Sections 99–109

[९९] अथ व्यतिरेके कर्मानादरेणाह । तत्र कर्मणः फल-प्राप्ताव् अनिश्चयवत्त्वं दुःख-रूपत्वं च भक्तेस् तु तस्याम् आवश्यकत्वं, साधक-दशायाम् अपि सुख-रूपत्वं चेत्य् आहुः - कर्मण्य् अस्मिन्न् अनाश्वासे धूम-धूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्द- पाद-पद्मासवं मधु ॥ [भ्प् १.१८.१२] अस्मिन् कर्मणि सत्र अनाश्वास अविश्वसनीये वैगुण्य-बाहुल्येन कृषिवत् फल-निश्चयाभावाद् अनेन भक्तेर् विश्वसनीयत्वम् ध्वनितम् । धूमेन धूम्रो विरञ्जितौ आत्मानौ शरीर-चित्ते येषां, कर्मणि षष्ठी, तान् अस्मान् इत्य् अर्थः । पाद-पद्मस्य यशो-रूपम् आसवं मकरन्दं मधु मधुरम् । अत्र सत्रवत् कर्मान्तरम्, यशः-श्रवणवद् भक्त्य्-अन्तरं चेति ज्ञेयम् । तद् एवं भक्तिं विना कर्मादिभिर् अस्माकं दुःखम् एवासीद् इति व्यतिरेकत्वम् अत्र गम्यते । तद् उक्तं - यशः-श्रियाम् एव परिश्रमः परः [भ्प् १२.१२.४०] इत्य् आदि । अतो वै कवयो नित्यम् [भ्प् १.२.२२] इत्य् आदि च । ब्रह्म- वैवर्ते च शिवं प्रति श्री-विष्णु-वाक्यम् - यदि मां प्राप्तुम् इच्छन्ति प्रापुन्वन्त्य् एव नान्यथा । कलौ कलुष-चित्तानां वृथायुः-प्रभृतीनि च । भवन्ति वर्णाश्रमिणां न तु मच्-छरणार्थिनाम् ॥ इति । ॥ १.१८ ॥ श्री-ऋषयः सूतम् ॥ ९९ ॥

[99] atha vyatireke karmānādareṇāha | tatra karmaṇaḥ phala-prāptāv aniścayavattvaṃ duḥkha-rūpatvaṃ ca bhaktes tu tasyām āvaśyakatvaṃ, sādhaka-daśāyām api sukha-rūpatvaṃ cety āhuḥ - karmaṇy asminn anāśvāse dhūma-dhūmrātmanāṃ bhavān | āpāyayati govinda- pāda-padmāsavaṃ madhu || [BhP 1.18.12] asmin karmaṇi satra anāśvāsa aviśvasanīye vaiguṇya-bāhulyena kṛṣivat phala-niścayābhāvād anena bhakter viśvasanīyatvam dhvanitam | dhūmena dhūmro virañjitau ātmānau śarīra-citte yeṣāṃ, karmaṇi ṣaṣṭhī, tān asmān ity arthaḥ | pāda-padmasya yaśo-rūpam āsavaṃ makarandaṃ madhu madhuram | atra satravat karmāntaram, yaśaḥ-śravaṇavad bhakty-antaraṃ ceti jñeyam | tad evaṃ bhaktiṃ vinā karmādibhir asmākaṃ duḥkham evāsīd iti vyatirekatvam atra gamyate | tad uktaṃ - yaśaḥ-śriyām eva pariśramaḥ paraḥ [BhP 12.12.40] ity ādi | ato vai kavayo nityam [BhP 1.2.22] ity ādi ca | brahma- vaivarte ca śivaṃ prati śrī-viṣṇu-vākyam - yadi māṃ prāptum icchanti prāpunvanty eva nānyathā | kalau kaluṣa-cittānāṃ vṛthāyuḥ-prabhṛtīni ca | bhavanti varṇāśramiṇāṃ na tu mac-charaṇārthinām || iti | || 1.18 || śrī-ṛṣayaḥ sūtam || 99 ||

[१००] तथा त्यक्ता स्वधर्मं [भ्प् १.५.१७] इत्य् आदिकम् अनुसन्धेयम् । एवं महा- वित्त-महायासादि-साध्येन कर्मादिना तुच्छं स्वर्गादि-फलं स्वल्पायास- स्वल्प-वित्तादि-साध्यया भक्त्या (पगे ३५) तद्-आभासेन च परम-महत्- फलं तत्र तत्रानुसन्धाय भक्ताव् एव शास्त्र-तात्पर्यं पर्यालोचनीयम् । तस्मात् तत्-तच्-छास्त्राणाम् अपि भक्ति-विधेय-तद्-अनुवादेन प्रवृत्तत्वान् न वैफल्यम् इत्य् अपि ज्ञेयम् । किं च -- विप्राद् द्वि-षड्-गुण-युताद् अरविन्द-नाभ- पादारविन्द-विमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् । मन्ये तद्-अर्पित-मनो-वचनेहितार्थ- प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ॥ [भ्प् ७.९.१०] टीका च - भक्त्यैव केवलया हरेस् तोषः सम्भवतीत्य् उक्तम् । इदानीं भक्तिं विना नान्यत् किञ्चित् तत्-तोष-हेतुर् इत्य् आह विप्राद् इति । मन्ये धनाभिजन-रूप-तपः-श्रुतौजस्- तेजः-प्रभाव-बल-पौरुष-बुद्धि-योगाः ॥ [भ्प् ७.९.९] इत्य् आदौ पूर्वोक्ता ये धनादयो द्विषड् द्वादश-गुणास् तैर् युक्ताद् विप्राद् अपि श्वपचं वरिष्ठं मन्ये । यद् वा सनत्-सुजातोक्ता द्वादश धर्मादयो गुणा द्रष्टव्याः - धर्मं च सत्यं च दमस् तपश् च विमत्सरं ह्रीस् तितिक्षानसूया । यज्ञश् च दानं च धृतिः श्रुतं च व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ इति । कथम्भूतं श्वपचं, तस्मिन्न् अरविन्द-नाभेऽर्पिता मन आदाय येन तम् । ईहितं कर्म । वरिष्ठत्वे हेतुः - स एवम्भूतः श्वपचः सर्व-कुलं पुनाति । भूरि-मानो गर्वो यस्य स तु विप्र आत्मानम् अपि न पुनाति, कुतः कुलम् । यतो भक्ति-हीनस्यैते गुणा गर्वायैव भवन्ति, न तु शुद्धये । अतो हीन इति भावः । इत्य् एषा ॥ मुक्ता-फल-टीका - द्विषट् द्वादश-गुणा धनाभिजनादयः । यद् वा - शमो दमस् तपः शौचं क्षान्त्य्-आर्जव-विरक्तयः । ज्ञान-विज्ञान-सन्तोषः सत्यास्तिक्यं द्विषड्-गुणाः ॥ इत्य् अत्रोक्ता इत्य् एषा । स्कान्दे श्री-नारद-वाक्यम् - कुलाचार-विहीनोऽपि दृढ-भक्तिर् जितेन्द्रियः । प्रशस्तं सर्व-लोकानां न त्व् अष्टादश-विद्यकः । भक्ति-हीनो द्विजः शान्तः सज्-जाति-धर्मिकस् तथा ॥ काशी-खण्डे च - ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णु-भक्ति-समायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमोत्तमः ॥ बृहन्-नारदीये -- विष्णु-भक्ति-विहीना ये चण्डालाः परिकीर्तिताः । चण्डाला अपि वै श्रेष्ठा हरि-भक्ति-परायणाः ॥ [नार्प् १.३७.१२] नारदीये च - श्वपचोऽपि मही-पाल विष्णोर् भक्तो द्विजाधिकः । विष्णु-भक्ति-विहीनो यो द्विजातिः श्वपचाधमः ॥ [नार्प् १.३३.४१] इति । अत्र मूल-पद्ये स कुलं पुनातीत्य् उक्ते स्वं पुनातीति सुतराम् एव सिद्धम् । यथोक्तं - किरात-हूणान्ध्र-पुलिन्द-पुल्कशा आभीर-शुम्भा यवनाः खसादयः । येऽन्ये च पापा यद्-अपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ [भ्प् २.४.१८] इति । ॥ ७.९ ॥ प्रह्लादः श्री-नृसिंहम् ॥

[100] tathā tyaktā svadharmaṃ [BhP 1.5.17] ity ādikam anusandheyam | evaṃ mahā- vitta-mahāyāsādi-sādhyena karmādinā tucchaṃ svargādi-phalaṃ svalpāyāsa- svalpa-vittādi-sādhyayā bhaktyā (page 35) tad-ābhāsena ca parama-mahat- phalaṃ tatra tatrānusandhāya bhaktāv eva śāstra-tātparyaṃ paryālocanīyam | tasmāt tat-tac-chāstrāṇām api bhakti-vidheya-tad-anuvādena pravṛttatvān na vaiphalyam ity api jñeyam | kiṃ ca -- viprād dvi-ṣaḍ-guṇa-yutād aravinda-nābha- pādāravinda-vimukhāt śvapacaṃ variṣṭham | manye tad-arpita-mano-vacanehitārtha- prāṇaṃ punāti sa kulaṃ na tu bhūrimānaḥ || [BhP 7.9.10] ṭīkā ca - bhaktyaiva kevalayā hares toṣaḥ sambhavatīty uktam | idānīṃ bhaktiṃ vinā nānyat kiñcit tat-toṣa-hetur ity āha viprād iti | manye dhanābhijana-rūpa-tapaḥ-śrutaujas- tejaḥ-prabhāva-bala-pauruṣa-buddhi-yogāḥ || [BhP 7.9.9] ity ādau pūrvoktā ye dhanādayo dviṣaḍ dvādaśa-guṇās tair yuktād viprād api śvapacaṃ variṣṭhaṃ manye | yad vā sanat-sujātoktā dvādaśa dharmādayo guṇā draṣṭavyāḥ - dharmaṃ ca satyaṃ ca damas tapaś ca vimatsaraṃ hrīs titikṣānasūyā | yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca vratāni vai dvādaśa brāhmaṇasya || iti | kathambhūtaṃ śvapacaṃ, tasminn aravinda-nābhe'rpitā mana ādāya yena tam | īhitaṃ karma | variṣṭhatve hetuḥ - sa evambhūtaḥ śvapacaḥ sarva-kulaṃ punāti | bhūri-māno garvo yasya sa tu vipra ātmānam api na punāti, kutaḥ kulam | yato bhakti-hīnasyaite guṇā garvāyaiva bhavanti, na tu śuddhaye | ato hīna iti bhāvaḥ | ity eṣā || muktā-phala-ṭīkā - dviṣaṭ dvādaśa-guṇā dhanābhijanādayaḥ | yad vā - śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣānty-ārjava-viraktayaḥ | jñāna-vijñāna-santoṣaḥ satyāstikyaṃ dviṣaḍ-guṇāḥ || ity atroktā ity eṣā | skānde śrī-nārada-vākyam - kulācāra-vihīno'pi dṛḍha-bhaktir jitendriyaḥ | praśastaṃ sarva-lokānāṃ na tv aṣṭādaśa-vidyakaḥ | bhakti-hīno dvijaḥ śāntaḥ saj-jāti-dharmikas tathā || kāśī-khaṇḍe ca - brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā yadi vetaraḥ | viṣṇu-bhakti-samāyukto jñeyaḥ sarvottamottamaḥ || bṛhan-nāradīye -- viṣṇu-bhakti-vihīnā ye caṇḍālāḥ parikīrtitāḥ | caṇḍālā api vai śreṣṭhā hari-bhakti-parāyaṇāḥ || [NārP 1.37.12] nāradīye ca - śvapaco'pi mahī-pāla viṣṇor bhakto dvijādhikaḥ | viṣṇu-bhakti-vihīno yo dvijātiḥ śvapacādhamaḥ || [NārP 1.33.41] iti | atra mūla-padye sa kulaṃ punātīty ukte svaṃ punātīti sutarām eva siddham | yathoktaṃ - kirāta-hūṇāndhra-pulinda-pulkaśā ābhīra-śumbhā yavanāḥ khasādayaḥ | ye'nye ca pāpā yad-apāśrayāśrayāḥ śudhyanti tasmai prabhaviṣṇave namaḥ || [BhP 2.4.18] iti | || 7.9 || prahlādaḥ śrī-nṛsiṃham ||

[१०१] अतएवाहुः - (पगे ३६) धिग् जन्म नस् त्रिवृद्-विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् । धिक् कुलं धिक् क्रिया-दीक्षां विमुखा ये त्व् अधोक्षजे ॥ [भ्प् १०.२३.४०] टीका च - त्रिवृत् शौक्रं सावित्रं दैक्षम् इति त्रिगुणितं जन्म । व्रतं ब्रह्मचर्यम् । क्रियाः कर्माणि दाक्ष्यं चेत्य् आदिका । तथोक्तं किं जन्मभिस् त्रिभिः [भ्प् ४.३१.८] इत्य् आदि ॥ ॥ १०.१३ ॥ याज्ञिक-विप्राः ॥ १०१ ॥

[101] ataevāhuḥ - (page 36) dhig janma nas trivṛd-vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām | dhik kulaṃ dhik kriyā-dīkṣāṃ vimukhā ye tv adhokṣaje || [BhP 10.23.40] ṭīkā ca - trivṛt śaukraṃ sāvitraṃ daikṣam iti triguṇitaṃ janma | vrataṃ brahmacaryam | kriyāḥ karmāṇi dākṣyaṃ cety ādikā | tathoktaṃ kiṃ janmabhis tribhiḥ [BhP 4.31.8] ity ādi || || 10.13 || yājñika-viprāḥ || 101 ||

[१०२] मय्य् एव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय निवसिष्यसि मय्य् एव अत ऊर्ध्वं न संशयः अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् अभ्यासयोगेन ततो माम् इच्छाप्तुं धनंजय अभ्यासेऽप्य् असमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि अथैतद् अप्य् अशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगम् आश्रितः सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ [गीता १२.८-११] अत्र पाद्मे कार्त्तिक-माहात्म्येतिहासोऽनुसन्धेयः । यथा चोल-देश-राजस्य कस्यचिद् विष्णु-दास-नाम्ना विप्रेण शुद्धम् अर्चनम् एव कुर्वता सह कस्य पूर्वं भगवत्-प्राप्तिः स्याद् इति स्पर्धया बहून् यज्ञान् भगवद्- अर्पितान् अपि सुष्ठु विदधतो न भगवत्-प्राप्तिर् अभूत् । किन्तु विप्रस्य भगवत्-प्राप्तौ दृष्टायां तान् परित्यज्य - यत् स्पर्धया मया चैतद् यज्ञ-दानादिकं कृतम् । स विष्णु-रूप-धृग् विप्रो याति वैकुण्ठ-मन्दिरम् ॥[पद्मप् ६.१०९.२२] तस्माद् दानैश् च यज्ञैश् च नैव विष्णुः प्रसीदति । भक्तिर् एव परं तस्य निदानं दर्शने विभोः ॥[पद्मप् ६.१०९.२५] इति मुद्गलं प्रत्य् उक्ता । विष्णो भक्तिं स्थिरां देहि मनो-वाक्-काय-कर्मभिः । इत्य् उक्त्वा सोऽपतद् वह्नौ सर्वेषाम् एव पश्यताम् ॥[पद्मप् ६.१०९.२९] इत्य् उक्ता शुद्ध-भक्ति-शरणताम् एव मुहुर् दैन्येनाङ्गीकृत्य होम-कुण्डे देहं त्येजतः पश्चाद् एव तत्-प्राप्तिर् इति । योगानादरेणाह -- युञ्जानानाम् अभक्तानां प्राणायामादिभिर् मनः अक्षीण-वासनं राजन् दृश्यते पुनर् उत्थितम् ॥ [भ्प् १०.५१.६०] उत्थितं विषयाभिमुखम् ॥ ॥ १०.५१ ॥ श्री-भगवान् मुचुकुन्दम् ॥१०२॥

[102] mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram abhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanaṃjaya abhyāse'py asamartho'si matkarmaparamo bhava madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi athaitad apy aśakto'si kartuṃ madyogam āśritaḥ sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān || [Gītā 12.8-11] atra pādme kārttika-māhātmyetihāso'nusandheyaḥ | yathā cola-deśa-rājasya kasyacid viṣṇu-dāsa-nāmnā vipreṇa śuddham arcanam eva kurvatā saha kasya pūrvaṃ bhagavat-prāptiḥ syād iti spardhayā bahūn yajñān bhagavad- arpitān api suṣṭhu vidadhato na bhagavat-prāptir abhūt | kintu viprasya bhagavat-prāptau dṛṣṭāyāṃ tān parityajya - yat spardhayā mayā caitad yajña-dānādikaṃ kṛtam | sa viṣṇu-rūpa-dhṛg vipro yāti vaikuṇṭha-mandiram ||[PadmaP 6.109.22] tasmād dānaiś ca yajñaiś ca naiva viṣṇuḥ prasīdati | bhaktir eva paraṃ tasya nidānaṃ darśane vibhoḥ ||[PadmaP 6.109.25] iti mudgalaṃ praty uktā | viṣṇo bhaktiṃ sthirāṃ dehi mano-vāk-kāya-karmabhiḥ | ity uktvā so'patad vahnau sarveṣām eva paśyatām ||[PadmaP 6.109.29] ity uktā śuddha-bhakti-śaraṇatām eva muhur dainyenāṅgīkṛtya homa-kuṇḍe dehaṃ tyejataḥ paścād eva tat-prāptir iti | yogānādareṇāha -- yuñjānānām abhaktānāṃ prāṇāyāmādibhir manaḥ akṣīṇa-vāsanaṃ rājan dṛśyate punar utthitam || [BhP 10.51.60] utthitaṃ viṣayābhimukham || || 10.51 || śrī-bhagavān mucukundam ||102||

[१०३] तथा - यमादिभिर् योग-पथैः काम-लोभ-हतो मुहुः । मुकुन्द-सेवया यद्वत् तथात्माद्धा न शाम्यति ॥ [भ्प् १.६.३६] (पगे ३७) अतः सुतराम् एव न साधयति मां योगः [भ्प् ११.१४.२०] इत्य्-आदिकम् इति भावः । ॥ १.६ ॥ श्री-नारदो व्यासम् ॥१०३॥

[103] tathā - yamādibhir yoga-pathaiḥ kāma-lobha-hato muhuḥ | mukunda-sevayā yadvat tathātmāddhā na śāmyati || [BhP 1.6.36] (page 37) ataḥ sutarām eva na sādhayati māṃ yogaḥ [BhP 11.14.20] ity-ādikam iti bhāvaḥ | || 1.6 || śrī-nārado vyāsam ||103||

[१०४] अथ ज्ञानानादरेणोदाह्रियते । तत्र तस्य कृच्छ्र-साधनत्वेनानादरो दर्शित एव पानेन ते देव-कथा-सुधायाः [भ्प् ३.५.४४] इत्य्-आदिभ्याम् । श्री- गीतासु च - श्री अर्जुन उवाच -- एवं सततयुक्ता ये भक्तास् त्वां पर्युपासते । ये चाप्य् अक्षरम् अव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ श्री-भगवान् उवाच -- मय्य् आवेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास् ते मे युक्ततमा मताः ॥ ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगम् अचिन्त्यं च कूटस्थम् अचलं ध्रुवम् ॥ संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः ॥ क्लेशोऽधिकतरस् तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर् दुःखं देहवद्भिर् अवाप्यते ॥ [गीता १२.१-५] भक्ति-मार्गे तु श्रमो न स्यात् । तद्-वशीकारिता-रूपं फलं चापूर्वम् इत्य् आह - ज्ञाने प्रयासम् उदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्-मुखरितां भवदीय-वार्ताम् । स्थाने स्थिताः श्रुति-गतां तनु-वाङ्-मनोभिर् ये प्रायशो ञ्जित जितोऽप्य् असि तैस् त्रि-लोक्याम् ॥ [भ्प् १०.१४.३] उदपास्य इषद् अप्य् अकृत्वा स्थाने निवास एव स्थिता अपि यदृच्छया सङ्गतैः सद्भिर् मुखरितां स्वत एव नित्यं प्रकटितां भवदीय-वार्तां तत् स्वत एव श्रुति-गतां श्रवणं प्राप्तां तनुवाङ्-मनोभिर् नमन्तः सन्निधि- मात्रेण कुर्वन्तो ये जीवन्ति केवलं यद्यपि नान्यत् कुर्वन्ति तैः प्रायशस् त्रि-लोक्याम् अन्यैर् अजितोऽपि त्वं जितोऽसि वशीकृतोऽसि । अतएवोक्तं श्री-नृसिंह- पुराणे - पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोयेष्व् अक्रीत-लभ्येषु सदैव सत्सु । भक्त्या सुलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्तौ किमर्थं क्रियते प्रयत्नः ॥ इति । वस्तुतस् तु - श्रेयः-सृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवेल-बोध-लब्धये । तेषाम् असौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूल-तुषावघातिनाम् ॥ [भ्प् १०.१४.४] टीका च - भक्तिं विना नैव ज्ञानं सिध्यतीत्य् आह श्रेय इति । श्रेयसाम् अभ्युदयापवर्ग-लक्षणानां सृतिर् यस्याः सरस इव निर्झराणां तां ते तव भक्तिम् उदस्य त्यक्त्वा तेषां क्लेशल एवावशिष्यते । अयं भावः । यथाल्प- प्रमाणं धान्यं परित्यज्यान्तः-कण-हीनान् स्थूल-धान्याभासान् येऽवघ्नन्ति तेषां न किञ्चित् फलम् । एवं भक्तिं तुच्छिकृत्य ये केवल- बोधाय प्रयतन्ते (पगे ३८) तेषाम् अपि । इत्य् एषा । अत्र विभो इतिवत् केवल-शुद्ध इत्य् अपि सम्बोधनम् । असौ दृश्यमानः क्लेशलः सन्न्यासादीन्य् एवेति च ज्ञेयम् । श्री-गीतासु च श्री-भगवान् उवाच अमानित्वम् अदम्भित्वम् [गीता १३.७] इत्य्-आदिकं ज्ञान-योग-मार्गम् उपक्रम्य, मध्ये तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् [गीता १३.११] इति समाप्याह -- एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतोऽन्यथा [गीता १३.११] इति । ततो भक्ति- योगं विना ज्ञानं न भवतीत्य् अर्थः । ततोऽनेत्ऽप्य् उक्तं मद्-भक्त एतद् विज्ञाय मद्-भावायोपपद्यते [गीता १३.१८] इति । अन्यत्र च - अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्यु-संसार-वर्त्मनि ॥ [गीता ९.३] इति । अस्य सततं कीर्तयन्तो मां [गीता ९.१४] इत्य्-आदि-पूर्वोक्त-लक्षणस्येत्य् अर्थः । अत एवास्फुट-भक्तीनां मुद्गलादीनाम् अपि कृतचरी साधन-भक्तिर् अनुसन्धेया ॥ ॥ १०.१४ ॥ ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥ १०५ ॥

[104] atha jñānānādareṇodāhriyate | tatra tasya kṛcchra-sādhanatvenānādaro darśita eva pānena te deva-kathā-sudhāyāḥ [BhP 3.5.44] ity-ādibhyām | śrī- gītāsu ca - śrī arjuna uvāca -- evaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate | ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ || śrī-bhagavān uvāca -- mayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate | śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ || ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate | sarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam || saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ | te prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ || kleśo'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām | avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate || [Gītā 12.1-5] bhakti-mārge tu śramo na syāt | tad-vaśīkāritā-rūpaṃ phalaṃ cāpūrvam ity āha - jñāne prayāsam udapāsya namanta eva jīvanti san-mukharitāṃ bhavadīya-vārtām | sthāne sthitāḥ śruti-gatāṃ tanu-vāṅ-manobhir ye prāyaśo ñjita jito'py asi tais tri-lokyām || [BhP 10.14.3] udapāsya iṣad apy akṛtvā sthāne nivāsa eva sthitā api yadṛcchayā saṅgataiḥ sadbhir mukharitāṃ svata eva nityaṃ prakaṭitāṃ bhavadīya-vārtāṃ tat svata eva śruti-gatāṃ śravaṇaṃ prāptāṃ tanuvāṅ-manobhir namantaḥ sannidhi- mātreṇa kurvanto ye jīvanti kevalaṃ yadyapi nānyat kurvanti taiḥ prāyaśas tri-lokyām anyair ajito'pi tvaṃ jito'si vaśīkṛto'si | ataevoktaṃ śrī-nṛsiṃha- purāṇe - patreṣu puṣpeṣu phaleṣu toyeṣv akrīta-labhyeṣu sadaiva satsu | bhaktyā sulabhye puruṣe purāṇe muktau kimarthaṃ kriyate prayatnaḥ || iti | vastutas tu - śreyaḥ-sṛtiṃ bhaktim udasya te vibho kliśyanti ye kevela-bodha-labdhaye | teṣām asau kleśala eva śiṣyate nānyad yathā sthūla-tuṣāvaghātinām || [BhP 10.14.4] ṭīkā ca - bhaktiṃ vinā naiva jñānaṃ sidhyatīty āha śreya iti | śreyasām abhyudayāpavarga-lakṣaṇānāṃ sṛtir yasyāḥ sarasa iva nirjharāṇāṃ tāṃ te tava bhaktim udasya tyaktvā teṣāṃ kleśala evāvaśiṣyate | ayaṃ bhāvaḥ | yathālpa- pramāṇaṃ dhānyaṃ parityajyāntaḥ-kaṇa-hīnān sthūla-dhānyābhāsān ye'vaghnanti teṣāṃ na kiñcit phalam | evaṃ bhaktiṃ tucchikṛtya ye kevala- bodhāya prayatante (page 38) teṣām api | ity eṣā | atra vibho itivat kevala-śuddha ity api sambodhanam | asau dṛśyamānaḥ kleśalaḥ sannyāsādīny eveti ca jñeyam | śrī-gītāsu ca śrī-bhagavān uvāca amānitvam adambhitvam [Gītā 13.7] ity-ādikaṃ jñāna-yoga-mārgam upakramya, madhye tattva-jñānārtha-darśanam [Gītā 13.11] iti samāpyāha -- etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato'nyathā [Gītā 13.11] iti | tato bhakti- yogaṃ vinā jñānaṃ na bhavatīty arthaḥ | tato'net'py uktaṃ mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate [Gītā 13.18] iti | anyatra ca - aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa | aprāpya māṃ nivartante mṛtyu-saṃsāra-vartmani || [Gītā 9.3] iti | asya satataṃ kīrtayanto māṃ [Gītā 9.14] ity-ādi-pūrvokta-lakṣaṇasyety arthaḥ | ata evāsphuṭa-bhaktīnāṃ mudgalādīnām api kṛtacarī sādhana-bhaktir anusandheyā || || 10.14 || brahmā śrī-bhagavantam || 105 ||

[१०६] आश्रयान्तर-स्वातन्त्र्यानादरेणाह - अविस्मितं तं परिपूर्ण-कामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्य् अपरं हि बालिशः श्व-लाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ [भ्प् ६.९.२२] अविस्मितं ततोऽन्यस्यापूर्व-वस्तुनोऽसद्-भावाद् विस्मय-रहितम् । अतः स्वेनैव स्वीयेनैव स्वस्यैव कर्म-भूतस्य क्रिया-भूतेन लाभेन परिपूर्ण-कामं नान्यस्येत्य् अर्थः । अतः सर्वत्र समं प्रशान्तं चित्त- दोष-रहितम् । अतितितर्ति अतितर्तुम् इच्छतीत्य् अर्थः । तथोक्तं - रजस्-तमः- प्रकृतयः [भ्प् १.२.२७] इत्य् आदि । स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-संवादे - वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवम् उपासते । स्व-मातरं परित्यज्य श्वपचीं वन्दते हि सः ॥ तथैवान्यत्र च - वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवम् उपासते । त्यक्त्वामृतं स मूढात्मा भुङ्क्ते हलाहलं विषम् ॥ महाभारते - यस् तु विष्णुं परित्यज्य मोहाद् अन्यम् उपासते । स हेम-राशिम् उत्सृज्य पांशु-राशिं जिघृक्षति ॥ इति । (पगे ३९) अतएवोक्तं श्री-सत्यव्रतेन - न यत्-प्रसादायुत-भाग-लेशम् अन्ये न देवा गुरवो जनाः स्वयम् । कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस् तम् ईश्वरं वै शरणं प्रपद्ये ॥ इति । श्री-ब्रह्म-शिवाव् अपि वैष्णवत्वेनैव भजेत । स आदि-देवो जगतां परो गुरुः [भ्प् २.९.५] वैष्णवानां यथा शम्भुः [भ्प् १२.१३.१६] इत्य्-आद्य्- अङ्गीकारात् । अतएव द्वादशे श्री-शिवं प्रति मार्कण्डेय-वचनम् - वरम् एकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्य् अच्युतां भक्तिं तत्-परेषु तथा त्वयि ॥ [भ्प् १२.१०.३४] त्वय्य् अपि त्व-पर इत्य् अर्थः । अतएवाष्टमे प्रजापति-कृत-श्री-शिव-स्तुतौ - ये त्व् आत्मराम-गुरुभिर् हृदि चिन्तिताङ्घ्रि-द्वन्द्वम् [भ्प् ८.७.२६] इति । चतुर्थे श्रीमद्-अष्ट-भुजं प्रति श्री-प्रचेतोभिर् अपि - वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षण-सङ्गमेन । [भ्प् ४.३०.३८] इति । वैष्णवस्य सतः सम-दर्शिनस् तु न भक्ति-लाभः प्रत्यवायश् च । यथा वैष्णव-तन्त्रे -- न लभेयुः पुनर् भक्तिं हरेर् ऐकान्तिकीं जडाः । एकाग्र-मनसश् चापि विष्णु-सामान्य-दर्शिनः ॥ यस् तु नारायणं देवं ब्रह्म-रुद्रादि-दैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । अतएवाभेद-दृष्टि-वचनं सम-भक्त-ज्ञान्य्-आदि-परम् एव । यथा श्री- मार्कण्डेयोपाख्याने द्वादश एव श्री-शिव-वाक्यम् - ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूत-वत्सलाः । एकान्त-भक्ता अस्मासु निर्वैराः सम-दर्शिनः ॥ स-लोका लोक-पालास् तान् वन्दन्त्य् अर्चन्त्य् उपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिर् ईश्वरः ॥ न ते मय्य् अच्युतेऽजे च भिदाम् अण्व् अपि चक्षते । नात्मनश् च जनस्यापि तद् युष्मान् वयम् ईमहि ॥ [भ्प् १२.१०.२०-२२] इति । तत् ततोऽपि तान् अप्य् अतिक्रम्य युष्मान् मार्कण्डेयादीन् शुद्ध-वैष्णवान् वयम् ईमहि भजाम् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं श्री-शिवेनैव प्रचेतसं प्रति - अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा । न मद्-भागवतानां च प्रेयान् अन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ [भ्प् ४.२४.२६] इति । अन्यत्र च प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं स-चराचरः इति च । तस्य शुद्ध- वैष्णवत्वं चोक्तम् एव तत्-पूर्वं - नैवेच्छत्य् आशिषः क्वापि ब्रह्मर्षिर् मोक्षम् अप्य् उत । भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ [भ्प् १२.१०.६] इति । श्री-मार्कण्डेयम् उद्दिश्य श्री-शिवेन । तथा श्री-शिवस्य तच्-चेतस्य् आविर्भावात् समाधि-विरामेण तद् एव व्यञ्जितम् । यथा - किम् इदं कुत एवेति समाधेर् विरतो मुनिः [भ्प् १२.१०१.६] इति । (पगे ४०) किं च ब्राह्मणाः साधवः [भ्प् १२.१०.१६] इत्य् आदाव् अभेदाद् अदृष्टि-वचनेऽपि स्वयं च हरि ईश्वरः [भ्प् १२.१०.१६] इत्य् अनेन तस्यैव प्राधान्यम् उक्तम् । तस्यैव स्वयं चेश्वरत्वम् उक्तं पार्थिवाद् दारुणः [भ्प् १.२.२४] इत्य् आदिना । ब्रह्म-पुराणे श्री-शिव-वाक्यम् अपि तथैव - यो हि मां द्रष्टुम् इच्छेत ब्रह्माणं वा पितामहम् । द्रष्टव्यस् तेन भगवान् वासुदेवः प्रतापवान् ॥ [ब्रह्मप् २२६.४६] इति । तद्-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानाद् इति भावः । तद् एवं वैष्णवत्वेनैव शिव- भजनं युक्तम् । केचित् तु वैष्णवास् तत्-पूजनम् आवश्यकत्वेनोपस्थितं चेत् तर्हि तस्मिन्न् अधिष्ठाने श्री-भगवन्तम् एव पूजयन्ति । यथा श्री-विष्णु- धर्मान्तिमोऽयम् इतिहासः - विष्वक्सेन-नामा कश्चिद् विप्र एकान्त- भागवतः पृथिवीं विचरन्न् आसीत् । स कदाचिद् एक एव वनान्त उपविष्टः । तथार्थ ग्रामाध्यक्ष-सुतः कश्चिद् आगतस् तम् उवाच कोऽसीति । ततः कृत- स्वाख्यानं तम् उवाच - मम शिरः-पीडाद्या जातेति निजेष्ट-देवं शिवं पूजयितुं न शक्नोमि, ततो मम प्रतिनिधित्वेन त्वम् एव तं पूजयेति । एतद्- अनन्तरं च तत्रत्यं सार्धं पद्यम् - एतद् उक्तं प्रत्युवाच वयम् एकान्तिनः श्रुताः । चतुरात्मा हरिः पूज्यः प्रादुर्भाव-गतोऽथवा । पूजयामश् च नैवान्यं तस्मात् त्वं गच्छ मा चिरम् ॥ [विध्प् ३.३५४.१२-१३] इति । ततस् तस्मिंस् तद्-अङ्गीकृतवति स खड्गम् उन्नमितवान् शिरश् छेत्तुम् । ततश् चासौ विप्रस् तद्-धस्तेन मृत्युम् अनभीप्सन् विचार्योक्तवान् भद्रं तत्र गच्छाम इति । गत्वा चेदं मनसि चिन्तितम् - अयं रुद्रः प्रलय-हेतुतया तमो-वर्धनत्वात् तमो-भावः । श्री-नृसिंह-देवश् च तामस-दैत्य-गण- विदारकतया तमो-भञ्जन-कर्तृत्वात् तद्-भञ्जनार्थम् एव तत्रोदयेत सूर्य इव तमो-राशेः । अतो रुद्राकाराधिष्ठानेऽपि तद्-उपासकानाम् एषां तद्-भजन-कृते श्री-नृसिंह-पूजाम् एवास्मिन् करिष्यामीति । अथ श्री-नृसिंहाय नम इति गृहीत-पुष्पाञ्जलौ तस्मिन् पुनः क्रोधाविष्टेन ग्रामाध्यक्ष-पुत्रेण खड्गः समुद्यमितः । ततश् चाकस्मात् तद् एव लिङ्गं स्फोटयित्वा श्री-नृसिंह-देवः स्वयम् आविर्भूय तं ग्रामाध्यक्ष- पुत्रं स-परिकरं जघान । दक्षिणस्यां दिशि लिङ्ग-स्फोट-नामा स्वयं च तत्र स्थितवान् इति । केचित् कदाचित् तद्-अधिष्ठानत्वेनैव वा । अतएवोक्तम् आदि- वाराहे -- जन्मान्तर-सहस्रेषु समाराध्य वृष-ध्वजम् । वैष्णवत्वं लभेद् धीमान् सर्व-पाप-क्षये सति ॥ इति । अतएव श्री-नृसिंह-शिव-भक्त्योर् अनन्तरं बृहद् एव श्री-नृसिंह-तापन्यां श्रुतौ -- अनुपनीत-शतम् एकम् एकेनोपनीतेन तत्-समम् । उपनीत-शतम् एकम् एकेन गृहस्थेन तत्-समम् । गृहस्थ-शतम् एकम् एकेन वानप्रस्थेन तत् समं । वानप्रस्थ-शतम् एकम् एकेन यतिना तत् समं । यतीनां तु शतं पूर्णम् एकम् एकेन रुद्र-जापकेन तत्-समम् । रुद्र-जापक-शतम् एकम् एकेन अथर्व-शिरः-शिखाध्यापकेन[*एन्द्नोते #३] तत्-समम् । अथर्वशिरः- शिखाध्यापक-शतम् एकम् एकेन तापनीयोपनिषद्-अध्यापकेन तत्-समम् । तापनीयोपनिषद्-अध्यापक-शतम् एकम् एकेन मन्त्र-राजाध्यापकेन तत्- समम् । [न्तु ५.८] इति । (पगे ४१) मन्त्र-राजश् च तत्र श्री-नृसिंह-मन्त्र एवेति । स्वतन्त्रत्वेन भजने तु भृगु-शापो दुरत्ययः । यथा चतुर्थे - भृगुः प्रत्यसृजच् छापं ब्रह्म-दण्डं दुरत्ययम् । भव-व्रत-धरा ये च ये च तान् समनुव्रताः । पाषण्डिनस् ते भवन्तु सच्-छास्त्र-परिपन्थिनः ॥ [भ्प् ४.२.२७-२८] इत्य्-आदि । वेद-विहितम् एवात्र भव-व्रतम् अनूद्यते अन्य-विहितत्वे पाषण्डिनत्व- विधानायोगः स्यात् । पूर्वत एव पाषण्डित्व-सिद्धेः । अथ तत्-परिपन्थिनां श्री-भागवतादीनां सच्-छास्त्रत्वम् आयातम् । तत्-पुरस्कृतानां सूत- संहितादीनाम् असच्-छास्त्रत्वं स्पष्टम् एव । तस्मात् स्वतन्त्रत्वेनैवोपासनायाम् अयं दोषः । यतश् च तत्रैव तेन श्री- जनार्दनस्यैव वेद-मूलत्वम् उक्तम् - एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः । यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर् यत्-प्रमाणं जनार्दनः ॥ [भ्प् ४.२.३१] इति । एष वेद-लक्षणो यत्-प्रमाणं यत्र मूलम् इय् अर्थः । अत एवान्वयेनापि श्री-विष्णु-भक्तिर् दृढी-कृता सत्त्वं रजस् तमः [भ्प् १.२.२३] इत्य् आदिना । तथा श्री-हरि-वंशे शिव-वाक्यम् - हरिर् एव सदा ध्येयो भवद्भिः सत्त्व-संस्थितैः । विष्णु-मन्त्रं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम् ॥ इति । तस्मात् श्री-शिव-भक्तेर् अप्य् एवम्भूते स्थिते पराणाम् अपि देवतानां वैष्णवागमादौ तद्-बहिरङ्गावरण-सेवकत्वेनाप्राकृतानाम् एव पूजा- विधानं श्री-भगवल्-लोक-सङ्ग्रह-पराणां तल्-लीलौपायिक-नर-लीला- पार्षदानां वा श्री-भगवत्-प्रीणन-यज्ञादौ तु युधिष्ठिर-राजसूयवद् अन्यासाम् अपि तद्-विभूतित्वेनैवेति ज्ञेयम् । ततः सम्पूज्य शिरसा ववन्दे परमेष्ठिनम् । भवं प्रजापतीन् देवान् प्रह्रादो भगवत्-कलाः ॥ [भ्प् ७.१०.३२] इति । तद् उक्तं श्री-युधिष्ठिरेणैव - क्रतु-राजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः यक्ष्ये विभूतीर् भवतस् तत् सम्पादय नः प्रभो ॥ [भ्प् १०.७२.३१] विभूतित्वेनैवम् उक्तं पाद्मे कार्त्तिक-माहात्म्ये श्री-सत्यभामां प्रति श्री-भगवता -- शैवाः सौराश् च गाणेशा वैष्णवाः शक्ति-पूजकाः । माम् एव प्राप्नुवन्तीह वर्षाम्भः सागरं यथा ॥ एकोऽहं पञ्चधा जातः क्रीडयन् नामभिः किल । देव-दत्तो यथा कश्चित् पुत्राद्य्-आह्वान-नामभिः ॥ [पद्मप् ६.८८.४३-४४] इति । वस्तुतस् तु सर्वापेक्षया श्री-वैष्णवा एव श्रेष्ठाः । तद् उक्तं स्कान्दे ब्रह्म-नारद-संवादे तथैवान्यत्र प्रह्लाद-संहितायाम् एकादशी- जागरण-प्रसङ्गे च - न सौरो न च शैवो वा न ब्राह्मो न च शाक्तिकः । न चान्य-देवता-भक्तेः भवेद् भागवतोपमः ॥ इति । तादृश-सौरादीनां तत्-प्राप्तिश् च न केवलं तद्-धेतुत्वेन किन्तु भगवत्- प्रीत्य्-अर्थ-कृत-जप-तपस्-तज्-जात-(पगे ४२) -शुद्ध-भक्ति-द्वारा श्री- विस्णु-क्षेत्र-मरणादि-प्रभावेण वा । यथा तत्रैव वर्णितयोर् देवशर्म- चन्द्रशर्म-नाम्नोः सूर्यम् आराधयतोः । तद् उक्तं श्री-भगवता - तत्-क्षेत्रस्य प्रभावेण धर्म-शीलतया पुनः । वैकुण्ठ-भवनं नीतौ मत्-परौ मत्-समीपगैः ॥ यावज् जीवन्तु यत् ताभ्यां सूर्य-पूजादिकं कृतम् । तेनाहं कर्मणा ताभ्यां सुप्रीतो ह्य् अभवं किल ॥ इति । तत्-क्षेत्रं मायापुरी । तौ च श्री-कृष्णावतारे सत्राजिद्-अक्रूराख्यौ जाताव् इति च तत्र प्रसिद्धिः । एवं पुण्डरीकस्यापि पितृ-सेवया तत्-प्राप्तिश् च योजनीया । स्वतन्त्रोपासनायां तत्-प्राप्तिः श्री-गीतोपनिषदि निषिद्धः -- येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुर् एव च । न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेनातश् च्यवन्ति ते ॥ यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ [गीता ९.२३-२५] तस्मात् तदीयत्वेनोपासनायां कश्चिद् गुणोऽपि भवति । अवज्ञादौ तु दोषः - श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दाम् अन्यत्र चापि हि [भ्प् ११.३.२६] इतिवत् । यथा पाद्मे - हरिर् एव सदाराध्यः सर्व-देवेश्वरेश्वरः । इतरे ब्रह्म-रुद्राद्या नावज्ञेयाः कदाचन ॥ इति । गौतमीये च - गोपालं पूजयेद् यस् तु निन्दयेद् अन्य-देवताम् । अस्तु तावत् परो धर्मः पूर्व-धर्मोऽपि नश्यति ॥ [गौतमीयत् ३३.८४] इति । अतएव हयशीर्षा मां पथि देव-हेलनात् [भ्प् ६.८.१५] इति श्री-नारायण- वर्मणि तद्-आगः-प्रायश्चित्तम् । विष्णु-धर्मे चायम् इतिहासः - पूर्वं श्र्मद्-अम्बरीषो बहु-दिनं श्री- भगवद्-आराधनं तओप्ऽनुष्ठितवान् । तद्-अन्ते च भगवान् एवेद्न्र- रूपेणैरावती-कृतं गरुडम् आरुह्य तं वरेण छन्दयामास । स चेन्द्र- रूपं दृष्ट्वा तं नमस्कारादिभिर् आदृत्यापि तस्माद् वरं नेष्टवान् । उक्तवांश् च - ममाराध्याकारो यः स एव मम वर-दाता भवेन् नान्य इति । अथ तद्-देय-वरम् अहम् एव दास्यामीति पुनर् उक्त्य्वत्य् अपीन्द्रे तं नेष्टवन्तं तं प्रति वज्रं समुद्यतवान् । तदापि तं वरं नाङ्गीकृतवति तस्मिन् सुप्रसन्नो भूवा तद्-रूपम् अन्तर्धाप्य स्वरूपम् आविर्भावयन्न् अनुजग्राहेति । तत्र च शिवावज्ञादौ महान् एव दोषः । यथा चतुर्थे एव नन्दीश्वर- शापः । संसरन्त्व् इह ये चामुम् अनु शर्वावमानिनम् [भ्प् ४.२.२४] इति । इदम् अपि यत् किञ्चिद् एव, श्री-शिवस्य महाभागवतत्वेन दोषस्य स्वयम् एव सिद्धत्वात् । हेलनं गिरिश-भ्रातुर् धनदस्य त्वया कृतम् [भ्प् ४.११.३२] इत्य् उक्त-रीत्या नूनं तत्-सख्यम् अनुस्मृत्यैव कुबेराद् अपि श्री-ध्रुवेण भगवद्-भक्ति-स्वभाव-कृत-सर्व-विषयक-विनय-पुनः-पुनर्-भ्भक्त्य्- अभिलाषाभ्यां युक्तेन सता कृतं भगवद्-भक्ति-वर-प्रार्थनम् इति चतुर्थाभिप्रायः । अतएवोक्तं --(पगे ४३) यो मां समर्चयेन् नित्यम् एकान्तं भावम् आश्रितः । विनिन्दन् देवम् ईशानं स याति नरकं ध्रुवम् ॥ इति । दृष्टं च यथा चित्रकेतु-चरिते । श्री-कपिल-देवेन साधारणानाम् अपि प्राइनाम् अवमानादिकं निन्दितं किम् उत तद्-विधानाम् । तथा हि - अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा तम् अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चा-विडम्बनम् ॥ [भ्प् ३.२९.२१] भूतेषु वक्ष्यमाण-रीत्या प्राण-भृज्-जीवम् आरभ्य भगवद्-अर्पितात्म- जीव-पर्यन्तेषु भूतात्मा तद्-अन्तर्यामी । तं माम् अवज्ञाय तेषाम् अवज्ञया तद्-अधिष्ठानकस्य ममैवावज्ञां कृत्वेत्य् अर्थः । ततस् तां कृत्वा योऽर्चां मत्-प्रतिमां कुरुते स तद्-विडम्बनं तस्या अवज्ञाम् एव कुरुत इत्य् अर्थः । यतः - यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तम् आत्मानम् ईश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्य् एव जुहोति सः ॥ [भ्प् ३.२९.२२] मौढ्यात् शैली दारुमयो वा काचित् प्रतिमेयम् इति मूढ-बुद्धित्वाद् यं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं परमात्मानम् ईश्वरं मां हित्वा तस्या मयैक्यं अविभाव्यार्चां मदीयां प्रतिमां भजते केवल-लोक-रीति-दृष्ट्या तस्यै जलादिकम् अर्पयति । यथाग्नि-पुराणे दशरथ-मारित-पुत्रस्य तपस्विनो विलापे - शिला-बुद्धिः कृता किं वा प्रतिमायां हरेर् मया । किं मया पथि दृष्टस्य विष्णु-भक्तस्य कर्हिचित् ॥ तन्-मुद्राङ्कित-देहस्य चेतसानादरः कृतः । येन कर्म-विपाकेन पुत्र-शोको ममेदृशः ॥ इति । यथा चोक्तं - विष्ण्व्-अर्चायां शिला-धीर् गुरुषु नर-मतिर् वैष्णवे जाति-बुद्धिर् विष्णोर् वा वैष्णवानां कलि-मल-मथने पाद-तीर्थेऽम्बु-बुद्धिः । श्री-विष्णोर् नाम्नि मन्त्रे सकल-कलुष-हे शब्द-सामान्य-बुद्धिर् विष्णौ सर्वेश्वरेशे तद्-इतर-सम-धीर् यस्य वा नारकी सः ॥ [प्व् ११४] इति । तस्य च मूढस्य मद्-दृष्ट्य्-अभावात् सर्व-भूतावज्ञापि भवति । ततस् तद्- दोषेण भस्मनि यथा जुहोति कश्चित् तथा तस्याश्रद्दधानस्य फलाभाव इत्य् अर्थः । ये शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः [गीता १७.१] इत्य्- आद्य्-उक्त-रीत्या लोक-परम्परा-मात्र-जाते यत्-किञ्चिच्-छ्रद्धा-सद्-भावे तु कनिष्ठ-भागवतत्वम् एव । अर्चायाम् एव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्-भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ [भ्प् ११.२.४७] इत्य् उक्तेः । यद्यपि यथा-कथञ्चिद् भजनस्यैवावश्यक-फलावसानतास्त्य् एव तथापि झटिति न भवतीत्य् एव तथोक्तम् । वक्ष्यते च साफल्यम् अर्चादाव् अर्चयेत् तावद् [भ्प् ३.२९.२०] इत्य् आदिना । अवज्ञा-मात्रस्य तादृशत्वे सुतरां तु - द्विषतः पर-काये मां मानिनो भिन्न-दर्शिनः । भूतेषु बद्ध-वैरस्य न मनः शान्तिम् ऋच्छति ॥ [भ्प् ३.२९.१८] इत्य् उक्तेः । (पगे ४४) भिन्न-दर्शिनः सर्वत्रान्तर्याम्य्-एक-दृष्टि-रहितस्य अतएव मानिन अतएव तद्-धवैरस्य च । तथा च महाभारते - पितेव पुत्रं करुणो नोद्वेजयति यो जनः । विशुद्धस्य हृषीकेशस् तस्य तूर्णं प्रसीदति ॥ किं च - अहम् उच्चावचैर् द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूत-ग्रामावमानिनः ॥ [भ्प् ३.२९.२४] अवमानिनो निन्दा-कर्तुः । निन्दापि द्वेष-समा । किं वा - न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैर् हि मर्मगैः । यथा तुदन्ति मर्मस्था असतां पुरुषेषवः ॥ इत्य्-आद्य्-उक्त-रीत्या ततोऽधिका इति नायं व्युत्क्रम्य इत्य् अभिप्रेत्य न द्वेषात् पूर्वम् असौ पठिता । तद् एवं ईश्वर-ज्ञानाभावाद् भक्ताव् अश्रद्दधानस्य दोष उक्तः । अथ तच्-छ्रद्धा-हेतु-तज्-ज्ञानस्य स्व-धर्म-संयुक्तं तद्-अर्चनम् एव कारणम् उपदिशन् तादृशार्चनस्याप्य् अव्यर्थताम् अङ्गीकरोति - अर्चादाव् अर्चयेत् तावद् ईश्वरं मां स्व-कर्म-कृत् । यावन् न वेद स्व-हृदि सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् ॥ [भ्प् ३.२९.२५] तावद् एव स्व-कर्म-कृत् सन् अर्चादाव् अर्चयेद् यावत् सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् ईश्वरं मां न वेद न जानाति । अत्र स्व-कर्म-सहायत्वम् अजात-श्रद्धस्य शुद्ध-भक्ताव् अनधिकारात् तत् प्रतिपादयिष्यते जात-श्रद्धो मत्-कथासु [भ्प् ११.२०.२७] इत्य् आदिना । अतो भगवज्-ज्ञानाद् ऊर्ध्वं जात-श्रद्धस् तु स्व- कर्म-कृत् सन् नार्चयेत् किन्तु शुद्धम् अर्चादिकम् एव कुर्वीतेत्य् आयातम् । तच् च प्रतिपादयिष्यते तावत् कर्माणि कुर्वीत [भ्प् ११.२०.९] इत्य् आदिना, न त्व् अर्चां परित्यजेद् इत्य् अर्थः । प्रतिष्ठितार्चा न त्याज्या यावज्-जीवं समर्चयेत् । वरं प्राण-परित्यागः शिरसो वापि कर्तनम् ॥ इति श्री-हयशीर्ष-पञ्चरात्र-विरोधात् । अथ स्व-धर्म-पूर्वकम् अर्चनं कुर्वंश् च भूत-दयां विना न सिद्ध्यतीत्य् आह -- आत्मनश् च परस्यापि यः करोत्य् अन्तरोदरम् । तस्य भिन्न-दृशो मृत्युर् विदधे भयम् उल्बणम् ॥ [भ्प् ३.२९.२६] अन्तरोदरम् उदर-भेदेन भेदं करोति न तु मद्-अधिष्ठानत्वेनात्म- समं पश्यति । ततश् च क्षुधितादिकम् अपि दृष्ट्वा स्वोदरादिकम् एव केवलं बिभर्तीत्य् अर्थः । तस्य भिन्न-दृशो मृत्यु-रूपोऽहम् उल्बणं भयं संसारम् । निगमयति - अथ मां सर्व-भूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद् दान-मानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ [भ्प् ३.२९.२७] अथ अतो हेतोः यथा-युक्तं यथा-शक्ति दानेन तद्-अभावे मानेन चाभिन्नेन चक्षुषेति पूर्ववत् । तथोक्तं सनकादीन् प्रति श्री-वैकुण्ठ- देवेन - ये मे तनूर् द्विज-वरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्ध-शरणानि च भेद-बुद्ध्या ॥ [भ्प् ३.१६.१०] इत्य् आदि । यद् वाभिन्नेन चक्ष्षान्यत्र या दृष्टिस् ततोऽतिविलक्षणया दृष्ट्या सर्वोत्कृष्ट-दृष्ट्येत्य् अर्थः । तत्र सर्वेषां साधारण्येनेवार्हणे प्राप्ते विशेषयति - (पगे ४५) जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानां ततः प्राण-भृतः शुभे । ततः स-चित्ताः प्रवरास् ततश् चेन्द्रिय-वृत्तयः ॥ तत्रापि स्पर्श-वेदिभ्यः प्रवरा रस-वेदिनः । तेभ्यो गन्ध-विदः श्रेष्ठास् ततः शब्द-विदो वराः ॥ रूप-भेद-विदस् तत्र ततश् चोभयतो-दतः । तेषां बहु-पदाः श्रेष्ठाश् चतुष्-पादस् ततो द्वि-पात् ॥ ततो वर्णाश् च चत्वारस् तेषां ब्राह्मण उत्तमः । ब्राह्मणेष्व् अपि वेद-ज्ञो ह्य् अर्थ-ज्ञोऽभ्यधिकस् ततः ॥ अर्थ-ज्ञात् संशय-च्छेत्ता ततः श्रेयान् स्व-कर्म-कृत् । मुक्त-सङ्गस् ततो भूयान् अदोग्धा धर्मम् आत्मनः ॥ तस्मान् मय्य् अर्पिताशेष- क्रियार्थात्मा निरन्तरः । मय्य् अर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्त-कर्मणः । न पश्यामि परं भूतम् अकर्तुः सम-दर्शनात् ॥ [भ्प् ३.२९.२८-३३] पुर्वस्माद् उत्तरोत्तरस्मिन् एकैक-गुणाधिक्येनाधिक्यम् । धर्मम् अदोग्धा निष्काम-कर्मा । निरन्तरो ज्ञानाद्य्-अव्यवहित-भक्तिः । अकर्तुर् अर्पितात्मत्वेन स्वभरणादिकर्मानपेक्षमाणात् । यद् भगवति भक्तिः क्रियते तत्रापि स्वस्य भगव्द् अधीनत्वं ज्ञात्वा तद्-अभिमान-शून्याच् च । सम-दर्शनाद् भगवद्-अधिष्ठातृत्व-साम्येनात्मवत् परेष्व् अपि हितम् आशंसनेन श्रवणादि-कर्मापेक्षमाणात् जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानाम् इत्य् आदिना भेदो हि विवक्षितः । ततो मद्-भक्तेष्व् एवादर-बाहुल्यं कर्तव्यम् अन्यत्र च यथा-प्राप्तं यथा-शक्ति चेति भावः । तथैवोक्तम् - मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहु-मानयन् । ईश्वरो जीव-कलया प्रविष्टो भगवान् इति ॥ [भ्प् ३.२९.३४] जीव-कलया तत्-कलनया तद्-अन्तर्यामितयेत्य् अर्थः । तद् एवं प्रथमोपासकानां सर्व-भूतादरो विहितः । स-श्रद्ध-साधकानां तु भगवद्-वैभवस सार्वत्रिकता-स्फूर्त्या भवत्य् एवासौ । यथोक्तं स्कान्दे एतेन ह्य् अद्भुता व्याध तवाहिंसादयो गुणाः । हरि-भक्तौ प्रवृत्ता ये न ते स्युः पर-तापिनः ॥ इति । वक्ष्यमाण-रीत्या शुद्ध-बन्धुत्वादि-भाव-साधकानाम् अपि शुद्ध- बन्धु-भाव-सिद्ध-श्री-गोकुल-वास्य्-अनुशीलनानुसारेण तादृश-भगवद्- गुणानुस्मरणेन चासौ जायते । जात-भावानां त्व् अहिंसोपरमश् च स्वीय एव स्वभावः । यथा - यत्रानुरकात्ः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्ग-मूढम् । व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन् न हिंसा परमः स्व-धर्मः ॥ इत्य् अनुसारेण सिद्ध एव सः । तत्र परम-सिद्धानां च सर्व-भूतेषु यः पश्येद् भगवद्-भावम् आत्मनः [भ्प् ११.२.४५] इत्य्-आद्य्-अनुसारेण सिद्ध एव सः । तत्र साधकानां यत् तु यथा तरोर् मूल-निषेचनेन [भ्प् ४.३१.१२] इत्य् आदौ तद्-अन्योपासनानां पुनरुक्तत्वम् उपलभ्यते, तत् पुनः केवल- स्वतन्त्र-तत्-तद्-दृष्ट्योपासनानाम् एव । अत्र तु तत्-तद्-अधिष्ठानक- भगवद्-उपासनम् एव विधीयते । तद्-आदरावश्यकत्वं च तत्- सम्बन्धेनैव सम्पाद्यत इति भेदः । तच् चान्यत्र झटिति राग-द्वेष- विश्लेषार्थम् इति ज्ञेयम् । अतएव केवल-भूतानुकम्पया भगवद्-अर्चनं त्यक्तवतो भरतस्यान्तरायः । तस्माद् भूत-दयैव भगवद्-भक्तिर् मुख्या नार्चनम् इति निरस्तम् । तथा वैतद् अव्यवहित-पूर्वं निर्गुण- भक्त्य्-अपायत्वेन (पगे ४६) क्रिया-योगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः इत्य् अत्र अति-शब्देन पाञ्चरात्रिकार्चन-लक्षण-क्रिया-योगार्था पत्र- पुष्पावचयादि-लक्षाणा किञ्चिद् धिंसापि विहिता । तस्माद् अनादरो न कर्तव्यस् तत्-सम्बन्धेनादरादिकं च कर्तव्यम् । स्वातन्त्र्येणोपासनं तु धिक्-कृतम् इति साध्व् एवोक्तम् अविस्मितं तं परिपूर्ण-कामम् इत्य् आदि । ॥ ६.९ ॥ देवाः श्रीमद्-आदि-पुरुषम् ॥ १०६ ॥

[106] āśrayāntara-svātantryānādareṇāha - avismitaṃ taṃ paripūrṇa-kāmaṃ svenaiva lābhena samaṃ praśāntam | vinopasarpaty aparaṃ hi bāliśaḥ śva-lāṅgulenātititarti sindhum || [BhP 6.9.22] avismitaṃ tato'nyasyāpūrva-vastuno'sad-bhāvād vismaya-rahitam | ataḥ svenaiva svīyenaiva svasyaiva karma-bhūtasya kriyā-bhūtena lābhena paripūrṇa-kāmaṃ nānyasyety arthaḥ | ataḥ sarvatra samaṃ praśāntaṃ citta- doṣa-rahitam | atititarti atitartum icchatīty arthaḥ | tathoktaṃ - rajas-tamaḥ- prakṛtayaḥ [BhP 1.2.27] ity ādi | skānde śrī-brahma-nārada-saṃvāde - vāsudevaṃ parityajya yo'nyaṃ devam upāsate | sva-mātaraṃ parityajya śvapacīṃ vandate hi saḥ || tathaivānyatra ca - vāsudevaṃ parityajya yo'nyaṃ devam upāsate | tyaktvāmṛtaṃ sa mūḍhātmā bhuṅkte halāhalaṃ viṣam || mahābhārate - yas tu viṣṇuṃ parityajya mohād anyam upāsate | sa hema-rāśim utsṛjya pāṃśu-rāśiṃ jighṛkṣati || iti | (page 39) ataevoktaṃ śrī-satyavratena - na yat-prasādāyuta-bhāga-leśam anye na devā guravo janāḥ svayam | kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsas tam īśvaraṃ vai śaraṇaṃ prapadye || iti | śrī-brahma-śivāv api vaiṣṇavatvenaiva bhajeta | sa ādi-devo jagatāṃ paro guruḥ [BhP 2.9.5] vaiṣṇavānāṃ yathā śambhuḥ [BhP 12.13.16] ity-ādy- aṅgīkārāt | ataeva dvādaśe śrī-śivaṃ prati mārkaṇḍeya-vacanam - varam ekaṃ vṛṇe'thāpi pūrṇāt kāmābhivarṣaṇāt | bhagavaty acyutāṃ bhaktiṃ tat-pareṣu tathā tvayi || [BhP 12.10.34] tvayy api tva-para ity arthaḥ | ataevāṣṭame prajāpati-kṛta-śrī-śiva-stutau - ye tv ātmarāma-gurubhir hṛdi cintitāṅghri-dvandvam [BhP 8.7.26] iti | caturthe śrīmad-aṣṭa-bhujaṃ prati śrī-pracetobhir api - vayaṃ tu sākṣād bhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇa-saṅgamena | [BhP 4.30.38] iti | vaiṣṇavasya sataḥ sama-darśinas tu na bhakti-lābhaḥ pratyavāyaś ca | yathā vaiṣṇava-tantre -- na labheyuḥ punar bhaktiṃ harer aikāntikīṃ jaḍāḥ | ekāgra-manasaś cāpi viṣṇu-sāmānya-darśinaḥ || yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ brahma-rudrādi-daivataiḥ | samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam || iti | ataevābheda-dṛṣṭi-vacanaṃ sama-bhakta-jñāny-ādi-param eva | yathā śrī- mārkaṇḍeyopākhyāne dvādaśa eva śrī-śiva-vākyam - brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntā niḥsaṅgā bhūta-vatsalāḥ | ekānta-bhaktā asmāsu nirvairāḥ sama-darśinaḥ || sa-lokā loka-pālās tān vandanty arcanty upāsate | ahaṃ ca bhagavān brahmā svayaṃ ca harir īśvaraḥ || na te mayy acyute'je ca bhidām aṇv api cakṣate | nātmanaś ca janasyāpi tad yuṣmān vayam īmahi || [BhP 12.10.20-22] iti | tat tato'pi tān apy atikramya yuṣmān mārkaṇḍeyādīn śuddha-vaiṣṇavān vayam īmahi bhajām ity arthaḥ | tad uktaṃ śrī-śivenaiva pracetasaṃ prati - atha bhāgavatā yūyaṃ priyāḥ stha bhagavān yathā | na mad-bhāgavatānāṃ ca preyān anyo'sti karhicit || [BhP 4.24.26] iti | anyatra ca prīte harau bhagavati prīye'haṃ sa-carācaraḥ iti ca | tasya śuddha- vaiṣṇavatvaṃ coktam eva tat-pūrvaṃ - naivecchaty āśiṣaḥ kvāpi brahmarṣir mokṣam apy uta | bhaktiṃ parāṃ bhagavati labdhavān puruṣe'vyaye || [BhP 12.10.6] iti | śrī-mārkaṇḍeyam uddiśya śrī-śivena | tathā śrī-śivasya tac-cetasy āvirbhāvāt samādhi-virāmeṇa tad eva vyañjitam | yathā - kim idaṃ kuta eveti samādher virato muniḥ [BhP 12.101.6] iti | (page 40) kiṃ ca brāhmaṇāḥ sādhavaḥ [BhP 12.10.16] ity ādāv abhedād adṛṣṭi-vacane'pi svayaṃ ca hari īśvaraḥ [BhP 12.10.16] ity anena tasyaiva prādhānyam uktam | tasyaiva svayaṃ ceśvaratvam uktaṃ pārthivād dāruṇaḥ [BhP 1.2.24] ity ādinā | brahma-purāṇe śrī-śiva-vākyam api tathaiva - yo hi māṃ draṣṭum iccheta brahmāṇaṃ vā pitāmaham | draṣṭavyas tena bhagavān vāsudevaḥ pratāpavān || [BrahmaP 226.46] iti | tad-vijñānena sarva-vijñānād iti bhāvaḥ | tad evaṃ vaiṣṇavatvenaiva śiva- bhajanaṃ yuktam | kecit tu vaiṣṇavās tat-pūjanam āvaśyakatvenopasthitaṃ cet tarhi tasminn adhiṣṭhāne śrī-bhagavantam eva pūjayanti | yathā śrī-viṣṇu- dharmāntimo'yam itihāsaḥ - viṣvaksena-nāmā kaścid vipra ekānta- bhāgavataḥ pṛthivīṃ vicarann āsīt | sa kadācid eka eva vanānta upaviṣṭaḥ | tathārtha grāmādhyakṣa-sutaḥ kaścid āgatas tam uvāca ko'sīti | tataḥ kṛta- svākhyānaṃ tam uvāca - mama śiraḥ-pīḍādyā jāteti nijeṣṭa-devaṃ śivaṃ pūjayituṃ na śaknomi, tato mama pratinidhitvena tvam eva taṃ pūjayeti | etad- anantaraṃ ca tatratyaṃ sārdhaṃ padyam - etad uktaṃ pratyuvāca vayam ekāntinaḥ śrutāḥ | caturātmā hariḥ pūjyaḥ prādurbhāva-gato'thavā | pūjayāmaś ca naivānyaṃ tasmāt tvaṃ gaccha mā ciram || [ViDhP 3.354.12-13] iti | tatas tasmiṃs tad-aṅgīkṛtavati sa khaḍgam unnamitavān śiraś chettum | tataś cāsau vipras tad-dhastena mṛtyum anabhīpsan vicāryoktavān bhadraṃ tatra gacchāma iti | gatvā cedaṃ manasi cintitam - ayaṃ rudraḥ pralaya-hetutayā tamo-vardhanatvāt tamo-bhāvaḥ | śrī-nṛsiṃha-devaś ca tāmasa-daitya-gaṇa- vidārakatayā tamo-bhañjana-kartṛtvāt tad-bhañjanārtham eva tatrodayeta sūrya iva tamo-rāśeḥ | ato rudrākārādhiṣṭhāne'pi tad-upāsakānām eṣāṃ tad-bhajana-kṛte śrī-nṛsiṃha-pūjām evāsmin kariṣyāmīti | atha śrī-nṛsiṃhāya nama iti gṛhīta-puṣpāñjalau tasmin punaḥ krodhāviṣṭena grāmādhyakṣa-putreṇa khaḍgaḥ samudyamitaḥ | tataś cākasmāt tad eva liṅgaṃ sphoṭayitvā śrī-nṛsiṃha-devaḥ svayam āvirbhūya taṃ grāmādhyakṣa- putraṃ sa-parikaraṃ jaghāna | dakṣiṇasyāṃ diśi liṅga-sphoṭa-nāmā svayaṃ ca tatra sthitavān iti | kecit kadācit tad-adhiṣṭhānatvenaiva vā | ataevoktam ādi- vārāhe -- janmāntara-sahasreṣu samārādhya vṛṣa-dhvajam | vaiṣṇavatvaṃ labhed dhīmān sarva-pāpa-kṣaye sati || iti | ataeva śrī-nṛsiṃha-śiva-bhaktyor anantaraṃ bṛhad eva śrī-nṛsiṃha-tāpanyāṃ śrutau -- anupanīta-śatam ekam ekenopanītena tat-samam | upanīta-śatam ekam ekena gṛhasthena tat-samam | gṛhastha-śatam ekam ekena vānaprasthena tat samaṃ | vānaprastha-śatam ekam ekena yatinā tat samaṃ | yatīnāṃ tu śataṃ pūrṇam ekam ekena rudra-jāpakena tat-samam | rudra-jāpaka-śatam ekam ekena atharva-śiraḥ-śikhādhyāpakena[*ENDNOTE #3] tat-samam | atharvaśiraḥ- śikhādhyāpaka-śatam ekam ekena tāpanīyopaniṣad-adhyāpakena tat-samam | tāpanīyopaniṣad-adhyāpaka-śatam ekam ekena mantra-rājādhyāpakena tat- samam | [NTU 5.8] iti | (page 41) mantra-rājaś ca tatra śrī-nṛsiṃha-mantra eveti | svatantratvena bhajane tu bhṛgu-śāpo duratyayaḥ | yathā caturthe - bhṛguḥ pratyasṛjac chāpaṃ brahma-daṇḍaṃ duratyayam | bhava-vrata-dharā ye ca ye ca tān samanuvratāḥ | pāṣaṇḍinas te bhavantu sac-chāstra-paripanthinaḥ || [BhP 4.2.27-28] ity-ādi | veda-vihitam evātra bhava-vratam anūdyate anya-vihitatve pāṣaṇḍinatva- vidhānāyogaḥ syāt | pūrvata eva pāṣaṇḍitva-siddheḥ | atha tat-paripanthināṃ śrī-bhāgavatādīnāṃ sac-chāstratvam āyātam | tat-puraskṛtānāṃ sūta- saṃhitādīnām asac-chāstratvaṃ spaṣṭam eva | tasmāt svatantratvenaivopāsanāyām ayaṃ doṣaḥ | yataś ca tatraiva tena śrī- janārdanasyaiva veda-mūlatvam uktam - eṣa eva hi lokānāṃ śivaḥ panthāḥ sanātanaḥ | yaṃ pūrve cānusantasthur yat-pramāṇaṃ janārdanaḥ || [BhP 4.2.31] iti | eṣa veda-lakṣaṇo yat-pramāṇaṃ yatra mūlam iy arthaḥ | ata evānvayenāpi śrī-viṣṇu-bhaktir dṛḍhī-kṛtā sattvaṃ rajas tamaḥ [BhP 1.2.23] ity ādinā | tathā śrī-hari-vaṃśe śiva-vākyam - harir eva sadā dhyeyo bhavadbhiḥ sattva-saṃsthitaiḥ | viṣṇu-mantraṃ sadā viprāḥ paṭhadhvaṃ dhyāta keśavam || iti | tasmāt śrī-śiva-bhakter apy evambhūte sthite parāṇām api devatānāṃ vaiṣṇavāgamādau tad-bahiraṅgāvaraṇa-sevakatvenāprākṛtānām eva pūjā- vidhānaṃ śrī-bhagaval-loka-saṅgraha-parāṇāṃ tal-līlaupāyika-nara-līlā- pārṣadānāṃ vā śrī-bhagavat-prīṇana-yajñādau tu yudhiṣṭhira-rājasūyavad anyāsām api tad-vibhūtitvenaiveti jñeyam | tataḥ sampūjya śirasā vavande parameṣṭhinam | bhavaṃ prajāpatīn devān prahrādo bhagavat-kalāḥ || [BhP 7.10.32] iti | tad uktaṃ śrī-yudhiṣṭhireṇaiva - kratu-rājena govinda rājasūyena pāvanīḥ yakṣye vibhūtīr bhavatas tat sampādaya naḥ prabho || [BhP 10.72.31] vibhūtitvenaivam uktaṃ pādme kārttika-māhātmye śrī-satyabhāmāṃ prati śrī-bhagavatā -- śaivāḥ saurāś ca gāṇeśā vaiṣṇavāḥ śakti-pūjakāḥ | mām eva prāpnuvantīha varṣāmbhaḥ sāgaraṃ yathā || eko'haṃ pañcadhā jātaḥ krīḍayan nāmabhiḥ kila | deva-datto yathā kaścit putrādy-āhvāna-nāmabhiḥ || [PadmaP 6.88.43-44] iti | vastutas tu sarvāpekṣayā śrī-vaiṣṇavā eva śreṣṭhāḥ | tad uktaṃ skānde brahma-nārada-saṃvāde tathaivānyatra prahlāda-saṃhitāyām ekādaśī- jāgaraṇa-prasaṅge ca - na sauro na ca śaivo vā na brāhmo na ca śāktikaḥ | na cānya-devatā-bhakteḥ bhaved bhāgavatopamaḥ || iti | tādṛśa-saurādīnāṃ tat-prāptiś ca na kevalaṃ tad-dhetutvena kintu bhagavat- prīty-artha-kṛta-japa-tapas-taj-jāta-(page 42) -śuddha-bhakti-dvārā śrī- visṇu-kṣetra-maraṇādi-prabhāveṇa vā | yathā tatraiva varṇitayor devaśarma- candraśarma-nāmnoḥ sūryam ārādhayatoḥ | tad uktaṃ śrī-bhagavatā - tat-kṣetrasya prabhāveṇa dharma-śīlatayā punaḥ | vaikuṇṭha-bhavanaṃ nītau mat-parau mat-samīpagaiḥ || yāvaj jīvantu yat tābhyāṃ sūrya-pūjādikaṃ kṛtam | tenāhaṃ karmaṇā tābhyāṃ suprīto hy abhavaṃ kila || iti | tat-kṣetraṃ māyāpurī | tau ca śrī-kṛṣṇāvatāre satrājid-akrūrākhyau jātāv iti ca tatra prasiddhiḥ | evaṃ puṇḍarīkasyāpi pitṛ-sevayā tat-prāptiś ca yojanīyā | svatantropāsanāyāṃ tat-prāptiḥ śrī-gītopaniṣadi niṣiddhaḥ -- ye'py anyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi mām eva kaunteya yajanty avidhipūrvakam || ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca | na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te || yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ | bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām || [Gītā 9.23-25] tasmāt tadīyatvenopāsanāyāṃ kaścid guṇo'pi bhavati | avajñādau tu doṣaḥ - śraddhāṃ bhāgavate śāstre'nindām anyatra cāpi hi [BhP 11.3.26] itivat | yathā pādme - harir eva sadārādhyaḥ sarva-deveśvareśvaraḥ | itare brahma-rudrādyā nāvajñeyāḥ kadācana || iti | gautamīye ca - gopālaṃ pūjayed yas tu nindayed anya-devatām | astu tāvat paro dharmaḥ pūrva-dharmo'pi naśyati || [GautamīyaT 33.84] iti | ataeva hayaśīrṣā māṃ pathi deva-helanāt [BhP 6.8.15] iti śrī-nārāyaṇa- varmaṇi tad-āgaḥ-prāyaścittam | viṣṇu-dharme cāyam itihāsaḥ - pūrvaṃ śrmad-ambarīṣo bahu-dinaṃ śrī- bhagavad-ārādhanaṃ taop'nuṣṭhitavān | tad-ante ca bhagavān evednra- rūpeṇairāvatī-kṛtaṃ garuḍam āruhya taṃ vareṇa chandayāmāsa | sa cendra- rūpaṃ dṛṣṭvā taṃ namaskārādibhir ādṛtyāpi tasmād varaṃ neṣṭavān | uktavāṃś ca - mamārādhyākāro yaḥ sa eva mama vara-dātā bhaven nānya iti | atha tad-deya-varam aham eva dāsyāmīti punar uktyvaty apīndre taṃ neṣṭavantaṃ taṃ prati vajraṃ samudyatavān | tadāpi taṃ varaṃ nāṅgīkṛtavati tasmin suprasanno bhūvā tad-rūpam antardhāpya svarūpam āvirbhāvayann anujagrāheti | tatra ca śivāvajñādau mahān eva doṣaḥ | yathā caturthe eva nandīśvara- śāpaḥ | saṃsarantv iha ye cāmum anu śarvāvamāninam [BhP 4.2.24] iti | idam api yat kiñcid eva, śrī-śivasya mahābhāgavatatvena doṣasya svayam eva siddhatvāt | helanaṃ giriśa-bhrātur dhanadasya tvayā kṛtam [BhP 4.11.32] ity ukta-rītyā nūnaṃ tat-sakhyam anusmṛtyaiva kuberād api śrī-dhruveṇa bhagavad-bhakti-svabhāva-kṛta-sarva-viṣayaka-vinaya-punaḥ-punar-bhbhakty- abhilāṣābhyāṃ yuktena satā kṛtaṃ bhagavad-bhakti-vara-prārthanam iti caturthābhiprāyaḥ | ataevoktaṃ --(page 43) yo māṃ samarcayen nityam ekāntaṃ bhāvam āśritaḥ | vinindan devam īśānaṃ sa yāti narakaṃ dhruvam || iti | dṛṣṭaṃ ca yathā citraketu-carite | śrī-kapila-devena sādhāraṇānām api prāinām avamānādikaṃ ninditaṃ kim uta tad-vidhānām | tathā hi - ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā tam avajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcā-viḍambanam || [BhP 3.29.21] bhūteṣu vakṣyamāṇa-rītyā prāṇa-bhṛj-jīvam ārabhya bhagavad-arpitātma- jīva-paryanteṣu bhūtātmā tad-antaryāmī | taṃ mām avajñāya teṣām avajñayā tad-adhiṣṭhānakasya mamaivāvajñāṃ kṛtvety arthaḥ | tatas tāṃ kṛtvā yo'rcāṃ mat-pratimāṃ kurute sa tad-viḍambanaṃ tasyā avajñām eva kuruta ity arthaḥ | yataḥ - yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santam ātmānam īśvaram | hitvārcāṃ bhajate mauḍhyād bhasmany eva juhoti saḥ || [BhP 3.29.22] mauḍhyāt śailī dārumayo vā kācit pratimeyam iti mūḍha-buddhitvād yaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ paramātmānam īśvaraṃ māṃ hitvā tasyā mayaikyaṃ avibhāvyārcāṃ madīyāṃ pratimāṃ bhajate kevala-loka-rīti-dṛṣṭyā tasyai jalādikam arpayati | yathāgni-purāṇe daśaratha-mārita-putrasya tapasvino vilāpe - śilā-buddhiḥ kṛtā kiṃ vā pratimāyāṃ harer mayā | kiṃ mayā pathi dṛṣṭasya viṣṇu-bhaktasya karhicit || tan-mudrāṅkita-dehasya cetasānādaraḥ kṛtaḥ | yena karma-vipākena putra-śoko mamedṛśaḥ || iti | yathā coktaṃ - viṣṇv-arcāyāṃ śilā-dhīr guruṣu nara-matir vaiṣṇave jāti-buddhir viṣṇor vā vaiṣṇavānāṃ kali-mala-mathane pāda-tīrthe'mbu-buddhiḥ | śrī-viṣṇor nāmni mantre sakala-kaluṣa-he śabda-sāmānya-buddhir viṣṇau sarveśvareśe tad-itara-sama-dhīr yasya vā nārakī saḥ || [Pv 114] iti | tasya ca mūḍhasya mad-dṛṣṭy-abhāvāt sarva-bhūtāvajñāpi bhavati | tatas tad- doṣeṇa bhasmani yathā juhoti kaścit tathā tasyāśraddadhānasya phalābhāva ity arthaḥ | ye śāstra-vidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ [Gītā 17.1] ity- ādy-ukta-rītyā loka-paramparā-mātra-jāte yat-kiñcic-chraddhā-sad-bhāve tu kaniṣṭha-bhāgavatatvam eva | arcāyām eva haraye pūjāṃ yaḥ śraddhayehate | na tad-bhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ || [BhP 11.2.47] ity ukteḥ | yadyapi yathā-kathañcid bhajanasyaivāvaśyaka-phalāvasānatāsty eva tathāpi jhaṭiti na bhavatīty eva tathoktam | vakṣyate ca sāphalyam arcādāv arcayet tāvad [BhP 3.29.20] ity ādinā | avajñā-mātrasya tādṛśatve sutarāṃ tu - dviṣataḥ para-kāye māṃ mānino bhinna-darśinaḥ | bhūteṣu baddha-vairasya na manaḥ śāntim ṛcchati || [BhP 3.29.18] ity ukteḥ | (page 44) bhinna-darśinaḥ sarvatrāntaryāmy-eka-dṛṣṭi-rahitasya ataeva mānina ataeva tad-dhavairasya ca | tathā ca mahābhārate - piteva putraṃ karuṇo nodvejayati yo janaḥ | viśuddhasya hṛṣīkeśas tasya tūrṇaṃ prasīdati || kiṃ ca - aham uccāvacair dravyaiḥ kriyayotpannayānaghe | naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūta-grāmāvamāninaḥ || [BhP 3.29.24] avamānino nindā-kartuḥ | nindāpi dveṣa-samā | kiṃ vā - na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇair hi marmagaiḥ | yathā tudanti marmasthā asatāṃ puruṣeṣavaḥ || ity-ādy-ukta-rītyā tato'dhikā iti nāyaṃ vyutkramya ity abhipretya na dveṣāt pūrvam asau paṭhitā | tad evaṃ īśvara-jñānābhāvād bhaktāv aśraddadhānasya doṣa uktaḥ | atha tac-chraddhā-hetu-taj-jñānasya sva-dharma-saṃyuktaṃ tad-arcanam eva kāraṇam upadiśan tādṛśārcanasyāpy avyarthatām aṅgīkaroti - arcādāv arcayet tāvad īśvaraṃ māṃ sva-karma-kṛt | yāvan na veda sva-hṛdi sarva-bhūteṣv avasthitam || [BhP 3.29.25] tāvad eva sva-karma-kṛt san arcādāv arcayed yāvat sarva-bhūteṣv avasthitam īśvaraṃ māṃ na veda na jānāti | atra sva-karma-sahāyatvam ajāta-śraddhasya śuddha-bhaktāv anadhikārāt tat pratipādayiṣyate jāta-śraddho mat-kathāsu [BhP 11.20.27] ity ādinā | ato bhagavaj-jñānād ūrdhvaṃ jāta-śraddhas tu sva- karma-kṛt san nārcayet kintu śuddham arcādikam eva kurvītety āyātam | tac ca pratipādayiṣyate tāvat karmāṇi kurvīta [BhP 11.20.9] ity ādinā, na tv arcāṃ parityajed ity arthaḥ | pratiṣṭhitārcā na tyājyā yāvaj-jīvaṃ samarcayet | varaṃ prāṇa-parityāgaḥ śiraso vāpi kartanam || iti śrī-hayaśīrṣa-pañcarātra-virodhāt | atha sva-dharma-pūrvakam arcanaṃ kurvaṃś ca bhūta-dayāṃ vinā na siddhyatīty āha -- ātmanaś ca parasyāpi yaḥ karoty antarodaram | tasya bhinna-dṛśo mṛtyur vidadhe bhayam ulbaṇam || [BhP 3.29.26] antarodaram udara-bhedena bhedaṃ karoti na tu mad-adhiṣṭhānatvenātma- samaṃ paśyati | tataś ca kṣudhitādikam api dṛṣṭvā svodarādikam eva kevalaṃ bibhartīty arthaḥ | tasya bhinna-dṛśo mṛtyu-rūpo'ham ulbaṇaṃ bhayaṃ saṃsāram | nigamayati - atha māṃ sarva-bhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam | arhayed dāna-mānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā || [BhP 3.29.27] atha ato hetoḥ yathā-yuktaṃ yathā-śakti dānena tad-abhāve mānena cābhinnena cakṣuṣeti pūrvavat | tathoktaṃ sanakādīn prati śrī-vaikuṇṭha- devena - ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā || [BhP 3.16.10] ity ādi | yad vābhinnena cakṣṣānyatra yā dṛṣṭis tato'tivilakṣaṇayā dṛṣṭyā sarvotkṛṣṭa-dṛṣṭyety arthaḥ | tatra sarveṣāṃ sādhāraṇyenevārhaṇe prāpte viśeṣayati - (page 45) jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṃ tataḥ prāṇa-bhṛtaḥ śubhe | tataḥ sa-cittāḥ pravarās tataś cendriya-vṛttayaḥ || tatrāpi sparśa-vedibhyaḥ pravarā rasa-vedinaḥ | tebhyo gandha-vidaḥ śreṣṭhās tataḥ śabda-vido varāḥ || rūpa-bheda-vidas tatra tataś cobhayato-dataḥ | teṣāṃ bahu-padāḥ śreṣṭhāś catuṣ-pādas tato dvi-pāt || tato varṇāś ca catvāras teṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ | brāhmaṇeṣv api veda-jño hy artha-jño'bhyadhikas tataḥ || artha-jñāt saṃśaya-cchettā tataḥ śreyān sva-karma-kṛt | mukta-saṅgas tato bhūyān adogdhā dharmam ātmanaḥ || tasmān mayy arpitāśeṣa- kriyārthātmā nirantaraḥ | mayy arpitātmanaḥ puṃso mayi sannyasta-karmaṇaḥ | na paśyāmi paraṃ bhūtam akartuḥ sama-darśanāt || [BhP 3.29.28-33] purvasmād uttarottarasmin ekaika-guṇādhikyenādhikyam | dharmam adogdhā niṣkāma-karmā | nirantaro jñānādy-avyavahita-bhaktiḥ | akartur arpitātmatvena svabharaṇādikarmānapekṣamāṇāt | yad bhagavati bhaktiḥ kriyate tatrāpi svasya bhagavd adhīnatvaṃ jñātvā tad-abhimāna-śūnyāc ca | sama-darśanād bhagavad-adhiṣṭhātṛtva-sāmyenātmavat pareṣv api hitam āśaṃsanena śravaṇādi-karmāpekṣamāṇāt jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānām ity ādinā bhedo hi vivakṣitaḥ | tato mad-bhakteṣv evādara-bāhulyaṃ kartavyam anyatra ca yathā-prāptaṃ yathā-śakti ceti bhāvaḥ | tathaivoktam - manasaitāni bhūtāni praṇamed bahu-mānayan | īśvaro jīva-kalayā praviṣṭo bhagavān iti || [BhP 3.29.34] jīva-kalayā tat-kalanayā tad-antaryāmitayety arthaḥ | tad evaṃ prathamopāsakānāṃ sarva-bhūtādaro vihitaḥ | sa-śraddha-sādhakānāṃ tu bhagavad-vaibhavasa sārvatrikatā-sphūrtyā bhavaty evāsau | yathoktaṃ skānde etena hy adbhutā vyādha tavāhiṃsādayo guṇāḥ | hari-bhaktau pravṛttā ye na te syuḥ para-tāpinaḥ || iti | vakṣyamāṇa-rītyā śuddha-bandhutvādi-bhāva-sādhakānām api śuddha- bandhu-bhāva-siddha-śrī-gokula-vāsy-anuśīlanānusāreṇa tādṛśa-bhagavad- guṇānusmaraṇena cāsau jāyate | jāta-bhāvānāṃ tv ahiṃsoparamaś ca svīya eva svabhāvaḥ | yathā - yatrānurakātḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅga-mūḍham | vrajanti tat pāramahaṃsyam antyaṃ yasmin na hiṃsā paramaḥ sva-dharmaḥ || ity anusāreṇa siddha eva saḥ | tatra parama-siddhānāṃ ca sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed bhagavad-bhāvam ātmanaḥ [BhP 11.2.45] ity-ādy-anusāreṇa siddha eva saḥ | tatra sādhakānāṃ yat tu yathā taror mūla-niṣecanena [BhP 4.31.12] ity ādau tad-anyopāsanānāṃ punaruktatvam upalabhyate, tat punaḥ kevala- svatantra-tat-tad-dṛṣṭyopāsanānām eva | atra tu tat-tad-adhiṣṭhānaka- bhagavad-upāsanam eva vidhīyate | tad-ādarāvaśyakatvaṃ ca tat- sambandhenaiva sampādyata iti bhedaḥ | tac cānyatra jhaṭiti rāga-dveṣa- viśleṣārtham iti jñeyam | ataeva kevala-bhūtānukampayā bhagavad-arcanaṃ tyaktavato bharatasyāntarāyaḥ | tasmād bhūta-dayaiva bhagavad-bhaktir mukhyā nārcanam iti nirastam | tathā vaitad avyavahita-pūrvaṃ nirguṇa- bhakty-apāyatvena (page 46) kriyā-yogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ ity atra ati-śabdena pāñcarātrikārcana-lakṣaṇa-kriyā-yogārthā patra- puṣpāvacayādi-lakṣāṇā kiñcid dhiṃsāpi vihitā | tasmād anādaro na kartavyas tat-sambandhenādarādikaṃ ca kartavyam | svātantryeṇopāsanaṃ tu dhik-kṛtam iti sādhv evoktam avismitaṃ taṃ paripūrṇa-kāmam ity ādi | || 6.9 || devāḥ śrīmad-ādi-puruṣam || 106 ||

[१०७] तथा -- कः पण्डितस् त्वद् अपरं शरणं समीयाद् भक्त-प्रियाद् ऋत-गिरः सुहृदः कृत-ज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामान् आत्मनम् अप्य् उपचयापचयौ न यस्य ॥ [भ्प् १०.४८.२६] सुहृदो हितकारि-स्वभावात् तत्रापि कृतज्ञाद् उपकाराभासेऽपि बहु-माननात् । यो भजतो भजमानाय सर्वान् कामान् अभीष्टान् अभि सर्वतो-भावेन ददाति । अत्र सुहृदः सुहृदे प्रीतये त्व् आत्मानम् अपि ददाति । न च सर्वतो- भावेन दाने तादृशेभ्यो बहुभ्यो दाने वा समावेशाभावः स्याद् इत्य् आह उपचयेति ॥ ॥ १०.४८ ॥ अक्रूरः श्री-भगवन्तम् ॥ १०७ ॥

[107] tathā -- kaḥ paṇḍitas tvad aparaṃ śaraṇaṃ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñāt | sarvān dadāti suhṛdo bhajato'bhikāmān ātmanam apy upacayāpacayau na yasya || [BhP 10.48.26] suhṛdo hitakāri-svabhāvāt tatrāpi kṛtajñād upakārābhāse'pi bahu-mānanāt | yo bhajato bhajamānāya sarvān kāmān abhīṣṭān abhi sarvato-bhāvena dadāti | atra suhṛdaḥ suhṛde prītaye tv ātmānam api dadāti | na ca sarvato- bhāvena dāne tādṛśebhyo bahubhyo dāne vā samāveśābhāvaḥ syād ity āha upacayeti || || 10.48 || akrūraḥ śrī-bhagavantam || 107 ||

[१०८] तद्-अभक्त-मात्रानादरेणाह - येऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृ-गतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्व-विषयं सह-धर्मं यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्य् अमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ [भ्प् ३.१५.२४] यत्र यस्यां भगवद्-धर्म-पर्यन्तो धर्मो भवति भगवत्-पर्यन्तस्य तत्त्वस्य ज्ञानं च भवतीत्य् अर्थः । तां प्राप्ता अपि सर्वेषां धर्माणां ज्ञानानां च मूलं ये भगवद्-आराधनं न वितरन्ति न कुर्वन्ति । तद् उक्तं - बिले बतोरुक्रम-विक्रमान् ये [भ्प् २.३.२०] इत्य् आदि । तथा च ब्रह्म- वैवर्ते - प्राप्यापि दुर्लभतरं मानुष्यं विबुधेप्सितम् । यैर् आश्रितो न गोविन्दस् तैर् आत्मा वञ्चितश् चिरम् ॥ अशीति-चतुरश् चैव लक्षांस् तान् जीव-जातिषु । भ्रमद्भिः पुरुषैः प्राप्य मानुष्यं जन्म-पर्ययात् ॥ तद् अप्य् अफलतां जातं तेषाम् आत्माभिमानिनाम् । वराकानाम् अनाश्रित्य गोविन्द-चरण-द्वयम् ॥ इति । ॥ ३.१५ ॥ श्री-ब्रह्मा देवान् ॥ १०८ ॥

[108] tad-abhakta-mātrānādareṇāha - ye'bhyarthitām api ca no nṛ-gatiṃ prapannā jñānaṃ ca tattva-viṣayaṃ saha-dharmaṃ yatra | nārādhanaṃ bhagavato vitaranty amuṣya sammohitā vitatayā bata māyayā te || [BhP 3.15.24] yatra yasyāṃ bhagavad-dharma-paryanto dharmo bhavati bhagavat-paryantasya tattvasya jñānaṃ ca bhavatīty arthaḥ | tāṃ prāptā api sarveṣāṃ dharmāṇāṃ jñānānāṃ ca mūlaṃ ye bhagavad-ārādhanaṃ na vitaranti na kurvanti | tad uktaṃ - bile batorukrama-vikramān ye [BhP 2.3.20] ity ādi | tathā ca brahma- vaivarte - prāpyāpi durlabhataraṃ mānuṣyaṃ vibudhepsitam | yair āśrito na govindas tair ātmā vañcitaś ciram || aśīti-caturaś caiva lakṣāṃs tān jīva-jātiṣu | bhramadbhiḥ puruṣaiḥ prāpya mānuṣyaṃ janma-paryayāt || tad apy aphalatāṃ jātaṃ teṣām ātmābhimāninām | varākānām anāśritya govinda-caraṇa-dvayam || iti | || 3.15 || śrī-brahmā devān || 108 ||

[१०९] तथा -- यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः । हराव् अभक्तस्य कुतो महद्-गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः ॥ [भ्प् ५.१८.१२] अकिञ्चना निष्कामा । गुणैर् ज्ञान-वैराग्यादिभिः सह सर्वे ब्रह्मादयो देवाः सम्यग् आसते । ॥ ५.१८ ॥ भद्रश्रवः श्री-हयशीर्षम् ॥ १०९ ॥

[109] tathā -- yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ | harāv abhaktasya kuto mahad-guṇā manorathenāsati dhāvato bahiḥ || [BhP 5.18.12] akiñcanā niṣkāmā | guṇair jñāna-vairāgyādibhiḥ saha sarve brahmādayo devāḥ samyag āsate | || 5.18 || bhadraśravaḥ śrī-hayaśīrṣam || 109 ||