Sections 82–91

[८२] यस्माद् एवं सर्वतोऽपि तस्योत्कर्षस् तस्माद् एवान्यतस् तदीय-नामादीनाम् अपि महिमाधिक्यम् इति गति-सामान्यान्तरं च लभ्यते । तत्र नाम्नो यथा ब्रह्माण्ड-पुराणे श्री-कृष्णाष्टोत्तर-शत-नामामृत-स्तोत्रे - सहस्र-नाम्नां पुण्यानां त्रिर्-आवृत्त्या तु यत् फलम् । एकावृत्त्या तु कृष्णस्य नामैकं तत् प्रयच्छति ॥ इति । व्यक्तीक्रियते चाधिक-फलत्वं कृष्ण-नाम्नः पाद्मे पाताल-खण्डे श्री- मथुरा-माहात्म्ये श्री-महादेवस्यैव वाक्ये - तारकाज् जायते मुक्तिः प्रेम-भक्तिस् तु पारकाद् इति । पूर्वम् अत्र मोचकत्व-प्रेमदत्वाभ्यां तारक-पारक-संज्ञे राम-कृष्ण-नाम्नोर् हि विहिते । तत्र च राम-नाम्नि मोचकत्व-शक्तिर् एवाधिका श्री-कृष्ण-नाम्नि तु मोक्ष-सुख-तिरस्कारि- प्रेमानन्द-दातृत्व-शक्तिः समधिकेति भावः । इत्थम् एवोक्तं विष्णु- धर्मोत्तरे - यच् छक्तिर् नाम यत् तस्य तस्मिन्न् एव च वस्तुनि । साधकं पुरुष-व्याघ्र सौम्य-क्रूरेषु वस्तुषु ॥ इति । किं च श्री-कृष्ण-नाम्नो माहात्म्यं निगदेनैव श्रूयते प्रभास-पुराणे श्री-नारद-कुशध्वज-संवादे श्री-भगवद्-उक्तौ - नाम्नां मुख्यतमं नाम कृष्णाख्यं मे परन्तप इति । तद् एवं गति-सामान्येन नाम-महिम- द्वारा तन्-महिमातिशयः साधितः । तथा तदीय-गुण-रूप-लीला-मथुरादि- स्थानानाम् अपि तत्-तच्-छास्त्र-प्रतिपाद्यमानैः सर्वाधिक-महिमभिर् अप्य् असाव् अनुसन्धेयः । विस्तर-भिया तु नोदाह्रियते । (पगे ३१) [सर्व-संवादिनी: एतद् अनन्तरं गति-सामान्य-प्रकरण् श्री-कृष्ण-नाम- माहात्म्ये सहस्र-नाम्नाम् इत्य् आदि-ब्रह्माण्ड-वाक्यानन्तरम् एव व्याख्येयम् । यथा सर्वार्थ-शक्ति-युक्तस्य देव-देवस्य चक्रिणः । यच् चाभिरुचितं नाम तत् सर्वार्थेषु योजयेत् ॥ इति विष्णु-धर्म-दृष्ट्या सर्वेषाम् एव भगवन्-नाम्नां निरङ्कुश- महिमत्वे सति समाहृतानाम् उच्चारणम् अपि नानार्थकं संस्कार-प्रचय- हेतुत्वाद् एकस्यैवोच्चारार-प्रचयवद् इति नाम-कौमुदी-कारैर् अङ्गीकृतम् । तथा समाहृत-सहस्र-नाम-त्रिर्-आवृत्ति-शक्तेः कृष्ण-नामोच्चारण-वश्यं मन्तव्यम् । अत्र देवदेवस्य यद् अभिरुचितं प्रियं नाम तत् सर्वार्थेषु योजयेद् इत्य् अपि केचिद् व्याचक्षते । यथा हरेः प्रियेण गोविन्द-नाम्ना निहतानि सद्यः इति । ननु बृहत्-सहस्र-नाम-स्तोत्रं नित्यम् एव पठन्तीं देवीं प्रति सहस्र- नाम-तत्-तुल्यं राम-नाम वरानने इत्य् आद्य्-उपपत्त्या राम-नाम्नैव सहस्र-नाम-फलं भवतीति बोधयन् श्री-महादेवस् तत्-सहस्र- नामान्तर्गत-कृष्ण-नाम्नाम् अपि गौणत्वं बोधयति । तर्हि कथं ब्रह्माण्ड-वचनम् अविरुद्धं भवति । उच्यते प्रस्तुतस्य बृहत्-सहस्र- नाम-स्तोत्रस्यैवैकया वृत्त्या यत् फलं तद् भवतीति राम-नाम्नि प्रौढिः । कृष्ण-नाम्नि तु द्विगाव-सम्भवात् सहस्र-नाम्नाम् इति बहु- वचनात् तादृशानां बहूनां सहस्र-नाम-स्तोत्राणां त्रिर्-आवृत्त्या तु यत् फलं तद् भवतीति ततोऽपि महती प्रौढिः । अतएव तत्र समस्त-जप-यज्ञानां फलदं पाप-नाशनम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नाम्नाम् अष्टोत्तरं शतम् ॥ इत्य् उक्त्वा अन्येषाम् अपि जपानां वेदाद्य्-उक्तानां फलम् अन्तर्भावितम् । ततश् च प्रौङ्ह्याधिक्याद् उत्तरस्य पूर्वस्माद् बलवत्त्वे सति पूर्वस्य महिमापि तद्-अविरुद्ध एव व्याख्येयः । तदा हि यद्यप्य् एवम् एव श्री- कृष्णवत् तन्-नाम्नोऽपि सर्वतः शक्ति-पूर्णतया सर्वेषाम् अपि नाम्नाम् अवयवित्वम् एव तथापि अवयव-साधारण्येन फलं भवेत् । यथा साक्षान्- मुक्तेर् अपि दातुः श्री-विष्णोर् आधानस्य यज्ञाङ्गत्वेन क्रियमाणस्य स्वर्ग- मात्र-प्रदत्वम् । यथा वा वेद-जपतस् तद्-अन्तर्गत-भगवन्-मन्त्रेणापि न ब्रह्म-लोकाधिक-फल-प्राप्तिः । यथात्रैव तावत् केवलं राम-नामैव सकृद् वदतोऽपि बृहत्-सहस्र-नाम-फलम् अन्तर्भूत-राम-नामैकोन- सहस्र-नामकं सम्पूर्णम् । बृहत्-सहस्र-नामापि पठतो बृहत्-सहस्र- नाम-फलं न त्व् अधिकम् एकोन-सहस्र-नाम-फलम् इति । अतएव साधारणानां केशवादि-नाम्नापि तदीयता-वैलक्षण्येनागृह्यमाणानाम् अवतारान्तर-नाम-साधारण-फलम् एव ज्ञेयम् । नाम-कौमुद्यां तु सर्वानर्थ-क्षय एव ज्ञानाज्ञान-विशेषो निषिद्धः न तु प्रेमादि-फल- तारतम्ये । तद् एवं कृष्ण-नाम्नः साधारण-फल-दत्त्वे सति - सहस्र- नामभिस् तुल्यं राम-नाम वरानन इत्य् अपि युक्तम् उक्तम् । वस्तुतस् त्व् एवं सर्वावतारावतारिणाम् अभ्यः श्री-कृष्ण-नाम्नोऽभ्यधिकं फलं स्वयं भगवत्त्वात् तस्य । ननु यथा दर्श-पौर्णमास्याद्य्-अङ्ग-भूतया पूर्णाहूत्या सर्वान् कामान् अवाप्नोति इत्य् आदाव् अर्थवादत्वं तथैवात्रोभयत्रापि भविष्यतीति चेत्, न । बृहत्-सहस्र-नाम-स्तोत्रं पठित्वैव भोजन-कारिणीं देवीं प्रति राम- नामैव सकृत् कीर्तयित्वा कृत-कृत्या सती मया सह भुङ्क्ष्वेति साक्षाद्- भोजने श्री-महादेवेन प्रवर्तनात् । कृष्ण्-नाम्नि तु तथार्थ-वादत्वं दूरोत्सारितम् एवेति ॥ [एन्द् सर्व-संवादिनी] इत्थम् एव श्री-कृष्णस्यैवासमोर्द्ध्व-महिमत्वात् स्वयम् एव तेनापि सकल- भक्त-वृन्द-वन्दित-भगवत्-प्रणयं श्रीमद्-अर्जुनं प्रति सर्व- शास्त्रार्थ-सार-भूत-श्री-गीतोपसंहार-वाक्ये निजाखिल-प्रादुर्भावान्तर- भजनम् अतिक्रम्य स्व-भजनम् एव सर्व-गुह्यतमत्वेनोपदिष्टम् । यथाह - कर्तुं नेच्छसि यन् मोहात् करिष्यस्य् अवशोऽपि तद् [गीता १८.६०] इत्य् अनन्तरम् - ईश्वरः सर्व-भूतानां हृद्-देशे ऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्व-भूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ तम् एव शरणं गच्छ सर्व-भावेन भारत । तत्-प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ इति ते ज्ञानम् आख्यातं गुह्याद् गुह्यतरं मया । विमृश्यैतद् अशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ सर्व-गुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इष्टो ऽसि मे दृढम् इति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ मन्-मना भव मद्-भक्तो मद्-याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियो ऽसि मे ॥ सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्व-पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ [गीता १८.६१-६६] एषाम् अर्थः - अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वम् इत्य् आदि [गीता २.११] ग्रन्थो न युद्धाभिधायकः, यतः कर्तुम् इत्यादि ततः परमार्थाभिधायक एवायं तत्रापि गुह्यतरं सर्व-गुह्यतमं च शृणु इत्य् आह । ईश्वर इत्य् आदि । य एक सर्वान्तर्यामी ईश्वरः स एव सर्वाणि संसार-यन्त्रारुढानि भूतानि मायया भ्रामयन् तेषाम् एव हृद्-देशे तिष्ठति सर्व-भावेन पुरुष एवदं सर्वम् [श्वेतु ३.१५] इति भावनायाः सर्वेन्द्रिय-प्रवणतया वा परां शान्तिं तदीयां परमां भक्तिं शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् [भ्प् ११.१९.३६] इत्य् उक्तेः । स्थानं तदीयं धाम गुह्याद् ब्रह्म-ज्ञानाद् अपि गुह्यतरं द्वयोः प्रकर्षे तरप् । अथेदम् अपि निजैकान्त-भक्त-वराय तस्मै न पर्याप्तम् इति अवध्याय स्वयम् एव महा-कृपा-भरेणोद्घाटित-परम-रहस्यः श्री-भगवान् अन्याम् अपि प्रद्युम्न-सङ्कर्षण-वासुदेव-परम-व्योमाधिप-लक्षण- भजनीय-तारतम्य-गम्यां भजन-क्रम-भूमिकाम् अतिक्रम्यैव सर्वतोऽप्य् उपादेयम् एव सहसोपदिशति सर्व-गुह्यतमं भूयः [१८.६४] इति । यद्यपि गुह्यतमत्वोक्तेर् एव गुह्य-गुह्यतराभ्याम् अपि प्रकृष्टम् इदम् इत्य् आयाति तथापि सर्व-शब्द-प्रयोगो गुह्यतमम् अपि परम-व्योमाधिपादि- भजनार्थ-शास्त्रान्तर-वाक्यम् अत्येति, तस्य यावद्-अर्थ-वृत्तिकत्वात् । बहूनां प्रकर्षे तमप् । अतएव परमम् । स्व-कृत-तादृश-हितोपदेश- श्रवणे हेतुम् आह इष्टोऽसि मे दृढम् इतीति । परमाप्तस्य ममैतादृशं वाक्यं त्वयावश्यं श्रोतव्यम् इति भाव इत्य् अर्थः । स्वस्य च तादृश-रहस्य-प्रकाशने हेतुम् आह तत इति । ततस् तादृशेष्टत्वाद् एव हेतोः । तद् एवम् औत्सुक्यम् उच्छलय्य किं तद् इत्य् अपेक्षायां सप्रणयाश्रु-कृताञ्जलिम् एतं प्रत्य् आह मन्-मना इति । मयि त्वन्-मित्रतया साक्षाद् अस्मिन् स्थिते श्री-कृष्णे मनो यस्य तथाविधो भव । एवं मद्- भक्तो मद्-एक-तात्पर्यको भवेत्य् आदि । सर्वत्र मच्-छब्दावृत्त्या मद्- भजनस्यैव नाना-प्रकारतया आवृत्तिः कर्तव्या । न त्व् ईश्वर-तत्त्व-मात्र- भजनस्येति बोध्यते । साधनानुरूपम् एव फलम् आह माम् एवैष्यसीति । अनेनैव-कारेणाप्य् आत्मनः सर्व-श्रेष्ठत्वं सूचितम् । अन्यस्य (पगे ३२) का वार्ता माम् एवेति । एतद् एव फलं श्री-परीक्षितापि व्यक्तीकरिष्यते कलिं प्रति । यस् त्वं कृष्णे गते दूरं सह गाण्डीव-धन्वना । शोच्योऽस्य् अशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधम् अर्हसि ॥ [भ्प् १.१७.६] इति । सत्यं ते इत्य् अनेनात्रार्थे तुभ्यम् एव शपेऽहम् इति प्रणय-विशेषो दर्शितः । पुनर् अप्य् अतिकृपया सर्व-गुह्यतमम् इत्य् आदि वाक्यार्थानां पुष्ट्य्-अर्थम् आह प्रतिजाने इति । ननु नाना-प्रतिबन्ध-विक्षिप्तस्य मम कथं त्वन्-मनस्त्वादिकम् एव सिध्येत् तत्राह सर्वेति । सर्व-शब्देन नित्य-पर्यन्ता धर्माः विवक्षिताः । परि-शब्देन तेषां स्वरूपतोऽपि त्यागः समर्थितः । पापानि प्रतिबन्धास् तद्-आज्ञया परित्यागे पापानुत्पत्तेः । तद् एव व्यतिरेकेन द्रढयति मा शुच इति । तत्र -- अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वं प्रज्ञा-वादांश् च भाषसे । गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ [गीता २.११] इत्य् उपक्रम-वाक्ये तस्यापण्डितत्वं व्यज्य शोक-परित्यागेन मत्- कृतोपदेशम् एव गृहाणेति विवक्षितम् । ततश् च तारतम्य-ज्ञानार्थम् एव बहुधोपदिश्यापि महोपसंहार-वाक्य-स्थस्य त्व् अस्योपदेशस्य परमत्वं निर्दिश्य शोक-परित्यागेन तम् एतम् एवोपदेशं त्वं गृहाणेति द्वयोर् वाक्ययोर् एकार्थ-प्रवृत्तत्वम् अपि स्पष्टम् । सर्व-संवादिनी -- अथ ईश्वरः सर्व-भूतानाम् इत्य् आदि-श्री-गीता-पद्य- षट्के व्याख्यानान्तरम् एव व्याख्येयम् । तथा हि - अत्र कश्चिद् वदति ईश्वरः सर्व-भूतानाम् इत्य् आदौ सर्व एवेदम् ईश्वर इति भावेन यद्- भजनं, तत्र ज्ञानांश-स्पर्शः । इह तु मन्मना भवेत्यादि-शुद्धैव भक्तिर् उपदिष्टेत्य् अत एव सर्वगुह्यत्मत्वम् । किं वा पूर्वेण वाक्येन परोक्षतयैवेश्वरम् उद्दिश्यापरेण तम् एवापरोक्षतया निर्दिष्टवान् इत्य् अत एव न च वक्तवयम् । पूर्वम् अपि -- मन्-मना भव मद्-भक्तो मद्-याजी मां नमस्कुरु । माम् एवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः ॥ [९.३४] इत्य् आदिभिः शुद्ध-भजनस्योक्तत्वात् । तथापि अधियज्ञोऽहम् एवात्र देहे देह-भृतां वरः [गीता ८.४] इत्य् आदौ च स्वस्यान्तर्यामित्वेन चोक्तत्वात् । सर्व-गुह्यतमत्व-गुह्यतरत्वयोर् अनुपपत्तिर् इति । यद् यद् एव पूर्वं सामान्यतयोक्तं तस्यैवान्ते विविच्य निर्दिष्टत्वात् । उच्यते - न तावद् भजन- तारतम्यम् । अत्र भजनीय-तारतम्यस्यापि सम्भवे गौण-मुख्य- न्यायेन भजनीय एवार्थ-सम्प्रतीतेः । मुख्यत्वं च तस्य फलम् अत उपपत्तेर् इति [व्स् ३.२.२९] न्यायेन । विशेषतस् तु तच्-छब्देन न स्वयम् एव तद्- रूप इति मच्-छब्देन स्वयम् एवैतद्-रूप इति च भेदस्य विद्यमानत्वात् उपदेश-द्वये निजेनौदासीन्येनावेशेन च लिङ्गेनापूर्णत्वोपलम्भनात् । फल-भेद-व्यपदेशेनैव-कारेण च तद्-अर्थस्यैव पुष्टत्वात् । साक्षाद् एव भजनीय-तारतम्यम् उपलभ्यते । वस्तुतस् तु सर्व-भावेनेत्य् अस्य सर्वेन्द्रिय-प्रवणतयेत्य् एवार्थः । गौण-मुख्य-न्यायेनैव ज्ञान- मिश्रस्य सर्वात्मता-भावना-लक्षण-भजन-रूपार्थस्य बाधितत्वात् । स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् इति लोक-विशेष-प्राप्तेर् एव निर्दिष्टत्वात् । तस्मान् न च भजनावृत्ति-तारतम्यावकाशः । न च भजनीयस्यैव परोक्षापरोक्षतया निर्देशयोस् तारतम्यम् । तदैव तया प्राचीनयार्वाचीनया चानया गति-क्रियया सङ्कोच-वृत्तिर् इयं कल्पनीया । यद्य् अन्तर्यामिणः सकाशाद् अन्या परावस्था न श्रूयते, शास्त्रे श्रूयते तु तद्-अवस्थातः परा, ततोऽपि परा च सर्वत्र । अत्रैव तावत् साधिभूताधिदैवं मां चाधियज्ञं च ये विदुः [गीता ७.३०] इत्य् आदौ भेद-व्यपदेशात् । तत्र सह-युक्तेऽप्रधाने [पाण् २.३.१७] इति स्मरणेनाधियज्ञस्यान्तर्-यामिणः सहार्थ-तृतीयान्ततया लब्ध-समास- पदस्य स्वस्माद् अप्रधानत्वोक्तेस् ततः परत्वं श्री-कृष्णस्य व्यक्तम् एव । अधियज्ञोऽहम् एवात्र [गीता ८.४] इत्य् आदौ च तद् एव व्यज्यते । एष वै भगवान् द्रोणः प्रजा-रूपेण वर्तते [भ्प् १.७.४५] इतिवत् । तस्माद् भजनीय- तारतम्य-विवक्षयैवोपदेश-तारतम्यं सिद्धम् । एष तु वातिवदति यः सत्येनातिवदति [छाउ ७.१६.१] इतिवत् यः सत्येन ब्रह्मणैव प्रतिपाद्य- भूतेन सर्वं वादिनम् अतिक्रम्य वदति एष एव सर्वम् अतिक्रम्य वदतीत्य् अर्थः । तद् एवम् अर्थे सति यथा तत्र वादस्यातिशायिता-लिङ्गेन नामादि- प्राण-पर्यन्तानि तत्-प्रकरण उत्तरोत्तर-भूमतयोपदिष्टान्य् अपि सर्वाणि वस्तून्य् अतिक्रम्य ब्रह्मण एव भूमत्वं साध्यते तद्वद् अत्राप्य् उपदेशाधिक्येन प्रतिपाद्याधिक्यम् इति । अतः श्री-कृष्णस्यैवाधिक्यम् इत्य् अन्तेऽप्य् उक्तम् इति दिक् । [एन्द् सर्व-संवादिनी] अतः श्री-कृष्णस्यैवाधिक्यं सिद्धम् । अतएव असद्-व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्य-शेषाद् [व्स्. २.१.१७] इति न्यायाद् उपसंहारस्यैवोपक्रमार्थस्य च सर्व-शास्त्रार्थत्वात् तत्रोक्तं विश्व- रूपम् अभि तद्-अधीनाम् एव । तच् च युक्तम् । तेनैव दर्शितत्वात् । तत्र च - इत्य् अर्जुनं वासुदेवस् तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयाम् आस भूयः ॥ [गीता ११.५०] इत्य् नराकार-चतुर्भुज-रूपस्यैव स्वकत्व-निर्देशात् । तद् विश्व-रूपं न तस्य साक्षात् स्वरूपम् इति स्पष्टम् । अतएव परम-भक्तस्यार्जुनस्यापि न तद्-अभीष्टम्, किन्तु तदीयं स्वयं रूपम् एवाभीष्टम् । अदृष्ट-पूर्वं हृषितो ऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे [गीता ११.४५] । इत्य् आद्य् उक्तेः । तद्-दर्शनार्थम् अर्जुनं प्रति दिव्य-दृष्टि-दान-लिङ्गेन तस्यैव माहात्म्यम् इति तु बाल-कोलाहलः । नराकृति परं ब्रह्म इति, तद् अमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते इति [भ्प् १०.१४.१८], यन्-मित्रं परमानन्दम् [भ्प् १०.१४.३२] इति, स एव नित्यात्म-सुखानुभूत्य्-अभि-व्युदस्त-मायः [भ्प् १०.१२.३९] इति, स त्वं विभो कथम् इहाक्ष-पथः प्रतीत इति च, तथा ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् [गीता १४.२७] इति, नाहं प्रकाशः सर्वस्य [गीता ७.२५] इति च श्रवणेन प्रकृष्ट-दृष्टेस् तत्राप्य् अकरणत्वाद् भगवच्-छक्ति-विशेष- संवलित-दृष्टेर् एव तत्र करणत्वात् । ततस् तस्या दृष्टेर् दिव्यत्वं दानं च नराकार-पर-ब्रह्म-दर्शन-हेतु-लक्षणायास् तत्-स्वाभाविक-दृष्टेर् अन्यासौ देव-वपुर् दर्शन-हेतुर् इत्य् अपेक्षयाइव । तच् च नराकृति-पर- ब्रह्म दिव्य-दृष्टिभिर् अपि दुर्दर्शम् इत्य् उक्तम् - सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवान् असि यन् मम । देवा अप्य् अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ [गीता ११.५२] इत्य् आदिना । किन्तु भक्त्यैव सुदर्शनम् इत्य् अप्य् उक्तम् । भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधो ऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ [गीता ११.५४] इत्य् आदिना । न च सुदुर्दर्शम् (पगे ३३) इत्य् आदिकं विश्व-रूप-परम् । दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम् [गीता ११.५१] इत्य् आदेर् एवाव्यवहित-पूर्वोक्तत्वात् विश्व-रूप- प्रकरणस्य तद्-व्यवधानाच् च । तथा चैकादशे सर्वेषां देवादीनाम् आगमने व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णम् अद्भुत-दर्शनम् [भ्प् ११.६.५] इति । तत्रैवान्यत्र गोविन्द-भुज-गुप्तायाम् [भ्प् ११.२.१] इत्य् आदि । सप्तमे यूयं नृलोके [७.१०.४८] इत्यादि च । तृतीये च विस्मापनं स्वस्य च [३.२.१२] । अत उपसंहारानुरोधेन स्व-वाक्य-तात्पर्येण चास्यापि प्रकरणस्य श्री- कृष्ण-परत्वम् एव । तस्मात् श्री-कृष्ण-गीतासु च श्री-कृष्णस्यैव स्वयं भगवत्त्वं सिद्धम् । तद् उक्तम् -- एकं शास्त्रं देवकी-पुत्र-गीतम् एको देवो देवकी-पुत्र एव । कर्माप्य् एकं देवकी-पुत्र-सेवा मन्त्रोऽप्य् एको देवकी-पुत्र-नाम ॥ इति । तथा श्री-गोपाल-पूर्व-तापनी-श्रुताव् अपि मुनयो ह वै ब्रह्माणम् ऊचुः, कः परमो देवः [ग्तु १.२] इत्य् आद्य्-अनन्तरं तद् उ होवाच ब्राह्मणः । कृष्णो वै परमं दैवतम् [ग्तु १.३] इत्य् आदि । उपसंहारे च - तस्मात् कृष्ण एव परो देवस् तं ध्यायेत् तं रसेत् तं यजेद् इत्य् ॐ तत् सद् [ग्तु १.४९] इति । किं बहुना सर्वावतारावतारि-विलक्षणा महा-भगवत्ता-मुद्राः साक्षाद् एव तत्र वर्तन्त इति श्रूयते पाद्माध्याय-त्रयेण । यथा तदीया कियन्तः श्लोकाः । ब्रह्मोवाच - शृणु नारद वक्ष्यामि पादयोश् चिह्न-लक्षणम् । भगवत्-कृष्ण-रूपस्य ह्य् आनन्दैक-घनस्य च ॥ अवतारा ह्य् असङ्ख्येयाः कथिता मे तवानघ । परं सम्यक् प्रवक्ष्यामि कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् ॥ देवानां कार्य-सिद्ध्य्-अर्थम् ऋषीणां च तथैव च । आविर्भूतस् तु भगवान् स्वानां प्रिय-चिकीर्षया ॥ यैर् एव ज्ञायते देवो भगवान् भक्त-वत्सलः । तान्य् अहं वेद नान्योऽस्ति सत्यम् एतन् मयोदितम् ॥ षोडशैव तु चिह्नानि मया दृष्टानि तत्-पदे । दक्षिणेनाष्ट-चिह्नानि इतरे सप्त एव च ॥ ध्वजाः पद्मं तथा वज्रम् अङ्कुशो यव एव च । स्वस्तिकं चोर्ध्व-रेखा च अष्ट-कोणस् तथैव च ॥ सप्तान्यानि प्रवक्ष्यामि साम्प्रतं वैष्णवोत्तम । इन्द्र-चापं त्रिकोणं च कलसं चार्ध-चन्द्रकम् ॥ अम्बरं मत्स्य-चिह्नं च गोष्पदं सप्तमं स्मृतम् । अङ्कान्य् एतानि भो विद्वन् दृश्यन्ते तु यदा कदा ॥ कृष्णाख्यं तु परं ब्रह्म भुवि जातं न संशयः । द्वयं वाथ त्रयं वाथ चत्वारः पञ्च एव वा ॥ दृश्यन्ते वैष्णव-श्रेष्ठ अवतारे कथञ्चन ॥ इत्य् आदि । षोडशं तु तथा चिह्नं शृणु देवर्षि-सप्तम् । जम्बू-फल-समाकारं दृश्यते यत्र कुत्रचित् ॥ इत्य् अन्तम् । सर्व-संवादिनी: अथ शृणु नारद प्रवक्ष्यामीत्य्-आदि-चरण-चिह्न- प्रतिपादक-पाद्म-वचनान्तं आदि-शब्दाद् एतान्य् अपि पद्यानि ज्ञेयानि । मध्ये ध्वजा तु विज्ञेया पद्मं त्र्याङ्गुलम् आनतः । वज्रं वै दक्षिणे पार्श्वे अङ्कुशो वै तद्-अग्रतः ॥ यवोऽप्य् अङ्गुष्ठ-मूले स्यात् स्वस्तिकं यत्र कुत्रचित् । आदिं चरणम् आरभ्य यावद् वै मध्यमा स्थिता ॥ तावद् वै चोर्ध्व-रेखा च कथिता पाद्म-संज्ञके । अष्ट-कोणं तु भो वत्स मानं चाष्टाङ्गुलैश् च तत् ॥ निर्दिष्टं दक्षिणे पादे इत्य् आहुर् मुनयः किल । एवं पादस्य चिह्नानि तान्य् एव वैष्णवोत्तम ॥ दक्षिणेतर-स्थानानि संवदामीह साम्प्रतम् । चतुरङ्गुल-मानेन त्व् अङ्गुलीनां समीपतः ॥ इन्द्र-चापं ततो विद्याद् अन्यत्र न भवेत् क्वचित् । त्रिकोणं मध्य-निर्दिष्टं कलसो यत्र कुत्रचित् ॥ अष्टाङ्गुल-प्रमाणेन तद् भवेद् अर्ध-चन्द्रकम् । अर्ध-चन्द्र-समाकारं निर्दिष्टं तस्य सुव्रत ॥ बिन्दुर् वै मत्स्य-चिह्नं च आद्यन्ते वै निरूपितम् । गोष्पदं तेषु विज्ञेयम् आद्याङ्गुल-प्रमाणतः ॥ इत्य् आदि । तद्-अग्रे च - षोडशं तु तथा चिह्नं शृणु देवर्षि-सत्तम । जम्बू-फल-समाकारं दृश्यते यत्र कुत्रचित् । तच् चिह्नं षोडशं प्रोक्तम् इत्य् आहुर् मुनयोऽनघाः ॥ इति । अत्र वैष्णवोत्तमेत्य्-आदिकं श्री-नारद-सम्बोधनम् । यदा कदेति यदा कदाचिद् एवेत्य् अर्थः । मध्यमा-पार्ष्णि-पर्यन्तयोः समदेशो मध्यस् तत्र ध्वजा ध्वजः । त्र्य्-अङ्गुल-मानतः । पादाग्रे त्र्य्-अङ्गुल-प्रमाण- देशं परित्यज्येत्य् अर्थः । पद्यस्याधो ध्वजं धत्ते सर्वानर्थ-जय- ध्वजम् इति स्कान्द-संवादात् । अत्र कुत्रचित् परित इत्य् अर्थः आदिम् अङ्गुष्ठ तर्जनी-सन्धिम् आरभ्य मध्यमा यावत् तावद् ऊर्ध्व-रेखा व्यवस्थिता पाद्म-संज्ञके पुराणे कथितेत्य् अर्थः । अष्टाङ्गुलैर् मानं तद् इति मध्यमाङ्गुल्य्-अग्राद् अष्टाङ्गुल-मानं परित्यज्येत्य् अर्थः । तावद् विस्तारत्वेन व्याख्यायां स्थानासमावेशः । अतएव पूर्वम् अपि तथा व्याख्यातम् । एवम् उत्तरत्रापि ज्ञेयम् । इन्द्र-चापं त्रिकोणार्ध-चन्द्रकाणि क्रमाद् अधोऽअधोभाग- स्थानानि । अन्यत्रेति । श्री-कृष्णाद् अन्यत्रेत्य् अर्थः । बिन्दुर् अम्बरं । आदौ चरणस्यादिदेश तद्-अङ्गुल-समीपे बिन्दुः । अन्ते पार्ष्णि-देशे मत्स्य-चिह्नं षोडश-चिह्नम् उभयोर् अपि ज्ञेयम् । दक्षिणाद्य्-अनियमेनोक्तत्वात् । अत्र दक्षिणाङ्गुष्ठाधश् चक्रं वामाङ्गुष्ठाधस् तन् मुखं दरं च स्कान्दोक्तानुसारेण । ते हि श्री-कृष्णेऽप्य् अन्यत्र श्रूयते । यथा आदि-वाराहे मथुरा-मण्डल-माहात्म्ये - यत्र कृष्णेन संकीर्णं क्रीडितं च यथा-सुखम् । चक्राङ्कित-पदा तेन स्थाने ब्रह्म-मये शुभे ॥ इति । श्री-गोपाल-तापन्यां -- शङ्ख-ध्वजातपत्रैस् तु चिह्नितं च पद-द्वयम् [ग्तु २.६२] इति । आतपत्रम् इदं चक्राधस्ताज् ज्ञेयम् । दक्षिणस्य प्राधान्यात् तत्रैव स्थान-समावेशाच् च । अङ्गुलि-परिमाण-मात्र-दैर्घ्याच् चतुर्दशांशेन तद्-विस्तारात् । षष्ठांशेन ज्ञेयम् । अन्यत्र दैर्घ्ये चतुर्दशाङ्गुलि-परिमाणत्वेन विस्तारे षड्-अङ्गुलि-परिमाणत्वेन प्रसिद्धेर् इति । [एन्द् सर्व-संवादिनी] तस्माद् अस्त्य् एव स्वयं भगवत्त्वं श्री-कृष्णस्यैव । [वृ. हेरे रेअद्स् -- तथा च ब्रह्म-वैवर्ते भगवद्-अवतार-प्रसङ्गे सूत- वाक्यम्-- अवतारा ह्य् असङ्ख्येया आसन् सत्त्व-स्वभाविनः । विशतिस् तेषु मुख्यान् यान् श्रुत्वा मुच्येन् महांहसः ॥ इत्य् आदिना प्रायशः श्री-भागवतवत् श्री-कृष्ण-संहितांस् तान् गणयित्वा पुनर् आह - नर-सिंहादयोऽन्येऽपि सर्व-पाप-विनाशनाः । यद्-विभूति-विशेषेणालङ्कृतं भुवि जायते । तत् सर्वम् अवगन्तव्यं कृष्णांशांश-समुद्भवम् ॥ [एन्द् वृ. सेच्तिओन्] तद् इत्थं सर्वम् अभिप्रेत्य महोपक्रमं श्लोकम् एव श्री-विष्णु-पुराणीय- भगवच्-छब्द-निरुक्तिवत् साक्षात् श्री-कृष्णाभिधेयत्वेनापि योजयति जन्माद्यस्य [भ्प् १.१.१] इति । नराकृति (पगे ३४) परं ब्रह्म इति [वृ. रेअद्स् हेरे: पुराण-वर्गात्, तस्मात् कृष्ण एव परो देवः [ग्तु १.४९] इति गोपाल-तापनी-श्रुतेश् च । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] परं श्री-कृष्णं धीमहि । अस्य स्वरूप-लक्षणम् आह सत्यम् इति । सत्य-व्रतं सत्य-परं त्रि-सत्यम् [भ्प् १०.२.२६] इत्य् आदौ तथा-श्रुतत्वात् । [वृ. रेअद्स् हेरे: ô सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यम् अत्र प्रतिष्ठितम् । सत्यात् सत्यं च गोविन्दस् तस्मात् सत्यो हि नामतः ॥ [म्भ् ५.६८.१२] इत्य् उद्यम-पर्वणि सञ्जय-कृत-श्री-कृष्ण-नाम-निरुक्तौ च तथा श्रुतत्वात् । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] एतेन तद्-आकारस्याव्यभिचारित्वं दर्शितम् । तटस्थ-लक्षणम् आह धाम्ना स्वेन इत्य् आह । स्वेन स्व-स्वरूपेण धाम्ना श्री-मथुराख्येन सदा निरस्तं कुहकं माया-कार्य-लक्षणं येन तम् । मथ्यते तु जगत् सर्वं ब्रह्म-ज्ञानेन येन वा । तत्-सार-भूतं यद् यस्यां मथुरा सा निगद्यते ॥ [ग्तु २.६६] इति गोपालोत्तर-तापनी-प्रसिद्धेः । लीलाम् आह आद्यस्य नित्यम् एव श्रीमद्-आनकदुन्दुभि-व्रजेश्वर- नन्दनतया श्री-मथुरा-द्वारका-गोकुलेषु विराजमानस्यैव तस्य कस्मैचिद् अर्थाय लोके प्रादुर्भावापेक्षया । यतः श्रीमद्-आनकदुन्दुभि- गृहाज् जन्म तस्माद् य इतरतश् च इतरत्र श्री-व्रजेश्वर-गृहेऽपि अन्वयात् पुत्र-भावतस् तद्-अनुगतत्वेनागच्छत् । उत्तरेणैव य इति पदेनान्वयः । यत इत्य् अनेन तस्माद् इति स्वयम् एव लभ्यते । कथम् अन्वयात् ? तत्राह - अर्थेषु कंस-वञ्चनादिषु तादृश-भाववद्भिः श्री-गोकुल-वासिभिर् एव सर्वानन्द-कदम्ब-कादम्बिनी-रूपा सा सा कापि लीला सिध्यतीति तल्-लक्षणेषु वा अर्थेषु अभिज्ञः । ततश् च स्वराट् स्वैर् गोकुल-वासिभिर् एव राजते इति । तत्र तेषां प्रेम-वशताम् आपन्नस्याप्य् अव्याह । तद्-ऐश्वर्यम् आह तेन इति । य आदि-कवये ब्रह्मणे ब्रह्माणं विस्मापयितुं हृदा सङ्कल्प-मात्रेणैव ब्रह्म-सत्य-ज्ञानानन्तानन्द- मात्रैक-रस-मूर्ति-मयं वैभवं तेने विस्तारितवान् । यद् यतस् तथाविध- लौकिकालौकिकता-समुचित-लीला-हेतोः सूरयस् तद्-भक्ता मुह्यन्ति प्रेमातिशयोदयेन वैवश्यम् आप्नुवन्ति । यद् इत्य् उत्तरेणाप्य् अन्वयात् । यद् यत एव तदृश-लीलातस् तेजो-वारि-मृदाम् अपि यथा यथावद् विनिमयो भवति । तत्र तेजसश् चान्द्रादेर् विनिमयो निस्तेजो-वस्तुभिः सह धर्म-परिवर्तः । तत् श्री-मुखादि-रुचा चन्द्रादेर् निस्तेजस्त्वाविधानात् निकट-स्थ-निस्तेजो- वस्तुनः स्वभासा तेजस्वितापादनाच् च । तथा वारि द्रवश् च कठिनं भवति । वेणु-वाद्येन मृत्-पाषाणादिः द्रवतीति । यतः श्री-कृष्णे त्रि-सर्गः श्री-गोकुल-मथुरा-द्वारका-वैभव-प्रकाशः अमृषा सत्य एवेति । ॥ १.१ ॥ वेद-व्यासः ॥ ८२ ॥

[82] yasmād evaṃ sarvato'pi tasyotkarṣas tasmād evānyatas tadīya-nāmādīnām api mahimādhikyam iti gati-sāmānyāntaraṃ ca labhyate | tatra nāmno yathā brahmāṇḍa-purāṇe śrī-kṛṣṇāṣṭottara-śata-nāmāmṛta-stotre - sahasra-nāmnāṃ puṇyānāṃ trir-āvṛttyā tu yat phalam | ekāvṛttyā tu kṛṣṇasya nāmaikaṃ tat prayacchati || iti | vyaktīkriyate cādhika-phalatvaṃ kṛṣṇa-nāmnaḥ pādme pātāla-khaṇḍe śrī- mathurā-māhātmye śrī-mahādevasyaiva vākye - tārakāj jāyate muktiḥ prema-bhaktis tu pārakād iti | pūrvam atra mocakatva-premadatvābhyāṃ tāraka-pāraka-saṃjñe rāma-kṛṣṇa-nāmnor hi vihite | tatra ca rāma-nāmni mocakatva-śaktir evādhikā śrī-kṛṣṇa-nāmni tu mokṣa-sukha-tiraskāri- premānanda-dātṛtva-śaktiḥ samadhiketi bhāvaḥ | ittham evoktaṃ viṣṇu- dharmottare - yac chaktir nāma yat tasya tasminn eva ca vastuni | sādhakaṃ puruṣa-vyāghra saumya-krūreṣu vastuṣu || iti | kiṃ ca śrī-kṛṣṇa-nāmno māhātmyaṃ nigadenaiva śrūyate prabhāsa-purāṇe śrī-nārada-kuśadhvaja-saṃvāde śrī-bhagavad-uktau - nāmnāṃ mukhyatamaṃ nāma kṛṣṇākhyaṃ me parantapa iti | tad evaṃ gati-sāmānyena nāma-mahima- dvārā tan-mahimātiśayaḥ sādhitaḥ | tathā tadīya-guṇa-rūpa-līlā-mathurādi- sthānānām api tat-tac-chāstra-pratipādyamānaiḥ sarvādhika-mahimabhir apy asāv anusandheyaḥ | vistara-bhiyā tu nodāhriyate | (page 31) [Sarva-saṃvādinī: etad anantaraṃ gati-sāmānya-prakaraṇ śrī-kṛṣṇa-nāma- māhātmye sahasra-nāmnām ity ādi-brahmāṇḍa-vākyānantaram eva vyākhyeyam | yathā sarvārtha-śakti-yuktasya deva-devasya cakriṇaḥ | yac cābhirucitaṃ nāma tat sarvārtheṣu yojayet || iti viṣṇu-dharma-dṛṣṭyā sarveṣām eva bhagavan-nāmnāṃ niraṅkuśa- mahimatve sati samāhṛtānām uccāraṇam api nānārthakaṃ saṃskāra-pracaya- hetutvād ekasyaivoccārāra-pracayavad iti nāma-kaumudī-kārair aṅgīkṛtam | tathā samāhṛta-sahasra-nāma-trir-āvṛtti-śakteḥ kṛṣṇa-nāmoccāraṇa-vaśyaṃ mantavyam | atra devadevasya yad abhirucitaṃ priyaṃ nāma tat sarvārtheṣu yojayed ity api kecid vyācakṣate | yathā hareḥ priyeṇa govinda-nāmnā nihatāni sadyaḥ iti | nanu bṛhat-sahasra-nāma-stotraṃ nityam eva paṭhantīṃ devīṃ prati sahasra- nāma-tat-tulyaṃ rāma-nāma varānane ity ādy-upapattyā rāma-nāmnaiva sahasra-nāma-phalaṃ bhavatīti bodhayan śrī-mahādevas tat-sahasra- nāmāntargata-kṛṣṇa-nāmnām api gauṇatvaṃ bodhayati | tarhi kathaṃ brahmāṇḍa-vacanam aviruddhaṃ bhavati | ucyate prastutasya bṛhat-sahasra- nāma-stotrasyaivaikayā vṛttyā yat phalaṃ tad bhavatīti rāma-nāmni prauḍhiḥ | kṛṣṇa-nāmni tu dvigāva-sambhavāt sahasra-nāmnām iti bahu- vacanāt tādṛśānāṃ bahūnāṃ sahasra-nāma-stotrāṇāṃ trir-āvṛttyā tu yat phalaṃ tad bhavatīti tato'pi mahatī prauḍhiḥ | ataeva tatra samasta-japa-yajñānāṃ phaladaṃ pāpa-nāśanam | śṛṇu devi pravakṣyāmi nāmnām aṣṭottaraṃ śatam || ity uktvā anyeṣām api japānāṃ vedādy-uktānāṃ phalam antarbhāvitam | tataś ca prauṅhyādhikyād uttarasya pūrvasmād balavattve sati pūrvasya mahimāpi tad-aviruddha eva vyākhyeyaḥ | tadā hi yadyapy evam eva śrī- kṛṣṇavat tan-nāmno'pi sarvataḥ śakti-pūrṇatayā sarveṣām api nāmnām avayavitvam eva tathāpi avayava-sādhāraṇyena phalaṃ bhavet | yathā sākṣān- mukter api dātuḥ śrī-viṣṇor ādhānasya yajñāṅgatvena kriyamāṇasya svarga- mātra-pradatvam | yathā vā veda-japatas tad-antargata-bhagavan-mantreṇāpi na brahma-lokādhika-phala-prāptiḥ | yathātraiva tāvat kevalaṃ rāma-nāmaiva sakṛd vadato'pi bṛhat-sahasra-nāma-phalam antarbhūta-rāma-nāmaikona- sahasra-nāmakaṃ sampūrṇam | bṛhat-sahasra-nāmāpi paṭhato bṛhat-sahasra- nāma-phalaṃ na tv adhikam ekona-sahasra-nāma-phalam iti | ataeva sādhāraṇānāṃ keśavādi-nāmnāpi tadīyatā-vailakṣaṇyenāgṛhyamāṇānām avatārāntara-nāma-sādhāraṇa-phalam eva jñeyam | nāma-kaumudyāṃ tu sarvānartha-kṣaya eva jñānājñāna-viśeṣo niṣiddhaḥ na tu premādi-phala- tāratamye | tad evaṃ kṛṣṇa-nāmnaḥ sādhāraṇa-phala-dattve sati - sahasra- nāmabhis tulyaṃ rāma-nāma varānana ity api yuktam uktam | vastutas tv evaṃ sarvāvatārāvatāriṇām abhyaḥ śrī-kṛṣṇa-nāmno'bhyadhikaṃ phalaṃ svayaṃ bhagavattvāt tasya | nanu yathā darśa-paurṇamāsyādy-aṅga-bhūtayā pūrṇāhūtyā sarvān kāmān avāpnoti ity ādāv arthavādatvaṃ tathaivātrobhayatrāpi bhaviṣyatīti cet, na | bṛhat-sahasra-nāma-stotraṃ paṭhitvaiva bhojana-kāriṇīṃ devīṃ prati rāma- nāmaiva sakṛt kīrtayitvā kṛta-kṛtyā satī mayā saha bhuṅkṣveti sākṣād- bhojane śrī-mahādevena pravartanāt | kṛṣṇ-nāmni tu tathārtha-vādatvaṃ dūrotsāritam eveti || [End Sarva-saṃvādinī] ittham eva śrī-kṛṣṇasyaivāsamorddhva-mahimatvāt svayam eva tenāpi sakala- bhakta-vṛnda-vandita-bhagavat-praṇayaṃ śrīmad-arjunaṃ prati sarva- śāstrārtha-sāra-bhūta-śrī-gītopasaṃhāra-vākye nijākhila-prādurbhāvāntara- bhajanam atikramya sva-bhajanam eva sarva-guhyatamatvenopadiṣṭam | yathāha - kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo'pi tad [Gītā 18.60] ity anantaram - īśvaraḥ sarva-bhūtānāṃ hṛd-deśe 'rjuna tiṣṭhati | bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā || tam eva śaraṇaṃ gaccha sarva-bhāvena bhārata | tat-prasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam || iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā | vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru || sarva-guhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ | iṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam || man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṃ namaskuru | mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me || sarva-dharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tvā sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || [Gītā 18.61-66] eṣām arthaḥ - aśocyān anvaśocas tvam ity ādi [Gītā 2.11] grantho na yuddhābhidhāyakaḥ, yataḥ kartum ityādi tataḥ paramārthābhidhāyaka evāyaṃ tatrāpi guhyataraṃ sarva-guhyatamaṃ ca śṛṇu ity āha | īśvara ity ādi | ya eka sarvāntaryāmī īśvaraḥ sa eva sarvāṇi saṃsāra-yantrāruḍhāni bhūtāni māyayā bhrāmayan teṣām eva hṛd-deśe tiṣṭhati sarva-bhāvena puruṣa evadaṃ sarvam [ŚvetU 3.15] iti bhāvanāyāḥ sarvendriya-pravaṇatayā vā parāṃ śāntiṃ tadīyāṃ paramāṃ bhaktiṃ śamo man-niṣṭhatā buddher [BhP 11.19.36] ity ukteḥ | sthānaṃ tadīyaṃ dhāma guhyād brahma-jñānād api guhyataraṃ dvayoḥ prakarṣe tarap | athedam api nijaikānta-bhakta-varāya tasmai na paryāptam iti avadhyāya svayam eva mahā-kṛpā-bhareṇodghāṭita-parama-rahasyaḥ śrī-bhagavān anyām api pradyumna-saṅkarṣaṇa-vāsudeva-parama-vyomādhipa-lakṣaṇa- bhajanīya-tāratamya-gamyāṃ bhajana-krama-bhūmikām atikramyaiva sarvato'py upādeyam eva sahasopadiśati sarva-guhyatamaṃ bhūyaḥ [18.64] iti | yadyapi guhyatamatvokter eva guhya-guhyatarābhyām api prakṛṣṭam idam ity āyāti tathāpi sarva-śabda-prayogo guhyatamam api parama-vyomādhipādi- bhajanārtha-śāstrāntara-vākyam atyeti, tasya yāvad-artha-vṛttikatvāt | bahūnāṃ prakarṣe tamap | ataeva paramam | sva-kṛta-tādṛśa-hitopadeśa- śravaṇe hetum āha iṣṭo'si me dṛḍham itīti | paramāptasya mamaitādṛśaṃ vākyaṃ tvayāvaśyaṃ śrotavyam iti bhāva ity arthaḥ | svasya ca tādṛśa-rahasya-prakāśane hetum āha tata iti | tatas tādṛśeṣṭatvād eva hetoḥ | tad evam autsukyam ucchalayya kiṃ tad ity apekṣāyāṃ sapraṇayāśru-kṛtāñjalim etaṃ praty āha man-manā iti | mayi tvan-mitratayā sākṣād asmin sthite śrī-kṛṣṇe mano yasya tathāvidho bhava | evaṃ mad- bhakto mad-eka-tātparyako bhavety ādi | sarvatra mac-chabdāvṛttyā mad- bhajanasyaiva nānā-prakāratayā āvṛttiḥ kartavyā | na tv īśvara-tattva-mātra- bhajanasyeti bodhyate | sādhanānurūpam eva phalam āha mām evaiṣyasīti | anenaiva-kāreṇāpy ātmanaḥ sarva-śreṣṭhatvaṃ sūcitam | anyasya (page 32) kā vārtā mām eveti | etad eva phalaṃ śrī-parīkṣitāpi vyaktīkariṣyate kaliṃ prati | yas tvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ saha gāṇḍīva-dhanvanā | śocyo'sy aśocyān rahasi praharan vadham arhasi || [BhP 1.17.6] iti | satyaṃ te ity anenātrārthe tubhyam eva śape'ham iti praṇaya-viśeṣo darśitaḥ | punar apy atikṛpayā sarva-guhyatamam ity ādi vākyārthānāṃ puṣṭy-artham āha pratijāne iti | nanu nānā-pratibandha-vikṣiptasya mama kathaṃ tvan-manastvādikam eva sidhyet tatrāha sarveti | sarva-śabdena nitya-paryantā dharmāḥ vivakṣitāḥ | pari-śabdena teṣāṃ svarūpato'pi tyāgaḥ samarthitaḥ | pāpāni pratibandhās tad-ājñayā parityāge pāpānutpatteḥ | tad eva vyatirekena draḍhayati mā śuca iti | tatra -- aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñā-vādāṃś ca bhāṣase | gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ || [Gītā 2.11] ity upakrama-vākye tasyāpaṇḍitatvaṃ vyajya śoka-parityāgena mat- kṛtopadeśam eva gṛhāṇeti vivakṣitam | tataś ca tāratamya-jñānārtham eva bahudhopadiśyāpi mahopasaṃhāra-vākya-sthasya tv asyopadeśasya paramatvaṃ nirdiśya śoka-parityāgena tam etam evopadeśaṃ tvaṃ gṛhāṇeti dvayor vākyayor ekārtha-pravṛttatvam api spaṣṭam | Sarva-saṃvādinī -- atha īśvaraḥ sarva-bhūtānām ity ādi-śrī-gītā-padya- ṣaṭke vyākhyānāntaram eva vyākhyeyam | tathā hi - atra kaścid vadati īśvaraḥ sarva-bhūtānām ity ādau sarva evedam īśvara iti bhāvena yad- bhajanaṃ, tatra jñānāṃśa-sparśaḥ | iha tu manmanā bhavetyādi-śuddhaiva bhaktir upadiṣṭety ata eva sarvaguhyatmatvam | kiṃ vā pūrveṇa vākyena parokṣatayaiveśvaram uddiśyāpareṇa tam evāparokṣatayā nirdiṣṭavān ity ata eva na ca vaktavayam | pūrvam api -- man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṃ namaskuru | mām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ matparāyaṇaḥ || [9.34] ity ādibhiḥ śuddha-bhajanasyoktatvāt | tathāpi adhiyajño'ham evātra dehe deha-bhṛtāṃ varaḥ [Gītā 8.4] ity ādau ca svasyāntaryāmitvena coktatvāt | sarva-guhyatamatva-guhyataratvayor anupapattir iti | yad yad eva pūrvaṃ sāmānyatayoktaṃ tasyaivānte vivicya nirdiṣṭatvāt | ucyate - na tāvad bhajana- tāratamyam | atra bhajanīya-tāratamyasyāpi sambhave gauṇa-mukhya- nyāyena bhajanīya evārtha-sampratīteḥ | mukhyatvaṃ ca tasya phalam ata upapatter iti [Vs 3.2.29] nyāyena | viśeṣatas tu tac-chabdena na svayam eva tad- rūpa iti mac-chabdena svayam evaitad-rūpa iti ca bhedasya vidyamānatvāt upadeśa-dvaye nijenaudāsīnyenāveśena ca liṅgenāpūrṇatvopalambhanāt | phala-bheda-vyapadeśenaiva-kāreṇa ca tad-arthasyaiva puṣṭatvāt | sākṣād eva bhajanīya-tāratamyam upalabhyate | vastutas tu sarva-bhāvenety asya sarvendriya-pravaṇatayety evārthaḥ | gauṇa-mukhya-nyāyenaiva jñāna- miśrasya sarvātmatā-bhāvanā-lakṣaṇa-bhajana-rūpārthasya bādhitatvāt | sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam iti loka-viśeṣa-prāpter eva nirdiṣṭatvāt | tasmān na ca bhajanāvṛtti-tāratamyāvakāśaḥ | na ca bhajanīyasyaiva parokṣāparokṣatayā nirdeśayos tāratamyam | tadaiva tayā prācīnayārvācīnayā cānayā gati-kriyayā saṅkoca-vṛttir iyaṃ kalpanīyā | yady antaryāmiṇaḥ sakāśād anyā parāvasthā na śrūyate, śāstre śrūyate tu tad-avasthātaḥ parā, tato'pi parā ca sarvatra | atraiva tāvat sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ cādhiyajñaṃ ca ye viduḥ [Gītā 7.30] ity ādau bheda-vyapadeśāt | tatra saha-yukte'pradhāne [Pāṇ 2.3.17] iti smaraṇenādhiyajñasyāntar-yāmiṇaḥ sahārtha-tṛtīyāntatayā labdha-samāsa- padasya svasmād apradhānatvoktes tataḥ paratvaṃ śrī-kṛṣṇasya vyaktam eva | adhiyajño'ham evātra [Gītā 8.4] ity ādau ca tad eva vyajyate | eṣa vai bhagavān droṇaḥ prajā-rūpeṇa vartate [BhP 1.7.45] itivat | tasmād bhajanīya- tāratamya-vivakṣayaivopadeśa-tāratamyaṃ siddham | eṣa tu vātivadati yaḥ satyenātivadati [ChāU 7.16.1] itivat yaḥ satyena brahmaṇaiva pratipādya- bhūtena sarvaṃ vādinam atikramya vadati eṣa eva sarvam atikramya vadatīty arthaḥ | tad evam arthe sati yathā tatra vādasyātiśāyitā-liṅgena nāmādi- prāṇa-paryantāni tat-prakaraṇa uttarottara-bhūmatayopadiṣṭāny api sarvāṇi vastūny atikramya brahmaṇa eva bhūmatvaṃ sādhyate tadvad atrāpy upadeśādhikyena pratipādyādhikyam iti | ataḥ śrī-kṛṣṇasyaivādhikyam ity ante'py uktam iti dik | [end Sarva-saṃvādinī] ataḥ śrī-kṛṣṇasyaivādhikyaṃ siddham | ataeva asad-vyapadeśān neti cen na dharmāntareṇa vākya-śeṣād [Vs. 2.1.17] iti nyāyād upasaṃhārasyaivopakramārthasya ca sarva-śāstrārthatvāt tatroktaṃ viśva- rūpam abhi tad-adhīnām eva | tac ca yuktam | tenaiva darśitatvāt | tatra ca - ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ || [Gītā 11.50] ity narākāra-caturbhuja-rūpasyaiva svakatva-nirdeśāt | tad viśva-rūpaṃ na tasya sākṣāt svarūpam iti spaṣṭam | ataeva parama-bhaktasyārjunasyāpi na tad-abhīṣṭam, kintu tadīyaṃ svayaṃ rūpam evābhīṣṭam | adṛṣṭa-pūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me [Gītā 11.45] | ity ādy ukteḥ | tad-darśanārtham arjunaṃ prati divya-dṛṣṭi-dāna-liṅgena tasyaiva māhātmyam iti tu bāla-kolāhalaḥ | narākṛti paraṃ brahma iti, tad amitaṃ brahmādvayaṃ śiṣyate iti [BhP 10.14.18], yan-mitraṃ paramānandam [BhP 10.14.32] iti, sa eva nityātma-sukhānubhūty-abhi-vyudasta-māyaḥ [BhP 10.12.39] iti, sa tvaṃ vibho katham ihākṣa-pathaḥ pratīta iti ca, tathā brahmaṇo hi pratiṣṭhāham [Gītā 14.27] iti, nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya [Gītā 7.25] iti ca śravaṇena prakṛṣṭa-dṛṣṭes tatrāpy akaraṇatvād bhagavac-chakti-viśeṣa- saṃvalita-dṛṣṭer eva tatra karaṇatvāt | tatas tasyā dṛṣṭer divyatvaṃ dānaṃ ca narākāra-para-brahma-darśana-hetu-lakṣaṇāyās tat-svābhāvika-dṛṣṭer anyāsau deva-vapur darśana-hetur ity apekṣayāiva | tac ca narākṛti-para- brahma divya-dṛṣṭibhir api durdarśam ity uktam - sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama | devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ || [Gītā 11.52] ity ādinā | kintu bhaktyaiva sudarśanam ity apy uktam | bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa || [Gītā 11.54] ity ādinā | na ca sudurdarśam (page 33) ity ādikaṃ viśva-rūpa-param | dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpam [Gītā 11.51] ity āder evāvyavahita-pūrvoktatvāt viśva-rūpa- prakaraṇasya tad-vyavadhānāc ca | tathā caikādaśe sarveṣāṃ devādīnām āgamane vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇam adbhuta-darśanam [BhP 11.6.5] iti | tatraivānyatra govinda-bhuja-guptāyām [BhP 11.2.1] ity ādi | saptame yūyaṃ nṛloke [7.10.48] ityādi ca | tṛtīye ca vismāpanaṃ svasya ca [3.2.12] | ata upasaṃhārānurodhena sva-vākya-tātparyeṇa cāsyāpi prakaraṇasya śrī- kṛṣṇa-paratvam eva | tasmāt śrī-kṛṣṇa-gītāsu ca śrī-kṛṣṇasyaiva svayaṃ bhagavattvaṃ siddham | tad uktam -- ekaṃ śāstraṃ devakī-putra-gītam eko devo devakī-putra eva | karmāpy ekaṃ devakī-putra-sevā mantro'py eko devakī-putra-nāma || iti | tathā śrī-gopāla-pūrva-tāpanī-śrutāv api munayo ha vai brahmāṇam ūcuḥ, kaḥ paramo devaḥ [GTU 1.2] ity ādy-anantaraṃ tad u hovāca brāhmaṇaḥ | kṛṣṇo vai paramaṃ daivatam [GTU 1.3] ity ādi | upasaṃhāre ca - tasmāt kṛṣṇa eva paro devas taṃ dhyāyet taṃ raset taṃ yajed ity oṃ tat sad [GTU 1.49] iti | kiṃ bahunā sarvāvatārāvatāri-vilakṣaṇā mahā-bhagavattā-mudrāḥ sākṣād eva tatra vartanta iti śrūyate pādmādhyāya-trayeṇa | yathā tadīyā kiyantaḥ ślokāḥ | brahmovāca - śṛṇu nārada vakṣyāmi pādayoś cihna-lakṣaṇam | bhagavat-kṛṣṇa-rūpasya hy ānandaika-ghanasya ca || avatārā hy asaṅkhyeyāḥ kathitā me tavānagha | paraṃ samyak pravakṣyāmi kṛṣṇas tu bhagavān svayam || devānāṃ kārya-siddhy-artham ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca | āvirbhūtas tu bhagavān svānāṃ priya-cikīrṣayā || yair eva jñāyate devo bhagavān bhakta-vatsalaḥ | tāny ahaṃ veda nānyo'sti satyam etan mayoditam || ṣoḍaśaiva tu cihnāni mayā dṛṣṭāni tat-pade | dakṣiṇenāṣṭa-cihnāni itare sapta eva ca || dhvajāḥ padmaṃ tathā vajram aṅkuśo yava eva ca | svastikaṃ cordhva-rekhā ca aṣṭa-koṇas tathaiva ca || saptānyāni pravakṣyāmi sāmprataṃ vaiṣṇavottama | indra-cāpaṃ trikoṇaṃ ca kalasaṃ cārdha-candrakam || ambaraṃ matsya-cihnaṃ ca goṣpadaṃ saptamaṃ smṛtam | aṅkāny etāni bho vidvan dṛśyante tu yadā kadā || kṛṣṇākhyaṃ tu paraṃ brahma bhuvi jātaṃ na saṃśayaḥ | dvayaṃ vātha trayaṃ vātha catvāraḥ pañca eva vā || dṛśyante vaiṣṇava-śreṣṭha avatāre kathañcana || ity ādi | ṣoḍaśaṃ tu tathā cihnaṃ śṛṇu devarṣi-saptam | jambū-phala-samākāraṃ dṛśyate yatra kutracit || ity antam | Sarva-saṃvādinī: atha śṛṇu nārada pravakṣyāmīty-ādi-caraṇa-cihna- pratipādaka-pādma-vacanāntaṃ ādi-śabdād etāny api padyāni jñeyāni | madhye dhvajā tu vijñeyā padmaṃ tryāṅgulam ānataḥ | vajraṃ vai dakṣiṇe pārśve aṅkuśo vai tad-agrataḥ || yavo'py aṅguṣṭha-mūle syāt svastikaṃ yatra kutracit | ādiṃ caraṇam ārabhya yāvad vai madhyamā sthitā || tāvad vai cordhva-rekhā ca kathitā pādma-saṃjñake | aṣṭa-koṇaṃ tu bho vatsa mānaṃ cāṣṭāṅgulaiś ca tat || nirdiṣṭaṃ dakṣiṇe pāde ity āhur munayaḥ kila | evaṃ pādasya cihnāni tāny eva vaiṣṇavottama || dakṣiṇetara-sthānāni saṃvadāmīha sāmpratam | caturaṅgula-mānena tv aṅgulīnāṃ samīpataḥ || indra-cāpaṃ tato vidyād anyatra na bhavet kvacit | trikoṇaṃ madhya-nirdiṣṭaṃ kalaso yatra kutracit || aṣṭāṅgula-pramāṇena tad bhaved ardha-candrakam | ardha-candra-samākāraṃ nirdiṣṭaṃ tasya suvrata || bindur vai matsya-cihnaṃ ca ādyante vai nirūpitam | goṣpadaṃ teṣu vijñeyam ādyāṅgula-pramāṇataḥ || ity ādi | tad-agre ca - ṣoḍaśaṃ tu tathā cihnaṃ śṛṇu devarṣi-sattama | jambū-phala-samākāraṃ dṛśyate yatra kutracit | tac cihnaṃ ṣoḍaśaṃ proktam ity āhur munayo'naghāḥ || iti | atra vaiṣṇavottamety-ādikaṃ śrī-nārada-sambodhanam | yadā kadeti yadā kadācid evety arthaḥ | madhyamā-pārṣṇi-paryantayoḥ samadeśo madhyas tatra dhvajā dhvajaḥ | try-aṅgula-mānataḥ | pādāgre try-aṅgula-pramāṇa- deśaṃ parityajyety arthaḥ | padyasyādho dhvajaṃ dhatte sarvānartha-jaya- dhvajam iti skānda-saṃvādāt | atra kutracit parita ity arthaḥ ādim aṅguṣṭha tarjanī-sandhim ārabhya madhyamā yāvat tāvad ūrdhva-rekhā vyavasthitā pādma-saṃjñake purāṇe kathitety arthaḥ | aṣṭāṅgulair mānaṃ tad iti madhyamāṅguly-agrād aṣṭāṅgula-mānaṃ parityajyety arthaḥ | tāvad vistāratvena vyākhyāyāṃ sthānāsamāveśaḥ | ataeva pūrvam api tathā vyākhyātam | evam uttaratrāpi jñeyam | indra-cāpaṃ trikoṇārdha-candrakāṇi kramād adho'adhobhāga- sthānāni | anyatreti | śrī-kṛṣṇād anyatrety arthaḥ | bindur ambaraṃ | ādau caraṇasyādideśa tad-aṅgula-samīpe binduḥ | ante pārṣṇi-deśe matsya-cihnaṃ ṣoḍaśa-cihnam ubhayor api jñeyam | dakṣiṇādy-aniyamenoktatvāt | atra dakṣiṇāṅguṣṭhādhaś cakraṃ vāmāṅguṣṭhādhas tan mukhaṃ daraṃ ca skāndoktānusāreṇa | te hi śrī-kṛṣṇe'py anyatra śrūyate | yathā ādi-vārāhe mathurā-maṇḍala-māhātmye - yatra kṛṣṇena saṃkīrṇaṃ krīḍitaṃ ca yathā-sukham | cakrāṅkita-padā tena sthāne brahma-maye śubhe || iti | śrī-gopāla-tāpanyāṃ -- śaṅkha-dhvajātapatrais tu cihnitaṃ ca pada-dvayam [GTU 2.62] iti | ātapatram idaṃ cakrādhastāj jñeyam | dakṣiṇasya prādhānyāt tatraiva sthāna-samāveśāc ca | aṅguli-parimāṇa-mātra-dairghyāc caturdaśāṃśena tad-vistārāt | ṣaṣṭhāṃśena jñeyam | anyatra dairghye caturdaśāṅguli-parimāṇatvena vistāre ṣaḍ-aṅguli-parimāṇatvena prasiddher iti | [end Sarva-saṃvādinī] tasmād asty eva svayaṃ bhagavattvaṃ śrī-kṛṣṇasyaiva | [Vṛ. here reads -- tathā ca brahma-vaivarte bhagavad-avatāra-prasaṅge sūta- vākyam-- avatārā hy asaṅkhyeyā āsan sattva-svabhāvinaḥ | viśatis teṣu mukhyān yān śrutvā mucyen mahāṃhasaḥ || ity ādinā prāyaśaḥ śrī-bhāgavatavat śrī-kṛṣṇa-saṃhitāṃs tān gaṇayitvā punar āha - nara-siṃhādayo'nye'pi sarva-pāpa-vināśanāḥ | yad-vibhūti-viśeṣeṇālaṅkṛtaṃ bhuvi jāyate | tat sarvam avagantavyaṃ kṛṣṇāṃśāṃśa-samudbhavam || [end Vṛ. section] tad itthaṃ sarvam abhipretya mahopakramaṃ ślokam eva śrī-viṣṇu-purāṇīya- bhagavac-chabda-niruktivat sākṣāt śrī-kṛṣṇābhidheyatvenāpi yojayati janmādyasya [BhP 1.1.1] iti | narākṛti (page 34) paraṃ brahma iti [Vṛ. reads here: purāṇa-vargāt, tasmāt kṛṣṇa eva paro devaḥ [GTU 1.49] iti gopāla-tāpanī-śruteś ca | [end Vṛ. addition] paraṃ śrī-kṛṣṇaṃ dhīmahi | asya svarūpa-lakṣaṇam āha satyam iti | satya-vrataṃ satya-paraṃ tri-satyam [BhP 10.2.26] ity ādau tathā-śrutatvāt | [Vṛ. reads here: ô satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam | satyāt satyaṃ ca govindas tasmāt satyo hi nāmataḥ || [Mbh 5.68.12] ity udyama-parvaṇi sañjaya-kṛta-śrī-kṛṣṇa-nāma-niruktau ca tathā śrutatvāt | [end Vṛ. addition] etena tad-ākārasyāvyabhicāritvaṃ darśitam | taṭastha-lakṣaṇam āha dhāmnā svena ity āha | svena sva-svarūpeṇa dhāmnā śrī-mathurākhyena sadā nirastaṃ kuhakaṃ māyā-kārya-lakṣaṇaṃ yena tam | mathyate tu jagat sarvaṃ brahma-jñānena yena vā | tat-sāra-bhūtaṃ yad yasyāṃ mathurā sā nigadyate || [GTU 2.66] iti gopālottara-tāpanī-prasiddheḥ | līlām āha ādyasya nityam eva śrīmad-ānakadundubhi-vrajeśvara- nandanatayā śrī-mathurā-dvārakā-gokuleṣu virājamānasyaiva tasya kasmaicid arthāya loke prādurbhāvāpekṣayā | yataḥ śrīmad-ānakadundubhi- gṛhāj janma tasmād ya itarataś ca itaratra śrī-vrajeśvara-gṛhe'pi anvayāt putra-bhāvatas tad-anugatatvenāgacchat | uttareṇaiva ya iti padenānvayaḥ | yata ity anena tasmād iti svayam eva labhyate | katham anvayāt ? tatrāha - artheṣu kaṃsa-vañcanādiṣu tādṛśa-bhāvavadbhiḥ śrī-gokula-vāsibhir eva sarvānanda-kadamba-kādambinī-rūpā sā sā kāpi līlā sidhyatīti tal-lakṣaṇeṣu vā artheṣu abhijñaḥ | tataś ca svarāṭ svair gokula-vāsibhir eva rājate iti | tatra teṣāṃ prema-vaśatām āpannasyāpy avyāha | tad-aiśvaryam āha tena iti | ya ādi-kavaye brahmaṇe brahmāṇaṃ vismāpayituṃ hṛdā saṅkalpa-mātreṇaiva brahma-satya-jñānānantānanda- mātraika-rasa-mūrti-mayaṃ vaibhavaṃ tene vistāritavān | yad yatas tathāvidha- laukikālaukikatā-samucita-līlā-hetoḥ sūrayas tad-bhaktā muhyanti premātiśayodayena vaivaśyam āpnuvanti | yad ity uttareṇāpy anvayāt | yad yata eva tadṛśa-līlātas tejo-vāri-mṛdām api yathā yathāvad vinimayo bhavati | tatra tejasaś cāndrāder vinimayo nistejo-vastubhiḥ saha dharma-parivartaḥ | tat śrī-mukhādi-rucā candrāder nistejastvāvidhānāt nikaṭa-stha-nistejo- vastunaḥ svabhāsā tejasvitāpādanāc ca | tathā vāri dravaś ca kaṭhinaṃ bhavati | veṇu-vādyena mṛt-pāṣāṇādiḥ dravatīti | yataḥ śrī-kṛṣṇe tri-sargaḥ śrī-gokula-mathurā-dvārakā-vaibhava-prakāśaḥ amṛṣā satya eveti | || 1.1 || veda-vyāsaḥ || 82 ||

[८३] एवं सर्वोपसंहार-वाक्यम् अपि तत्रैव संगच्छते कस्मै येन विभासित इत्य् आदि [भ्प् १२.१३.१९] । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो विद्यास् तस्मै गापयति स्म कृष्णः । तं हि देवम् आत्म-बुद्धि-प्रकाशं मुमुक्षुर् वै शरणम् अमुं व्रजेत् ॥ [ग्तु १.२६] इति गोपाल-पूर्व-तापनी-श्रुतेः । व्याकृतं च द्वितीय-सन्दर्भे तस्यैव चतुः- श्लोकी-वक्तृत्वम् अपि ॥ ॥ १२.१३ ॥ श्री-सूतः ॥ ८३ ॥

[83] evaṃ sarvopasaṃhāra-vākyam api tatraiva saṃgacchate kasmai yena vibhāsita ity ādi [BhP 12.13.19] | yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vidyās tasmai gāpayati sma kṛṣṇaḥ | taṃ hi devam ātma-buddhi-prakāśaṃ mumukṣur vai śaraṇam amuṃ vrajet || [GTU 1.26] iti gopāla-pūrva-tāpanī-śruteḥ | vyākṛtaṃ ca dvitīya-sandarbhe tasyaiva catuḥ- ślokī-vaktṛtvam api || || 12.13 || śrī-sūtaḥ || 83 ||

[८४] तद् एवम् अभ्यासादीन्य् अपि तस्मिन् विस्पष्टान्य् एव पूर्वोदाहृत-वाक्येषु । तद् एतत् श्रीमद्-गीता-गोपाल-तापन्यादि-शास्त्र-गण-सहायस्य निखिलेतर-शास्त्र- शत-प्रणत-चरणस्य श्री-भागवतस्याभिप्रायेण श्री-कृष्णस्य स्वयं भगवत्त्वं करतल इव दर्शितम् । श्री-भागवतस्य च स (पगे ३५) एव प्रतिपाद्य इति पुराणान्तरेणैव च स्वयं व्याख्यातम् । यथा ब्रह्माण्ड- पुराणे श्री-कृष्णाष्टोत्तर-शत-नामामृत-स्तोत्रे श्री-कृष्णस्य नाम-विशेष एव शुक-वाग्-अमृताब्धीन्दुर् इति । अथ तस्य महा-वासुदेवत्वे सिद्धे श्री-बलदेवादीनाम् अपि महा- संकर्षणादित्वं स्वत एव सिद्धम् । यद्-रूपः स्वयं भगवान् तद्-रूपा एव ते भवितुर् महन्तीति । अतः श्री-बलरामस्य यत् कश्चिद् आवेशावतारत्वं मन्यते तद् असत् । दृश्यते च श्री-कृष्ण-रामयोर् युगलतया वर्णनेन सम- प्रकाशत्वम् - ताव् अङ्घ्रि-युग्मम् अनुकृष्य सरीसृपन्तौ [भ्प् १०.८.२२], यद् विश्वेश्वरयोर् याच्ञां [भ्प् १०.२३.३७], ददर्श रामं कृष्णं च [भ्प् १०.३८.२७], तौ रेजतू रङ्ग-गतौ महा-भुजौ [भ्प् १०.४३.१९] इत्य् आदौ । लोकेऽपि सूर्य-चन्द्रमसाव् एव युगलतया वर्ण्येते । न तु सूर्य-शुक्रौ । अतएव हरिवंशेऽपि वासुदेव-माहात्म्ये राम-कृष्णयोर् दृष्टान्तः सूर्याचन्द्रमसाव् इति । तथा ध्वज-वज्राङ्कुशाम्भोजैश् चिह्नितैर् अङ्घ्रिभिर् व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ [भ्प् १०.३८.३०] इत्य् एवं भगवल्-लक्षणान्य् अपि तत्र श्रूयन्ते, न त्व् एवं पृथ्व्-आदिषु । तस्माद् एष तन्-महिमापि वर्ण्यते -- नैतच् चित्रं भगवति ह्य् अनन्ते जगद्-ईश्वरे । ओतं प्रोतम् इदं यस्मिंस् तन्तुष्व् अङ्ग यथा पटः ॥ [भ्प् १०.१५.३५] स्पष्टम् ॥ १०.१५ ॥ श्री-शुकः ॥ ८४ ॥

[84] tad evam abhyāsādīny api tasmin vispaṣṭāny eva pūrvodāhṛta-vākyeṣu | tad etat śrīmad-gītā-gopāla-tāpanyādi-śāstra-gaṇa-sahāyasya nikhiletara-śāstra- śata-praṇata-caraṇasya śrī-bhāgavatasyābhiprāyeṇa śrī-kṛṣṇasya svayaṃ bhagavattvaṃ karatala iva darśitam | śrī-bhāgavatasya ca sa (page 35) eva pratipādya iti purāṇāntareṇaiva ca svayaṃ vyākhyātam | yathā brahmāṇḍa- purāṇe śrī-kṛṣṇāṣṭottara-śata-nāmāmṛta-stotre śrī-kṛṣṇasya nāma-viśeṣa eva śuka-vāg-amṛtābdhīndur iti | atha tasya mahā-vāsudevatve siddhe śrī-baladevādīnām api mahā- saṃkarṣaṇāditvaṃ svata eva siddham | yad-rūpaḥ svayaṃ bhagavān tad-rūpā eva te bhavitur mahantīti | ataḥ śrī-balarāmasya yat kaścid āveśāvatāratvaṃ manyate tad asat | dṛśyate ca śrī-kṛṣṇa-rāmayor yugalatayā varṇanena sama- prakāśatvam - tāv aṅghri-yugmam anukṛṣya sarīsṛpantau [BhP 10.8.22], yad viśveśvarayor yācñāṃ [BhP 10.23.37], dadarśa rāmaṃ kṛṣṇaṃ ca [BhP 10.38.27], tau rejatū raṅga-gatau mahā-bhujau [BhP 10.43.19] ity ādau | loke'pi sūrya-candramasāv eva yugalatayā varṇyete | na tu sūrya-śukrau | ataeva harivaṃśe'pi vāsudeva-māhātmye rāma-kṛṣṇayor dṛṣṭāntaḥ sūryācandramasāv iti | tathā dhvaja-vajrāṅkuśāmbhojaiś cihnitair aṅghribhir vrajam | śobhayantau mahātmānau [BhP 10.38.30] ity evaṃ bhagaval-lakṣaṇāny api tatra śrūyante, na tv evaṃ pṛthv-ādiṣu | tasmād eṣa tan-mahimāpi varṇyate -- naitac citraṃ bhagavati hy anante jagad-īśvare | otaṃ protam idaṃ yasmiṃs tantuṣv aṅga yathā paṭaḥ || [BhP 10.15.35] spaṣṭam || 10.15 || śrī-śukaḥ || 84 ||

[८५] किं च -- सप्तमो वैष्णवं धाम यम् अनन्तं प्रचक्षते । गर्भो बभूव देवक्यां हर्ष-शोक-विवर्धनः ॥ [भ्प् १०.२.५] गर्भो बभूव न तु गर्भे बभूवेति सप्तम्य्-अन्तानुक्त्या साक्षाद् एवावतारत्वं सूचितम् ॥ ॥ १०.२ ॥ स एव ॥८५॥

[85] kiṃ ca -- saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yam anantaṃ pracakṣate | garbho babhūva devakyāṃ harṣa-śoka-vivardhanaḥ || [BhP 10.2.5] garbho babhūva na tu garbhe babhūveti saptamy-antānuktyā sākṣād evāvatāratvaṃ sūcitam || || 10.2 || sa eva ||85||

[८६] अत इदम् अप्य् एवम् एव व्याख्येयम् -- वासुदेव-कलानन्तः सहस्र-वदनः स्वराट् । अग्रतो भविता देवो हरेः प्रिय-चिकीर्षया ॥ [भ्प् १०.१.२४] श्री-वसुदेव-नन्दनस्य वासुदेवस्य कला प्रथमोऽंशः श्री-संकर्षणः । तस्य श्री-संकर्षणत्वं स्वयम् एव न तु संकर्षणावतारत्वेनेत्य् आह -- स्वराट् स्वेनैव राजते इति । अतएवानन्तः काल-देश-परिच्छेद-रहितः । अतएव मायया तस्य गर्भ-समय आकर्षणं च युक्तम् । पूर्णस्य वास्तवाकर्षणासम्भवाद् इति केचित् । एतद्-विध-कार्ये च तद्- अकुण्ठेच्छात्मक-चिच्-छक्त्य्-आविष्टैव सा प्रभवेत् । उक्तं च तदानीं तद्- आविष्टत्वं तस्याः -- आदिष्टा प्रभुनांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति [१०.१.२५] इति । मिलिष्यतीति तत्र ह्य् अर्थः । अतएव एकानंशेति । तस्या नाम । एकोऽनंशो यत्रेति निरुक्तिर् इति केचित् । य एव शेषाख्यः सहस्र-वदनोऽपि भवति । यतो देवो नानाकारतया दीव्यतीति । तद्-उक्तं श्री-यमुना-देव्या -- राम राम महा-बाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पतेः ॥ [भ्प् १०.६५.२८] इति । एकांशेन शेषाख्येन इति टीका च । अन्यथा तद्-एकावयवैकदेश- रूपार्थत्वे येनैकांशेनेति यच्-छब्दस्य करृत्व-निर्देश एव युक्तः स्यात् । तद्-अंशावयवैक-देश-रूपार्थत्वे येनैकांशेनेति यच्-छब्दस्य कर्तृत्व- निर्देश एव युक्तः स्यात् । तद्-अंशावतार-लक्षणार्थान्तर-प्रतीति-निरसनाय महा-विद्वद्-वाक्यत्वात् । सम्बन्ध-निर्देशेन तु टीका-व्याख्यैव स्फुटतरा । एकांशे मुख्यस्यैव (पगे ३६) कर्तृत्वस्य निर्वाज-प्रतीतिर् न त्व् औपचारिकस्येति । एवं श्री-लक्ष्मणस्याप्य् अन्तिम-दशानुकरणस्याप्य् अन्तिम-दशानुकरण- लीलायां श्रूयते स्कान्दीयायोध्या-माहात्म्ये -- ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्य-सङ्गरम् । उवाच मधुरं शक्रः सर्वस्य च सः पश्यतः ॥ इन्द्र उवाच -- लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वम् आरोहस्व पदं स्वकम् । देव-कार्यं कृतं वीर त्वया रिपु-निसूदन ॥ वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि स्वं सनातनम् । भवन्-मूर्तिः समायाता शेषोऽपि बिल-सत्-फणः ॥ इत्य् आदि । ततश् च -- इत्य् उक्त्वा सुर-राजेन्द्रो लक्ष्मणं सुर-सङ्गतः । शेषं प्रस्थाप्य पाताले भू-भार-धरण-क्षमम् ॥ लक्ष्मणं यानम् आरोप्य प्रतस्थे दिवम् आदरात् ॥ इति । अतो नारायण-वर्मण्य् अपि -- यज्ञश् च लोकाद् अवतात् कृतान्ताद् बलो गणात् क्रोध-वशाद् अहीन्द्रः ॥ इति बलदेवस्य शेषाद् अन्यत्वं शक्त्य्-अतिशयश् च दर्शितः । जनान्ताद् इति पाठेऽपि जनानां नाशाद् इति स एवार्थः । अतः शेषाख्यं धाम मामकम् इति [भ्प् १०.२.८] इत्य् अत्रापि शिष्यते शेष-संज्ञ इतिवत् अव्यभिचार्यांश एवोच्यते । सेषस्याख्या ख्यातिर् यस्माद् इति वा । श्रीमद्-आनकदुन्दुभिना च श्री-कृष्ण-साम्येनैव निर्दिष्टम् -- युवां न नः सुतौ साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरौ [भ्प् १०.८५.१८] इति । अत्र साक्षाद् एवेति त्व् अधिकम् उपजीव्यम् । अथ यदि प्रायो मायां तु मे भर्तुर् नान्या मेऽपि विमोहिनी [भ्प् १०.१३.३७] तद्- वाक्यानुसारेणावेशावतारत्वं मन्तव्यं तदा पूर्व-ग्रन्थ-बलात् श्री- बलदेवे स्वांशत्वम् एवेति, किन्तु शेषाख्य-तद्-आविष्ट-पार्षद-विशेषस्य तद्- अन्तः-पातात् तद्-अंशेनैव तद्-व्यवहार इत्य् अपि मन्तव्यम् ॥ [वृ. रेअद्स् हेरे: तद् एवम् एक-रूपत्वेऽपि प्रायो मायां तु मे भर्तुर् नान्या मेऽपि विमोहिनी इत्य् आदौ यत् तस्मिंस् तस्य भक्तिः श्रूयते तत् तु लक्ष्म्या इव द्रष्टव्यम् । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] ॥ १०.२ ॥ श्री-ब्रह्मा देवान् ॥ ८६ ॥

[86] ata idam apy evam eva vyākhyeyam -- vāsudeva-kalānantaḥ sahasra-vadanaḥ svarāṭ | agrato bhavitā devo hareḥ priya-cikīrṣayā || [BhP 10.1.24] śrī-vasudeva-nandanasya vāsudevasya kalā prathamo'ṃśaḥ śrī-saṃkarṣaṇaḥ | tasya śrī-saṃkarṣaṇatvaṃ svayam eva na tu saṃkarṣaṇāvatāratvenety āha -- svarāṭ svenaiva rājate iti | ataevānantaḥ kāla-deśa-pariccheda-rahitaḥ | ataeva māyayā tasya garbha-samaya ākarṣaṇaṃ ca yuktam | pūrṇasya vāstavākarṣaṇāsambhavād iti kecit | etad-vidha-kārye ca tad- akuṇṭhecchātmaka-cic-chakty-āviṣṭaiva sā prabhavet | uktaṃ ca tadānīṃ tad- āviṣṭatvaṃ tasyāḥ -- ādiṣṭā prabhunāṃśena kāryārthe sambhaviṣyati [10.1.25] iti | miliṣyatīti tatra hy arthaḥ | ataeva ekānaṃśeti | tasyā nāma | eko'naṃśo yatreti niruktir iti kecit | ya eva śeṣākhyaḥ sahasra-vadano'pi bhavati | yato devo nānākāratayā dīvyatīti | tad-uktaṃ śrī-yamunā-devyā -- rāma rāma mahā-bāho na jāne tava vikramam | yasyaikāṃśena vidhṛtā jagatī jagataḥ pateḥ || [BhP 10.65.28] iti | ekāṃśena śeṣākhyena iti ṭīkā ca | anyathā tad-ekāvayavaikadeśa- rūpārthatve yenaikāṃśeneti yac-chabdasya karṛtva-nirdeśa eva yuktaḥ syāt | tad-aṃśāvayavaika-deśa-rūpārthatve yenaikāṃśeneti yac-chabdasya kartṛtva- nirdeśa eva yuktaḥ syāt | tad-aṃśāvatāra-lakṣaṇārthāntara-pratīti-nirasanāya mahā-vidvad-vākyatvāt | sambandha-nirdeśena tu ṭīkā-vyākhyaiva sphuṭatarā | ekāṃśe mukhyasyaiva (page 36) kartṛtvasya nirvāja-pratītir na tv aupacārikasyeti | evaṃ śrī-lakṣmaṇasyāpy antima-daśānukaraṇasyāpy antima-daśānukaraṇa- līlāyāṃ śrūyate skāndīyāyodhyā-māhātmye -- tataḥ śeṣātmatāṃ yātaṃ lakṣmaṇaṃ satya-saṅgaram | uvāca madhuraṃ śakraḥ sarvasya ca saḥ paśyataḥ || indra uvāca -- lakṣmaṇottiṣṭha śīghraṃ tvam ārohasva padaṃ svakam | deva-kāryaṃ kṛtaṃ vīra tvayā ripu-nisūdana || vaiṣṇavaṃ paramaṃ sthānaṃ prāpnuhi svaṃ sanātanam | bhavan-mūrtiḥ samāyātā śeṣo'pi bila-sat-phaṇaḥ || ity ādi | tataś ca -- ity uktvā sura-rājendro lakṣmaṇaṃ sura-saṅgataḥ | śeṣaṃ prasthāpya pātāle bhū-bhāra-dharaṇa-kṣamam || lakṣmaṇaṃ yānam āropya pratasthe divam ādarāt || iti | ato nārāyaṇa-varmaṇy api -- yajñaś ca lokād avatāt kṛtāntād balo gaṇāt krodha-vaśād ahīndraḥ || iti baladevasya śeṣād anyatvaṃ śakty-atiśayaś ca darśitaḥ | janāntād iti pāṭhe'pi janānāṃ nāśād iti sa evārthaḥ | ataḥ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam iti [BhP 10.2.8] ity atrāpi śiṣyate śeṣa-saṃjña itivat avyabhicāryāṃśa evocyate | seṣasyākhyā khyātir yasmād iti vā | śrīmad-ānakadundubhinā ca śrī-kṛṣṇa-sāmyenaiva nirdiṣṭam -- yuvāṃ na naḥ sutau sākṣāt pradhāna-puruṣeśvarau [BhP 10.85.18] iti | atra sākṣād eveti tv adhikam upajīvyam | atha yadi prāyo māyāṃ tu me bhartur nānyā me'pi vimohinī [BhP 10.13.37] tad- vākyānusāreṇāveśāvatāratvaṃ mantavyaṃ tadā pūrva-grantha-balāt śrī- baladeve svāṃśatvam eveti, kintu śeṣākhya-tad-āviṣṭa-pārṣada-viśeṣasya tad- antaḥ-pātāt tad-aṃśenaiva tad-vyavahāra ity api mantavyam || [Vṛ. reads here: tad evam eka-rūpatve'pi prāyo māyāṃ tu me bhartur nānyā me'pi vimohinī ity ādau yat tasmiṃs tasya bhaktiḥ śrūyate tat tu lakṣmyā iva draṣṭavyam | [end Vṛ. addition] || 10.2 || śrī-brahmā devān || 86 ||

[८७] अथ श्री-प्रद्युम्नस्यापि शिव-नेत्र-दग्धः स्मरो जातोऽयम् इति यच् छ्रूयते तद् अप्य् एक-देश-प्रस्ताव-मात्रम् । तस्य श्री-गोपाल-तापनी-श्रुत्य्-आदौ -- यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्ध-प्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ [ग्तु २.३६] इत्य् आदिना नित्य-श्री-कृष्ण-चतुर्-व्यूहान्तः-पातिततया प्रसिद्धेस् तथा सम्भवाभावात् । तस्य स्मरस्यापि साधारण-देवता-विशेष-मात्रत्वेन प्रसिद्धत्वे चतुर्व्यूहान्तः-पातितायाम् अयोग्यतमत्वात् । तस्माद् वक्ष्यमाणाभिप्रायेणैवैतद् आह -- कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्र-मन्युना । देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत ॥ [भ्प् १०.५५.१] अवेदज्ञस्यापि ब्राह्मण्ये सत्य् एव ब्राह्मणस् तु वेदज्ञ इतिवत् तु शब्दोऽत्र मुख्यतां सूचयति । ततः कामस् तु वासुदेवांश इत्य् अस्य वासुदेवांशो यः कामः स एव मुख्य इत्य् अर्थः । तु-शब्दोऽयं भिन्नोपक्रमे वा । ततो वासुदेवांशस् तु काम इत्य् अन्वयेऽपि पूर्ववद् एवार्थः । तद् एवं सति यः प्राग् रुद्रस्य मन्युना दग्धो देवता-विशेषः कामः स देहोपपत्तये तत्- कोप-दग्धतया नित्यम् एवानङ्गतां प्राप्तस्य स्वतो देहापत्त्य्-अभावाद् देह-प्राप्त्य्-अर्थं तम् एव वासुदेवांशं प्रद्युम्नाख्यं कामम् एव प्रत्यपद्यत प्रविष्टवान् । भूयः-शब्देन प्रद्युम्नाद् एव पूर्वम् अप्य् उद्भूतोऽसाव् इति बोध्यते । यद् वा यस् तु प्राग् रुद्र-कोपेनादग्धो न दग्धः स भूयः प्रकट-लीलायां देहोपपत्तये (पगे ३७) स्व-मूर्ति- प्रकाशनार्थं, तं वासुदेवम् एव प्रविष्टवान् । अदग्धत्वे हेतुर् वासुदेवांश इति ॥

[87] atha śrī-pradyumnasyāpi śiva-netra-dagdhaḥ smaro jāto'yam iti yac chrūyate tad apy eka-deśa-prastāva-mātram | tasya śrī-gopāla-tāpanī-śruty-ādau -- yatrāsau saṃsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || [GTU 2.36] ity ādinā nitya-śrī-kṛṣṇa-catur-vyūhāntaḥ-pātitatayā prasiddhes tathā sambhavābhāvāt | tasya smarasyāpi sādhāraṇa-devatā-viśeṣa-mātratvena prasiddhatve caturvyūhāntaḥ-pātitāyām ayogyatamatvāt | tasmād vakṣyamāṇābhiprāyeṇaivaitad āha -- kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prāg rudra-manyunā | dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata || [BhP 10.55.1] avedajñasyāpi brāhmaṇye saty eva brāhmaṇas tu vedajña itivat tu śabdo'tra mukhyatāṃ sūcayati | tataḥ kāmas tu vāsudevāṃśa ity asya vāsudevāṃśo yaḥ kāmaḥ sa eva mukhya ity arthaḥ | tu-śabdo'yaṃ bhinnopakrame vā | tato vāsudevāṃśas tu kāma ity anvaye'pi pūrvavad evārthaḥ | tad evaṃ sati yaḥ prāg rudrasya manyunā dagdho devatā-viśeṣaḥ kāmaḥ sa dehopapattaye tat- kopa-dagdhatayā nityam evānaṅgatāṃ prāptasya svato dehāpatty-abhāvād deha-prāpty-arthaṃ tam eva vāsudevāṃśaṃ pradyumnākhyaṃ kāmam eva pratyapadyata praviṣṭavān | bhūyaḥ-śabdena pradyumnād eva pūrvam apy udbhūto'sāv iti bodhyate | yad vā yas tu prāg rudra-kopenādagdho na dagdhaḥ sa bhūyaḥ prakaṭa-līlāyāṃ dehopapattaye (page 37) sva-mūrti- prakāśanārthaṃ, taṃ vāsudevam eva praviṣṭavān | adagdhatve hetur vāsudevāṃśa iti ||

[८८] पूर्वोक्तम् एव व्यनक्ति - स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्ण-वीर्य-समुद्भवः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतोऽनवमः पितुः ॥ [भ्प् १०.५५.२] यः कृष्ण-वीर्य-समुद्भवो यश् च प्रद्युम्न इति विख्यातः, स एव प्रकट- लीलावसरेऽपो वैदर्भ्यां जात आविर्भूतः । न त्व् अन्यः प्राकृत-काम एव । तत्र हेतुः सर्वतो गुण-रूपादिष्व् अशेषेष्व् एव धर्मेषु पितुः श्री-कृष्णाद् अनवमः तुल्य एवेति । अन्यथा तादृशानवमत्वं न कल्पत इति भावः । तस्माद् यथा महाभारते सर्वत्र श्रीमद्-अर्जुनस्य नरत्व-प्रसिद्धाव् अपि पञ्चेन्द्रोपाख्याने इन्द्रत्व-प्रसिद्धिः इन्द्रस्यापि तत्र प्रवेश-विवक्षया घटते तद्वद् अत्रापि । अतः श्री-नारदेन रत्यै तथोपदेशस् तथा तत्-प्राप्तिश् च न दोषाय । पूर्व- पद्यस्य उत्तरस्मिन्न् अर्थे श्री-नारदोपदेश-बलेनैव दग्ध-कामस्य प्रवेशस् तत्र गम्यः । ततः साक्षात् प्रद्युम्न-सङ्गमे योग्यता चास्याः स्पर्श-मणिवत् तत्-सामीप्य-गुणाद् एव मन्तव्या । श्री-प्रद्युम्नस्य निज- शक्तिस् तु श्रीमद्-अनिरुद्ध-मातैवेति ज्ञेयम् । अतः तापनी-श्रुति-लब्धोऽर्थः समञ्जसः ॥ ॥ १०.५५ ॥ श्री-शुकः ॥ ८७-८८ ॥

[88] pūrvoktam eva vyanakti - sa eva jāto vaidarbhyāṃ kṛṣṇa-vīrya-samudbhavaḥ | pradyumna iti vikhyātaḥ sarvato'navamaḥ pituḥ || [BhP 10.55.2] yaḥ kṛṣṇa-vīrya-samudbhavo yaś ca pradyumna iti vikhyātaḥ, sa eva prakaṭa- līlāvasare'po vaidarbhyāṃ jāta āvirbhūtaḥ | na tv anyaḥ prākṛta-kāma eva | tatra hetuḥ sarvato guṇa-rūpādiṣv aśeṣeṣv eva dharmeṣu pituḥ śrī-kṛṣṇād anavamaḥ tulya eveti | anyathā tādṛśānavamatvaṃ na kalpata iti bhāvaḥ | tasmād yathā mahābhārate sarvatra śrīmad-arjunasya naratva-prasiddhāv api pañcendropākhyāne indratva-prasiddhiḥ indrasyāpi tatra praveśa-vivakṣayā ghaṭate tadvad atrāpi | ataḥ śrī-nāradena ratyai tathopadeśas tathā tat-prāptiś ca na doṣāya | pūrva- padyasya uttarasminn arthe śrī-nāradopadeśa-balenaiva dagdha-kāmasya praveśas tatra gamyaḥ | tataḥ sākṣāt pradyumna-saṅgame yogyatā cāsyāḥ sparśa-maṇivat tat-sāmīpya-guṇād eva mantavyā | śrī-pradyumnasya nija- śaktis tu śrīmad-aniruddha-mātaiveti jñeyam | ataḥ tāpanī-śruti-labdho'rthaḥ samañjasaḥ || || 10.55 || śrī-śukaḥ || 87-88 ||

[८९] एवम् अनिरुद्धस्यापि साक्षाच् चतुर्व्यूहत्वे लिङ्गम् आह - अपि स्विद् आस्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां काम-दुघो ऽनिरुद्धः । यम् आमनन्ति स्म हि शब्द-योनिं मनो-मयं सत्त्व-तुरीय-तत्त्वम् ॥ [भ्प् ३.१.३४] शब्द-योनिं निश्वास-व्यञ्जित-वेद-वृन्दम् । एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितम् एतद् यद् ऋग्-वेदः [बौ २.४.१०] इत्य् आदि-श्रुतेः । मनोमयं चित्ते वासुदेववन् मनस्य् उपास्यम् । सत्त्वं शुद्ध-सत्त्वात्मकः श्री-वासुदेवादि- रूपो भगवान् तत्र तुरीयं रूपम् । अतो बाण-युद्धादौ बन्धनानुकरणादिकम् आत्मेच्छामयी लीलैव श्री-रामचन्द्रादिवत् । अस्य पाद्म-बृहत्-सहस्र-नाम्नि माहात्म्य-नामानि चैतानि - अनिरुद्धो बृहद्-ब्रह्म प्राद्युम्निर् विश्व-मोहनः । चतुर्-आत्मा चतुर्-वर्णश् चतुर्-युग-विधायकः ॥ चतुर्-भेदैक-विश्वात्मा सर्वोत्कृष्टांश-कोटि-सूः । आश्रयात्मा... ॥ इति । अतः श्री-कृष्ण-व्यूहत्वेन महानिरुद्धत्वाद् अस्यैवाविर्भाव-विशेषः प्रलयार्णवादि-धामा पुरुष इति ज्ञेयम् । अत एवाभेदेन जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् [भ्प् १.३.१] इत्य्-आद्य्-उक्तं मूल-सङ्कर्षणाद्य्-अंशैर् एव हीतर-सङ्कर्षणाद्य्-अवस्था-त्रयं पुरुषं प्रकाशयतीति । तथैवाभेदेन विष्णु-धर्मोत्तरेऽपीदम् उक्तं तत्र । श्री-वज्र-प्रश्नः - कस् त्व् असौ बाल-रूपेण कल्पान्तेषु पुनः पुनः । दृष्टो यो न त्वया ज्ञातस् तत्र कौतूहलं मम ॥ श्री-मार्कण्डेयोत्तरं च - भूयो भूयस् त्व् असौ दृष्टो मया देवो जगत्-पतिः । कल्प-क्षयेण विज्ञातः स माया-मोहितेन वै ॥ कल्प-क्षये व्यतीते तु तं देवं प्रपितामहात् । अनिरुद्धं विजानामि पितरं ते जगत्-पतिम् ॥ इति । [१.७९.१-३] [वृ. अद्द्स् हेरे: भीष्म-पर्वणि दुर्योधनं प्रति भीष्म-शिक्षायां श्री- कृष्णस्यावतारारम्भे गन्ध-मादनम् आगतस्य ब्रह्मणस् तद्-आविर्भावं मनसि पश्यतस् तु बालस्य तद् इदं वचनम् -- सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयम् आत्मानम् आत्मना । कृष्ण त्वम् आत्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्म-संभवम् ॥ प्रद्युम्नाच् चानिरुद्धं त्वं यं विदुर् विष्णुम् अव्ययम् । अनिरुद्धो ऽसृजन् मां वै ब्रह्माणं लोक-धारिणम् ॥ वासुदेव-मयः सो ऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः ॥ [म्भ् ६.६१.६५-६७] [वृ अद्दितिओन् एन्द्स्] अतएव च पूर्वम् अपि च जगृहे पौरुषं रूपम् इत्य् अत्र श्री-कृष्णस्य अनिरुद्धावतारान्तः-पातित्वं न व्याख्यातम् ॥ ॥ ३.१ ॥ विदुरः श्रीमद्-उद्धवम् ॥ ८९ ॥

[89] evam aniruddhasyāpi sākṣāc caturvyūhatve liṅgam āha - api svid āste bhagavān sukhaṃ vo yaḥ sātvatāṃ kāma-dugho 'niruddhaḥ | yam āmananti sma hi śabda-yoniṃ mano-mayaṃ sattva-turīya-tattvam || [BhP 3.1.34] śabda-yoniṃ niśvāsa-vyañjita-veda-vṛndam | evaṃ vā are asya mahato bhūtasya niśvasitam etad yad ṛg-vedaḥ [BAU 2.4.10] ity ādi-śruteḥ | manomayaṃ citte vāsudevavan manasy upāsyam | sattvaṃ śuddha-sattvātmakaḥ śrī-vāsudevādi- rūpo bhagavān tatra turīyaṃ rūpam | ato bāṇa-yuddhādau bandhanānukaraṇādikam ātmecchāmayī līlaiva śrī-rāmacandrādivat | asya pādma-bṛhat-sahasra-nāmni māhātmya-nāmāni caitāni - aniruddho bṛhad-brahma prādyumnir viśva-mohanaḥ | catur-ātmā catur-varṇaś catur-yuga-vidhāyakaḥ || catur-bhedaika-viśvātmā sarvotkṛṣṭāṃśa-koṭi-sūḥ | āśrayātmā... || iti | ataḥ śrī-kṛṣṇa-vyūhatvena mahāniruddhatvād asyaivāvirbhāva-viśeṣaḥ pralayārṇavādi-dhāmā puruṣa iti jñeyam | ata evābhedena jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān [BhP 1.3.1] ity-ādy-uktaṃ mūla-saṅkarṣaṇādy-aṃśair eva hītara-saṅkarṣaṇādy-avasthā-trayaṃ puruṣaṃ prakāśayatīti | tathaivābhedena viṣṇu-dharmottare'pīdam uktaṃ tatra | śrī-vajra-praśnaḥ - kas tv asau bāla-rūpeṇa kalpānteṣu punaḥ punaḥ | dṛṣṭo yo na tvayā jñātas tatra kautūhalaṃ mama || śrī-mārkaṇḍeyottaraṃ ca - bhūyo bhūyas tv asau dṛṣṭo mayā devo jagat-patiḥ | kalpa-kṣayeṇa vijñātaḥ sa māyā-mohitena vai || kalpa-kṣaye vyatīte tu taṃ devaṃ prapitāmahāt | aniruddhaṃ vijānāmi pitaraṃ te jagat-patim || iti | [1.79.1-3] [Vṛ. adds here: bhīṣma-parvaṇi duryodhanaṃ prati bhīṣma-śikṣāyāṃ śrī- kṛṣṇasyāvatārārambhe gandha-mādanam āgatasya brahmaṇas tad-āvirbhāvaṃ manasi paśyatas tu bālasya tad idaṃ vacanam -- sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayam ātmānam ātmanā | kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātma-saṃbhavam || pradyumnāc cāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidur viṣṇum avyayam | aniruddho 'sṛjan māṃ vai brahmāṇaṃ loka-dhāriṇam || vāsudeva-mayaḥ so 'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ || [MBh 6.61.65-67] [Vṛ addition ends] ataeva ca pūrvam api ca jagṛhe pauruṣaṃ rūpam ity atra śrī-kṛṣṇasya aniruddhāvatārāntaḥ-pātitvaṃ na vyākhyātam || || 3.1 || viduraḥ śrīmad-uddhavam || 89 ||

[९०] तद् एतत् तस्य चतुर्व्यूहात्मकस्यैव पूर्णत्वं व्याख्यातम् । श्री- गोपालोत्तर-तापन्याम् अपि (पगे ३८) तथैवायं प्रणवार्थत्वेन दर्शितः - रोहिणी-तनयो रामो अ-काराक्षर-सम्भवः । तैजसात्मकः प्रद्युम्नो उ-काराक्षर-सम्भवः ॥ प्राज्ञात्मकोऽनिरुद्धो म-काराक्षर-सम्भवः । अर्ध-मात्रात्मकः कृष्णो यस्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम् ॥ इति [ग्तु २.५५-५६] अथ श्री-कृष्णेऽवतरति तत्-तद्-अंशावताराणाम् अपि प्रवेश इति यद् उद्दिष्टं तद् यथा अत्र कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् इत्य् आदिकं सिद्धम् एव तथा तस्य तद्-रूपेणैव श्री-वृन्दावनादौ सर्वदावस्थायित्वं प्रतिपादयिष्यामः । अथ च श्री-हरि-वंश-मते उपेन्द्र एवावततारेति । जय-विजय-शाप-प्रस्तावे च - यास्यामि भवनं ब्रह्मन्न् एतद्-अन्ते एवानघ [भ्प् ११.३.३१] इत्य् अत्र च पाहि वैकुण्ठ-किङ्करान् [भ्प् ११.६.२७] इत्य् अत्र च स्वामि-व्याख्यानुसारेण विकण्ठा-सुत एवेति क्वचित् क्षीरोदशाय्य एवेति क्वचित् पुरुष एवेति, क्वचिन् नारायण-र्षिर् एवेति बृहत्-सहस्र-नाम्नि लक्ष्मणस्यैव बलरामत्व- कथनेन श्री-राघव एवेति क्वचिन् नारायण-केश एवेत्य् आदिकं नाना- विधत्वं श्रूयते । एवं चैकं सन्धित्सतोऽन्यत् प्रच्यवतोऽत्र सत्यं च सर्वं वाक्यम् । [वृ. अद्द्स्: यथा स्व-मत्य्-अनुभवानुरूपात् नाना-वाक्यैक-वाक्यता च । यथा क्रम-मुक्ति-मार्गेऽर्चिर्-आदि-क्रम एवाङ्गी, नाडी-रश्म्य्-आदि-मार्गास् तु तद्-अङ्गत्वेनैव अर्चिर्-आदिना तत्-प्रथितेः [व्स्. ४.३.१] इति सूत्रे स्वीक्रियन्ते तद्वत् । यतः स्वयं भगवत्य् अवतरति सर्वेऽपि ते प्रविष्टा इति यदा यत् किञ्चिद् येनानुभूतम्, तदा तेन तद् एव निर्दिष्टम् इति । [वृ. एन्द्स् हेरे.] तस्माद् विद्वद्भिर् एवं विचार्यताम् - स्वयं भगवति तस्मिन् प्रवेशं विना कथं तत् सम्भवेद् इति । दृश्यते च तस्मात् केषांचिद् अंशानां पुनर् आविर्भावः यथा प्रद्युम्नादीनाम् । अतएव विकुण्ठा-सुतस्य प्रवेशाभिप्रायेणैव शिशुपाल-दन्तवक्रयोः श्री-कृष्ण-सायुज्यम् एव तदानीं जातम् - पुनर् अवतार-लीलाम् आप्तौ श्री-विकुण्ठा-सुते स्व-धाम- गते पार्षदत्व-प्राप्तिः । यथोक्तं श्री-नारदेन - वैरानुबन्ध-तीव्रेण ध्यानेनाच्युत-सात्मताम् । नीतौ पुनर् हरेः पार्श्वं जग्मतुर् विष्णु-पार्षदौ ॥ [भ्प् ७.१.४६] इति । तथा हरि-वंशे च क्षीरोद-शायिनो मुकुटे दैत्यापहृते दैत्य-मारणाय गरुडो यावत् कृत-विलम्बस् तावत् श्री-कृष्णोऽवततार । ततश् चासौ मुकुटम् आहृत्य तत्र चोर्ध्व-लोके कुत्रापि भगवन्तम् अदृष्ट्वा गोमन्त-शिरसि श्री- कृष्णायैव समर्पितवान् इति प्रसिद्धिः । [वृ. अद्द्स्: एवम् एव बलि-सद्-गतयोः श्री-कृष्ण-रामयोस् तद्-द्वारस्थ-विष्णु- दर्शनम् । किन्तु तत्-तद्-वाक्यार्थ-पर्यालोचनया केषांचिन् मूर्त्य्-आकर्षणं हरि-वंश-गत-गिरि-गुहाशयन-पर्यालोचनया तु तच्-छक्त्य्-आकर्षणम् इति लभ्यते । तच् च तदानीम् आत्मनि सर्वेषाम् एव भक्तानाम् एकतानताकृति- लीला-कौतुकार्थम् एवेति च गम्यते । [वृ. अद्दितिओन् एन्द्स् हेरे.] अतो यथा क्रम-मुक्ति-मार्गेऽर्चिर्-आदि-क्रम एवाङ्गी नाडी-रश्म्य्-आदि-विधि- क्रमस् तु तद्-अङ्गत्वेनैव प्रस्तूयते तद्वद् इहापीति । अर्चिर्-आदिना तत्- प्रथितेः [व्स्. ४.३.१] इत्य् एष न्यायोऽत्र दृष्टान्तयितव्यः । त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः । अवतीर्णो ऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्त-पृथग्-वपुः ॥ [भ्प् ११.११.२८] (पगे ३९) साक्षाद् भगवान् एव त्वम् अवतीर्णोऽसि । भगवत एव वैभवम् आह - ब्रह्मत्वं परम-व्योमाख्यो वैकुण्ठस् त्वं प्रकृतेः परः पुरुषोऽपि त्वम् इति । भगवान् अपि कथम्भूतः सन्न् अवतीर्णः । [वृ. अद्द्स्: स्वेच्छामयस्य इत्य् अनुसारेण स्वेषां सर्वेषाम् एव भक्तानां या इच्छा तां पूरयितुम् उपात्तानि ततस् ततः स्वतः आकृष्टानि पृथग्-वपूंषि निज-तत्-तद्-आविर्भावा येन तथाभूतः सन्न् इति । तं प्रति यथाह जाम्बवान् यस्येषद्-उत्कलित-रोष-कटाक्ष-मोक्षैर् वर्त्मादिशत् क्षुभित-नक्र-तिमिङ्गिलो ऽब्धिः । सेतुः कृतः स्व-यश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्षः-शिरांसि भुवि पेतुर् इषु-क्षतानि ॥ [भ्प् १०.५६.५८] यथा च देवाः - केतुस् त्रि-विक्रम-युतस् त्रि-पतत्-पताको यस् ते भयाभय-करो ऽसुर-देव-चम्वोः । स्वर्गाय साधुषु खलेष्व् इतराय भूमन् पादः पुनातु भगवन् भजताम् अघं नः ॥ [भ्प् ११.६.१३] यथा वा ब्रह्मा नारायणस् त्वम् इत्य् आदौ नारायणोऽङ्ग नर-भू-जलायनात् [भ्प् १०.१४.४] इति । अतएवाक्रूरः - अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले । त्वयि विश्वात्मके तानि किं मे ऽदृष्टं विपश्यतः ॥ [भ्प् १०.४१.४] अतएव - गोविन्द-भुज-गुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन् नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्णोपासन-लालसः ॥ [भ्प् ११.२.१] [वृ. अद्दितिओन् एन्द्स् हेरे.] स्वेच्छयोपात्तानि ततस् तत आकृष्टानि पृथग्-वपूंषि निज-तत्-तद्-आविर्भावा येन तथाभूतः सन्न् इति । ॥ ११.११ ॥ उद्धवः श्री-भगवन्तम् ॥ ९० ॥

[90] tad etat tasya caturvyūhātmakasyaiva pūrṇatvaṃ vyākhyātam | śrī- gopālottara-tāpanyām api (page 38) tathaivāyaṃ praṇavārthatvena darśitaḥ - rohiṇī-tanayo rāmo a-kārākṣara-sambhavaḥ | taijasātmakaḥ pradyumno u-kārākṣara-sambhavaḥ || prājñātmako'niruddho ma-kārākṣara-sambhavaḥ | ardha-mātrātmakaḥ kṛṣṇo yasmin viśvaṃ pratiṣṭhitam || iti [GTU 2.55-56] atha śrī-kṛṣṇe'vatarati tat-tad-aṃśāvatārāṇām api praveśa iti yad uddiṣṭaṃ tad yathā atra kṛṣṇas tu bhagavān svayam ity ādikaṃ siddham eva tathā tasya tad-rūpeṇaiva śrī-vṛndāvanādau sarvadāvasthāyitvaṃ pratipādayiṣyāmaḥ | atha ca śrī-hari-vaṃśa-mate upendra evāvatatāreti | jaya-vijaya-śāpa-prastāve ca - yāsyāmi bhavanaṃ brahmann etad-ante evānagha [BhP 11.3.31] ity atra ca pāhi vaikuṇṭha-kiṅkarān [BhP 11.6.27] ity atra ca svāmi-vyākhyānusāreṇa vikaṇṭhā-suta eveti kvacit kṣīrodaśāyya eveti kvacit puruṣa eveti, kvacin nārāyaṇa-rṣir eveti bṛhat-sahasra-nāmni lakṣmaṇasyaiva balarāmatva- kathanena śrī-rāghava eveti kvacin nārāyaṇa-keśa evety ādikaṃ nānā- vidhatvaṃ śrūyate | evaṃ caikaṃ sandhitsato'nyat pracyavato'tra satyaṃ ca sarvaṃ vākyam | [Vṛ. adds: yathā sva-maty-anubhavānurūpāt nānā-vākyaika-vākyatā ca | yathā krama-mukti-mārge'rcir-ādi-krama evāṅgī, nāḍī-raśmy-ādi-mārgās tu tad-aṅgatvenaiva arcir-ādinā tat-prathiteḥ [Vs. 4.3.1] iti sūtre svīkriyante tadvat | yataḥ svayaṃ bhagavaty avatarati sarve'pi te praviṣṭā iti yadā yat kiñcid yenānubhūtam, tadā tena tad eva nirdiṣṭam iti | [Vṛ. ends here.] tasmād vidvadbhir evaṃ vicāryatām - svayaṃ bhagavati tasmin praveśaṃ vinā kathaṃ tat sambhaved iti | dṛśyate ca tasmāt keṣāṃcid aṃśānāṃ punar āvirbhāvaḥ yathā pradyumnādīnām | ataeva vikuṇṭhā-sutasya praveśābhiprāyeṇaiva śiśupāla-dantavakrayoḥ śrī-kṛṣṇa-sāyujyam eva tadānīṃ jātam - punar avatāra-līlām āptau śrī-vikuṇṭhā-sute sva-dhāma- gate pārṣadatva-prāptiḥ | yathoktaṃ śrī-nāradena - vairānubandha-tīvreṇa dhyānenācyuta-sātmatām | nītau punar hareḥ pārśvaṃ jagmatur viṣṇu-pārṣadau || [BhP 7.1.46] iti | tathā hari-vaṃśe ca kṣīroda-śāyino mukuṭe daityāpahṛte daitya-māraṇāya garuḍo yāvat kṛta-vilambas tāvat śrī-kṛṣṇo'vatatāra | tataś cāsau mukuṭam āhṛtya tatra cordhva-loke kutrāpi bhagavantam adṛṣṭvā gomanta-śirasi śrī- kṛṣṇāyaiva samarpitavān iti prasiddhiḥ | [Vṛ. adds: evam eva bali-sad-gatayoḥ śrī-kṛṣṇa-rāmayos tad-dvārastha-viṣṇu- darśanam | kintu tat-tad-vākyārtha-paryālocanayā keṣāṃcin mūrty-ākarṣaṇaṃ hari-vaṃśa-gata-giri-guhāśayana-paryālocanayā tu tac-chakty-ākarṣaṇam iti labhyate | tac ca tadānīm ātmani sarveṣām eva bhaktānām ekatānatākṛti- līlā-kautukārtham eveti ca gamyate | [Vṛ. addition ends here.] ato yathā krama-mukti-mārge'rcir-ādi-krama evāṅgī nāḍī-raśmy-ādi-vidhi- kramas tu tad-aṅgatvenaiva prastūyate tadvad ihāpīti | arcir-ādinā tat- prathiteḥ [Vs. 4.3.1] ity eṣa nyāyo'tra dṛṣṭāntayitavyaḥ | tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ | avatīrṇo 'si bhagavan svecchopātta-pṛthag-vapuḥ || [BhP 11.11.28] (page 39) sākṣād bhagavān eva tvam avatīrṇo'si | bhagavata eva vaibhavam āha - brahmatvaṃ parama-vyomākhyo vaikuṇṭhas tvaṃ prakṛteḥ paraḥ puruṣo'pi tvam iti | bhagavān api kathambhūtaḥ sann avatīrṇaḥ | [Vṛ. adds: svecchāmayasya ity anusāreṇa sveṣāṃ sarveṣām eva bhaktānāṃ yā icchā tāṃ pūrayitum upāttāni tatas tataḥ svataḥ ākṛṣṭāni pṛthag-vapūṃṣi nija-tat-tad-āvirbhāvā yena tathābhūtaḥ sann iti | taṃ prati yathāha jāmbavān yasyeṣad-utkalita-roṣa-kaṭākṣa-mokṣair vartmādiśat kṣubhita-nakra-timiṅgilo 'bdhiḥ | setuḥ kṛtaḥ sva-yaśa ujjvalitā ca laṅkā rakṣaḥ-śirāṃsi bhuvi petur iṣu-kṣatāni || [BhP 10.56.58] yathā ca devāḥ - ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo 'sura-deva-camvoḥ | svargāya sādhuṣu khaleṣv itarāya bhūman pādaḥ punātu bhagavan bhajatām aghaṃ naḥ || [BhP 11.6.13] yathā vā brahmā nārāyaṇas tvam ity ādau nārāyaṇo'ṅga nara-bhū-jalāyanāt [BhP 10.14.4] iti | ataevākrūraḥ - adbhutānīha yāvanti bhūmau viyati vā jale | tvayi viśvātmake tāni kiṃ me 'dṛṣṭaṃ vipaśyataḥ || [BhP 10.41.4] ataeva - govinda-bhuja-guptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha | avātsīn nārado 'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsana-lālasaḥ || [BhP 11.2.1] [Vṛ. addition ends here.] svecchayopāttāni tatas tata ākṛṣṭāni pṛthag-vapūṃṣi nija-tat-tad-āvirbhāvā yena tathābhūtaḥ sann iti | || 11.11 || uddhavaḥ śrī-bhagavantam || 90 ||

[९१] तद् एवं प्रमाणवत्त्वे प्रयोजनवत्त्वे स्थिते तम् एव प्रवेशम् आह - स्व-शान्त-रूपेष्व् इतरैः स्व-रूपैर् अभ्यर्द्यमानेष्व् अनुकम्पितात्मा । परावरेशो महद्-अंश-युक्तो ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥ [भ्प् ३.२.१५] तच् च जन्म निज-तत्-तद्-अंशान्य् आदायैवेत्य् आह महद्-अंश-युक्तः । महतः स्वस्यैवांशैर् युक्तः । महान्तं विभुम् आत्मानम् [कठु १.२.२२] इत्य् आदि श्रुतेः, महच् चेति [व्स् १.४.८] न्याय-प्रसिद्धेश् च । महान्तो ये पुरुषादयोऽंशास् तैर् युक्त इति वा । लोकनाथं महद्-भूतम् इतिवद् आत्मत्वाव्यभिचारः । महद्भिर् अंशिभिर् अंशैश् च युक्त इति वा ॥ ॥ ३.२ ॥ विदुरं श्रीमद्-उद्धवः ॥ ९१ ॥

[91] tad evaṃ pramāṇavattve prayojanavattve sthite tam eva praveśam āha - sva-śānta-rūpeṣv itaraiḥ sva-rūpair abhyardyamāneṣv anukampitātmā | parāvareśo mahad-aṃśa-yukto hy ajo 'pi jāto bhagavān yathāgniḥ || [BhP 3.2.15] tac ca janma nija-tat-tad-aṃśāny ādāyaivety āha mahad-aṃśa-yuktaḥ | mahataḥ svasyaivāṃśair yuktaḥ | mahāntaṃ vibhum ātmānam [KaṭhU 1.2.22] ity ādi śruteḥ, mahac ceti [Vs 1.4.8] nyāya-prasiddheś ca | mahānto ye puruṣādayo'ṃśās tair yukta iti vā | lokanāthaṃ mahad-bhūtam itivad ātmatvāvyabhicāraḥ | mahadbhir aṃśibhir aṃśaiś ca yukta iti vā || || 3.2 || viduraṃ śrīmad-uddhavaḥ || 91 ||