Sections 164–177

[१६४] जात-प्रेमाणं प्राप्य - नैषातिदुःसहा क्षुन् मां त्यक्तोदम् अपि बाधते । पिबन्तं त्वन्-मुखाम्भोज- च्युतं हरि-कथामृतम् ॥ [भ्प् १०.१.१३] स्पष्टम् ॥ १०.१ ॥ श्री-राजा ॥ १६४ ॥

[164] jāta-premāṇaṃ prāpya - naiṣātiduḥsahā kṣun māṃ tyaktodam api bādhate | pibantaṃ tvan-mukhāmbhoja- cyutaṃ hari-kathāmṛtam || [BhP 10.1.13] spaṣṭam || 10.1 || śrī-rājā || 164 ||

[१६५] व्याख्याते यथा कथञ्चिद् भजन-सम्यग्-भजनावृत्ती । तद् एवं भगवद्- अर्पित-धर्मादि-साध्यत्वात् तां विनान्येषाम् अकिञ्चित्करत्वात् तस्याः स्वत एव समर्थत्वात् स्व-लेशेन स्वाभासादिनापि परमार्थ-पर्यन्त-प्रापकत्वात् सर्वेषां वर्णानां नित्यत्वात् साक्षाद् भक्ति-रूपं तत्-साम्मुख्यम् एवात्राभिधेयं वस्त्व् इति स्थितम् । इयम् एव केवलत्वाद् अनन्यताख्या । अनन्याश् चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्य् अहम् ॥ येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधिपूर्वकम् ॥ [गीता ९.२२-२३] इति वाक्य-द्वयेऽन्वय-व्यतिरेकोक्त्या । अनन्यत्वं नाम ह्य् अन्योपासना- राहित्येन तद्-भजनम् उच्यते । इत्थम् एवाङ्गीकृतम् -- अपि चेत् सुदुराचारो भजते माम् अनन्यभाक् [गीता ९.३०] इत्य् आदौ । तस्याश् च महा-दुर्बोधत्वं महा-दुर्लभत्वं चोक्तम् -- धर्मं तु साक्षाद् भगवत्-प्रणीतं न वै विदुर् ऋषयो नापि देवाः [भ्प् ६.३.१९] इत्य् आदौ, येऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृ- गतिं प्रपन्ना [भ्प् ३.१५.२४] इत्य् आदौ च । तद् एवं तस्याः श्रवणादि-रूपायाः साक्षाद्-भक्तेः सर्व-विघ्न-निवारण- पूर्वक-साक्षाद्-भगवत्-प्रेम-फलदत्वे स्थिते परम-दुर्लभत्वे च सत्य् अन्य-कामनया च नाभिधेयत्वम् । तथा चतुर्थे -- तं दुराराध्यम् आराध्य सताम् अपि दुरापया । एकान्त-भक्त्या को वाञ्छेत् पाद-मूलं विना बहिः ॥ [भ्प् ४.२४.५५] इति । तन्-मात्रकाम् अनायां च भक्तेर् एवाकिञ्चनत्वम् अकामत्वं च संज्ञापितम् । मत्तोऽप्य् अनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर् न किञ्चित् । येषां किम् उ स्याद् इतरेण तेषाम् अकिञ्चनानां मयि भक्ति-भाजाम् ॥ [भ्प् ५.५.२५] इति श्री-ऋषभदेव-वाक्यात् । अकामः सर्व-कामो वा इत्य् आदेश् च । तथा इयम् एवैकान्तितेत्य् उच्यते - एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्-प्रपन्नाः [भ्प् ८.३.२०] इति गजेन्द्र-वाक्यम् । (पगे ७७) एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैर् लोक-प्रलोभनैः । एकान्तित्वाद् भगवति नैच्छत् तान् असुरोत्तमः ॥ [भ्प् ७.९.५५] इति नारद-वाक्याच् च । अतएवोक्तं गारुडे - एकान्तेन सदा विष्णौ यस्माद् एव परायणाः । तस्माद् एकान्तिनः प्रोक्तास् तद्-भागवत-चेतसः ॥ [गर्प् १.२३१.१४] इति । एषैवोपदिष्टा श्री-गीतोपनिषत्सु - भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ मत्-कर्म-कृन् मत्-परमो मद्-भक्तः सङ्ग-वर्जितः । निर्वैरः सर्व-भूतेषु यः स माम् एति पाण्डव ॥ [गीता ११.५४-५५] मत्-कर्म श्रवण-कीर्तनादि । अहम् एव परमः साधनत्वेन साध्यत्वेन च यस्य । अतएव साधन-साध्यान्तर-सङ्ग-विवर्जित इति व्याख्येयम् । इमाम् एव भक्तिम् आह - तस्माद् अर्थाश् च कामाश् च धर्माश् च यद्-अपाश्रयाः । भजतानीहयात्मानम् अनीहं हरिम् ईश्वरम् ॥ [भ्प् ७.७.४८] यद्-अपाश्रया यद्-अधीनाः । तं हरिम् इत्य् अन्वयः । अनीहया कामना- त्यागेन । अनीहं तथैव कामना-शून्यम् । इच्छाकाङ्क्षा-स्पृहेहातृङ् इत्य् अमरः । ॥ ७.७ ॥ श्री-प्रह्लादोऽसुर-बालकान् ॥ १६५ ॥

[165] vyākhyāte yathā kathañcid bhajana-samyag-bhajanāvṛttī | tad evaṃ bhagavad- arpita-dharmādi-sādhyatvāt tāṃ vinānyeṣām akiñcitkaratvāt tasyāḥ svata eva samarthatvāt sva-leśena svābhāsādināpi paramārtha-paryanta-prāpakatvāt sarveṣāṃ varṇānāṃ nityatvāt sākṣād bhakti-rūpaṃ tat-sāmmukhyam evātrābhidheyaṃ vastv iti sthitam | iyam eva kevalatvād ananyatākhyā | ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmy aham || ye'py anyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi mām eva kaunteya yajanty avidhipūrvakam || [Gītā 9.22-23] iti vākya-dvaye'nvaya-vyatirekoktyā | ananyatvaṃ nāma hy anyopāsanā- rāhityena tad-bhajanam ucyate | ittham evāṅgīkṛtam -- api cet sudurācāro bhajate mām ananyabhāk [Gītā 9.30] ity ādau | tasyāś ca mahā-durbodhatvaṃ mahā-durlabhatvaṃ coktam -- dharmaṃ tu sākṣād bhagavat-praṇītaṃ na vai vidur ṛṣayo nāpi devāḥ [BhP 6.3.19] ity ādau, ye'bhyarthitām api ca no nṛ- gatiṃ prapannā [BhP 3.15.24] ity ādau ca | tad evaṃ tasyāḥ śravaṇādi-rūpāyāḥ sākṣād-bhakteḥ sarva-vighna-nivāraṇa- pūrvaka-sākṣād-bhagavat-prema-phaladatve sthite parama-durlabhatve ca saty anya-kāmanayā ca nābhidheyatvam | tathā caturthe -- taṃ durārādhyam ārādhya satām api durāpayā | ekānta-bhaktyā ko vāñchet pāda-mūlaṃ vinā bahiḥ || [BhP 4.24.55] iti | tan-mātrakām anāyāṃ ca bhakter evākiñcanatvam akāmatvaṃ ca saṃjñāpitam | matto'py anantāt parataḥ parasmāt svargāpavargādhipater na kiñcit | yeṣāṃ kim u syād itareṇa teṣām akiñcanānāṃ mayi bhakti-bhājām || [BhP 5.5.25] iti śrī-ṛṣabhadeva-vākyāt | akāmaḥ sarva-kāmo vā ity ādeś ca | tathā iyam evaikāntitety ucyate - ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ [BhP 8.3.20] iti gajendra-vākyam | (page 77) evaṃ pralobhyamāno'pi varair loka-pralobhanaiḥ | ekāntitvād bhagavati naicchat tān asurottamaḥ || [BhP 7.9.55] iti nārada-vākyāc ca | ataevoktaṃ gāruḍe - ekāntena sadā viṣṇau yasmād eva parāyaṇāḥ | tasmād ekāntinaḥ proktās tad-bhāgavata-cetasaḥ || [GarP 1.231.14] iti | eṣaivopadiṣṭā śrī-gītopaniṣatsu - bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca parantapa || mat-karma-kṛn mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ | nirvairaḥ sarva-bhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava || [Gītā 11.54-55] mat-karma śravaṇa-kīrtanādi | aham eva paramaḥ sādhanatvena sādhyatvena ca yasya | ataeva sādhana-sādhyāntara-saṅga-vivarjita iti vyākhyeyam | imām eva bhaktim āha - tasmād arthāś ca kāmāś ca dharmāś ca yad-apāśrayāḥ | bhajatānīhayātmānam anīhaṃ harim īśvaram || [BhP 7.7.48] yad-apāśrayā yad-adhīnāḥ | taṃ harim ity anvayaḥ | anīhayā kāmanā- tyāgena | anīhaṃ tathaiva kāmanā-śūnyam | icchākāṅkṣā-spṛhehātṛṅ ity amaraḥ | || 7.7 || śrī-prahlādo'sura-bālakān || 165 ||

[१६६] तथैवोभयोः कामना-शून्यत्वं स्वयम् एवाह - आशासानो न वै भृत्यः स्वामिन्य् आशिष आत्मनः । न स्वामी भृत्यतः स्वाम्यम् इच्छन् यो राति चाशिषः ॥ अहं त्व् अकामस् त्वद्-भक्तस् त्वं च स्वाम्य् अनपाश्रयः । नान्यथेहावयोर् अर्थो राज-सेवकयोर् इव ॥ [भ्प् ७.१०.५] स्पष्टम् ॥ ७.१० ॥ श्री-प्रह्लादः श्री-नृसिंहदेवम् ॥ १६६ ॥

[166] tathaivobhayoḥ kāmanā-śūnyatvaṃ svayam evāha - āśāsāno na vai bhṛtyaḥ svāminy āśiṣa ātmanaḥ | na svāmī bhṛtyataḥ svāmyam icchan yo rāti cāśiṣaḥ || ahaṃ tv akāmas tvad-bhaktas tvaṃ ca svāmy anapāśrayaḥ | nānyathehāvayor artho rāja-sevakayor iva || [BhP 7.10.5] spaṣṭam || 7.10 || śrī-prahlādaḥ śrī-nṛsiṃhadevam || 166 ||

[१६७] एवम् एवाह - नैवात्मनः प्रभुर् अयं निज-लाभ-पूर्णो मानं जनाद् अविदुषः करुणो वृणीते । यद् यज् जनो भगवते विदधीत मानं तच् चात्मने प्रति-मुखस्य यथा मुख-श्रीः ॥ [भ्प् ७.९.११] अयं प्रभुर् आत्मनो मानं जनान् निज-भक्तान् न वृणीते नेच्छति । तत्र हेतुर् निजस्य भक्तस्यैव लाभेन पूर्णः परम-सन्तुष्टः । हेत्व्-अन्तरं करुणः पूजार्थं तत्-प्रयासादाव् असहिष्णुः । कथम्भूताज् जनाद् अविदुषः । पितुर् अग्रे बालकवत् तस्याग्रे न किञ्चिद् अपि जानतः । एषा स्वस्य जनैक-वर्गत्वेन दैन्योक्तिः यद् वा तद्-आवेशेनान्यत् किञ्चिद् अपि न जानत इत्य् अर्थः । उभयत्र पक्षेऽपि तच् च तस्य कारुण्य-हेतुर् इति भावः । तर्हि किं जनस् तस्य पूजां न कुरुत इत्य् आशङ्क्याह यद् इति । स च (पगे ७८) जनो यं यं मानं भगवते विदधीत सम्पादयति स सर्वोऽप्य् आत्मार्थम् एव । तत्- सम्भावना-मात्रेणैव स्व-सम्माननाभिमननात् सुखं मन्यमानस् तन्-मानं करोत्य् एवेत्य् अर्थः । तत्-सम्मान-मात्रेण स्व-सम्मानश् च । तद्-एक-जीवनस्य तज्-जनस्य युक्त एवेति दृष्टान्तम् आह - यथा मुखे या शोभा क्रियते तन्-मात्रम् एव प्रतिमुखस्य शोभैव भवति नान्यद् इति ॥ ॥ ७.९ ॥ श्री-प्रह्लादः श्री-नृसिंहम् ॥ १६७ ॥

[167] evam evāha - naivātmanaḥ prabhur ayaṃ nija-lābha-pūrṇo mānaṃ janād aviduṣaḥ karuṇo vṛṇīte | yad yaj jano bhagavate vidadhīta mānaṃ tac cātmane prati-mukhasya yathā mukha-śrīḥ || [BhP 7.9.11] ayaṃ prabhur ātmano mānaṃ janān nija-bhaktān na vṛṇīte necchati | tatra hetur nijasya bhaktasyaiva lābhena pūrṇaḥ parama-santuṣṭaḥ | hetv-antaraṃ karuṇaḥ pūjārthaṃ tat-prayāsādāv asahiṣṇuḥ | kathambhūtāj janād aviduṣaḥ | pitur agre bālakavat tasyāgre na kiñcid api jānataḥ | eṣā svasya janaika-vargatvena dainyoktiḥ yad vā tad-āveśenānyat kiñcid api na jānata ity arthaḥ | ubhayatra pakṣe'pi tac ca tasya kāruṇya-hetur iti bhāvaḥ | tarhi kiṃ janas tasya pūjāṃ na kuruta ity āśaṅkyāha yad iti | sa ca (page 78) jano yaṃ yaṃ mānaṃ bhagavate vidadhīta sampādayati sa sarvo'py ātmārtham eva | tat- sambhāvanā-mātreṇaiva sva-sammānanābhimananāt sukhaṃ manyamānas tan-mānaṃ karoty evety arthaḥ | tat-sammāna-mātreṇa sva-sammānaś ca | tad-eka-jīvanasya taj-janasya yukta eveti dṛṣṭāntam āha - yathā mukhe yā śobhā kriyate tan-mātram eva pratimukhasya śobhaiva bhavati nānyad iti || || 7.9 || śrī-prahlādaḥ śrī-nṛsiṃham || 167 ||

[१६८] अतएवाह - नालं द्विजत्वं देवत्वम् ऋषित्वं वासुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहु-ज्ञता ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिर् अन्यद् विडम्बनम् ॥ [भ्प् ७.७.५१-५२] अमलया निष्कामया विडम्बनं नटन-मात्रम् । अतः सकाम-भक्तस्यापि भक्तेर् नटन-मात्रत्वात् । यथा परेषाम् अपि नटानां क्वचित् तद्- अनुकरणं तथैवेति । तत्र सकामत्वम् ऐहिकं पारलौकिकं चेति द्विविधं तत् सर्वम् एव निषिध्यते । श्री-नागपत्नी-वचनादौ न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र-धिष्ण्यम् इत्य् आदिना । तस्माद् वैवस्वत-मनु-पुत्रस्य पृषध्रस्य तु मुमुक्षोर् अपि एकान्तित्व-व्यपदेशो गौण एव बोद्धव्यः । मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर् वरैः । तत्-सङ्ग-भीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस् त्वाम् उपाश्रितः ॥ [भ्प् ७.१०.२] इत्य् अत्र श्री-प्रह्लाद-वाक्ये मुमुक्षा तु काम-त्यागेच्छैव । यदि दास्यसि मे कामान् वरांस् त्वं वरदर्षभ । कामानां हृद्य् असंरोहं भवतस् तु वृणे वरम् ॥ [भ्प् ७.१०.७] इति वक्षमाणात् । भक्ति-योगस्य तत् सर्वम् अन्तरायतयार्भकः [भ्प् ७.१०.१] इति श्री-नारदेन प्राग् उक्तत्वाच् च । एवं श्रीमद्-अम्बरीषस्य यज्ञ-विधानम् अपि लोक- सङ्ग्रहार्थकम् एव ज्ञेयम् । तम् उद्दिश्याप्य् एकान्त-भक्ति-भावेनेत्य् उक्तम् अस्ति । तत्र चैहिकं निष्कामत्वं भक्त्या जीविकाप्य् उपार्जनं यत् तद् अभाव-मयम् अपि बोद्धव्यम् । विष्णुं यो नोपजीवति इत् गारुडे शुद्ध- भक्त-लक्षणम् । मौन-व्रत-श्रुत-तपो-ऽध्ययन-स्व-धर्म- व्याख्या-रहो-जप-समाधय आपवर्ग्याः । प्रायः परं पुरुष ते त्व् अजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्य् उत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ [भ्प् ७.९.४६] इति श्री-प्रह्लाद-वाक्यवत् । मौनादय एवाजितेन्द्रियाणां वार्ता जीवनोपाया भवन्ति । दाम्भिकानां तु वार्ता अपि भवन्ति न वा दम्भस्यानियत- फलत्वाद् इत्य् अर्थः । अतएवोक्तं - आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः । ये तु नेच्छन्त्य् अपि परं ते स्वार्थ-कुशलाः स्मृताः ॥ [भ्प् ६.१८.७४] इति । (पगे ७९) परं मोक्षम् अपीति टीका च । तस्मात् साधूक्तं नालं द्विजत्वम् इत्य् आदि । ॥ ७.७ ॥ श्री-प्रह्लादोऽसुर-बालकान् ॥ १६८ ॥

[168] ataevāha - nālaṃ dvijatvaṃ devatvam ṛṣitvaṃ vāsurātmajāḥ | prīṇanāya mukundasya na vṛttaṃ na bahu-jñatā || na dānaṃ na tapo nejyā na śaucaṃ na vratāni ca | prīyate'malayā bhaktyā harir anyad viḍambanam || [BhP 7.7.51-52] amalayā niṣkāmayā viḍambanaṃ naṭana-mātram | ataḥ sakāma-bhaktasyāpi bhakter naṭana-mātratvāt | yathā pareṣām api naṭānāṃ kvacit tad- anukaraṇaṃ tathaiveti | tatra sakāmatvam aihikaṃ pāralaukikaṃ ceti dvividhaṃ tat sarvam eva niṣidhyate | śrī-nāgapatnī-vacanādau na pārameṣṭhyaṃ na mahendra-dhiṣṇyam ity ādinā | tasmād vaivasvata-manu-putrasya pṛṣadhrasya tu mumukṣor api ekāntitva-vyapadeśo gauṇa eva boddhavyaḥ | mā māṃ pralobhayotpattyā saktaṃkāmeṣu tair varaiḥ | tat-saṅga-bhīto nirviṇṇo mumukṣus tvām upāśritaḥ || [BhP 7.10.2] ity atra śrī-prahlāda-vākye mumukṣā tu kāma-tyāgecchaiva | yadi dāsyasi me kāmān varāṃs tvaṃ varadarṣabha | kāmānāṃ hṛdy asaṃrohaṃ bhavatas tu vṛṇe varam || [BhP 7.10.7] iti vakṣamāṇāt | bhakti-yogasya tat sarvam antarāyatayārbhakaḥ [BhP 7.10.1] iti śrī-nāradena prāg uktatvāc ca | evaṃ śrīmad-ambarīṣasya yajña-vidhānam api loka- saṅgrahārthakam eva jñeyam | tam uddiśyāpy ekānta-bhakti-bhāvenety uktam asti | tatra caihikaṃ niṣkāmatvaṃ bhaktyā jīvikāpy upārjanaṃ yat tad abhāva-mayam api boddhavyam | viṣṇuṃ yo nopajīvati it gāruḍe śuddha- bhakta-lakṣaṇam | mauna-vrata-śruta-tapo-'dhyayana-sva-dharma- vyākhyā-raho-japa-samādhaya āpavargyāḥ | prāyaḥ paraṃ puruṣa te tv ajitendriyāṇāṃ vārtā bhavanty uta na vātra tu dāmbhikānām || [BhP 7.9.46] iti śrī-prahlāda-vākyavat | maunādaya evājitendriyāṇāṃ vārtā jīvanopāyā bhavanti | dāmbhikānāṃ tu vārtā api bhavanti na vā dambhasyāniyata- phalatvād ity arthaḥ | ataevoktaṃ - ārādhanaṃ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ | ye tu necchanty api paraṃ te svārtha-kuśalāḥ smṛtāḥ || [BhP 6.18.74] iti | (page 79) paraṃ mokṣam apīti ṭīkā ca | tasmāt sādhūktaṃ nālaṃ dvijatvam ity ādi | || 7.7 || śrī-prahlādo'sura-bālakān || 168 ||

[१६९] ततोऽस्या एव भक्तेः सर्व-शास्त्र-सारत्वम् आह - श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पाद-सेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यम् आत्म-निवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश् चेन् नव-लक्षणा । क्रियेत भगवत्य् अद्धा तन् मन्येऽधीतम् उत्तमम् ॥ [भ्प् ७.५.२३-२४] श्रवण-कीर्तने तदीय-नामादीनां स्मरणं च । पाद-सेवनं परिचर्या । अर्चनं विध्य्-उक्त-पूजा । वन्दनं नमस्कारः । दास्यं तद्-दासोऽस्मीत्य् अभिमानम् । सख्यं बन्धु-भावेन तदीय-हिताशंसनम् । आत्म- निवेदनं गवाश्वादि-स्थानीयस्य स्व-देहादि-सङ्घातस्य तद्-एक- भजनार्थं विक्रय-स्थानीयं तस्मिन्न् अर्पणं, यत्र तद्-भरण-पालन- चिन्तापि स्वयं न क्रियते । उदाहृतानि चैतानि प्राचीनैः । श्री-विष्णोः श्रवणे परीक्षिद् अभवद् वैयासकिः कीर्तने प्रह्लादः स्मरणे तद्-अङ्घ्रि-भजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने । अक्रूरस् त्व् अभिवन्दने कपि-पतिर् दास्येऽथ सख्येऽर्जुनः सर्वस्वात्म-निवेदने बलिर् अभूत् कृष्णाप्तिर् एषां परा ॥ [पद्यावली ५३] इति नव-लक्षणानि यस्याः सा भगवति तद्-विषयिका । अद्धा साक्षाद्-रूपां न तु कर्माद्य्-अर्पण-रूपा पारम्परिकी भक्तिर् इयम् । तत्रापि श्री-विष्णाव् एवार्पिता तद्-अर्थम् एवेदम् इति भाविता । न तु धर्मार्थादिष्व् अर्पिता । एवम्भूता चेत् क्रियते तदा तेन कर्त्रा यद् अधीतं तद् उत्तमं मन्य इत्य् अर्थम् । तथा च श्री-गोपाल-तापनी-श्रुतिः - भक्तिर् अस्य भजनम् । तद् इहामुत्रोपाधि-नैरास्येनैवामुष्मिन् मनः- कल्पनम् । एतद् एव च नैष्कर्म्यम् ॥ [ग्तु १.१४] अतएव नव-लक्षणेति समुच्चयो नावश्यकः । एकेनैवाङ्गेन साध्याव्यभिचार-श्रवणात् । क्वचिद् अन्याङ्ग-मिश्रणं तु तथापि भिन्न- श्रद्धा-रुचित्वात् । ततो नव-लक्षण-शब्देन भक्ति-सामान्योक्त्या तन्- मात्रानुष्ठानं विधीयत इति ज्ञेयम् । ततो नव-लक्षणत्वं चास्या अन्येषाम् अप्य् अङ्गानां तद्-अन्तर्भावाद् उक्तम् ॥ ॥ ७.५ ॥ श्री-प्रह्लादः स्व-पितरम् ॥ १६९ ॥

[169] tato'syā eva bhakteḥ sarva-śāstra-sāratvam āha - śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pāda-sevanam | arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyam ātma-nivedanam || iti puṃsārpitā viṣṇau bhaktiś cen nava-lakṣaṇā | kriyeta bhagavaty addhā tan manye'dhītam uttamam || [BhP 7.5.23-24] śravaṇa-kīrtane tadīya-nāmādīnāṃ smaraṇaṃ ca | pāda-sevanaṃ paricaryā | arcanaṃ vidhy-ukta-pūjā | vandanaṃ namaskāraḥ | dāsyaṃ tad-dāso'smīty abhimānam | sakhyaṃ bandhu-bhāvena tadīya-hitāśaṃsanam | ātma- nivedanaṃ gavāśvādi-sthānīyasya sva-dehādi-saṅghātasya tad-eka- bhajanārthaṃ vikraya-sthānīyaṃ tasminn arpaṇaṃ, yatra tad-bharaṇa-pālana- cintāpi svayaṃ na kriyate | udāhṛtāni caitāni prācīnaiḥ | śrī-viṣṇoḥ śravaṇe parīkṣid abhavad vaiyāsakiḥ kīrtane prahlādaḥ smaraṇe tad-aṅghri-bhajane lakṣmīḥ pṛthuḥ pūjane | akrūras tv abhivandane kapi-patir dāsye'tha sakhye'rjunaḥ sarvasvātma-nivedane balir abhūt kṛṣṇāptir eṣāṃ parā || [Padyāvalī 53] iti nava-lakṣaṇāni yasyāḥ sā bhagavati tad-viṣayikā | addhā sākṣād-rūpāṃ na tu karmādy-arpaṇa-rūpā pāramparikī bhaktir iyam | tatrāpi śrī-viṣṇāv evārpitā tad-artham evedam iti bhāvitā | na tu dharmārthādiṣv arpitā | evambhūtā cet kriyate tadā tena kartrā yad adhītaṃ tad uttamaṃ manya ity artham | tathā ca śrī-gopāla-tāpanī-śrutiḥ - bhaktir asya bhajanam | tad ihāmutropādhi-nairāsyenaivāmuṣmin manaḥ- kalpanam | etad eva ca naiṣkarmyam || [GTU 1.14] ataeva nava-lakṣaṇeti samuccayo nāvaśyakaḥ | ekenaivāṅgena sādhyāvyabhicāra-śravaṇāt | kvacid anyāṅga-miśraṇaṃ tu tathāpi bhinna- śraddhā-rucitvāt | tato nava-lakṣaṇa-śabdena bhakti-sāmānyoktyā tan- mātrānuṣṭhānaṃ vidhīyata iti jñeyam | tato nava-lakṣaṇatvaṃ cāsyā anyeṣām apy aṅgānāṃ tad-antarbhāvād uktam || || 7.5 || śrī-prahlādaḥ sva-pitaram || 169 ||

[१७०] अथास्या अकिञ्चनाख्याया भक्तेः सर्वोर्ध्व-भूमिकावस्थितिः । अधिकारि- विशेष-निष्ठत्वं च दर्शयितुं प्रक्रियान्तरम् । तत्र पर-तत्त्वस्य वैमुख्यस्य परिहाराय यथा-कथञ्चित् साम्मुख्य-मात्रं कर्तव्यत्वेन लभ्यते । तच् च त्रिधा - निर्विशेष-रूपस्य तदीय-ब्रह्माख्याविर्भावस्य ज्ञान-रूपम् । स-विशेष-रूपस्य च तदीय-भगवद्-आख्याविर्भावस्य भक्ति-रूपम् इति द्वयम् । तृतीयं च तस्य द्वयस्यैव द्वारं कर्मार्पण- रूपम् इति । तद् एतत् त्रयं पुरुष-योग्यता भेदेन व्यवस्थापयितुं लोके ज्ञान-कर्म-भक्तीनाम् एवोपायत्वं नान्येषाम् इत्य् अनुवदति -- (पगे ८०) योगास् त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयो-विधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश् च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ [भ्प् ११.२०.६] योगाः उपायाः । मया शास्त्र-योनिना श्रेयांसि मुक्ति-त्रि-वर्ग-प्रेमाणि । अनेन भक्तेः कर्मत्वं च व्यावृत्तम् ।

[170] athāsyā akiñcanākhyāyā bhakteḥ sarvordhva-bhūmikāvasthitiḥ | adhikāri- viśeṣa-niṣṭhatvaṃ ca darśayituṃ prakriyāntaram | tatra para-tattvasya vaimukhyasya parihārāya yathā-kathañcit sāmmukhya-mātraṃ kartavyatvena labhyate | tac ca tridhā - nirviśeṣa-rūpasya tadīya-brahmākhyāvirbhāvasya jñāna-rūpam | sa-viśeṣa-rūpasya ca tadīya-bhagavad-ākhyāvirbhāvasya bhakti-rūpam iti dvayam | tṛtīyaṃ ca tasya dvayasyaiva dvāraṃ karmārpaṇa- rūpam iti | tad etat trayaṃ puruṣa-yogyatā bhedena vyavasthāpayituṃ loke jñāna-karma-bhaktīnām evopāyatvaṃ nānyeṣām ity anuvadati -- (page 80) yogās trayo mayā proktā nṝṇāṃ śreyo-vidhitsayā | jñānaṃ karma ca bhaktiś ca nopāyo'nyo'sti kutracit || [BhP 11.20.6] yogāḥ upāyāḥ | mayā śāstra-yoninā śreyāṃsi mukti-tri-varga-premāṇi | anena bhakteḥ karmatvaṃ ca vyāvṛttam |

[१७१] तेष्वधिकारि-हेतून् आह द्वाभ्याम् - निर्विण्णानां ज्ञान-योगो न्यासिनाम् इह कर्मसु । तेष्व् अनिर्विण्ण-चित्तानां कर्म-योगस् तु कामिनाम् ॥ यदृच्छया मत्-कथादौ जात-श्रद्धस् तु यः पुमान् । न निर्विण्णो नाति-सक्तो भक्ति-योगोऽस्य सिद्धि-दः ॥ [भ्प् ११.२०.७-८] इह एषां मध्ये निर्विण्णाम् ऐहिक-पारलौकिक-विषय-प्रतिष्ठा-सुखेषु विरक्तानाम् अत एव तत्-साधन-भूतेषु लौकिक-वैदिक-कर्मसु न्यासिनां तानि त्यक्तवताम् इत्य् अर्थः । पद-द्वयेन दृढ-जात-मुमुक्षूणाम् अत्राभिप्रेतम् । एषां ज्ञान-योगः सिद्धिद इत्य् उत्तरेणान्वयः । कामिनां तत्- तत्-सुखेषु रागिणाम् अतएव तेषु कर्मसु अनिर्विण्ण-चित्तानां तानि त्यक्तम् असमर्थानां कर्म-योगः सिद्धिदः तत्-सङ्कल्पानुरूप-फलदः । अथ ते वै विदन्त्य् अतितरन्ति न देव-मायाम् [भ्प् २.५.४५] इत्य् आदौ तिर्यग्-जना अपि इत्य् अनेन भक्त्य्-अधिकारे कर्मादिवत् जात्यादि-कृत-नियमातिक्रमात् श्रद्धा-मात्रं हेतुर् इत्य् आह यदृच्छयेति । यदृच्छया केनापि परम- स्वतन्त्र-भगवद्-भक्त-सङ्ग-तत्-कृपा-जात-मङ्गलोदयेन । यद् उक्तं शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य [भ्प् १.२.१६] इत्य् आदि । तद् एतत् पद्यं स्वयम् एवाग्रे व्याख्यास्यते द्वाभ्यां -- जात-श्रद्धो मत्-कथासु निर्विण्णः सर्व-कर्मसु वेद दुःखात्मकं कामान् परित्यागेऽप्य् अनीश्वरः ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर् दृठ-निश्चयः जुषमाणश् च तान् कामान् दुःखोदर्कांश् च गर्हयन् ॥ [भ्प् ११.२०.२७-२८] कथेत्य् उपलक्षणं मत्-कथादिषु एतद् एव केवलं परमं श्रेय इति जात- विश्वासः । अतएवान्येषु कर्मसु उद्विग्नः किन्तु वर्तमानेषु प्राचीन-पुण्य- कर्म-फल-भागेषु एवम्भूत इत्य् आह वेदेति । ततस् तान् वेदेत्य्-आदि-व्याख्या । तान् न निर्विण्णो नातिसक्त इत्य् एवं-लक्षणाम् अवस्थां आरभ्यैवेत्य् अर्थः । मां भजेत मदीयानन्याख्य-भक्त्य्- अधिकारी स्यात्, न तु ज्ञानवज् जाते सम्यग् वैराग्य एव तस्याः स्वतः शक्तिमत्त्वेनान्य-निरपेक्षत्वाद् इत्य् अर्थः अनन्तरं च वक्ष्यते -- तस्मान् मद्-भक्ति-युक्तस्य योगिनो वै मद्-आत्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह ॥ यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान-वैराग्यतश् च यत् । [भ्प् ११.२०.३१-३२] इत्य् आदि । न च कर्म-निर्वेद सापेक्षत्वम् आपतितम् । स तु भक्तेः सर्वोत्तमत्व- विश्वासेन स्वत एव प्रवर्तते । निर्विण्ण इत्य् अनुवाद-मात्रम् । अतएव यद्यपि ज्ञान-कर्मणोर् अपि श्रद्धापेक्षास्त्य् एव (पगे ८१) तां विना बहिर् अन्तः सम्यक् प्रवृत्त्य्-अनुपपत्तेस् तथाप्य् अत्र श्रद्धा-मात्रस्य कारणत्वेन विशेषतस् तद्-अङ्गीकारः । अत्रापि च तद्-अपेक्षा पूर्ववत् सम्यक्-प्रवृत्त्य्- अर्थैव, तां विना अनन्यताख्य-भक्तिस् तथा न प्रवर्तते । कदाचित् किञ्चित् प्रवृत्त्या च नश्यतीति । अतएव न निर्विण्णो नातिसक्तः [भ्प् ११.२०.८] इत्य् अस्यानन्तरम् अपि मत्-कथा-श्रवणादौ वा [भ्प् ११.२४.९] इत्य् अत्र श्रद्धायां जातायाम् एव कर्म-परित्यागो विहितः । भक्ति-मात्रं तु तां विना सिद्ध्यति । सकृद् अपि परिगीतं श्रद्धया हेलया वा भृगुवर नर-मात्रं तारयेत् कृष्ण-नाम । इत्य् आदौ । सतां प्रसङ्गान् मम वीर्य-संविदो भवन्ति हृत्-कर्ण-रसायनाः कथाः । तज्-जोषणाद् आश्व् अपवर्ग-वर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति ॥ [भ्प् ३.२५.२५] इत्य् आदौ च तत्-पूर्वतोऽपि तस्याः फल-दातृत्व-श्रवणात् । म्रियमाणो हरेर् नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्य् अगाद् धाम किम् उत श्रद्धया गृणन् ॥ [भ्प् ६.२.४९} इत्य् आदौ तथा फल-दातृत्व-सौष्ठव-श्रवणाच् च । सा च श्रद्धा शास्त्राभिधेयावधारणस्यैवाङ्गं तद्-विश्वास-रूपत्वात् । ततो नानुष्ठानाङ्गे प्रविशति । भक्तिश् च फलोत्पादने विधि-सापेक्षापि न स्याद् दाहादि-कर्मणि वह्न्य्-आदिवत् । भगवच्-छ्रवण-कीर्तनादीनां स्वरूपस्य तादृश-शक्तित्वात् । ततस् तस्याः श्रद्धाद्य्-अपेक्षा कुतः स्यात् । अतः श्रद्धां विना च क्वचिन्-मूढादाव् अपि सिद्धिर् दृश्यते श्रद्धया हेलया वा इत्य् आदौ । हेला त्व् अपराध-रूपाद्य्-अबुद्धि-पूर्वक-कृता चेद् दौरात्म्याभावे न भक्त्या बाध्यत इत्य् उक्तम् एव । ज्ञान-बल-दुर्विदग्धादौ तु तद्- वैपरीत्येन बाध्यते । यथा मत्सरेण नामादिकं गृह्णाति वेणे । क्वचिद् वस्तु-शक्तिर् बाधिता दृश्यते । आर्द्रेन्धनादौ वह्नि-शक्तिर् इव । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्य् अपि । भूर्य् अप्य् अभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ [भ्प् ११.२७.१८] इत्य् अत्र श्रद्धा-भक्ति-शब्दाभ्याम् आदर एवोच्यते । स तु भगवत्-तोष- लक्षण-फल-विशेषस्योत्पत्तावनादर-लक्षण-तद्-विघातकापराधस्य निरसन-परः । तस्मात् श्रद्धा न भक्त्य्-अङ्गं किन्तु कर्मण्य् अर्थि- समर्थ-विद्वत् तावद् अनन्यताख्यायां भक्तौ अधिकारि-विशेषणम् एवेत्य् अतएव तद्-विशेषणत्वेनैवोक्तं यदृच्छया मत्-कथादौ जात-श्रद्धस् तु यः पुमान् [भ्प् ११.२०.८] इति, जात-श्रद्धो मत्-कथासु [भ्प् ११.२०.२७] इति च । अत्र ताम् आरभ्येत्य् अर्थेन ल्यब्-लोपे पञ्चम्य्-अन्तेन तत इति पदेनानवधिक-निर्देशेनात्मारामतावस्थायाम् अपि सा केषांचित् प्रवर्तत इति तस्याः साम्राज्यम् अभिप्रेतम् । अनन्तरं च वक्ष्यते न किञ्चित् साधवो धीराः [भ्प् ११.२०.३४] इति । अतः साम्राज्य-ज्ञापनया तां विना कर्म-ज्ञाने अपि न सिध्यत इति च ज्ञापितम् । तद् एवम् अनन्य-भक्त्य्-अधिकारे हेतुं श्रद्धा- मात्रम् उक्त्वा स यथा भजेत् तथा शिक्षयति स श्रद्धालुर् विश्वासवान् । प्रीतो जातायां रुचाव् आसक्तः । दृढ-निश्चयः साधनाध्यवसाय-भङ्ग- रहितः सन् सहसा त्यक्तुम् (पगे ८२) असमर्थत्वात् कामान् जुषमाणश् च गर्हयंश् च । गर्हणे हेतुः - दुःखोदर्कान् शोकादि-कृद्-उत्तर-कालान् इति । अत्र कामा अपाप-करा एव ज्ञेयाः । शास्त्रे कथञ्चिद् अप्य् अन्यानुविधानायोगात् । प्रत्युत -- पर-पत्नी-पर-द्रव्य-पर-हिंसासु यो मतिम् । न करोति पुमान् भूप तोष्यते तेन् केशवः ॥ [विप् ३.८.१४] इति विष्णु-पुराण-वाक्यादौ कर्मार्पणात् पूर्वम् एव तन्-निषेधात् । अत्रैव च निष्काम-कर्मण्य् अपि यद्य् अन्यन् न समाचरेत् [भ्प् ११.२०.१०] इति वक्ष्यमाण-निषेधात् । कर्म-परित्याग-विधानेन सुतरां दुष्कर्म- परित्याग-प्रत्यासत्तेः । विष्णु-धर्मे -- मर्यादां च कृतां तेन यो भिनत्ति स मानवः । न विष्णु-भक्तो विज्ञेयः साधु-धर्मार्चितो हरिः ॥ इति वैष्णवेष्व् अपि तन्-निषेधात् । यत्-पाद-सेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेष-जन्मोपचितं मलं धियः । सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठ-विनिःसृता सरित् ॥ [भ्प् ४.२१.३१] इत्य् अत्र सद्यः-शब्द-प्रयोगेण जात-मात्र-रुचीनाम् -- यदा नेच्छति पापानि यदा पुण्यानि वाञ्छति । ज्ञेयस् तदा मनुष्येण हृदि तस्य हरिः स्थितः ॥ इति विष्णु-धर्मे । नियमेन - विकर्म य चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः [भ्प् ११.५.३८] इत्य् अत्रापि कथञ्चित् शब्द-प्रयोगेण लब्ध-भक्तीनां च स्वतस् तत्-प्रवृत्त्य्-अयोगात् । नाम्नो बलाद् यस्य हि पाप-बुद्धिर् न विद्यते तस्य यमैर् हि शुद्धिः इति पाद्मे नामापराध-भञ्जन-स्तोत्रादौ हरि-भक्ति- बलेनापि तत्-प्रवृत्ताव् अपराधापाताच् च । अपि चेत् सुदुराचारः [गीता ९.३०] इति तु तद्-अनादर-दोष-पर एव, न तु दुराचारता-विधान-परः । क्षिप्रं भवति धर्मात्मा [गीता ९.३१] इत्य् अनन्तर-वाक्ये दुराचारतापगमस्य श्रेयस् त्व् अनिर्देशाद् इति ॥ ॥ ११.२० ॥ श्री-भगवान् ॥ १७२ ॥

[171] teṣvadhikāri-hetūn āha dvābhyām - nirviṇṇānāṃ jñāna-yogo nyāsinām iha karmasu | teṣv anirviṇṇa-cittānāṃ karma-yogas tu kāminām || yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān | na nirviṇṇo nāti-sakto bhakti-yogo'sya siddhi-daḥ || [BhP 11.20.7-8] iha eṣāṃ madhye nirviṇṇām aihika-pāralaukika-viṣaya-pratiṣṭhā-sukheṣu viraktānām ata eva tat-sādhana-bhūteṣu laukika-vaidika-karmasu nyāsināṃ tāni tyaktavatām ity arthaḥ | pada-dvayena dṛḍha-jāta-mumukṣūṇām atrābhipretam | eṣāṃ jñāna-yogaḥ siddhida ity uttareṇānvayaḥ | kāmināṃ tat- tat-sukheṣu rāgiṇām ataeva teṣu karmasu anirviṇṇa-cittānāṃ tāni tyaktam asamarthānāṃ karma-yogaḥ siddhidaḥ tat-saṅkalpānurūpa-phaladaḥ | atha te vai vidanty atitaranti na deva-māyām [BhP 2.5.45] ity ādau tiryag-janā api ity anena bhakty-adhikāre karmādivat jātyādi-kṛta-niyamātikramāt śraddhā-mātraṃ hetur ity āha yadṛcchayeti | yadṛcchayā kenāpi parama- svatantra-bhagavad-bhakta-saṅga-tat-kṛpā-jāta-maṅgalodayena | yad uktaṃ śuśrūṣoḥ śraddadhānasya [BhP 1.2.16] ity ādi | tad etat padyaṃ svayam evāgre vyākhyāsyate dvābhyāṃ -- jāta-śraddho mat-kathāsu nirviṇṇaḥ sarva-karmasu veda duḥkhātmakaṃ kāmān parityāge'py anīśvaraḥ tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālur dṛṭha-niścayaḥ juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṃś ca garhayan || [BhP 11.20.27-28] kathety upalakṣaṇaṃ mat-kathādiṣu etad eva kevalaṃ paramaṃ śreya iti jāta- viśvāsaḥ | ataevānyeṣu karmasu udvignaḥ kintu vartamāneṣu prācīna-puṇya- karma-phala-bhāgeṣu evambhūta ity āha vedeti | tatas tān vedety-ādi-vyākhyā | tān na nirviṇṇo nātisakta ity evaṃ-lakṣaṇām avasthāṃ ārabhyaivety arthaḥ | māṃ bhajeta madīyānanyākhya-bhakty- adhikārī syāt, na tu jñānavaj jāte samyag vairāgya eva tasyāḥ svataḥ śaktimattvenānya-nirapekṣatvād ity arthaḥ anantaraṃ ca vakṣyate -- tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ | na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhaved iha || yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat | [BhP 11.20.31-32] ity ādi | na ca karma-nirveda sāpekṣatvam āpatitam | sa tu bhakteḥ sarvottamatva- viśvāsena svata eva pravartate | nirviṇṇa ity anuvāda-mātram | ataeva yadyapi jñāna-karmaṇor api śraddhāpekṣāsty eva (page 81) tāṃ vinā bahir antaḥ samyak pravṛtty-anupapattes tathāpy atra śraddhā-mātrasya kāraṇatvena viśeṣatas tad-aṅgīkāraḥ | atrāpi ca tad-apekṣā pūrvavat samyak-pravṛtty- arthaiva, tāṃ vinā ananyatākhya-bhaktis tathā na pravartate | kadācit kiñcit pravṛttyā ca naśyatīti | ataeva na nirviṇṇo nātisaktaḥ [BhP 11.20.8] ity asyānantaram api mat-kathā-śravaṇādau vā [BhP 11.24.9] ity atra śraddhāyāṃ jātāyām eva karma-parityāgo vihitaḥ | bhakti-mātraṃ tu tāṃ vinā siddhyati | sakṛd api parigītaṃ śraddhayā helayā vā bhṛguvara nara-mātraṃ tārayet kṛṣṇa-nāma | ity ādau | satāṃ prasaṅgān mama vīrya-saṃvido bhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ | taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati || [BhP 3.25.25] ity ādau ca tat-pūrvato'pi tasyāḥ phala-dātṛtva-śravaṇāt | mriyamāṇo harer nāma gṛṇan putropacāritam | ajāmilo'py agād dhāma kim uta śraddhayā gṛṇan || [BhP 6.2.49} ity ādau tathā phala-dātṛtva-sauṣṭhava-śravaṇāc ca | sā ca śraddhā śāstrābhidheyāvadhāraṇasyaivāṅgaṃ tad-viśvāsa-rūpatvāt | tato nānuṣṭhānāṅge praviśati | bhaktiś ca phalotpādane vidhi-sāpekṣāpi na syād dāhādi-karmaṇi vahny-ādivat | bhagavac-chravaṇa-kīrtanādīnāṃ svarūpasya tādṛśa-śaktitvāt | tatas tasyāḥ śraddhādy-apekṣā kutaḥ syāt | ataḥ śraddhāṃ vinā ca kvacin-mūḍhādāv api siddhir dṛśyate śraddhayā helayā vā ity ādau | helā tv aparādha-rūpādy-abuddhi-pūrvaka-kṛtā ced daurātmyābhāve na bhaktyā bādhyata ity uktam eva | jñāna-bala-durvidagdhādau tu tad- vaiparītyena bādhyate | yathā matsareṇa nāmādikaṃ gṛhṇāti veṇe | kvacid vastu-śaktir bādhitā dṛśyate | ārdrendhanādau vahni-śaktir iva | śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāry api | bhūry apy abhaktopahṛtaṃ na me toṣāya kalpate || [BhP 11.27.18] ity atra śraddhā-bhakti-śabdābhyām ādara evocyate | sa tu bhagavat-toṣa- lakṣaṇa-phala-viśeṣasyotpattāvanādara-lakṣaṇa-tad-vighātakāparādhasya nirasana-paraḥ | tasmāt śraddhā na bhakty-aṅgaṃ kintu karmaṇy arthi- samartha-vidvat tāvad ananyatākhyāyāṃ bhaktau adhikāri-viśeṣaṇam evety ataeva tad-viśeṣaṇatvenaivoktaṃ yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān [BhP 11.20.8] iti, jāta-śraddho mat-kathāsu [BhP 11.20.27] iti ca | atra tām ārabhyety arthena lyab-lope pañcamy-antena tata iti padenānavadhika-nirdeśenātmārāmatāvasthāyām api sā keṣāṃcit pravartata iti tasyāḥ sāmrājyam abhipretam | anantaraṃ ca vakṣyate na kiñcit sādhavo dhīrāḥ [BhP 11.20.34] iti | ataḥ sāmrājya-jñāpanayā tāṃ vinā karma-jñāne api na sidhyata iti ca jñāpitam | tad evam ananya-bhakty-adhikāre hetuṃ śraddhā- mātram uktvā sa yathā bhajet tathā śikṣayati sa śraddhālur viśvāsavān | prīto jātāyāṃ rucāv āsaktaḥ | dṛḍha-niścayaḥ sādhanādhyavasāya-bhaṅga- rahitaḥ san sahasā tyaktum (page 82) asamarthatvāt kāmān juṣamāṇaś ca garhayaṃś ca | garhaṇe hetuḥ - duḥkhodarkān śokādi-kṛd-uttara-kālān iti | atra kāmā apāpa-karā eva jñeyāḥ | śāstre kathañcid apy anyānuvidhānāyogāt | pratyuta -- para-patnī-para-dravya-para-hiṃsāsu yo matim | na karoti pumān bhūpa toṣyate ten keśavaḥ || [ViP 3.8.14] iti viṣṇu-purāṇa-vākyādau karmārpaṇāt pūrvam eva tan-niṣedhāt | atraiva ca niṣkāma-karmaṇy api yady anyan na samācaret [BhP 11.20.10] iti vakṣyamāṇa-niṣedhāt | karma-parityāga-vidhānena sutarāṃ duṣkarma- parityāga-pratyāsatteḥ | viṣṇu-dharme -- maryādāṃ ca kṛtāṃ tena yo bhinatti sa mānavaḥ | na viṣṇu-bhakto vijñeyaḥ sādhu-dharmārcito hariḥ || iti vaiṣṇaveṣv api tan-niṣedhāt | yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ | sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit || [BhP 4.21.31] ity atra sadyaḥ-śabda-prayogeṇa jāta-mātra-rucīnām -- yadā necchati pāpāni yadā puṇyāni vāñchati | jñeyas tadā manuṣyeṇa hṛdi tasya hariḥ sthitaḥ || iti viṣṇu-dharme | niyamena - vikarma ya cotpatitaṃ kathañcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ [BhP 11.5.38] ity atrāpi kathañcit śabda-prayogeṇa labdha-bhaktīnāṃ ca svatas tat-pravṛtty-ayogāt | nāmno balād yasya hi pāpa-buddhir na vidyate tasya yamair hi śuddhiḥ iti pādme nāmāparādha-bhañjana-stotrādau hari-bhakti- balenāpi tat-pravṛttāv aparādhāpātāc ca | api cet sudurācāraḥ [Gītā 9.30] iti tu tad-anādara-doṣa-para eva, na tu durācāratā-vidhāna-paraḥ | kṣipraṃ bhavati dharmātmā [Gītā 9.31] ity anantara-vākye durācāratāpagamasya śreyas tv anirdeśād iti || || 11.20 || śrī-bhagavān || 172 ||

[१७३] नन्व् एवं केवलानां कर्म-ज्ञान-भक्तीनां व्य्वस्थोक्ता । नित्य-नैमित्तिकं कर्म तु सर्वेष्व् आवश्यकं, तर्हि साङ्कर्ये कथं शुद्धे ज्ञान-भक्ती प्रवर्तेयातां तद् एतद् आशङ्क्य तयोः कर्माधिकारितां वारयति । तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्-कथा-श्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् न जायते ॥ [भ्प् ११.२०.९] कर्माणि नित्य-नैमित्तिकादीनीति टीका च । अतएव - श्रुति-स्मृती ममैवाज्ञे यस् ते उल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञा-च्छेदी मम द्वेषी मद्-भक्तोऽपि न वैष्णवः ॥ इत्य् उक्त-दोषोऽप्य् अत्र नास्ति आज्ञा-करणात् । प्रत्युत तयोर् अपि निर्वेद- श्रद्धयोस् तत्-करण एवाज्ञा-भङ्गः स्यात् । यथा च व्याख्यातम् आज्ञायैव गुणान् दोषान् [भ्प् ११.११.३२] इत्य् अस्य (पगे ८३) टीकायां - भक्ति-दार्ढ्येन निवृत्ताधिकारतया सन्त्यज्येति । निवृत्ताधिकारित्वं चोक्तं श्रीकर-भाजनेन देवर्षि-भूताप्त-नृणां पितॄणां न किङ्करो नायम् ऋणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ [भ्प् ११.५.४१] इति तेषां न किङ्करः किन्तु श्री-भगवत एव इत्य् अनधिकारित्वम् । कर्तं कृत्यम् । कर्तं भेदम् इत्य् अर्थे ततो देवतादीनां स्वातन्त्र्यम् इति यावत् । एवम् एवोक्तं गारुडे - अयं देवो मुनिर् वन्द्य एष ब्रह्मा बृहस्पतिः । इत्य् आख्या जायते तावद् यावन् नार्चयते हरिम् ॥ [गर्प् १.२३५.२०] न च विकर्म-प्रायश्चित्त-रूपं कर्मान्तरं कर्तव्यं तस्य तच्-छरणस्य विकर्म-प्रवृत्त्य्-अभावात् । कथञ्चिद् आपतितेऽपि विकर्मणि तद्- अनुस्मरणेनैव प्रायश्चित्तस्याप्य् आनुषङ्गिक-सिद्धिर् इत्य् अप्य् उक्तम् अनन्तर-पद्येनैव -- स्व-पाद-मूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्य-भावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ [भ्प् ११.५.४२] इति । त्यक्तोऽन्यत्र देवतान्तरे भगवतीव भावो भक्तिर् येनेति व्याख्येयम् । अत्र कर्म-परित्याग-हेतुत्वेनाभिधानात् श्रद्धा-शरणापत्त्योर् ऐकार्थ्यं लभ्यते, तच् च युक्तम् । श्रद्धा हि शास्त्रार्थ-विश्वासः । शास्त्रं च तद्- अशरणस्य भयं तच्-छरणस्याभयं वदति । ततो जातायाः श्रद्धायाः शरणापत्तिर् एव लिङ्गम् । न च वेदादीनां तर्पण-मात्र-तात्पर्येणापि पृथक्-पृथग्-आराधनं कर्तव्यम् । यथा तरोर् मूल-निषेचनेन [भ्प् ४.३१.१२] इत्य् आदौ तत्-पौनरुक्त्य-प्राप्तेः । न च त्यक्त-कर्मणो मध्ये विघ्न-स्थगितायाम् अपि भक्तौ तत्-त्यागानुतापो युज्यते - त्यक्त्वा स्व- धर्मं [भ्प् १.५.१७] इत्य्-आद्य्-उक्तेः । श्री-गीतासु - सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ [गीता १८.६६] इत्य् अस्य देवर्षि-भूताप्त-नॄणां [भ्प् ११.५.३७] इत्य् आदि-द्वयेनैकार्थ्यं दृश्यते । अतो भक्त्य्-आरम्भ एव तु स्वरूपत एव कर्म-त्यागः कर्तव्यः । परित्यज्येत्य् अत्र परिशब्दस्य हि तथैवार्थः । गौतमीये च - न जपो नार्चनं नैव ध्यानं नापि विधि-क्रमः । केवलं सततं कृष्ण-चरणाम्भोज-भाविनाम् ॥ [गौतमीयत् ३३.५७] मन्-मना भव मद्-भक्तो मद्-याजी मां नमस्कुरु । [गीता ९.३४] इत्य् आदिना चानन्याम् एव भक्तिम् उपदिदेश । यथा विष्णु-पुराणेऽपि भरतम् उद्दिश्य - यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य् आह राजा स केवलम् । नान्यज् जगाद मैत्रेय किञ्चित् स्वप्नान्तरेष्व् अपि ॥ [विप् ?] अत्र वचनान्तरस्यानवकाशात् । सुतराम् एव तद्-वचनमय-कर्मान्तर- परित्यागोऽङ्गीकृतः । कथञ्चित् (पगे ८४) क्रियमाणम् अपि तन्-नाम्नैव कृतम् इत्य् अवगतेश् च सर्वत्र तद्-ईक्षणाच् छुद्ध-भक्तित्वम् एवाङ्गीकृतम् । यथोक्तं पाद्मे - सर्व-धर्मोज्झिता विष्णोर् नाम-मात्रैक-जल्पकः । सुखेन यां गतिं यान्ति न तां सर्वेऽपि धर्मिकाः ॥ [पद्मप् ६.७१.९९] इति । तस्मान् मतान्तरेणाप्य् उचितः श्रद्धावतोऽनन्य-भक्त्य्-अधिकारः कर्माद्य्- अनधिकारश् चेति । किन्तु श्रद्धा-सद्-भाव एव कथं जायते इति विचार्यम् । तत्र च लिङ्गत्वेन पूर्वं शरणापत्तिर् उपदिष्टैव । यस्माच् च शरणापत्तौ वक्ष्यमाणानि आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः इत्य् आदीनि लिङ्गानि । तथा व्यवहार- कार्पण्याद्य्-अभावोऽपि श्रद्धा-लिङ्गं ज्ञेयम् । शास्त्रं हि तथैव श्रद्धाम् उत्पादयति । अनन्याश् चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योग-क्षेमं वहाम्य् अहम् ॥ [गीता ९.२२] किं च श्रद्धावतः पुरुषस्य भगवत्-सम्बन्धि-द्रव्य-जाति-गुण- क्रियाणां शास्त्रे श्रूयमाणेष्व् ऐहिक-व्यवहारिक-प्रभावेष्व् अपि न कथञ्चिद् अनाश्वासो भवति । ततस् तासु प्राकृत-द्रव्यादि-साधारण-दृष्ट्या दोष-विशेषानुसन्धानतो न कदाचिद् अप्रवृत्तिः स्यात् । ते च तादृश- प्रभावाः -- अकाल-मृत्यु-शमनं सर्व-व्याधि-विनाशनम् । सर्व-दुःखोपशमनं हरि-पादोदकं स्मृतम् ॥ [नार्प् ३७.१६] इत्य् आदयः । केचित् तु तत्र श्रद्धावन्तोऽपि स्वापराध-दोषेण सम्प्रति तत् फलं नोदेष्यतीति स्थगितायन्ते । यत् तु यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तर-शुचिः इत्य् आदौ श्रद्दधाना अपि स्नानादिकम् आचरन्ति । तत् खलु श्रीमन्-नारद-व्यासादि-सत्-परम्पराचार-गौरवाद् एव । अन्यथा तद्- अतिक्रमेऽप्य् अपराधः स्यात् । ते च तथा मर्यादां लोकस्य कदर्य-वृत्त्यादि- निरोधायैव स्थापितवन्त इति ज्ञेयम् । किं च, जातायां श्रद्धायां सिद्धे वासिद्धौ च स्वर्ण-सिद्धि-लिप्सोर् इव सदा तद्-अनुगति-चेष्टैव स्यात् । सिद्धिश् चात्रान्तःकरण-कामादि-दोष-क्षय-कारि- परमानन्द-परमाकाष्ठा-गामि-श्री-हरि-स्फुरण-रूपैव ज्ञेया । तस्यां स्वार्थ-साधनानुप्रवृत्तौ च दम्भ-प्रतिष्ठादि-लिप्सादि-मय-चेष्टा- लेशोऽपि न भवति । न तेषां सुतरां ज्ञान-पूर्वकं महद्- अवज्ञादयोऽपराधाश् चापतन्ति, विरोधाद् एव । अतएव चित्रकेतोः श्री- महादेवापराधः तस्य स्व-चेष्टान्तरेणाच्छन्न-स्वभावस्य भागवत- तत्त्व-ज्ञानाद् एव मन्तव्यः । यदि वा श्रद्धावतोऽपि प्रारब्धादि-वशेन विषय-सम्बन्धाभ्यासो भवति । तथापि तद्-बाधया विषय-सम्बन्ध- समयेऽपि दैन्यात्मिका भक्तिर् एवोच्छलिता स्यात् । यथोक्तं - जुषमाणश् च तान् कामान् दुःखोदर्कांश् च गर्हयेत् [भ्प् ११.१४.१७] इत्य् अत्र बाध्यमानोऽपि मद्-भक्तः [भ्प् ११.१४.१८] इत्य् आदौ च । अपि चेत् सुदुराचारः [गीता ९.३०] इत्य्-आद्य्-उक्तस्यानन्य-भाक्त्वेन लक्षिता तु या श्रद्धा सा खलु ये शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः [गीता १७.१] इतिवल् लोक-परम्परा-प्राप्ता, न तु शास्त्रावधारण-जाता । शास्त्रीय- श्रद्धायां तु जातायां सुदुराचारत्वायोगः स्यात् । पर-पत्नी-पर-द्रव्य- [विप् ३.८.१४] (पगे ८५) इत्य्-आदि-विष्णु-तोषण-शास्त्र-विरोधात् । मर्यादां कृतां तेन इत्य् आदिना तद्-भक्तत्व-विरोधाच् च । न तु सा दुराचारता तद्-भक्ति- महिम-श्रद्धाकृतैव । अपि-शब्देन दुराचारत्वस्य हेयत्व-व्यञ्जनात् । तथा क्षिप्रं भवति धर्मात्मा इत्य्-उत्तराप्रतिपत्तेः । नाम्नो बलाद् यस्य हि पाप-बुद्धिः इत्य् आदिनापराधापाताच् च । ततः सा श्रद्धा न शास्त्रीय-भक्त्य्-अधिकारिणां विशेषणत्वे प्रवेशनीया, किन्तु भक्ति-प्रशंसायाम् एव । तादृश्यापि श्रद्धया भक्तेः सत्त्व-हेतुत्वं न तु देवान्तर-यजनवत् । ये शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य [गीता १७.१] इत्य्-आदाव् एवोक्तम् अन्यादृशत्वम् इति । अस्याः श्रद्धायाः पूर्णतावस्था तु ब्रह्म-वैवर्ते - किं सत्यम् अनृतं चेति विचारः सम्प्रवर्तते । विचारेऽपि कृते राजन्न् असत्य-परिवर्जनम् । सिद्धं भवति पूर्णा स्यात् तदा श्रद्धा महा-फला ॥ तद् एवं-लक्सणेषु श्रद्धोत्पत्ति-लक्षणेषु सत्सु विधीयते । मत्-कथा- श्रवणादौ वा [भ्प् ११.२०.९] इत्य् आदि च । अतएवानधिकार्य्-अधिकारि-विषयत्व- विवक्षयैव श्री-भगवन्-नारदयोर् वाक्ये व्यवतिष्ठते - न बुद्धि-भेदं जनयेद् अज्ञानां कर्म-सङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ [गीता ३.२६] इत्य् आदि । जुगुप्सितं धर्म-कृतेऽनुशासतः स्वभाव-रक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । यद्-वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ [भ्प् १.५.१५] इति च । एवम् अजित-वाक्यं च तद्-अधिकारि-विषयम् एव - स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्य् अज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तमः ॥ इति । अत्र यद्यप्य् अधिकारितायां श्रद्धैव हेतुः सा चाज्ञस्य न सम्भवतीति नैतत् तद्-विषयं स्यात् । तथापि कथम् अपि प्राचीन-संस्कार-वितर्केण तद्- अधिकारित्व-निर्णयान् न दोष इति ज्ञेयम् । अन्यथोपदेष्टुर् एव दोषापातः स्यात् । अश्रद्दधाने विमुखेऽप्य् अशृण्वति यश् चोपदेशः इति वक्ष्यमाणापराध-श्रवणात् । अथ प्रकृतम् अनुसरामः । तद् एवं योग-त्रयं तद्-अधिकार-हेतुश् चोक्त्वा कर्मणोऽपि यथा भगवत्-सम्मुख्य-रूपत्वं स्यात् तथाह - स्व-धर्म-स्थो यजन् यज्ञैर् अनाशीः-काम उद्धव । न याति स्वर्ग-नरकौ यद्य् अन्यन् न समाचरेत् ॥ अस्मिऱ् लोके वर्तमानः स्व-धर्म-स्थोऽनघः शुचिः । ज्ञानं विशुद्धम् आप्नोति मद्-भक्तिं वा यदृच्छया ॥ [भ्प् ११.२०.१२-१३] अनाशीः कामोऽफल-कामः । अन्यन् निषिद्ध्## । नरक-यानं हि द्विधैव भवति विहितान्तिक्रमान् निषिद्धाचरणाद् वा । अतः स्व-धर्म-स्थत्वान् निषिद्ध-वर्जनाच् च नरकं न याति । अफल-कामत्वान् न स्वर्गम् अपीत्य् अर्थः । किन्त्व् अस्मिन् लोके अस्मिन्न् एव देहे अनघो निषिद्ध-परित्यागी । अतः शुचिर् निवृत्त-रागादि-मलः । यदृच्छयेति केवल-ज्ञानाद् अपि भक्ते दुर्लभतां द्योतयतीत्य् एषा ।(पगे ८६) अत्राफल-कामत्वं केवलेश्वराज्ञा-बुद्ध्या कुर्वाणत्वम् । अत्र ज्ञानि-सङ्गे सति तन्-मात्रत्वम् एव भगवद्-अर्पणं भवेत् । भक्त-सङ्गे तु सतोषमयत्वम् अतो यदृच्छयेति पूर्ववद् भक्त-सङ्ग-तत्-कृपा-लक्षणं भाग्यं बोधितम् । यद् उक्तम् एतावान् एव यजताम् [भ्प् २.३.११] इत्य् आदि । तद् एवं कर्मार्पण-केवल-ज्ञान-केवल-भक्तयोऽधिकारि-भेदेन व्यवस्थापिताः । अतः स्वाधिकारानुसारेणैव स्थातव्यम् इत्य् आह -- स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः [भ्प् ११.२१.२] स्पष्टम् । ॥ ११.२१ ॥ श्री-भगवान् ॥ १७५ ॥

[173] nanv evaṃ kevalānāṃ karma-jñāna-bhaktīnāṃ vyvasthoktā | nitya-naimittikaṃ karma tu sarveṣv āvaśyakaṃ, tarhi sāṅkarye kathaṃ śuddhe jñāna-bhaktī pravarteyātāṃ tad etad āśaṅkya tayoḥ karmādhikāritāṃ vārayati | tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā | mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate || [BhP 11.20.9] karmāṇi nitya-naimittikādīnīti ṭīkā ca | ataeva - śruti-smṛtī mamaivājñe yas te ullaṅghya vartate | ājñā-cchedī mama dveṣī mad-bhakto'pi na vaiṣṇavaḥ || ity ukta-doṣo'py atra nāsti ājñā-karaṇāt | pratyuta tayor api nirveda- śraddhayos tat-karaṇa evājñā-bhaṅgaḥ syāt | yathā ca vyākhyātam ājñāyaiva guṇān doṣān [BhP 11.11.32] ity asya (page 83) ṭīkāyāṃ - bhakti-dārḍhyena nivṛttādhikāratayā santyajyeti | nivṛttādhikāritvaṃ coktaṃ śrīkara-bhājanena devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan | sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya kartam || [BhP 11.5.41] iti teṣāṃ na kiṅkaraḥ kintu śrī-bhagavata eva ity anadhikāritvam | kartaṃ kṛtyam | kartaṃ bhedam ity arthe tato devatādīnāṃ svātantryam iti yāvat | evam evoktaṃ gāruḍe - ayaṃ devo munir vandya eṣa brahmā bṛhaspatiḥ | ity ākhyā jāyate tāvad yāvan nārcayate harim || [GarP 1.235.20] na ca vikarma-prāyaścitta-rūpaṃ karmāntaraṃ kartavyaṃ tasya tac-charaṇasya vikarma-pravṛtty-abhāvāt | kathañcid āpatite'pi vikarmaṇi tad- anusmaraṇenaiva prāyaścittasyāpy ānuṣaṅgika-siddhir ity apy uktam anantara-padyenaiva -- sva-pāda-mūlaṃ bhajataḥ priyasya tyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥ | vikarma yac cotpatitaṃ kathañcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ || [BhP 11.5.42] iti | tyakto'nyatra devatāntare bhagavatīva bhāvo bhaktir yeneti vyākhyeyam | atra karma-parityāga-hetutvenābhidhānāt śraddhā-śaraṇāpattyor aikārthyaṃ labhyate, tac ca yuktam | śraddhā hi śāstrārtha-viśvāsaḥ | śāstraṃ ca tad- aśaraṇasya bhayaṃ tac-charaṇasyābhayaṃ vadati | tato jātāyāḥ śraddhāyāḥ śaraṇāpattir eva liṅgam | na ca vedādīnāṃ tarpaṇa-mātra-tātparyeṇāpi pṛthak-pṛthag-ārādhanaṃ kartavyam | yathā taror mūla-niṣecanena [BhP 4.31.12] ity ādau tat-paunaruktya-prāpteḥ | na ca tyakta-karmaṇo madhye vighna-sthagitāyām api bhaktau tat-tyāgānutāpo yujyate - tyaktvā sva- dharmaṃ [BhP 1.5.17] ity-ādy-ukteḥ | śrī-gītāsu - sarva-dharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || [Gītā 18.66] ity asya devarṣi-bhūtāpta-nṝṇāṃ [BhP 11.5.37] ity ādi-dvayenaikārthyaṃ dṛśyate | ato bhakty-ārambha eva tu svarūpata eva karma-tyāgaḥ kartavyaḥ | parityajyety atra pariśabdasya hi tathaivārthaḥ | gautamīye ca - na japo nārcanaṃ naiva dhyānaṃ nāpi vidhi-kramaḥ | kevalaṃ satataṃ kṛṣṇa-caraṇāmbhoja-bhāvinām || [GautamīyaT 33.57] man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṃ namaskuru | [Gītā 9.34] ity ādinā cānanyām eva bhaktim upadideśa | yathā viṣṇu-purāṇe'pi bharatam uddiśya - yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava | kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam | nānyaj jagāda maitreya kiñcit svapnāntareṣv api || [ViP ?] atra vacanāntarasyānavakāśāt | sutarām eva tad-vacanamaya-karmāntara- parityāgo'ṅgīkṛtaḥ | kathañcit (page 84) kriyamāṇam api tan-nāmnaiva kṛtam ity avagateś ca sarvatra tad-īkṣaṇāc chuddha-bhaktitvam evāṅgīkṛtam | yathoktaṃ pādme - sarva-dharmojjhitā viṣṇor nāma-mātraika-jalpakaḥ | sukhena yāṃ gatiṃ yānti na tāṃ sarve'pi dharmikāḥ || [PadmaP 6.71.99] iti | tasmān matāntareṇāpy ucitaḥ śraddhāvato'nanya-bhakty-adhikāraḥ karmādy- anadhikāraś ceti | kintu śraddhā-sad-bhāva eva kathaṃ jāyate iti vicāryam | tatra ca liṅgatvena pūrvaṃ śaraṇāpattir upadiṣṭaiva | yasmāc ca śaraṇāpattau vakṣyamāṇāni ānukūlyasya saṅkalpaḥ ity ādīni liṅgāni | tathā vyavahāra- kārpaṇyādy-abhāvo'pi śraddhā-liṅgaṃ jñeyam | śāstraṃ hi tathaiva śraddhām utpādayati | ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate | teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yoga-kṣemaṃ vahāmy aham || [Gītā 9.22] kiṃ ca śraddhāvataḥ puruṣasya bhagavat-sambandhi-dravya-jāti-guṇa- kriyāṇāṃ śāstre śrūyamāṇeṣv aihika-vyavahārika-prabhāveṣv api na kathañcid anāśvāso bhavati | tatas tāsu prākṛta-dravyādi-sādhāraṇa-dṛṣṭyā doṣa-viśeṣānusandhānato na kadācid apravṛttiḥ syāt | te ca tādṛśa- prabhāvāḥ -- akāla-mṛtyu-śamanaṃ sarva-vyādhi-vināśanam | sarva-duḥkhopaśamanaṃ hari-pādodakaṃ smṛtam || [NārP 37.16] ity ādayaḥ | kecit tu tatra śraddhāvanto'pi svāparādha-doṣeṇa samprati tat phalaṃ nodeṣyatīti sthagitāyante | yat tu yaḥ smaret puṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantara-śuciḥ ity ādau śraddadhānā api snānādikam ācaranti | tat khalu śrīman-nārada-vyāsādi-sat-paramparācāra-gauravād eva | anyathā tad- atikrame'py aparādhaḥ syāt | te ca tathā maryādāṃ lokasya kadarya-vṛttyādi- nirodhāyaiva sthāpitavanta iti jñeyam | kiṃ ca, jātāyāṃ śraddhāyāṃ siddhe vāsiddhau ca svarṇa-siddhi-lipsor iva sadā tad-anugati-ceṣṭaiva syāt | siddhiś cātrāntaḥkaraṇa-kāmādi-doṣa-kṣaya-kāri- paramānanda-paramākāṣṭhā-gāmi-śrī-hari-sphuraṇa-rūpaiva jñeyā | tasyāṃ svārtha-sādhanānupravṛttau ca dambha-pratiṣṭhādi-lipsādi-maya-ceṣṭā- leśo'pi na bhavati | na teṣāṃ sutarāṃ jñāna-pūrvakaṃ mahad- avajñādayo'parādhāś cāpatanti, virodhād eva | ataeva citraketoḥ śrī- mahādevāparādhaḥ tasya sva-ceṣṭāntareṇācchanna-svabhāvasya bhāgavata- tattva-jñānād eva mantavyaḥ | yadi vā śraddhāvato'pi prārabdhādi-vaśena viṣaya-sambandhābhyāso bhavati | tathāpi tad-bādhayā viṣaya-sambandha- samaye'pi dainyātmikā bhaktir evocchalitā syāt | yathoktaṃ - juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṃś ca garhayet [BhP 11.14.17] ity atra bādhyamāno'pi mad-bhaktaḥ [BhP 11.14.18] ity ādau ca | api cet sudurācāraḥ [Gītā 9.30] ity-ādy-uktasyānanya-bhāktvena lakṣitā tu yā śraddhā sā khalu ye śāstra-vidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ [Gītā 17.1] itival loka-paramparā-prāptā, na tu śāstrāvadhāraṇa-jātā | śāstrīya- śraddhāyāṃ tu jātāyāṃ sudurācāratvāyogaḥ syāt | para-patnī-para-dravya- [ViP 3.8.14] (page 85) ity-ādi-viṣṇu-toṣaṇa-śāstra-virodhāt | maryādāṃ kṛtāṃ tena ity ādinā tad-bhaktatva-virodhāc ca | na tu sā durācāratā tad-bhakti- mahima-śraddhākṛtaiva | api-śabdena durācāratvasya heyatva-vyañjanāt | tathā kṣipraṃ bhavati dharmātmā ity-uttarāpratipatteḥ | nāmno balād yasya hi pāpa-buddhiḥ ity ādināparādhāpātāc ca | tataḥ sā śraddhā na śāstrīya-bhakty-adhikāriṇāṃ viśeṣaṇatve praveśanīyā, kintu bhakti-praśaṃsāyām eva | tādṛśyāpi śraddhayā bhakteḥ sattva-hetutvaṃ na tu devāntara-yajanavat | ye śāstra-vidhim utsṛjya [Gītā 17.1] ity-ādāv evoktam anyādṛśatvam iti | asyāḥ śraddhāyāḥ pūrṇatāvasthā tu brahma-vaivarte - kiṃ satyam anṛtaṃ ceti vicāraḥ sampravartate | vicāre'pi kṛte rājann asatya-parivarjanam | siddhaṃ bhavati pūrṇā syāt tadā śraddhā mahā-phalā || tad evaṃ-laksaṇeṣu śraddhotpatti-lakṣaṇeṣu satsu vidhīyate | mat-kathā- śravaṇādau vā [BhP 11.20.9] ity ādi ca | ataevānadhikāry-adhikāri-viṣayatva- vivakṣayaiva śrī-bhagavan-nāradayor vākye vyavatiṣṭhate - na buddhi-bhedaṃ janayed ajñānāṃ karma-saṅginām | joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran || [Gītā 3.26] ity ādi | jugupsitaṃ dharma-kṛte'nuśāsataḥ svabhāva-raktasya mahān vyatikramaḥ | yad-vākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ || [BhP 1.5.15] iti ca | evam ajita-vākyaṃ ca tad-adhikāri-viṣayam eva - svayaṃ niḥśreyasaṃ vidvān na vakty ajñāya karma hi | na rāti rogiṇo'pathyaṃ vāñchato'pi bhiṣaktamaḥ || iti | atra yadyapy adhikāritāyāṃ śraddhaiva hetuḥ sā cājñasya na sambhavatīti naitat tad-viṣayaṃ syāt | tathāpi katham api prācīna-saṃskāra-vitarkeṇa tad- adhikāritva-nirṇayān na doṣa iti jñeyam | anyathopadeṣṭur eva doṣāpātaḥ syāt | aśraddadhāne vimukhe'py aśṛṇvati yaś copadeśaḥ iti vakṣyamāṇāparādha-śravaṇāt | atha prakṛtam anusarāmaḥ | tad evaṃ yoga-trayaṃ tad-adhikāra-hetuś coktvā karmaṇo'pi yathā bhagavat-sammukhya-rūpatvaṃ syāt tathāha - sva-dharma-stho yajan yajñair anāśīḥ-kāma uddhava | na yāti svarga-narakau yady anyan na samācaret || asmiṟ loke vartamānaḥ sva-dharma-stho'naghaḥ śuciḥ | jñānaṃ viśuddham āpnoti mad-bhaktiṃ vā yadṛcchayā || [BhP 11.20.12-13] anāśīḥ kāmo'phala-kāmaḥ | anyan niṣiddh## | naraka-yānaṃ hi dvidhaiva bhavati vihitāntikramān niṣiddhācaraṇād vā | ataḥ sva-dharma-sthatvān niṣiddha-varjanāc ca narakaṃ na yāti | aphala-kāmatvān na svargam apīty arthaḥ | kintv asmin loke asminn eva dehe anagho niṣiddha-parityāgī | ataḥ śucir nivṛtta-rāgādi-malaḥ | yadṛcchayeti kevala-jñānād api bhakte durlabhatāṃ dyotayatīty eṣā |(page 86) atrāphala-kāmatvaṃ kevaleśvarājñā-buddhyā kurvāṇatvam | atra jñāni-saṅge sati tan-mātratvam eva bhagavad-arpaṇaṃ bhavet | bhakta-saṅge tu satoṣamayatvam ato yadṛcchayeti pūrvavad bhakta-saṅga-tat-kṛpā-lakṣaṇaṃ bhāgyaṃ bodhitam | yad uktam etāvān eva yajatām [BhP 2.3.11] ity ādi | tad evaṃ karmārpaṇa-kevala-jñāna-kevala-bhaktayo'dhikāri-bhedena vyavasthāpitāḥ | ataḥ svādhikārānusāreṇaiva sthātavyam ity āha -- sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ [BhP 11.21.2] spaṣṭam | || 11.21 || śrī-bhagavān || 175 ||

[१७६] तत्र साम्मुख्य-द्वार-भूतस्य कर्मणः साक्षात्-साम्मुख्य-रूप-ज्ञान- भक्त्य्-उदय-पर्यन्तत्वात् स्वयम् एव ताभ्यां न्यक्कारः । तत्र साक्षात्- साम्मुख्ये च निर्विशेष-साम्मुख्यं ज्ञानम् । स-विशेषस्यापि तत्त्वस्य भगवत्त्वं परमात्मत्वं चेति मुख्यम् आविर्भाव-द्वयम् इति । स-विशेष- साम्मुख्य-रूपाया भक्तेस् तु मुख्यं भेद-द्वयं च भगवन्- निष्ठत्वं परमात्म-निष्ठत्वं च । तद् एतत् त्रयं तत्र श्री-गीतासूक्तम् । तत्र अक्षरं ब्रह्म परमम् [गीता ८.३] इत्य् अक्षर-शब्देन पूर्वोक्तं ब्रह्म । तत्-साम्मुख्य-रूपं ज्ञानात्मकम् उपासनं चोत्तरोक्तं यथा - यद् अक्षरं वेद-विदो वदन्ति [गीता ८.११] इत्य् आदि । यथा परमात्मानम् अपि पुरुषश् चाधिदैवतम् [गीता ८.४] इति, अधियज्ञोऽहम् एवात्र देहे देहभृतां वर [गीता ८.४] इति च, विराड् व्यष्टि-रूपाधिष्ठान-द्वय-भेदेन भिन्न- प्रायम् उक्त्वा भक्ति-रीति-द्वयी तयोर् एक-प्राया दर्शिता । अभ्यास-योग- युक्तेन [गीता ८.८] इत्य्-आदिनैका । कवि-पुराणम् अनुशासितारम् [गीता ८.९] इत्य् आदिनान्या । तथा मत्-शब्दोक्त-श्री-कृष्णाख्यस्य भगवद्-भक्ति-प्रकाशश् चायम् -- अनन्य-चेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्य-युक्तस्य योगिनः ॥ [गीता ८.१४] तद् एतत् साम्मुख्य-त्रयं श्री-कपिल-देवेनाप्य् उक्तम् । ज्ञान-मात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् । दृश्य्-आदिभिः पृथग् भावैर् भगवान् एक ईयते ॥ [भ्प् ३.३२.२६] इति । दृशिर् ज्ञानं पृथक् परम्परम् अन्यादृशो भावो भावना । येष्यु तथाविधैर् ज्ञानादिभिर् एक एव परिपूर्ण-स्वरूप-गुणः परं ब्रह्मेयते परमात्मेयते भगवांश् चेयते । तत्र ज्ञानेन पर-ब्रह्मतया ज्ञायते । भक्ति-विशेषेण परमात्मतया पूर्णया भक्त्या भगवत्तयेति ज्ञेयम् । पर-ब्रह्मणः स्वरूप-लक्षणं ज्ञान-मात्रम् इति परमात्मन ईश्वरः पुमान् इति । भगवतो भगवान् इत्य् एव । विवृतं चैतत् साम्मुख्य-त्रयं भगवत्-परमात्म-सन्दर्भयोः । ब्रह्मणः तथापि भूमन् [भ्प् १०.१४.६] इत्य् आदिना । परमात्मनः केचित् स्वदेहान्तर्-हृदयावकाशे प्रादेश-मात्रं पुरुषं वसन्तम् [भ्प् २.२.८] इत्य् आदिना । भगवतो भक्ति-योगेन मनसि [भ्प् १.७.४] इत्य् आदिना च । तथा च यद्यपि साम्मुख्यत्वेनाविशिष्टं ज्ञानादि-त्रयम् अपि तद् वैमुख्य-प्रतियोगि भवेत् । तथापि (पगे ८७) श्रेयः-सृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो [भ्प् १०.१४.४] इत्य् आदिना भक्तिं विना केवल-ज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात् तत्रापि च तस्मान् मद्-भक्ति-युक्तस्य [भ्प् ११.२०.३१] इत्य् आदौ भक्तेस् तन्- निरपेक्षत्वात् यत् कर्मभिर् यत् तपसा [भ्प् ११.२०.३२] इत्य् आदाव् आनुसङ्गिक- सर्व-फलत्वाच् च ज्ञानम् अपि न्यक्कृतम् । ततोऽवशिष्टायां स-विशेषोपासन-रूपायां, भक्तौ च श्री-विष्णु-रूपम् अबहु-मन्यमानाः केचिन् निराकारेश्वरस्य वोपासनां यां मन्यन्ते सापि न्यक्कृतास्ति । यतो हिरण्यकशिपोर् अपि नित्य आत्माव्ययः शुद्धः [भ्प् ७.२.१८] इत्य् आदि-तद्-वाक्येन यदृच्छयेशः सृजतीदम् अव्ययः [भ्प् ७.२.३४] इत्य्-आदि-तद्- उदाहृतेतिहास-वाक्येन तत्-कृत-ब्रह्म-स्तवेन च ब्रह्म-ज्ञानं निराकारेश्वर-ज्ञानम् अन्याकारेश्वर-ज्ञानं तस्यास्तीति वर्ण्यते । श्री-विष्णौ देवता-सामान्य-दृष्टेर् निन्द्यते च स इति । तथान्यत्राहंग्रहोपासना च न्यक्कृता, पौण्ड्रक-वासुदेवादौ यदुभिर् इव शुद्ध-भक्तैर् उपहास्यत्वात् । सालोक्य-सार्ष्टि-सारूप्य- [भ्प् ३.२९.११] इत्य्-आदिषु तत्-फलस्य हेयतया निर्देशात् । तद् उक्तं श्री-हनुमता को मूढो दासतां प्राप्य प्राभवं पदम् इच्छति इति । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य् निष्किञ्चनां भक्तिम् एव तादृश-भक्त-प्रशंसा-द्वारेण सर्वोर्ध्वम् उपदिशति, न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्य् अपि मया दत्तं कैवल्यम् अपुनर्-भवम् ॥ [भ्प् ११.२०.३४] टीका च - धीरा धीमन्तो यतो ममैकान्तिनो मय्य् एव प्रीति-युक्ताः । अतो मया दत्तम् अपि न गृह्णन्ति, किं पुनर् वक्तव्यं न वाञ्छन्तीत्य् अर्थः । अपुनर्-भवम् आत्यन्तिक-कैवल्यम् इत्य् एषा । ईदृशाम् एकान्तिनाम् एव परम-महिमा गारुडे -- ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यः सत्र-याजी विशिष्यते । सत्र-याजि-सहस्रेभ्यः सर्व-वेदान्त-पारगः ॥ सर्व-वेदान्त-वित्-कोट्यां विष्णु-भक्तो विशिष्यते । वैष्णवानां सहस्रेभ्यः एकान्त्य् एको विशिष्यते ॥ इति । यस्माद् एवं सर्वानन्दातिक्रम-लिङ्गेन परमानन्द-स्वरूपासौ भक्तिस् तस्मात् तत्र स्वभावत एव प्रवृत्तिर् गुणः । तथाभूताम् अपि तन्-माधुरीं स्वदोषेणानुभवितुम् असमर्थानां तु केवल-विधि-निषेध-सम्भव-गुण- दोष-दृष्ट्यैवप्रवृत्तिर् अपि पूर्वापेक्षया दोष एव । यथोक्तम् एतत् पूर्वाध्याये शमो मन्-निष्ठता-बुद्धिः [भ्प् ११.१९.३३] इत्य् आदौ, साक्षाद्- भक्तेर् अपि विधानाविधानयोर् गुण-दोषतां किं वर्णितेन बहुना [भ्प् ३.२९.११] इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्य गुण-दोष-दृशिर् दोषो गुणस् तूभय- वर्जितः [भ्प् ११.१९.४३] इति । अतएव लब्ध-तन्-माधुर्यानुभावनां तद्-विधि- निषेध-कृत-गुण-दोषौ नस् त एवेत्य् आह न मय्य् एकान्त-भक्तानां गुण- दोषोद्भवा गुणाः [भ्प् ११.२०.३६] । टीका च -- गुण-दोषैर् विहित-प्रतिषिद्धैर् उद्भवा येषां ते गुणाः पुण्य- पापादय इत्य् एषा । ॥ ११.२० ॥ श्री-भगवान् ॥ १७७ ॥

[176] tatra sāmmukhya-dvāra-bhūtasya karmaṇaḥ sākṣāt-sāmmukhya-rūpa-jñāna- bhakty-udaya-paryantatvāt svayam eva tābhyāṃ nyakkāraḥ | tatra sākṣāt- sāmmukhye ca nirviśeṣa-sāmmukhyaṃ jñānam | sa-viśeṣasyāpi tattvasya bhagavattvaṃ paramātmatvaṃ ceti mukhyam āvirbhāva-dvayam iti | sa-viśeṣa- sāmmukhya-rūpāyā bhaktes tu mukhyaṃ bheda-dvayaṃ ca bhagavan- niṣṭhatvaṃ paramātma-niṣṭhatvaṃ ca | tad etat trayaṃ tatra śrī-gītāsūktam | tatra akṣaraṃ brahma paramam [Gītā 8.3] ity akṣara-śabdena pūrvoktaṃ brahma | tat-sāmmukhya-rūpaṃ jñānātmakam upāsanaṃ cottaroktaṃ yathā - yad akṣaraṃ veda-vido vadanti [Gītā 8.11] ity ādi | yathā paramātmānam api puruṣaś cādhidaivatam [Gītā 8.4] iti, adhiyajño'ham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara [Gītā 8.4] iti ca, virāḍ vyaṣṭi-rūpādhiṣṭhāna-dvaya-bhedena bhinna- prāyam uktvā bhakti-rīti-dvayī tayor eka-prāyā darśitā | abhyāsa-yoga- yuktena [Gītā 8.8] ity-ādinaikā | kavi-purāṇam anuśāsitāram [Gītā 8.9] ity ādinānyā | tathā mat-śabdokta-śrī-kṛṣṇākhyasya bhagavad-bhakti-prakāśaś cāyam -- ananya-cetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nitya-yuktasya yoginaḥ || [Gītā 8.14] tad etat sāmmukhya-trayaṃ śrī-kapila-devenāpy uktam | jñāna-mātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān | dṛśy-ādibhiḥ pṛthag bhāvair bhagavān eka īyate || [BhP 3.32.26] iti | dṛśir jñānaṃ pṛthak paramparam anyādṛśo bhāvo bhāvanā | yeṣyu tathāvidhair jñānādibhir eka eva paripūrṇa-svarūpa-guṇaḥ paraṃ brahmeyate paramātmeyate bhagavāṃś ceyate | tatra jñānena para-brahmatayā jñāyate | bhakti-viśeṣeṇa paramātmatayā pūrṇayā bhaktyā bhagavattayeti jñeyam | para-brahmaṇaḥ svarūpa-lakṣaṇaṃ jñāna-mātram iti paramātmana īśvaraḥ pumān iti | bhagavato bhagavān ity eva | vivṛtaṃ caitat sāmmukhya-trayaṃ bhagavat-paramātma-sandarbhayoḥ | brahmaṇaḥ tathāpi bhūman [BhP 10.14.6] ity ādinā | paramātmanaḥ kecit svadehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṃ puruṣaṃ vasantam [BhP 2.2.8] ity ādinā | bhagavato bhakti-yogena manasi [BhP 1.7.4] ity ādinā ca | tathā ca yadyapi sāmmukhyatvenāviśiṣṭaṃ jñānādi-trayam api tad vaimukhya-pratiyogi bhavet | tathāpi (page 87) śreyaḥ-sṛtiṃ bhaktim udasya te vibho [BhP 10.14.4] ity ādinā bhaktiṃ vinā kevala-jñānasyākiñcitkaratvāt tatrāpi ca tasmān mad-bhakti-yuktasya [BhP 11.20.31] ity ādau bhaktes tan- nirapekṣatvāt yat karmabhir yat tapasā [BhP 11.20.32] ity ādāv ānusaṅgika- sarva-phalatvāc ca jñānam api nyakkṛtam | tato'vaśiṣṭāyāṃ sa-viśeṣopāsana-rūpāyāṃ, bhaktau ca śrī-viṣṇu-rūpam abahu-manyamānāḥ kecin nirākāreśvarasya vopāsanāṃ yāṃ manyante sāpi nyakkṛtāsti | yato hiraṇyakaśipor api nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥ [BhP 7.2.18] ity ādi-tad-vākyena yadṛcchayeśaḥ sṛjatīdam avyayaḥ [BhP 7.2.34] ity-ādi-tad- udāhṛtetihāsa-vākyena tat-kṛta-brahma-stavena ca brahma-jñānaṃ nirākāreśvara-jñānam anyākāreśvara-jñānaṃ tasyāstīti varṇyate | śrī-viṣṇau devatā-sāmānya-dṛṣṭer nindyate ca sa iti | tathānyatrāhaṃgrahopāsanā ca nyakkṛtā, pauṇḍraka-vāsudevādau yadubhir iva śuddha-bhaktair upahāsyatvāt | sālokya-sārṣṭi-sārūpya- [BhP 3.29.11] ity-ādiṣu tat-phalasya heyatayā nirdeśāt | tad uktaṃ śrī-hanumatā ko mūḍho dāsatāṃ prāpya prābhavaṃ padam icchati iti | tad etat sarvam abhiprety niṣkiñcanāṃ bhaktim eva tādṛśa-bhakta-praśaṃsā-dvāreṇa sarvordhvam upadiśati, na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama | vāñchanty api mayā dattaṃ kaivalyam apunar-bhavam || [BhP 11.20.34] ṭīkā ca - dhīrā dhīmanto yato mamaikāntino mayy eva prīti-yuktāḥ | ato mayā dattam api na gṛhṇanti, kiṃ punar vaktavyaṃ na vāñchantīty arthaḥ | apunar-bhavam ātyantika-kaivalyam ity eṣā | īdṛśām ekāntinām eva parama-mahimā gāruḍe -- brāhmaṇānāṃ sahasrebhyaḥ satra-yājī viśiṣyate | satra-yāji-sahasrebhyaḥ sarva-vedānta-pāragaḥ || sarva-vedānta-vit-koṭyāṃ viṣṇu-bhakto viśiṣyate | vaiṣṇavānāṃ sahasrebhyaḥ ekānty eko viśiṣyate || iti | yasmād evaṃ sarvānandātikrama-liṅgena paramānanda-svarūpāsau bhaktis tasmāt tatra svabhāvata eva pravṛttir guṇaḥ | tathābhūtām api tan-mādhurīṃ svadoṣeṇānubhavitum asamarthānāṃ tu kevala-vidhi-niṣedha-sambhava-guṇa- doṣa-dṛṣṭyaivapravṛttir api pūrvāpekṣayā doṣa eva | yathoktam etat pūrvādhyāye śamo man-niṣṭhatā-buddhiḥ [BhP 11.19.33] ity ādau, sākṣād- bhakter api vidhānāvidhānayor guṇa-doṣatāṃ kiṃ varṇitena bahunā [BhP 3.29.11] ity antena granthena pratipādya guṇa-doṣa-dṛśir doṣo guṇas tūbhaya- varjitaḥ [BhP 11.19.43] iti | ataeva labdha-tan-mādhuryānubhāvanāṃ tad-vidhi- niṣedha-kṛta-guṇa-doṣau nas ta evety āha na mayy ekānta-bhaktānāṃ guṇa- doṣodbhavā guṇāḥ [BhP 11.20.36] | ṭīkā ca -- guṇa-doṣair vihita-pratiṣiddhair udbhavā yeṣāṃ te guṇāḥ puṇya- pāpādaya ity eṣā | || 11.20 || śrī-bhagavān || 177 ||