Sections 286–297

[२८६] भूतादि-पूजा तु तत्-पूजाङ्गत्वे विहितापि न कर्तव्या । तद्-आवरण- देवतात्वाभावात् । निषिद्धं च तत्रैव - यक्षाणां च पिशाचानां मद्य-मांस-भुजां तथा । दिवौकसां तु भजनं सुरापान-समं स्मृतम् ॥ [पद्मप् ६.२५३.९५] इति । अतएवावश्यक-पूज्यानाम् अन्येषां तत्-स्वीकृतैर् अपि मद्यादिभिः पूजा निषिद्धा । यथा सङ्कर्षणादीनाम् । अथ पीठ-पूजायां येऽप्य् अधर्माद्या वर्तन्ते गुण-त्रयं च । तानि तु पाद्मोत्तर-खण्डे स्पष्टान्य् अपि न सन्ति । तथा स्वायम्भुवागमेऽपि । तस्मान् नादरणीयानि । केचित् तु नारद-पञ्चरात्र-दृष्ट्या तान्य् अन्यथैव व्याचक्षते । यथोक्तं तत्रैव - अधर्माद्य्-आद्य-चतुष्कं तु अश्रेयसि नियोजनम् इति अधार्मिकादिषु तत्-तद्-अन्तर्यामि-शक्तिर् अधर्माद्यम् इत्य् अर्थः । तथा पीठ-पूजायां भगवद्-धामे श्री-गुरु-पादुका-पूजनम् एवं सङ्गच्छते । यथा य एव भगवान् अत्र व्यष्टि-रूपतया भक्तावतारत्वेन श्री-गुरु-रूपो वर्तते, स एव तत्र समष्टि-रूपतया स्व- वाम-प्रदेशे साक्षाद्-अवतारत्वेनापि तद्-रूपो वर्तत इति । तथा -- (पगे १४९) ये चात्र श्री-रामाद्य्-उपासनायां ऐन्द्र-द्विविदादय आवरण-देवतास् ते तु तदीय-नित्य-धाम-गता नित्याः शुद्धाश् च ज्ञेयाः । यथाक्रूराघमर्षणे तेन श्री-प्रह्लादादयो दृष्टाः । य एव श्री-प्रह्लादः पृथ्वी-दोहनेऽपि वत्सोऽभूत्, तदानीं तज्-जन्माभावात् । चाक्षुष-मन्वन्तर एव हिरण्य-कशिपोर् जातत्वात् । अन्ये तु स्व-स्व-धाम्नि नित्य-प्राकट्यस्यैव श्री-रामादेः प्रपञ्च- प्राकाट्यावसरं प्राप्य तत्-साहाय्यार्थं नित्य-पार्षदम् ऐन्द्र-द्विविदादि- शक्त्यावेशिनो जीवाः सुग्रीवादि-भागवत-द्वेषि-बालि-प्रभृति=सम्बन्धाद् उत्तर-काले भगवद्-विद्वेषि-नरकासुरादि-सङ्गाच् च दुष्ट-भावा भवन्तीत्य् अवधेयम् । प्रपञ्च-लोक-मिश्रत्वेनैव प्राकट्य-सम्भवात् । अथ श्री-कृष्ण-गोकुलोपासनायाम् अपि यत् श्री-रुक्मिण्य्-आदीनाम् आवरणत्वं तत् तु तच्-छक्ति-विशेष-रूपाणां तासां विमलादीनाम् इवान्तर्धान- गतत्वेनैव । न तु तत्-तल्-लीला-गत-प्राकट्येनेति ज्ञेयम् । अतएव ध्याने ता नोक्ताः । केचित् तु रुक्मिण्य्-आदि-नामानि श्री-राधादि-नामान्तरत्वेनैव मन्यन्ते । यथा ते शङ्ख-चक्र-गदा-मुद्रादि-धारणं श्री-कृष्ण-चरण- चिह्नत्वेनैव स्वीकुर्वन्ति, यथा च द्वारान्तः-पार्श्वयोर् गङ्गा-यमुनयोः पूज्यमानयोर् गङ्गा श्री-गोवर्धने प्रसिद्धा मानस-गङ्गेति मन्यन्ते । तथा च विष्वक्सेनादयो भद्रसेनादय इति । श्री-कृष्ण-पीठ-पूजायां श्वेतद्वीप-क्षीर-समुद्र-पूजा च गोलोकाख्यस्य तद्-धाम्नोऽपि श्वेतद्वीपेति-नामत्वात् । कामधेनु-कोटि-निःसृत-दुग्ध-पर-विशेषस्य च तत्र स्थितत्वात् । यथोक्तं ब्रह्म-संहितायां तद्-वर्णनान्ते -- स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सु-महान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः । भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये ॥ इति । एवम् अन्यत्रापि ज्ञेयम् । तथा सोम-सूर्याग्नि-मण्डलान्य् अप्राकृतान्य् अतिशैत्य-ताप-गुण-परित्यागेनैव वर्तन्ते । तत्र सर्व-कल्याण-गुण- वस्तूनाम् एवाभिधानाय प्राकृत-निषेधात् । यथा नृसिंह-तापन्याम् - तद् वा एतत् परमं धाम मन्त्र-राजाध्यापकस्य यत्र न दुःखादि यत्र न सूर्यस् तपति यत्र न वायुर् वाति यत्र न चन्द्रमा भाति यत्र न नक्षत्राणि भान्ति यत्र नाग्निर् दहति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दोषः । [नृसिंहताप् ५.९] इत्य् आदि । तद् एवं कर्म-मिश्रत्वादि-निरसन-प्रसङ्ग-सङ्गत्या तत्-परिकरा व्याख्याताः । अथ तेषां शुद्ध-भक्तानां भूत-शुद्ध्य्-आदिकं यथामति व्याख्यायते । तत्र भूत-शुद्धिर् निजाभिलषित-भगवत्-सेवौपयिक-तत्-पार्षद-देह- भावना-पर्यन्तैव तत्-सेवैक-पुरुषार्थिभिः कार्या निजनुकुल्यत् । एवं यत्र यत्रात्मनो निजाभीष्ट-देवता-रूपत्वेन चिन्तनं विधीयते तत्र तत्रैव पार्षदत्वे ग्रहणं भाव्यम् । अहङ्ग्रहोपासनायाः शुद्ध- भक्तैर् द्विष्टत्वात् । ऐक्यं च तत्र साधारण्य-प्रायम् एव । तदीय-चिच्- छक्ति-वृत्ति-विशुद्ध-सत्त्वांश-विग्रहत्वात् पार्षदानाम् । (पगे १५०) अथ केशवादि-न्यासादीनां यत्राधमाङ्ग-विषयत्वं तत्र तन्-मूर्तिं ध्यात्वा तत्-तन्-मन्त्रांश् च जप्त्वैव तत्-तद्-अङ्ग-स्पर्श-मात्रं कुर्यात् । न तु तत्-तन्-मन्त्र-देवतास् तत्र तत्र न्यस्ता ध्यायेत् । भक्तानां तद्- अनौचित्यात् । अथ मुख्यं ध्यानं श्री-भगवद्-धाम-गतम् एव । हृदय-कमल- गतं तु योगि-मतम् । स्मरेद् वृन्दावने रम्ये इत्य् आद्य्-उक्तत्वात् । अतएव मानस-पूजा च तत्रैव चिन्तनीया । काम-गायत्री-ध्यानं च यत् सूर्य- मण्डले श्रूयते तत्रैव चिन्त्यम् । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतः इत्य् अत्रैव-कारात् । तत्र श्री-वृन्दावन-नाथः साक्षान् न तिष्ठति किन्तु तेजोमय-प्रतिमाकारेणैवेति । अथ बहिर् उपचारैर् अन्तः-पूजायां वेण्व्-आदि-पूजा तद्-अङ्ग-ज्योतिर्- विलीनाङ्गस्य स्वस्याङ्गे तानि भाव्यन्त इति पूर्व-हेतोर् एव । तथा मानसादि- पूजायां भूत-पूर्व-तत्-परिकर-लीला-संवलितत्वम् अपि न कल्पनामयं किन्तु यथार्थम् एव । यतस् तस्य प्राकट्य-समये लीलास् तत्-परिकराश् च ये प्रादुर्बभूवुस् तादृशाश् चाप्रकटम् अपि नित्यं तदीये धाम्नि सङ्ख्यातीता एव वर्तन्ते । असुरास् तु न तत्र चेतना किन्तु मन्त्रमय-तत्-प्रतिमा-निभा ज्ञेयाः । एवं विहारैः [भ्प् १०.१४.५७] इत्य् आदौ, निलायनैः सेतु-बन्धैर् मर्कट-प्लवनादिभिः [भ्प् १०.१४.५७] इतिवत् तत्-तल्-लीलानां नाना-प्रकाशैः कौतुकेनानुक्रियमाणत्वाद् भगवत्-सन्दर्भादौ हि तथा स-न्यायं दर्शितास्ति । अथ मानस-पूजा-माहात्म्यं यथा नारद-पञ्चरात्रे श्री-नारायण- वाक्यम् - अयं यो मानसो योगो जरा-व्याधि-भयापहः इत्य् आदौ - यश् चैतत् परया भक्त्या सकृत् कुर्यान् महामते । क्रमोदितेन विधिना तस्य तुष्याम्य् अहं मुने ॥ इति । एषा क्वचित् स्वतन्त्रापि भवति । मनोमय्यां मूर्तेर् अष्टमतया स्वातन्त्र्येण विधानात् - अर्चादौ हृदये वापि यथोपलब्धोपचारकैः [भ्प् ११.३.५१] इत्य् आविर्होत्र-वचनेन वा-शब्दात् । अथ पूजा-स्थानानि विचार्यन्ते । तानि च विविधानि । तत्र शालग्रामादिकं तत्- तद्-भगवद्-आकाराधिष्ठानम् इति चिन्त्यम् । आकार-वैलक्षण्यात् । शालग्राम-शिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः इत्य् आद्य्-उक्तेः । तत्र च स्वेष्टाकारस्यैव भगवतोऽधिष्ठानं सुष्ठु सिद्धि-करम् । तस्मिन्न् एवायत्नतस् तदीय-प्राकट्यात् । मूर्त्याभिमतयात्मनः [भ्प् ११.३.४९] इत्य् उक्तेः । श्री-कृष्णादीनां तु मथुरादि-क्षेत्रं महाधिष्ठानम् । मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः [भ्प् १.१०.२८] इत्य्-आद्य्-उक्तेः । तथा तत्- तन्-मन्त्र-ध्येय-वैभवत्वेन मथुरा-वृन्दावनादीनां श्री-गोपाल- तापन्यादौ प्रख्यातत्वात् । मथुरादि-क्षेत्राण्य् एवान्यत्राधिष्ठाने ध्यानेन प्रकाश्य तेषु भगवांश् चिन्त्यते । अथ श्रीमत्-प्रतिमायां तु तद्-आकारक-रूपतयैव चिन्तयन्ति आकारैक्यात् । शिला-बुद्धिः (पगे १५१) कृता किं वा प्रतिमायां हरेर् मया इति भावनान्तरे दोष-श्रवणाच् च । एवम् एव श्री-भगवता चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीव-मन्दिरम् [भ्प् ११.२७.१३] इत्य् उक्तम् । प्रतिष्ठा प्रतिमा जीवस्य जीवयितुः परमात्मनो मम मन्दिरं मद्-अङ्ग-प्रत्यङ्गैर् एकाकारतास्पदम् इत्य् अर्थः । यद् वा प्रतिष्ठा-लक्षणेन कर्मणा पूर्वोक्ता प्रतिमा मम तद्- आस्पदं भवतीत्य् अर्थः । तथा च श्री-हयशीर्ष-पञ्चरात्रे श्री-मूर्ति- प्रतिष्ठा-प्रसङ्गे विष्णो सन्निहितो भव इति सान्निध्य-करण-मन्त्र- विशेषानन्तरं मन्त्रान्तरम् -- यच् च ते परमं तत्त्वं यच् च ज्ञान-मयं वपुः । तत् सर्वम् एकतो लीनम् अस्मिन् देहे विबुध्यताम् ॥ इति । अथवा जीव-मन्दिरं सर्व-जीवानां परमाश्रयः साक्षाद् भगवान् एव प्रतिष्ठेत्य् अर्थः । परमोपासकाश् च साक्षात् परमेश्वरत्वेनैव तां पश्यन्ति । भेद-स्फूर्तेर् भक्ति-विच्छेदकत्वात् तथैव ह्य् उचितम् । इत्थम् एवोक्तं भगवता - वस्त्रोपवीताभरण- पत्र-स्रग्-गन्ध-लेपनैः । अलङ्कुर्वीत स-प्रेम मद्-भक्तो मां यथोचितम् ॥ [भ्प् ११.२७.२८] इत्य् अत्र माम् इति स-प्रेमेति च । अतएव विष्णुधर्मे ताम् अधिकृत्य अम्बरीषं प्रति श्री-विष्णु-वाक्यम् - तस्यां चित्तं समावेश्य त्यज चान्यान् व्यापाश्रयान् । पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी ॥ गच्छंस् तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जंस् ताम् एवाग्रे च पृष्ठतः । उपर्य्-अधस् तथा पार्श्वे चित्नयंस् ताम् अथात्मनः ॥ इत्य् आदि । अतएव तत्-पूजायाम् आवाहनादिकम् इत्थं व्याख्यातम् आगमे - आवाहनं चादरेण सम्मुखीकरणं प्रभोः । भक्त्या निवेशनं तस्य संस्थापनम् उदाहृतम् ॥ तवास्मीति तदीयत्व-दर्शनं सन्निधापनम् । क्रिया-समाप्ति-पर्यन्त-स्थापनं सन्निबोधनम् ॥ सकलीकरणं प्रोक्तं तत्-सर्वाङ्ग-प्रकाशनम् ॥ इति । अत्र शूद्रादि-पूजितार्चा-पूजा-निषेध-वचनम् अवैष्णव-शूद्रादि-परम् एव - न शूद्रा भगवद्-भक्तास् ते तु भागवता नराः । सर्व-वर्णेषु ते शूद्रा ये न भक्ता जनार्दने ॥ इत्य् उक्तेः । अथ सप्तमे पात्रम् [भ्प् ७.१४.२८] इत्य् आदौ श्री-नारदोक्तौ अधिष्ठान- विचारे श्रीमद्-अर्चातोऽपि यः पूरुष-मात्रातिशयस् तत्रापि ज्ञानिनः, स च कैवल्य-कामो भक्त्य्-आश्रयः, तस्मिन् प्रकरणे ज्ञान-निष्ठाय देयानि [भ्प् ७.२५.१] इत्य् उपसंहारे ज्ञानिन एव दान-पात्रत्वेन पर्मोत्कर्षोक्तेः । अन्यत्र तु न मे भक्तश् चतुर्वेदी, नायं सुखापो भगवान् इत्य् आदौ, मुक्तानाम् अपि सिद्धानाम् [भ्प् ६.१४.४] इत्य् आदौ च भक्तस्यैव ततोऽप्य् उत्कर्षः । किम् उत तद्-उपास्यायाः श्रीमद्-अर्चायाः । अतएव ताम् उद्दिश्योक्तं - नानुव्रजति यो मोहात् [भ्प् ६.१४.४] इत्य् आदि । तथापि पात्रम् इत्य् आदीनाम् अर्थोऽपि क्रमेण दर्श्यते - (पगे १५२) पात्रं त्व् अत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्र-वित्तमैः । हरिर् एवैक उर्वीश यन्-मयं वै चराचरम् ॥ देवर्ष्य्-अर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन् यद् अग्र-पूजायां मतः पात्रतयाच्युतः ॥ [भ्प् ७.१४.३४-३५]

[286] bhūtādi-pūjā tu tat-pūjāṅgatve vihitāpi na kartavyā | tad-āvaraṇa- devatātvābhāvāt | niṣiddhaṃ ca tatraiva - yakṣāṇāṃ ca piśācānāṃ madya-māṃsa-bhujāṃ tathā | divaukasāṃ tu bhajanaṃ surāpāna-samaṃ smṛtam || [PadmaP 6.253.95] iti | ataevāvaśyaka-pūjyānām anyeṣāṃ tat-svīkṛtair api madyādibhiḥ pūjā niṣiddhā | yathā saṅkarṣaṇādīnām | atha pīṭha-pūjāyāṃ ye'py adharmādyā vartante guṇa-trayaṃ ca | tāni tu pādmottara-khaṇḍe spaṣṭāny api na santi | tathā svāyambhuvāgame'pi | tasmān nādaraṇīyāni | kecit tu nārada-pañcarātra-dṛṣṭyā tāny anyathaiva vyācakṣate | yathoktaṃ tatraiva - adharmādy-ādya-catuṣkaṃ tu aśreyasi niyojanam iti adhārmikādiṣu tat-tad-antaryāmi-śaktir adharmādyam ity arthaḥ | tathā pīṭha-pūjāyāṃ bhagavad-dhāme śrī-guru-pādukā-pūjanam evaṃ saṅgacchate | yathā ya eva bhagavān atra vyaṣṭi-rūpatayā bhaktāvatāratvena śrī-guru-rūpo vartate, sa eva tatra samaṣṭi-rūpatayā sva- vāma-pradeśe sākṣād-avatāratvenāpi tad-rūpo vartata iti | tathā -- (page 149) ye cātra śrī-rāmādy-upāsanāyāṃ aindra-dvividādaya āvaraṇa-devatās te tu tadīya-nitya-dhāma-gatā nityāḥ śuddhāś ca jñeyāḥ | yathākrūrāghamarṣaṇe tena śrī-prahlādādayo dṛṣṭāḥ | ya eva śrī-prahlādaḥ pṛthvī-dohane'pi vatso'bhūt, tadānīṃ taj-janmābhāvāt | cākṣuṣa-manvantara eva hiraṇya-kaśipor jātatvāt | anye tu sva-sva-dhāmni nitya-prākaṭyasyaiva śrī-rāmādeḥ prapañca- prākāṭyāvasaraṃ prāpya tat-sāhāyyārthaṃ nitya-pārṣadam aindra-dvividādi- śaktyāveśino jīvāḥ sugrīvādi-bhāgavata-dveṣi-bāli-prabhṛti=sambandhād uttara-kāle bhagavad-vidveṣi-narakāsurādi-saṅgāc ca duṣṭa-bhāvā bhavantīty avadheyam | prapañca-loka-miśratvenaiva prākaṭya-sambhavāt | atha śrī-kṛṣṇa-gokulopāsanāyām api yat śrī-rukmiṇy-ādīnām āvaraṇatvaṃ tat tu tac-chakti-viśeṣa-rūpāṇāṃ tāsāṃ vimalādīnām ivāntardhāna- gatatvenaiva | na tu tat-tal-līlā-gata-prākaṭyeneti jñeyam | ataeva dhyāne tā noktāḥ | kecit tu rukmiṇy-ādi-nāmāni śrī-rādhādi-nāmāntaratvenaiva manyante | yathā te śaṅkha-cakra-gadā-mudrādi-dhāraṇaṃ śrī-kṛṣṇa-caraṇa- cihnatvenaiva svīkurvanti, yathā ca dvārāntaḥ-pārśvayor gaṅgā-yamunayoḥ pūjyamānayor gaṅgā śrī-govardhane prasiddhā mānasa-gaṅgeti manyante | tathā ca viṣvaksenādayo bhadrasenādaya iti | śrī-kṛṣṇa-pīṭha-pūjāyāṃ śvetadvīpa-kṣīra-samudra-pūjā ca golokākhyasya tad-dhāmno'pi śvetadvīpeti-nāmatvāt | kāmadhenu-koṭi-niḥsṛta-dugdha-para-viśeṣasya ca tatra sthitatvāt | yathoktaṃ brahma-saṃhitāyāṃ tad-varṇanānte -- sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ | bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye || iti | evam anyatrāpi jñeyam | tathā soma-sūryāgni-maṇḍalāny aprākṛtāny atiśaitya-tāpa-guṇa-parityāgenaiva vartante | tatra sarva-kalyāṇa-guṇa- vastūnām evābhidhānāya prākṛta-niṣedhāt | yathā nṛsiṃha-tāpanyām - tad vā etat paramaṃ dhāma mantra-rājādhyāpakasya yatra na duḥkhādi yatra na sūryas tapati yatra na vāyur vāti yatra na candramā bhāti yatra na nakṣatrāṇi bhānti yatra nāgnir dahati yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na doṣaḥ | [NṛsiṃhaTāp 5.9] ity ādi | tad evaṃ karma-miśratvādi-nirasana-prasaṅga-saṅgatyā tat-parikarā vyākhyātāḥ | atha teṣāṃ śuddha-bhaktānāṃ bhūta-śuddhy-ādikaṃ yathāmati vyākhyāyate | tatra bhūta-śuddhir nijābhilaṣita-bhagavat-sevaupayika-tat-pārṣada-deha- bhāvanā-paryantaiva tat-sevaika-puruṣārthibhiḥ kāryā nijanukulyat | evaṃ yatra yatrātmano nijābhīṣṭa-devatā-rūpatvena cintanaṃ vidhīyate tatra tatraiva pārṣadatve grahaṇaṃ bhāvyam | ahaṅgrahopāsanāyāḥ śuddha- bhaktair dviṣṭatvāt | aikyaṃ ca tatra sādhāraṇya-prāyam eva | tadīya-cic- chakti-vṛtti-viśuddha-sattvāṃśa-vigrahatvāt pārṣadānām | (page 150) atha keśavādi-nyāsādīnāṃ yatrādhamāṅga-viṣayatvaṃ tatra tan-mūrtiṃ dhyātvā tat-tan-mantrāṃś ca japtvaiva tat-tad-aṅga-sparśa-mātraṃ kuryāt | na tu tat-tan-mantra-devatās tatra tatra nyastā dhyāyet | bhaktānāṃ tad- anaucityāt | atha mukhyaṃ dhyānaṃ śrī-bhagavad-dhāma-gatam eva | hṛdaya-kamala- gataṃ tu yogi-matam | smared vṛndāvane ramye ity ādy-uktatvāt | ataeva mānasa-pūjā ca tatraiva cintanīyā | kāma-gāyatrī-dhyānaṃ ca yat sūrya- maṇḍale śrūyate tatraiva cintyam | goloka eva nivasaty akhilātma-bhūtaḥ ity atraiva-kārāt | tatra śrī-vṛndāvana-nāthaḥ sākṣān na tiṣṭhati kintu tejomaya-pratimākāreṇaiveti | atha bahir upacārair antaḥ-pūjāyāṃ veṇv-ādi-pūjā tad-aṅga-jyotir- vilīnāṅgasya svasyāṅge tāni bhāvyanta iti pūrva-hetor eva | tathā mānasādi- pūjāyāṃ bhūta-pūrva-tat-parikara-līlā-saṃvalitatvam api na kalpanāmayaṃ kintu yathārtham eva | yatas tasya prākaṭya-samaye līlās tat-parikarāś ca ye prādurbabhūvus tādṛśāś cāprakaṭam api nityaṃ tadīye dhāmni saṅkhyātītā eva vartante | asurās tu na tatra cetanā kintu mantramaya-tat-pratimā-nibhā jñeyāḥ | evaṃ vihāraiḥ [BhP 10.14.57] ity ādau, nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭa-plavanādibhiḥ [BhP 10.14.57] itivat tat-tal-līlānāṃ nānā-prakāśaiḥ kautukenānukriyamāṇatvād bhagavat-sandarbhādau hi tathā sa-nyāyaṃ darśitāsti | atha mānasa-pūjā-māhātmyaṃ yathā nārada-pañcarātre śrī-nārāyaṇa- vākyam - ayaṃ yo mānaso yogo jarā-vyādhi-bhayāpahaḥ ity ādau - yaś caitat parayā bhaktyā sakṛt kuryān mahāmate | kramoditena vidhinā tasya tuṣyāmy ahaṃ mune || iti | eṣā kvacit svatantrāpi bhavati | manomayyāṃ mūrter aṣṭamatayā svātantryeṇa vidhānāt - arcādau hṛdaye vāpi yathopalabdhopacārakaiḥ [BhP 11.3.51] ity āvirhotra-vacanena vā-śabdāt | atha pūjā-sthānāni vicāryante | tāni ca vividhāni | tatra śālagrāmādikaṃ tat- tad-bhagavad-ākārādhiṣṭhānam iti cintyam | ākāra-vailakṣaṇyāt | śālagrāma-śilā yatra tatra sannihito hariḥ ity ādy-ukteḥ | tatra ca sveṣṭākārasyaiva bhagavato'dhiṣṭhānaṃ suṣṭhu siddhi-karam | tasminn evāyatnatas tadīya-prākaṭyāt | mūrtyābhimatayātmanaḥ [BhP 11.3.49] ity ukteḥ | śrī-kṛṣṇādīnāṃ tu mathurādi-kṣetraṃ mahādhiṣṭhānam | mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ [BhP 1.10.28] ity-ādy-ukteḥ | tathā tat- tan-mantra-dhyeya-vaibhavatvena mathurā-vṛndāvanādīnāṃ śrī-gopāla- tāpanyādau prakhyātatvāt | mathurādi-kṣetrāṇy evānyatrādhiṣṭhāne dhyānena prakāśya teṣu bhagavāṃś cintyate | atha śrīmat-pratimāyāṃ tu tad-ākāraka-rūpatayaiva cintayanti ākāraikyāt | śilā-buddhiḥ (page 151) kṛtā kiṃ vā pratimāyāṃ harer mayā iti bhāvanāntare doṣa-śravaṇāc ca | evam eva śrī-bhagavatā calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīva-mandiram [BhP 11.27.13] ity uktam | pratiṣṭhā pratimā jīvasya jīvayituḥ paramātmano mama mandiraṃ mad-aṅga-pratyaṅgair ekākāratāspadam ity arthaḥ | yad vā pratiṣṭhā-lakṣaṇena karmaṇā pūrvoktā pratimā mama tad- āspadaṃ bhavatīty arthaḥ | tathā ca śrī-hayaśīrṣa-pañcarātre śrī-mūrti- pratiṣṭhā-prasaṅge viṣṇo sannihito bhava iti sānnidhya-karaṇa-mantra- viśeṣānantaraṃ mantrāntaram -- yac ca te paramaṃ tattvaṃ yac ca jñāna-mayaṃ vapuḥ | tat sarvam ekato līnam asmin dehe vibudhyatām || iti | athavā jīva-mandiraṃ sarva-jīvānāṃ paramāśrayaḥ sākṣād bhagavān eva pratiṣṭhety arthaḥ | paramopāsakāś ca sākṣāt parameśvaratvenaiva tāṃ paśyanti | bheda-sphūrter bhakti-vicchedakatvāt tathaiva hy ucitam | ittham evoktaṃ bhagavatā - vastropavītābharaṇa- patra-srag-gandha-lepanaiḥ | alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṃ yathocitam || [BhP 11.27.28] ity atra mām iti sa-premeti ca | ataeva viṣṇudharme tām adhikṛtya ambarīṣaṃ prati śrī-viṣṇu-vākyam - tasyāṃ cittaṃ samāveśya tyaja cānyān vyāpāśrayān | pūjitā saiva te bhaktyā dhyātā caivopakāriṇī || gacchaṃs tiṣṭhan svapan bhuñjaṃs tām evāgre ca pṛṣṭhataḥ | upary-adhas tathā pārśve citnayaṃs tām athātmanaḥ || ity ādi | ataeva tat-pūjāyām āvāhanādikam itthaṃ vyākhyātam āgame - āvāhanaṃ cādareṇa sammukhīkaraṇaṃ prabhoḥ | bhaktyā niveśanaṃ tasya saṃsthāpanam udāhṛtam || tavāsmīti tadīyatva-darśanaṃ sannidhāpanam | kriyā-samāpti-paryanta-sthāpanaṃ sannibodhanam || sakalīkaraṇaṃ proktaṃ tat-sarvāṅga-prakāśanam || iti | atra śūdrādi-pūjitārcā-pūjā-niṣedha-vacanam avaiṣṇava-śūdrādi-param eva - na śūdrā bhagavad-bhaktās te tu bhāgavatā narāḥ | sarva-varṇeṣu te śūdrā ye na bhaktā janārdane || ity ukteḥ | atha saptame pātram [BhP 7.14.28] ity ādau śrī-nāradoktau adhiṣṭhāna- vicāre śrīmad-arcāto'pi yaḥ pūruṣa-mātrātiśayas tatrāpi jñāninaḥ, sa ca kaivalya-kāmo bhakty-āśrayaḥ, tasmin prakaraṇe jñāna-niṣṭhāya deyāni [BhP 7.25.1] ity upasaṃhāre jñānina eva dāna-pātratvena parmotkarṣokteḥ | anyatra tu na me bhaktaś caturvedī, nāyaṃ sukhāpo bhagavān ity ādau, muktānām api siddhānām [BhP 6.14.4] ity ādau ca bhaktasyaiva tato'py utkarṣaḥ | kim uta tad-upāsyāyāḥ śrīmad-arcāyāḥ | ataeva tām uddiśyoktaṃ - nānuvrajati yo mohāt [BhP 6.14.4] ity ādi | tathāpi pātram ity ādīnām artho'pi krameṇa darśyate - (page 152) pātraṃ tv atra niruktaṃ vai kavibhiḥ pātra-vittamaiḥ | harir evaika urvīśa yan-mayaṃ vai carācaram || devarṣy-arhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu | rājan yad agra-pūjāyāṃ mataḥ pātratayācyutaḥ || [BhP 7.14.34-35]

[२८७] तत्र राजसूये -- जीव-राशिभिर् आकीर्ण [भ्प् ७.१४.३६] इत्य् आदि ।

[287] tatra rājasūye -- jīva-rāśibhir ākīrṇa [BhP 7.14.36] ity ādi |

[२८८] सर्वेषाम् जीवानाम् आत्मनश् च तर्पण-रूपा सैव भवतीत्य् अर्थः -- पुराण्य् अनेन [भ्प् ७.१४.३७] इत्य् आदि ।

[288] sarveṣām jīvānām ātmanaś ca tarpaṇa-rūpā saiva bhavatīty arthaḥ -- purāṇy anena [BhP 7.14.37] ity ādi |

[२८९] जीवेन जीवयित्वा जीवान्तर्यामि-रूपेणेत्य् अर्थः -- तेष्व् एव भगवान् [भ्प् ७.१४.३८] इत्य् आदि । तस्मात् तारतम्य-वर्तनात् पुरुषः प्रायो मनुष्यः पात्रम् । तत्र ज्ञानादिकं विशिष्टम् इति भगवद्-वर्तनस्यातिशयात् । तत्रापि आत्मा यावान् यथा ज्ञानादि-परिमाणादिकस् तथासौ पात्रम् इत्य् अर्थः ।

[289] jīvena jīvayitvā jīvāntaryāmi-rūpeṇety arthaḥ -- teṣv eva bhagavān [BhP 7.14.38] ity ādi | tasmāt tāratamya-vartanāt puruṣaḥ prāyo manuṣyaḥ pātram | tatra jñānādikaṃ viśiṣṭam iti bhagavad-vartanasyātiśayāt | tatrāpi ātmā yāvān yathā jñānādi-parimāṇādikas tathāsau pātram ity arthaḥ |

[२९०] एवं स्थितेऽपि कालेनोपासक-दोषोत्पत्तौ सत्यां भेद-दृष्ट्या विशिष्टम् अधिष्ठानान्तरं प्रकाशितम् इत्य् आह - दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणाम् अवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेर् अर्चा क्रियायै कविभिः कृता ॥ [भ्प् ७.१४.३८] मिथोऽवज्ञानम् असम्मानंस् तस्मिन्न् आत्मा बुद्धिर् येषां भावं दृष्ट्वा क्रियायै पूजाद्य्-अर्थम् अर्चा कृता तत्-परिचर्या-मार्ग-दर्शनाय सा प्रकाशितेत्य् अर्थः । एतेन तादृश-दोष-युक्तेष्व् अपि कार्य-साधकत्वात् श्रीमद्-अर्चाया आधिक्यम् एव व्यञ्जितम् । प्रतिमा स्वल्प-बुद्धीनाम् इत्य् अत्र च अल्प-बुद्धीनाम् अपीत्य् अर्थः । नृसिंह-पुरानादौ ब्रह्माम्बरीषादीनाम् अपि तत्-पूजा-श्रवणात् ।

[290] evaṃ sthite'pi kālenopāsaka-doṣotpattau satyāṃ bheda-dṛṣṭyā viśiṣṭam adhiṣṭhānāntaraṃ prakāśitam ity āha - dṛṣṭvā teṣāṃ mitho nṛṇām avajñānātmatāṃ nṛpa | tretādiṣu harer arcā kriyāyai kavibhiḥ kṛtā || [BhP 7.14.38] mitho'vajñānam asammānaṃs tasminn ātmā buddhir yeṣāṃ bhāvaṃ dṛṣṭvā kriyāyai pūjādy-artham arcā kṛtā tat-paricaryā-mārga-darśanāya sā prakāśitety arthaḥ | etena tādṛśa-doṣa-yukteṣv api kārya-sādhakatvāt śrīmad-arcāyā ādhikyam eva vyañjitam | pratimā svalpa-buddhīnām ity atra ca alpa-buddhīnām apīty arthaḥ | nṛsiṃha-purānādau brahmāmbarīṣādīnām api tat-pūjā-śravaṇāt |

[२९१] ततोऽर्चायां [भ्प् ७.१४.४०] । तत एवं प्रभावात् । केचिद् इत्य् अधिष्ठान- वैशिष्ट्येन पूर्वतोऽप्य् उत्तम-साधन-तत्-परा इत्य् अर्थः । नन्व् अवज्ञावद् द्वेषेऽपि सिद्धिः स्याद् इत्य् आशङ्क्यातिप्रसङ्ग-वारणेच्छया प्रस्तुत-पुरुष- रूपाधिष्ठानादर-रक्षेच्छया च तं वारयति उपास्तापि इति ।

[291] tato'rcāyāṃ [BhP 7.14.40] | tata evaṃ prabhāvāt | kecid ity adhiṣṭhāna- vaiśiṣṭyena pūrvato'py uttama-sādhana-tat-parā ity arthaḥ | nanv avajñāvad dveṣe'pi siddhiḥ syād ity āśaṅkyātiprasaṅga-vāraṇecchayā prastuta-puruṣa- rūpādhiṣṭhānādara-rakṣecchayā ca taṃ vārayati upāstāpi iti |

[२९२] अथ पुरुषेषु पूर्वोक्त-विशेषं जात्य्-आदिना विवृणोति -- पुरुषेष्व् अपि [भ्प् ७.१४.४१] इति । यो धत्ते तं सुपात्रं विदुः ।

[292] atha puruṣeṣu pūrvokta-viśeṣaṃ jāty-ādinā vivṛṇoti -- puruṣeṣv api [BhP 7.14.41] iti | yo dhatte taṃ supātraṃ viduḥ |

[२९३] पूर्वोक्तं ब्राह्मण-रूपं पात्रम् एव स्तौति -- नन्व् अस्य [भ्प् ७.१४.४२] इत्य् आदिना । जगद्-आत्मनो जगति लोक-सङ्ग्रह-धर्माधि-प्रवर्तनेन तन्- नियन्तुर् इत्य् अर्थः । दैवतं पूज्यत्वेन दर्शितम् । ॥ ७.१४ ॥ श्री-नारदो युधिष्ठिरम् ॥ २८६-२९३ ॥

[293] pūrvoktaṃ brāhmaṇa-rūpaṃ pātram eva stauti -- nanv asya [BhP 7.14.42] ity ādinā | jagad-ātmano jagati loka-saṅgraha-dharmādhi-pravartanena tan- niyantur ity arthaḥ | daivataṃ pūjyatvena darśitam | || 7.14 || śrī-nārado yudhiṣṭhiram || 286-293 ||

[२९४] अथ तद्-अनन्तराध्यायस्यादाव् एव तेषु सर्वोत्कृष्टम् आह द्वाभ्याम् -- कर्म-निष्ठाः [भ्प् ७.१५.१] इत्य् आदि । अनेन यथात्र मुमुक्षु-प्रभृतीनां ज्ञानि-पूजैव मुख्या, पुरुषान्तर- पूजा तु तद्-अभाव एव तथा प्रेम-भक्ति-कामानां प्रेम-भक्त-पूजा ज्ञेया । ततः प्रेम-भक्तानाम् अपि यच् चित्तस्य परमाश्रय-रूपं (पगे १५३) तद् अभिव्यक्तेः सुतराम् एवार्चाया आधिक्यम् अपि । एवं तद्-आश्रय-रूपस्य विलक्षण-प्रकाश-स्थानत्वाद् एव श्री-विष्णोर् व्यापकत्वेऽपि शालग्रामादिषु निर्धारणम् । तच् च पुरुषवन् नान्तर्यामि-दृष्ट्य्-अपेक्षम् । किन्तु स्वभाव-निर्देश-परम् एव । तन्-निवास-क्षेत्रादीनां महा- तीर्थत्वापादनादिना कीकटादीनाम् अपि कृतार्तह्त्व-कथनात् । तथा च स्कान्दे - शालग्राम-शिला यत्र तत्-तीर्थं योजन-त्रयम् । तत्र दानं जपो होमः सर्वं कोटि-गुणं भवेत् ॥ पाद्मे - शालग्राम-समीपे तु क्रोश-मात्रं समन्ततः । कीकटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठ-भुवनं नरः ॥ इति । तस्माद् अर्चाया आधिक्यम् एव हि स्थितम् । ॥ ७.१५ ॥ श्री-नारदो युधिष्ठिरम् ॥ २९४ ॥

[294] atha tad-anantarādhyāyasyādāv eva teṣu sarvotkṛṣṭam āha dvābhyām -- karma-niṣṭhāḥ [BhP 7.15.1] ity ādi | anena yathātra mumukṣu-prabhṛtīnāṃ jñāni-pūjaiva mukhyā, puruṣāntara- pūjā tu tad-abhāva eva tathā prema-bhakti-kāmānāṃ prema-bhakta-pūjā jñeyā | tataḥ prema-bhaktānām api yac cittasya paramāśraya-rūpaṃ (page 153) tad abhivyakteḥ sutarām evārcāyā ādhikyam api | evaṃ tad-āśraya-rūpasya vilakṣaṇa-prakāśa-sthānatvād eva śrī-viṣṇor vyāpakatve'pi śālagrāmādiṣu nirdhāraṇam | tac ca puruṣavan nāntaryāmi-dṛṣṭy-apekṣam | kintu svabhāva-nirdeśa-param eva | tan-nivāsa-kṣetrādīnāṃ mahā- tīrthatvāpādanādinā kīkaṭādīnām api kṛtārtahtva-kathanāt | tathā ca skānde - śālagrāma-śilā yatra tat-tīrthaṃ yojana-trayam | tatra dānaṃ japo homaḥ sarvaṃ koṭi-guṇaṃ bhavet || pādme - śālagrāma-samīpe tu krośa-mātraṃ samantataḥ | kīkaṭe'pi mṛto yāti vaikuṇṭha-bhuvanaṃ naraḥ || iti | tasmād arcāyā ādhikyam eva hi sthitam | || 7.15 || śrī-nārado yudhiṣṭhiram || 294 ||

[२९५] अथाधिष्ठानन्तराणि चैवम् । यथा - सूर्योऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम् । भूर् आत्मा सर्व-भूतानि भद्र पूजा-पदानि मे ॥ सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवसादिना ॥ वैष्णवे बन्धु-सत्-कृत्या हृदि खे ध्यान-निष्ठया । वायौ मुख्य-धिया तोये द्रव्यैस् तोय-पुरः-सरैः ॥ स्थण्डिले मन्त्र-हृदयैर् भोगैर् आत्मानम् आत्मनि । क्षेत्र-ज्ञं सर्व-भूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद्-रूपं शङ्ख-चक्र-गदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्-भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः ॥ [भ्प् ११.११.४२-४६] टीका च - इदानीम् एकादश पूजाधिष्ठानान्य् आह सूर्य इति । हे भद्र ! अधिष्ठान-भेदेन पूजा-साधन-भेदम् आह सूर्य इति त्रिभिः । त्रय्या विद्यया सूक्तैर् उपस्थानादिना । अङ्ग हे उद्धव ! मुख्य-धिया प्राण- दृष्ट्या । तोये तोयादिभिर् द्रव्यैस् तर्पणादिना । स्थण्डिले भुवि । मन्त्र- हृदयै रहस्य-मन्त्र-न्यासैः । सर्वाधिष्ठानेषु ध्येयम् आह धिष्णेष्व् एतेष्व् इति । इति अनेन प्रकारेण एष धिस्ण्येषु । इत्य् एषा । अत्र सर्वत्र चतुर्भुजस्यैवानुसन्धाने सत्य् अपि द्विधा गतिः । एकाधिष्ठान-परिचर्यैवाधिष्ठातुर् उपासना-लक्षणा । मन्दिर- लेपनादिना तद्-अधिष्ठातृ-प्रतिष्ठाया इव । यथा वैष्णवे बन्धु-सत्- कृत्या गोष्व् अङ्ग यवसादिनेत्य् आदि । यतो बन्धु-सत्कारो वैष्णव-विषयक ईश्वरे तु प्रभु-भाव उपदिश्यते । ईश्वरे तद्-अधीनेषु [भ्प् ११.२.४४] इत्य् आदौ । तथा गो-सम्प्रदानकम् एव यवसादि-भोजन-दानं युज्यते । न तु श्री-चतुर्भुज-सम-प्रदानकम् अभक्ष्यत्वात् । यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चाति-प्रियम् आत्मनः । तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ [भ्प् ११.११.४१] इति तत्र च पूर्वम् उक्तम् । अन्या तु साक्षाद् अधिष्ठातुर् उपासना-लक्षणा । यथा हृदि खे ध्यान-निष्ठया तोये द्रव्यैस् तोय-पुरस्कृतैर् इत्य् आदि । अत्राग्न्य्-आदौ तद्-अन्तर्यामि-रूपस्यैव चिन्तनं कार्यम् । न जातु निज-प्रेम-सेवा-विशेषाश्रय-स्वाभीष्ट-रूप-विशेषस्य । स तु सर्वथा परम-सुकुमारत्वादि-बुद्धि-जनितया प्रीत्यैव सेवनीयः । यथोक्तं श्री-भगवतैव - वस्त्रोपवीताभरणैः [भ्प् ११.२७.२९] (पगे १५४) इत्य् आदि । तेषां यथा-भक्ति-रीत्या परमेश्वरस्यापि तथा-भावः श्रूयते । यथा नारदीये - भक्ति-ग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर् धरणी-धर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ तस्माद् विप्राः सदा भक्तिः कर्तव्या चक्र-पाणिनः । जनेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा भवेत् ॥ [नार्प् २.३.३-४] इति । अत्र दृष्टान्त उपजीव्यः । वैपरीत्ये दोषश् च । यथा ग्रीष्मे जलस्य पूजा प्रशस्ता वर्षासु निन्दिता । यद् उक्तं गारुडे - शुचि-शुक्र-गते काले येऽर्चयिष्यन्ति केशवम् । जलस्थं विविधैः पुष्पैर् मुच्यन्ते यम-ताडनात् ॥ धनागमे प्रकुर्वन्ति जलस्थं वै जनार्दनम् । ये जना नृपति-श्रेष्ठ तेषां वै नरकं ध्रुवम् ॥ इति । एवम् अन्यत्रापि परिचर्या-विधौ तद्-देश-काल-सुखदानि शतशो विहितानि । तद्-विपरीतानि निषिद्धानि च । विष्णु-यामले - विष्णोः सर्व-र्तु-चर्याम् इति । अतएवोक्तं यद् यद् इष्टतमो लोके [भ्प् ११.११.४०] इत्य् आदि । तत्र तत्रेष्ट- मन्त्र-ध्यान-स्थलं च सर्वर्तु-मुख-मय-मनोहर-रूप-रस-गन्ध- स्पर्श-शब्द-मयत्वेनैव ध्यातुं विहितम् अस्ति । अन्यथा तत्-तद्-आग्रहस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तस्माद् अग्न्य्-आदौ तत्-तद्-अन्तर्यामि-रूप एव भाव्य इति स्थितम् । ॥ ११.११ ॥ श्री-भगवान् ॥ २९५ ॥ [२९६-२९७] अथ नैवेद्यार्पण-प्रसङ्गे यः क्रम-दीपिका-दर्शितो निरुद्ध- नामात्मको मन्त्रस् तस्य स्थाने श्री-कृष्णैकान्तिक-भक्तास् तु तन्-मूल- मन्त्रम् एवेच्छन्ति । तथा यच् च तन्-मुख-ज्योतिर्-अनुगतत्वेन ध्यातुं विधीयते, तत् तु भोजन-समये तन्-मुख-प्रसादम् एव मन्यन्ते । भोजनं तु यथा लोक-सिद्धम् एव नर-लीलात्वात् श्री-कृष्णस्य । अथ जपे मन्त्रार्थस्य नानात्वेऽपि पुरुषार्थानुकूल एवासौ चिन्त्यः । यथा श्रीमद्-अष्टाक्षरादाव् आत्मनिवेदन-लक्षण-चतुर्थ्याद्य-भाववति मन्त्रे तद्-अनुसन्धानेनएति । एवम् अन्येऽपि पूजा-विधयो यथायथं योजनीयाः । शुद्ध-भक्ति-सिद्ध्य्-अर्थं सर्वासां भक्तीनाम् एव शुद्धत्वाशुद्धत्व- रूपेण द्विविधो हि भेदः सम्मत इति । तद् एतद्-अर्चनं फलेनाह - एवं क्रिया-योग-पथैः पुमान् वैदिक-तान्त्रिकैः । अर्चन्न् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्य् अभीप्सिताम् ॥ [भ्प् ११.२७.४९] उभयत इहामुत्र च । यथा -- माम् एव नैरपेक्ष्येण भक्ति-योगेन विन्दति । भक्ति-योगं स लभत एवं यः पूजयेत माम् ॥ [भ्प् ११.२७.५३] नैरपेक्ष्येण निरुपाधिना भक्ति-योगेन प्रेम्णा । स च भक्ति-योग एवं पूजायाः स्याद् इत्य् आह भक्तीति । ॥ ११.२७ ॥ श्री-भगवान् ॥ २९६-२९७ ॥

[295] athādhiṣṭhānantarāṇi caivam | yathā - sūryo'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ maruj jalam | bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me || sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām | ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā || vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā | vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥ-saraiḥ || sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani | kṣetra-jñaṃ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām || dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ | yuktaṃ catur-bhujaṃ śāntaṃ dhyāyann arcet samāhitaḥ || [BhP 11.11.42-46] ṭīkā ca - idānīm ekādaśa pūjādhiṣṭhānāny āha sūrya iti | he bhadra ! adhiṣṭhāna-bhedena pūjā-sādhana-bhedam āha sūrya iti tribhiḥ | trayyā vidyayā sūktair upasthānādinā | aṅga he uddhava ! mukhya-dhiyā prāṇa- dṛṣṭyā | toye toyādibhir dravyais tarpaṇādinā | sthaṇḍile bhuvi | mantra- hṛdayai rahasya-mantra-nyāsaiḥ | sarvādhiṣṭhāneṣu dhyeyam āha dhiṣṇeṣv eteṣv iti | iti anena prakāreṇa eṣa dhisṇyeṣu | ity eṣā | atra sarvatra caturbhujasyaivānusandhāne saty api dvidhā gatiḥ | ekādhiṣṭhāna-paricaryaivādhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā | mandira- lepanādinā tad-adhiṣṭhātṛ-pratiṣṭhāyā iva | yathā vaiṣṇave bandhu-sat- kṛtyā goṣv aṅga yavasādinety ādi | yato bandhu-satkāro vaiṣṇava-viṣayaka īśvare tu prabhu-bhāva upadiśyate | īśvare tad-adhīneṣu [BhP 11.2.44] ity ādau | tathā go-sampradānakam eva yavasādi-bhojana-dānaṃ yujyate | na tu śrī-caturbhuja-sama-pradānakam abhakṣyatvāt | yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ | tat tan nivedayen mahyaṃ tad ānantyāya kalpate || [BhP 11.11.41] iti tatra ca pūrvam uktam | anyā tu sākṣād adhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā | yathā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā toye dravyais toya-puraskṛtair ity ādi | atrāgny-ādau tad-antaryāmi-rūpasyaiva cintanaṃ kāryam | na jātu nija-prema-sevā-viśeṣāśraya-svābhīṣṭa-rūpa-viśeṣasya | sa tu sarvathā parama-sukumāratvādi-buddhi-janitayā prītyaiva sevanīyaḥ | yathoktaṃ śrī-bhagavataiva - vastropavītābharaṇaiḥ [BhP 11.27.29] (page 154) ity ādi | teṣāṃ yathā-bhakti-rītyā parameśvarasyāpi tathā-bhāvaḥ śrūyate | yathā nāradīye - bhakti-grāhyo hṛṣīkeśo na dhanair dharaṇī-dhara | bhaktyā saṃpūjito viṣṇuḥ pradadāti manoratham || tasmād viprāḥ sadā bhaktiḥ kartavyā cakra-pāṇinaḥ | janenāpi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā bhavet || [NārP 2.3.3-4] iti | atra dṛṣṭānta upajīvyaḥ | vaiparītye doṣaś ca | yathā grīṣme jalasya pūjā praśastā varṣāsu ninditā | yad uktaṃ gāruḍe - śuci-śukra-gate kāle ye'rcayiṣyanti keśavam | jalasthaṃ vividhaiḥ puṣpair mucyante yama-tāḍanāt || dhanāgame prakurvanti jalasthaṃ vai janārdanam | ye janā nṛpati-śreṣṭha teṣāṃ vai narakaṃ dhruvam || iti | evam anyatrāpi paricaryā-vidhau tad-deśa-kāla-sukhadāni śataśo vihitāni | tad-viparītāni niṣiddhāni ca | viṣṇu-yāmale - viṣṇoḥ sarva-rtu-caryām iti | ataevoktaṃ yad yad iṣṭatamo loke [BhP 11.11.40] ity ādi | tatra tatreṣṭa- mantra-dhyāna-sthalaṃ ca sarvartu-mukha-maya-manohara-rūpa-rasa-gandha- sparśa-śabda-mayatvenaiva dhyātuṃ vihitam asti | anyathā tat-tad-āgrahasya vaiyarthyaṃ syāt | tasmād agny-ādau tat-tad-antaryāmi-rūpa eva bhāvya iti sthitam | || 11.11 || śrī-bhagavān || 295 || [296-297] atha naivedyārpaṇa-prasaṅge yaḥ krama-dīpikā-darśito niruddha- nāmātmako mantras tasya sthāne śrī-kṛṣṇaikāntika-bhaktās tu tan-mūla- mantram evecchanti | tathā yac ca tan-mukha-jyotir-anugatatvena dhyātuṃ vidhīyate, tat tu bhojana-samaye tan-mukha-prasādam eva manyante | bhojanaṃ tu yathā loka-siddham eva nara-līlātvāt śrī-kṛṣṇasya | atha jape mantrārthasya nānātve'pi puruṣārthānukūla evāsau cintyaḥ | yathā śrīmad-aṣṭākṣarādāv ātmanivedana-lakṣaṇa-caturthyādya-bhāvavati mantre tad-anusandhānenaeti | evam anye'pi pūjā-vidhayo yathāyathaṃ yojanīyāḥ | śuddha-bhakti-siddhy-arthaṃ sarvāsāṃ bhaktīnām eva śuddhatvāśuddhatva- rūpeṇa dvividho hi bhedaḥ sammata iti | tad etad-arcanaṃ phalenāha - evaṃ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ | arcann ubhayataḥ siddhiṃ matto vindaty abhīpsitām || [BhP 11.27.49] ubhayata ihāmutra ca | yathā -- mām eva nairapekṣyeṇa bhakti-yogena vindati | bhakti-yogaṃ sa labhata evaṃ yaḥ pūjayeta mām || [BhP 11.27.53] nairapekṣyeṇa nirupādhinā bhakti-yogena premṇā | sa ca bhakti-yoga evaṃ pūjāyāḥ syād ity āha bhaktīti | || 11.27 || śrī-bhagavān || 296-297 ||