्या ताम् अपृशन्न् एव विराजते । अतस् तया न स्पृश्यते पृथिव्य्-आदि-भूतमयैर् अस्माभिर् वाराहोक्त-महा-कदम्बादिर् इव । यस् तु प्रापञ्चिक-लोक-गोचरो मथुरादि- प्रकाशः सोऽयं कृपया पृथिवीं स्पृशन्न् एवावतीर्णः । अतस् तया च स्पृश्यते तादृशैर् अस्माभिर् दृश्यमान-कदम्बादिर् इव । अस्मिंश् च (पगे ५७) प्रकाशे यदावतीर्णो भगवांस् तदा तत्-स्पर्शेनापि तत्-स्पर्शात् तां स्पृशन्न् एवास्ते स्म । सम्प्रति तद्-अस्पृष्ट-प्रकाशे विरहमाणः पुनर् अस्पृशन्न् एव भवति । [वृ. अद्द्स्. यद्यप्य् एवं तथापि क्वचिद् द्वयोर् भेदेन क्वचिद् अभेदेन च विवक्षा तत्रावगन्तव्या । एन्द् वृ.] तद् एतद् अभिप्रेत्याह यावद् इति । पराक्रन्तुम् इत्य् अनेन तत्-पूर्वम् अपि कंचित् कालं प्राप्य प्रविष्टोऽसाव् इति ज्ञापितम् ॥ ॥ १२.२ ॥ श्री-शुकः ॥ १०७ ॥

[107] imam eva lokaṃ dyu-śabdenāpy āha - viṣṇor bhagavato bhānuḥ kṛṣṇākhyo 'sau divaṃ gataḥ | tadāviśat kalir lokaṃ pāpe yad ramate janaḥ || yāvat sa pāda-padmābhyāṃ spṛśan āste ramā-patiḥ | tāvat kalir vai pṛthivīṃ parākrantuṃ na cāśakat || [BhP 12.2.29-30] yadā guṇāvatārasya bhagavato viṣṇos tad-aṃśatvād raśmi-sthānīyasya kṛṣṇākhyo bhānuḥ sūrya-maṇḍala-sthānīyo divaṃ prāpañcika-lokāgocaraṃ mathurādīnām eva prakāśa-viśeṣa-rūpaṃ vaikuṇṭha-lokaṃ gatas tadā kalir lokam āviśat | eṣāṃ sa ca prakāśaḥ pṛthivīstho'py antardhāna-śaktyā tām apṛśann eva virājate | atas tayā na spṛśyate pṛthivy-ādi-bhūtamayair asmābhir vārāhokta-mahā-kadambādir iva | yas tu prāpañcika-loka-gocaro mathurādi- prakāśaḥ so'yaṃ kṛpayā pṛthivīṃ spṛśann evāvatīrṇaḥ | atas tayā ca spṛśyate tādṛśair asmābhir dṛśyamāna-kadambādir iva | asmiṃś ca (page 57) prakāśe yadāvatīrṇo bhagavāṃs tadā tat-sparśenāpi tat-sparśāt tāṃ spṛśann evāste sma | samprati tad-aspṛṣṭa-prakāśe virahamāṇaḥ punar aspṛśann eva bhavati | [Vṛ. adds. yadyapy evaṃ tathāpi kvacid dvayor bhedena kvacid abhedena ca vivakṣā tatrāvagantavyā | end Vṛ.] tad etad abhipretyāha yāvad iti | parākrantum ity anena tat-pūrvam api kaṃcit kālaṃ prāpya praviṣṭo'sāv iti jñāpitam || || 12.2 || śrī-śukaḥ || 107 ||

[१०८] तेने धीरा अपि यन्ति ब्रह्म-विद उत्क्रम्य स्वर्ग-लोकम् इतो विमुक्ताः [बौ ४.४.८] इति श्रुत्य्-अनुसारेण स्वर्ग-शब्देनाप्य् आह - यातु-धान्य् अपि सा स्वर्गम् आप जननी-गतिम् [भ्प् १०.६.३८] इति । अत्र जननी-गतिम् इति विशेषणेन लोकान्तरं निरस्तम् । तत्-प्रकरण एव तदादीनां बहुशो गत्य्-अन्तर-निषेधात् । सद्-वेषाद् इव पूतनापि सकुला त्वाम् एव देवापिता [भ्प् १०.१४.३५] इत्य् अत्र साक्षात् तत्-प्राप्ति-निर्धारणाच् च । तथा च केनोपनिषदि दृश्यते - केनेषितं मनः पतति प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल् लोकाद् अमृता भवन्ति [केनउ १.१-२] इत्य् उपक्रम्य, तद् एव ब्रह्म त्वं विद्धि [केनउ १.४] इति मध्ये प्रोच्य, अमृतत्वं हि विदन्ते [केनउ २.४], सत्यम् आयतनं [केनउ ४.८] यो वा एताम् एवम् उपनिषदं वेदापहत्य पाप्मानम् अनन्ते स्वर्गे लोके प्रतिष्ठति [केनउ ४.९] इति उपसंहृतम् । ततः को वासुदेवः किं तद् वनं को वा स्वर्गः किं तद् ब्रह्म इत्य् अपेक्षायाम् पुरुषो ह वै नारायणः इत्य् उपक्रम्य, पुनश् चाभ्यासेन नित्यो देव एको नारायणः इत्य् उक्त्वा नारायणोपासकस्य च स्तुतिं कृत्वा तद् ब्रह्म नारायण एवेति व्यज्य स्वर्गं प्रतिपादयितुं वैकुण्ठं वन-लोकं गमिष्यति तद् इदं पुरम् इदं पुण्डरीकं विज्ञान-घनं तस्मात् तद् इहावभासम् इति वन-लोकाकारस्य वैकुण्ठस्यानन्दात्मकत्वं प्रतिपाद्य स च तद्-अधिष्ठाता नारायणः कृष्ण एवेत्य् उपसंहरति ब्रह्मण्यो देवकी-पुत्रः इति । ॥ १०.६ ॥ श्री-शुकः ॥ १०८ ॥

[108] tene dhīrā api yanti brahma-vida utkramya svarga-lokam ito vimuktāḥ [BAU 4.4.8] iti śruty-anusāreṇa svarga-śabdenāpy āha - yātu-dhāny api sā svargam āpa jananī-gatim [BhP 10.6.38] iti | atra jananī-gatim iti viśeṣaṇena lokāntaraṃ nirastam | tat-prakaraṇa eva tadādīnāṃ bahuśo gaty-antara-niṣedhāt | sad-veṣād iva pūtanāpi sakulā tvām eva devāpitā [BhP 10.14.35] ity atra sākṣāt tat-prāpti-nirdhāraṇāc ca | tathā ca kenopaniṣadi dṛśyate - keneṣitaṃ manaḥ patati prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur atimucya dhīrāḥ pretyāsmāl lokād amṛtā bhavanti [KenaU 1.1-2] ity upakramya, tad eva brahma tvaṃ viddhi [KenaU 1.4] iti madhye procya, amṛtatvaṃ hi vidante [KenaU 2.4], satyam āyatanaṃ [KenaU 4.8] yo vā etām evam upaniṣadaṃ vedāpahatya pāpmānam anante svarge loke pratiṣṭhati [KenaU 4.9] iti upasaṃhṛtam | tataḥ ko vāsudevaḥ kiṃ tad vanaṃ ko vā svargaḥ kiṃ tad brahma ity apekṣāyām puruṣo ha vai nārāyaṇaḥ ity upakramya, punaś cābhyāsena nityo deva eko nārāyaṇaḥ ity uktvā nārāyaṇopāsakasya ca stutiṃ kṛtvā tad brahma nārāyaṇa eveti vyajya svargaṃ pratipādayituṃ vaikuṇṭhaṃ vana-lokaṃ gamiṣyati tad idaṃ puram idaṃ puṇḍarīkaṃ vijñāna-ghanaṃ tasmāt tad ihāvabhāsam iti vana-lokākārasya vaikuṇṭhasyānandātmakatvaṃ pratipādya sa ca tad-adhiṣṭhātā nārāyaṇaḥ kṛṣṇa evety upasaṃharati brahmaṇyo devakī-putraḥ iti | || 10.6 || śrī-śukaḥ || 108 ||

[१०९] काष्ठा-शब्देनापि तम् एवोद्दिशति - ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्म-वर्मणि । स्वां काष्ठाम् अधुनोपेते धर्मः कं शरणं गतः ॥ [भ्प् १.१.२३] स्वां काष्ठां दिशम् । यत्र स्वयं नित्यं तिष्ठति तत्रैव प्रापञ्चिक-लोक- सम्बन्धं त्यक्त्वा गते सतीत्यर्थः । ॥ १.१ ॥ श्री-शौनकः ॥ १०९ ॥

[109] kāṣṭhā-śabdenāpi tam evoddiśati - brūhi yogeśvare kṛṣṇe brahmaṇye dharma-varmaṇi | svāṃ kāṣṭhām adhunopete dharmaḥ kaṃ śaraṇaṃ gataḥ || [BhP 1.1.23] svāṃ kāṣṭhāṃ diśam | yatra svayaṃ nityaṃ tiṣṭhati tatraiva prāpañcika-loka- sambandhaṃ tyaktvā gate satītyarthaḥ | || 1.1 || śrī-śaunakaḥ || 109 ||

[११०] तद् एवम् अभिप्रेत्य द्वारकायास् तावन् नित्य-श्री-कृष्ण-धामत्वम् आह - सत्यं भयाद् इव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भन-मात्र आत्मा । नित्यं कद्-इन्द्रिय-गणैः कृत-विग्रहस् त्वं त्वत्-सेवकैर् नृप-पदं विधुतं तमो ऽन्धम् ॥ [भ्प् १०.६०.३५] अयम् अर्थः । पूर्वं श्री-कृष्ण-देवेन श्री-रुक्मिणी-देव्यै -- राजभ्यो बिभ्यतः सु-भ्रु समुद्रं शरणं गतान् । बल-वद्भिः कृत-द्वेषान् प्रायस् त्यक्त-नृपासनान् ॥ [भ्प् १०.६०.१२] कस्मान् नो ववृषे इति परिहसितम् । अत्रोत्तरम् आह सत्यम् इति । अत्रात्मा त्वम् इत्य् एतयोः पदयोर् युगपच् छेतु इति क्रियान्वयायोगात् विशेषण-विशेष्य- भावः प्रतिहन्येत । वाक्य-च्छेदे तु कष्टतापतेत् । ततश् चोपमानोपमेय- भावेनैव ते उपतिष्ठतः । इयं च लुप्तोपमा । तथा च आत्मा साक्षी यथा गुणेभ्यः सत्त्वादि-विकारेभ्यस् तद्-अस्पर्शालिङ्गाद् भयाद् इव समुद्रे तद्वद् अगाधे विषयाकारैर् अपरिच्छिन्ने उपलम्भन-मात्रे ज्ञान-मात्र- स्व-शक्त्याकारेऽन्तर्-हृदये नित्यं शेते, अक्षुब्धतया प्रकाशते । हे उरुक्रम तथा त्वम् अपि तेभ्यः सम्प्रति तद्-विकारमयेभ्यो राजभ्यो भयाद् इव उपलम्भन-मात्रे वैकुण्ठान्तरवत् चिद्-एक-विलासे अन्तः- समुद्रे द्वारकाख्ये धाम्नि नित्यम् एव शेषे स्वरूपानन्द-विलासैर् गूढं विहरसि । अर्थ-वशाद् विभक्ति-विपरिणामः प्रसिद्ध एव । उदाहरिष्यते च नित्य-स्थायित्वं द्वारकां हरिणा त्यक्ताम् [भ्प् ११.३१.२३] (पगे ५८) इत्य् आदौ नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः [भ्प् ११.३१.२४] इति । अतो वस्तुतस् तस्य तदाश्रयकस्य जीव-चैतन्यस्य यदि तेभ्यो भयं नास्ति तदा सुतराम् एव तव नास्ति किन्तूभयत्रापि स्व-धामैक्य-विलासित्वात् तत्रौदासीन्यम् एव भयत्वेनोत्प्रेक्षत इति भावः । एवं तस्य एव च समञ्जसता । तेषां तु दौरात्म्यम् एवेत्य् आह । तथाप्य् आत्मा कुत्सितानाम् इन्द्रियाणां गणैस् तदीय-नाना-वृत्ति-रूपैः कृतो विग्रहो यत्र तथाविधस् त्वम् अपि कुत्सित इन्द्रिय-गणो येषां तथाभूतैः राजभिः कृत-विग्रहः । उभयत्राप्यावरण-धार्ष्ट्यम् । यद्य् एवम्भूतस् त्वं तर्हि का तव नृपासन-परित्यागे हानिः । तत् तु त्वत्-सेवकैः प्राथमिकत्वद्- भजनोन्मुखैर् एव विधुतं त्यक्तम् । तच् चोक्तं तयैव यद्-वाञ्छया नृप-शिखामणयः [भ्प् १०.६०.४१] इत्य् आदिना । यतोऽन्धं तम एव तत् प्राकृत- सुख-मयत्वात् । अतः श्री-द्वारकाया नित्यत्वम् अपि ध्वनितम् । ॥ १०.६० ॥ श्री-रुक्मिणी श्री-भगवन्तम् ॥ ११० ॥

[110] tad evam abhipretya dvārakāyās tāvan nitya-śrī-kṛṣṇa-dhāmatvam āha - satyaṃ bhayād iva guṇebhya urukramāntaḥ śete samudra upalambhana-mātra ātmā | nityaṃ kad-indriya-gaṇaiḥ kṛta-vigrahas tvaṃ tvat-sevakair nṛpa-padaṃ vidhutaṃ tamo 'ndham || [BhP 10.60.35] ayam arthaḥ | pūrvaṃ śrī-kṛṣṇa-devena śrī-rukmiṇī-devyai -- rājabhyo bibhyataḥ su-bhru samudraṃ śaraṇaṃ gatān | bala-vadbhiḥ kṛta-dveṣān prāyas tyakta-nṛpāsanān || [BhP 10.60.12] kasmān no vavṛṣe iti parihasitam | atrottaram āha satyam iti | atrātmā tvam ity etayoḥ padayor yugapac chetu iti kriyānvayāyogāt viśeṣaṇa-viśeṣya- bhāvaḥ pratihanyeta | vākya-cchede tu kaṣṭatāpatet | tataś copamānopameya- bhāvenaiva te upatiṣṭhataḥ | iyaṃ ca luptopamā | tathā ca ātmā sākṣī yathā guṇebhyaḥ sattvādi-vikārebhyas tad-asparśāliṅgād bhayād iva samudre tadvad agādhe viṣayākārair aparicchinne upalambhana-mātre jñāna-mātra- sva-śaktyākāre'ntar-hṛdaye nityaṃ śete, akṣubdhatayā prakāśate | he urukrama tathā tvam api tebhyaḥ samprati tad-vikāramayebhyo rājabhyo bhayād iva upalambhana-mātre vaikuṇṭhāntaravat cid-eka-vilāse antaḥ- samudre dvārakākhye dhāmni nityam eva śeṣe svarūpānanda-vilāsair gūḍhaṃ viharasi | artha-vaśād vibhakti-vipariṇāmaḥ prasiddha eva | udāhariṣyate ca nitya-sthāyitvaṃ dvārakāṃ hariṇā tyaktām [BhP 11.31.23] (page 58) ity ādau nityaṃ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ [BhP 11.31.24] iti | ato vastutas tasya tadāśrayakasya jīva-caitanyasya yadi tebhyo bhayaṃ nāsti tadā sutarām eva tava nāsti kintūbhayatrāpi sva-dhāmaikya-vilāsitvāt tatraudāsīnyam eva bhayatvenotprekṣata iti bhāvaḥ | evaṃ tasya eva ca samañjasatā | teṣāṃ tu daurātmyam evety āha | tathāpy ātmā kutsitānām indriyāṇāṃ gaṇais tadīya-nānā-vṛtti-rūpaiḥ kṛto vigraho yatra tathāvidhas tvam api kutsita indriya-gaṇo yeṣāṃ tathābhūtaiḥ rājabhiḥ kṛta-vigrahaḥ | ubhayatrāpyāvaraṇa-dhārṣṭyam | yady evambhūtas tvaṃ tarhi kā tava nṛpāsana-parityāge hāniḥ | tat tu tvat-sevakaiḥ prāthamikatvad- bhajanonmukhair eva vidhutaṃ tyaktam | tac coktaṃ tayaiva yad-vāñchayā nṛpa-śikhāmaṇayaḥ [BhP 10.60.41] ity ādinā | yato'ndhaṃ tama eva tat prākṛta- sukha-mayatvāt | ataḥ śrī-dvārakāyā nityatvam api dhvanitam | || 10.60 || śrī-rukmiṇī śrī-bhagavantam || 110 ||

[१११] अथ श्री-मथुरायाः । मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः ॥ [भ्प् १०.१.२८] अर्थात् तत्रत्यानाम् । ॥ १०.१ ॥ श्री-शुकः ॥ १११ ॥

[111] atha śrī-mathurāyāḥ | mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ || [BhP 10.1.28] arthāt tatratyānām | || 10.1 || śrī-śukaḥ || 111 ||