Sections 85–96

[८५] प्रेमाणम् आह - उपलब्धं पति-प्रेम पाति-व्रत्यं च ते ऽनघे । यद् वाक्यैश् चाल्यमानाया न धीर् मय्य् अपकर्षिता ॥ [भ्प् १०.६०.५१] ॥ १०.६० ॥ श्री-भगवान् रुक्मिणी-देवीम् ॥ ८५ ॥

[85] premāṇam āha - upalabdhaṃ pati-prema pāti-vratyaṃ ca te 'naghe | yad vākyaiś cālyamānāyā na dhīr mayy apakarṣitā || [BhP 10.60.51] || 10.60 || śrī-bhagavān rukmiṇī-devīm || 85 ||

[८६] प्रणयम् आह - उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः [भ्प् १०.१८.२४] इति । स्पष्टम् ॥ ॥ १०.१८ ॥ श्री-शुकः ॥ ८६ ॥ [८७] मानम् आह -- एका भ्रू-कुटिम् आबद्ध्य प्रेम-संरम्भ-विह्वला [भ्प् १०.३२.६] इति । स्पष्टम् ॥ ॥ १०.३२ ॥ श्री-शुकः ॥ ८७ ॥

[86] praṇayam āha - uvāha kṛṣṇo bhagavān śrīdāmānaṃ parājitaḥ [BhP 10.18.24] iti | spaṣṭam || || 10.18 || śrī-śukaḥ || 86 || [87] mānam āha -- ekā bhrū-kuṭim ābaddhya prema-saṃrambha-vihvalā [BhP 10.32.6] iti | spaṣṭam || || 10.32 || śrī-śukaḥ || 87 ||

[८८] स्नेहम् आह - सत्-सङ्गान् मुक्त-दुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृद् आकर्ण्य रोचनम् ॥ तस्मिन् न्यस्त-धियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् । दर्शन-स्पर्श-संलाप- शयनासन-भोजनैः ॥ सर्वे ते ऽनिमिषैर् अक्षैस् तम् अनु द्रुत-चेतसः । वीक्षन्तः स्नेह-सम्बद्धा विचेलुस् तत्र तत्र ह ॥ न्यरुन्धन्न् उद्गलद् बाष्पम् औत्कण्ठ्याद् देवकी-सुते । निर्यात्य् अगारान् नो ऽभद्रम् इति स्याद् बान्धव-स्त्रियः ॥ [भ्प् १.१०.११-१४] (पगे ५०) विचेलुः अर्हणाद्यानयनार्थम् इतस्ततश् चलन्ति स्म । अभद्रं यात्रा-समये दुःशकुनं प्राभूद् इति न्यरुन्धन् आछादिअवत्यः । ॥ १.१० ॥ श्री-सूतः ॥ ८८ ॥

[88] sneham āha - sat-saṅgān mukta-duḥsaṅgo hātuṃ notsahate budhaḥ | kīrtyamānaṃ yaśo yasya sakṛd ākarṇya rocanam || tasmin nyasta-dhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṃ katham | darśana-sparśa-saṃlāpa- śayanāsana-bhojanaiḥ || sarve te 'nimiṣair akṣais tam anu druta-cetasaḥ | vīkṣantaḥ sneha-sambaddhā vicelus tatra tatra ha || nyarundhann udgalad bāṣpam autkaṇṭhyād devakī-sute | niryāty agārān no 'bhadram iti syād bāndhava-striyaḥ || [BhP 1.10.11-14] (page 50) viceluḥ arhaṇādyānayanārtham itastataś calanti sma | abhadraṃ yātrā-samaye duḥśakunaṃ prābhūd iti nyarundhan āchādiavatyaḥ | || 1.10 || śrī-sūtaḥ || 88 ||

[८९] रागम् आह - विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्-गुरो । भवतो दर्शनं यत् स्याद् अपुनर् भव-दर्शनम् ॥ [भ्प् १.८.२५] भवतः कर्म-भूतस्य दर्शनम् अवलोकनम् । यत् यासु । अपुनर्भवम् अन्यत्र कुत्रापि तादृश-माधुर्याभावात् पुनर् न जातं दर्शनं साम्य- प्रतीतिर् यस्य तद् अपूर्वम् इत्य् अर्थः । ॥ १.८ ॥ श्री-कुन्ती श्री-भगवन्तम् ॥ ८९ ॥

[89] rāgam āha - vipadaḥ santu tāḥ śaśvat tatra tatra jagad-guro | bhavato darśanaṃ yat syād apunar bhava-darśanam || [BhP 1.8.25] bhavataḥ karma-bhūtasya darśanam avalokanam | yat yāsu | apunarbhavam anyatra kutrāpi tādṛśa-mādhuryābhāvāt punar na jātaṃ darśanaṃ sāmya- pratītir yasya tad apūrvam ity arthaḥ | || 1.8 || śrī-kuntī śrī-bhagavantam || 89 ||

[९०] अनुरागम् आह - यद्यप्य् असौ पार्श्व-गतो रहो-गतस् तथापि तस्याङ्घ्रि-युगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्-पदाच् चलापि यच् छ्रीर् न जहाति कर्हिचित् ॥ [भ्प् १.११.३४] असौ श्री-कृष्णः । तासां श्री-महिषीणां पार्श्व-गतः समीपस्थः । तत्रापि रहो-गतः एकान्ते वर्तते । पदे पदे प्रतिक्षणम् । तच् च तासां स्वाभाविकानुरागवतीनां नाश्चर्यम् । यतः का वा अन्यापि तत्-पदाद् विरमेत तत्-पदास्वादेन तृप्ता भवेत् । तत्र कैमुत्येनोदाहरणं चलापीति । जगति चञ्चल-स्वभावत्वेन दृष्टापि । अत्रोदाहरण-पोषार्थं प्राकृताप्राकृत-श्रियोर् अभेद-विवक्षा । ॥ १.११ ॥ श्री-सूतः ॥ ९० ॥

[90] anurāgam āha - yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam | pade pade kā virameta tat-padāc calāpi yac chrīr na jahāti karhicit || [BhP 1.11.34] asau śrī-kṛṣṇaḥ | tāsāṃ śrī-mahiṣīṇāṃ pārśva-gataḥ samīpasthaḥ | tatrāpi raho-gataḥ ekānte vartate | pade pade pratikṣaṇam | tac ca tāsāṃ svābhāvikānurāgavatīnāṃ nāścaryam | yataḥ kā vā anyāpi tat-padād virameta tat-padāsvādena tṛptā bhavet | tatra kaimutyenodāharaṇaṃ calāpīti | jagati cañcala-svabhāvatvena dṛṣṭāpi | atrodāharaṇa-poṣārthaṃ prākṛtāprākṛta-śriyor abheda-vivakṣā | || 1.11 || śrī-sūtaḥ || 90 ||

[९१] महाभावम् आह - गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्द-दर्शने । क्षणं युग-शतम् इव यासां येन विनाभवत् ॥ [भ्प् १०.१९.१६] स्पष्टम् । ॥ १०.१९ ॥ श्री-शुकः ॥ ९१ ॥

[91] mahābhāvam āha - gopīnāṃ paramānanda āsīd govinda-darśane | kṣaṇaṃ yuga-śatam iva yāsāṃ yena vinābhavat || [BhP 10.19.16] spaṣṭam | || 10.19 || śrī-śukaḥ || 91 ||

[९२] एषा प्रीति-जाती रति-मात्रात्मा ज्ञानि-भक्तेषु परमानन्द-घन- मात्रतयानुभव-सुखस्य ममत्वाभावेनातिशय-कारणत्वायोगात् । एवं समान्येष्व् अपि । कामं भवः स्व-वृजिनैर् निरयेषु नस् तात् [भ्प् ३.१५.४९] इत्य् आदौ तु सनकादीनां तादृश-राग-प्रार्थनैव, न तु साक्षाद् एव राग इति समाधेयम् । अथ पाल्येषु प्रेम-पर्यन्तैव । ममतायाः स्पष्टत्वात् । न तु स्नेहादि- पर्यन्ता । विदूर-सम्बन्धेन तस्या अनौचित्यात् । यत् तु यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् [भ्प् १.११.९] इत्य् आदौ तत्राब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणो भवेद् इति द्वारका-प्रजा-वाक्ये तद्-अतिशयः प्रतीयते । तत् खलु तत्रैव केषांचिन् नापितमालाकारादीनां साक्षात् तत्-सेवा-भाग्यवतां भाव- विशेष-धारिणम् उक्तित्वेन सङ्गतम् । अथ श्रीमद्-भृत्येषु राग-पर्यन्तापि सम्भाव्यते । तेषां ममताधिक्येन सन्तत-तत्-सेवालम्पटत्वेन तद्-एक-जीवनत्वात् । लाल्येषु साक्षाच्-छ्री- विग्रह-सम्बन्धेन ततोऽपि ममता-विशेषोर्जितत्वात् रागातिशयो मन्तव्यः । तेभ्यः सखिभ्योऽपि ममताधिक्याद् वत्सल-मुख्ययोः पित्रोः सर्वतस् तद्- अतिशयः । अन्यत्राषि प्रायः विपदः सन्तु ताः शश्वत् [भ्प् १.८.२५] इत्य् आदि श्री- कुन्ती-वाक्यात् सखिषु प्रणयोत्कर्षांशेन तु तद्-आधिक्यम् अस्ति । सुहृत्सु नातिसन्निकर्षात् प्रेमातिशय एव । प्रणय-मानौ तु सखि-प्रेयस्योर् एव सम्भवतः । अथ श्री-प्रेयसीषु श्रीमत्-पट्ट-महिषीणां महा-भावतोन्मुखानुराग- पर्यन्तैव । यद्-विवर्त-विशेषः प्रेम-वैचित्त्याख्यो विप्रलम्भ-शृङ्गारस् तासां ऊचुर् मुकुन्दैक-धियः [भ्प् १०.९०.१४] इत्य् आदिना (पगे ५१) इतीदृशेन भावेन इत्य् अन्तेन वर्णितः । ततोऽधिकं न च श्रूयते । ताभ्योऽन्यत्र त्व् अनुरागोऽपि न श्रूयते । ननु सताम् अयं सार-भृतां निसर्गः [भ्प् १०.१३.२] इत्य् आदौ अन्यत्राप्य् अनुरागो वर्ण्यते । प्रतिक्षणं नव्यत्व-स्फुरणात् । नैवं अनुरागस्यन तादृश-स्फुरण-मात्र-लक्षणत्वं किन्तूल्लासादि- दुःख-सुखत्व-भान-पर्यन्त-रत्य्-आदि-गुण-क्षणत्वम् अपि । अत्र तु सर्वत्र तत्-तल्-लक्षणोदयासम्भावनया नानुरागो निर्णीयते इति । तथा नव्यवद् इत्य् उक्तं न च नव्यम् इति । श्री-व्रज-देवीनां तु महा- भाव-पर्यन्तता । तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठ-तमेन नीता मयैव वृन्दावन-गोचरेण । क्षणार्ध-वत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्प-समा बभूवुः ॥ [भ्प् ११.१२.११] इत्य् आदि-प्रसिद्धेः । निमेषासहत्वं तासाम् एव -- कुटिल-कुन्तलं श्री-मुखं च ते जड उदीक्षितां पक्ष्म-कृत् दृशाम् [भ्प् १०.३१.१५] इति । यस्याननम् [भ्प् ९.२४.३५] इत्य्-आदिकस्य नार्यो नराश् च मुदिताः कुपिता निमेश् च इत्य् अत्र सामान्यतो नरा नार्यश् च तावन् मुदिता बभूवुः । च-कारात् तत्रैव काश्चिच् छ्री-गोप्यो निमेर्नियमे निमेष-कर्त्रे कुपिता बभूवुर् इत्य् अर्थः । अन्यत्र तद्-अश्रवणाद् एव । अन्यथा कुरुक्षेत्र-यात्रायां । गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति । दृग्भिर् हृदी-कृतम् अलं परिरभ्य सर्वास् तद्-भावम् आपुर् अपि नित्य-युजां दुरापम् ॥ [भ्प् १०.८२.३९] इत्य् अत्र यत्-प्रेक्षण इत्य् आदौ वैशिष्ट्यानापत्तिश् च स्यात् । यद्यपि श्री- कृष्णस्य तादृश-भाव-जनकत्वं स्वभाव एव तथाप्य् आधार-गुणम् अप्य् अपेक्षते स्वात्य्-अम्बुनो मुक्तादि-जनकत्वम् इव । अत्र च तद्-भावम् आपुर् इति श्री-कृष्ण-विषयक-महा-भाव-विशेषाभिव्यक्तिं दधुर् इय् अर्थः । अतएव नित्य-युजां दुरापम् इत्य् उक्तम् । नित्य-युक्-शब्देनाप्य् अत्र तत्-स- लक्षणाः पट्ट-महिष्य एव लभ्यन्ते । न तद्-विलक्षणा अन्ये दूर- प्रतीतत्वात् । ततश् च नित्य-युजाम् एता विरहिण्यो वयं तु प्रिय-संयोगं दिनन्दिनम् एव प्राप्नुम इति प्रेष्ठन्-मन्यानाम् अपीत्य् अर्थः । अतएव -- श्रुत्वा पृथा सुबल-पुत्र्य् अथ याज्ञसेनी माधव्य् अथ क्षितिप-पत्न्य उत स्व-गोप्यः । कृष्णे ऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युर् अलम् अश्रु-कलाकुलाक्ष्यः ॥ [भ्प् १०.८४.१] इत्य् अत्र क्वचिद् अन्यत्रादृष्ट-चरेण व्रज-स्त्रियो यद् वाञ्छन्ति [भ्प् १०.८३.४३] इत्य् आदि-तदीय-पूर्वोक्त-रीत्या स्वीय-भाव-तुल्यता-स्पर्शिना प्रणयानुबन्धेन विस्मितानाम् अपि श्री-गोपीनां विशेषणत्वेन स्व-शब्दः पठितः परमान्तरङ्गताविबोधिषया । तथा अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् [भ्प् १.१०.२६] इत्य् आदि-पद्य-त्रयात्मके प्रथम-स्कन्ध-सम्बन्धिनि पुर-स्त्री-वाक्येऽपि, तेषु प्रथम-द्वयं सर्वस्य मथुरा-व्रज-द्वारका- वासिनो जनस्य भाग्य-महिमा-प्रतिपादकम् । (पगे ५२) तृतीयं खलु- नूनं व्रत-स्नान-हुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्य् अस्य गृहीत-पाणिभिः । पिबन्ति याः सख्य् अधरामृतं मुहुर् व्रज-स्त्रियः सम्मुमुहुर् यद्-आशयाः ॥ [भ्प् १.१०.२८] इत्य् एतत् । अत्र पट्ट-महिषीणां भाग्य-श्लाघायाम् अपि श्री-व्रज-देवीनाम् एव हि पर्मोत्कृष्टत्वम् आस्वादाभिज्ञतरत्वं चायातम् । यस्यामृतस्य माधुर्य- स्मरणे देवा अपि मुह्यन्ति तन्-मनुष्येणाप्य् अनेनास्वाद्यत इतिवत् । तस्मात् तासाम् एव सर्वोत्तम-भावना । अयम् अत्र सन्दर्भः - श्री-भगवतः स्वभावस् तावद् उभय-विधः । ब्रह्मत्व-लक्षणो भगवत्त्व-लक्षणश् चेति । भक्ताश् च सामान्यतो द्विविधा उक्ताः तटस्थाः परिकराश् चेति । तत्रैके तटस्था ब्रह्मता-पुरस्कारेण तत्-स्वभावेन प्रीयमाणाः शान्ताख्याः । अन्ये च तटस्थाः परिकरवद् भगवत्ता-विशेषेणापि प्रीयमाणाः परिकरत्वाभिमानम् अप्राप्ताः । ततः स्फुटम् एवैते परिकरात् प्रीति-विहीनाः । अथाद्या अपि प्रीति-कारणस्य प्रीति-कार्यस्य च निर्हीनत्वात् परिकरात् प्रीति- निर्हीनाः । कारणं चात्र साहाय्यम् । सहायो द्विविधाः । ममता- लक्षणोऽर्थस् तद्-अङ्गं ब्रह्मत्वानुभवादयस् तद्-उपाङ्गानीति । अत्र तेषां ममत्वं नास्तीति दर्शितम् एव । तच् च युक्तं सम्बन्ध-विशेषास्फुरणात् । ततोऽङ्ग-निर्हीणत्वम् । उपाङ्गेषु च तेषां ब्रह्म-ज्ञानम् एव मुख्यम् । तद्-अनुशीलन-स्वाभाव्यात् । भगवत्ता-ज्ञानं तु तद्-अनुगतम् । तस्या एव तादृश-भावेन तेषाम् आकर्षणात् । यद् उक्तम्-आत्मारामाश् च इत्य् आदौ इत्थम्भूत-गुणो हरिः [भ्प् १.७.११] इति । वस्तुतस् तु प्रीति-साहाय्ये भगवत्ताया एव मुख्यत्वं तैर् अनुभूतम् । तस्यारविन्द-नयनस्य पदारविन्द- [भ्प् ३.१५.४३] इत्य् आदौ चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षर-जुषाम् अपि चित्त-तन्वोः इति । तथापि तादृश- स्वभावत्वापरित्यागाद् उपाङ्ग-निर्हीनत्वम् । अथ प्रीति-कार्यम् अपि तेषां निर्हीनत्वम् । यतः प्रायशो भगवत्-स्मरणम् एव तत्-कार्यम् । तद्-दर्शनं तु कादाचित्कम् एव । परिकराणां पुनः साक्षात् तद्-अङ्गसेवादिकम् अपि सन्ततम् एव । अतएव तेषाम् एव सौभाग्यातिशय- वर्णनम् । श्री-जय-विजय-शाप-प्रस्तावे- तस्मिन् ययौ परमहंस-महा-मुनीनाम् । अन्वेषणीय-चरणौ चलयन् सह-श्रीः ॥ [भ्प् ३.१५.३७] इत्य् उक्त्वा, तं त्व् आगतं प्रतिहृतौपयिकं स्व-पुम्भिस् तेऽचक्षताक्ष-विषयं स्व-समाधि-भाग्यम् । [भ्प् ३.१५.३८] इति । तथा-- विनता-सुतांसे विन्यस्त-हस्तम् [भ्प् ३.१५.४०] इति । तथा तदा जय-विजययोर् एव (पगे ५३) भगवत आत्मीयत्वं स्पष्टम् अस्ति । मुनिषु तु गौरवम् । तत्र श्री-ब्रह्म-वाक्ये -- एवं तदैव भगवान् अरविन्द-नाभः । स्वानां विबुध्य सद्-अतिक्रमम् आर्य-हृद्यः ॥ [भ्प् ३.१५.३७] इति । श्री-वैकुण्ठ-नाथ-वाक्ये च -- तद् वः प्रसादयाम्य् अद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद् धीत्य् आत्म-कृतं मन्ये यत् स्व-पुम्भिर् असत्-कृताः ॥ [भ्प् ३.१६.४] तच् च परिकराणां सौभाग्यं स्वयम् अपि दृष्ट्वा ते मुनयश् च तयोः स्व- कृत-शापाद् अलज्जन्त -- यं वानयोर् दमम् अधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तद् अनुमन्महि निर्व्यलीकम् । अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो ये ऽनागसौ वयम् अयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण ॥ [भ्प् ३.१६.२५] तथा तयोस् तस्यात्मीयत्वेनैव सह-कारुण्यम् अपि मुनिषु निर्गतेषु व्यक्तम् अस्ति -- भगवान् अनुगाव् आह यातं मा भैष्टम् अस्तु शम् । ब्रह्म-तेजः समर्थो ऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ [भ्प् ३.१६.२९] इति । तस्मात् कार्य-निर्हीनत्वम् अपि । तेभ्यश् च सर्व-निर्हीनत्वेभ्यस् तटस्थान् अतिक्रम्य परिकराणां प्रीत्य्-उत्कर्षो दर्शितः । ननु निरुपाधिप्रेमास्पदस्य प्रीतौ परिकरत्वाभिमान उपाधिः स्यात् । ततो ज्ञानात्मिकां सामान्यां च प्रीतिम् अपेक्ष्य तद्-अभिमानि-प्रीतयो गौण्य एव स्युः । किं च ममतायाः प्रीति-हेतुत्वे जाते च यस्यात्मनः सम्बन्धात् प्रीतिर् भवेत् तस्मिन्न् एव तद्-आधिक्यं स्यात् । नैवं श्रीभगवतो येन स्वभावेनैवानुभूतेनाभिमान-विशेषं विनापि तेषां प्रीतिर् उदयते तेनापि परिकराणाम् उदयते । तथा निज-स्वभाव-सिद्धो वा तात्कालिको वा योऽभिमान-विशेषस् तेनाप्य् उदयते । समुच्चये को विरोधः । प्रत्युतोल्लास एव । तत्र भगवत्-स्वभावमयत्वं भक्त-तात्कालिकाभिमान- विशेषमयत्वं चाह- गो-गोपीनां मातृतास्मिन्न् आसीत् स्नेहर्धिकां विना । पुरोवद् [भ्प् १०.१३.२५] इति । स्पष्टम् । ॥ १०.१३ ॥ श्री-शुकः ॥ ९२ ॥

[92] eṣā prīti-jātī rati-mātrātmā jñāni-bhakteṣu paramānanda-ghana- mātratayānubhava-sukhasya mamatvābhāvenātiśaya-kāraṇatvāyogāt | evaṃ samānyeṣv api | kāmaṃ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu nas tāt [BhP 3.15.49] ity ādau tu sanakādīnāṃ tādṛśa-rāga-prārthanaiva, na tu sākṣād eva rāga iti samādheyam | atha pālyeṣu prema-paryantaiva | mamatāyāḥ spaṣṭatvāt | na tu snehādi- paryantā | vidūra-sambandhena tasyā anaucityāt | yat tu yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān [BhP 1.11.9] ity ādau tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved iti dvārakā-prajā-vākye tad-atiśayaḥ pratīyate | tat khalu tatraiva keṣāṃcin nāpitamālākārādīnāṃ sākṣāt tat-sevā-bhāgyavatāṃ bhāva- viśeṣa-dhāriṇam uktitvena saṅgatam | atha śrīmad-bhṛtyeṣu rāga-paryantāpi sambhāvyate | teṣāṃ mamatādhikyena santata-tat-sevālampaṭatvena tad-eka-jīvanatvāt | lālyeṣu sākṣāc-chrī- vigraha-sambandhena tato'pi mamatā-viśeṣorjitatvāt rāgātiśayo mantavyaḥ | tebhyaḥ sakhibhyo'pi mamatādhikyād vatsala-mukhyayoḥ pitroḥ sarvatas tad- atiśayaḥ | anyatrāṣi prāyaḥ vipadaḥ santu tāḥ śaśvat [BhP 1.8.25] ity ādi śrī- kuntī-vākyāt sakhiṣu praṇayotkarṣāṃśena tu tad-ādhikyam asti | suhṛtsu nātisannikarṣāt premātiśaya eva | praṇaya-mānau tu sakhi-preyasyor eva sambhavataḥ | atha śrī-preyasīṣu śrīmat-paṭṭa-mahiṣīṇāṃ mahā-bhāvatonmukhānurāga- paryantaiva | yad-vivarta-viśeṣaḥ prema-vaicittyākhyo vipralambha-śṛṅgāras tāsāṃ ūcur mukundaika-dhiyaḥ [BhP 10.90.14] ity ādinā (page 51) itīdṛśena bhāvena ity antena varṇitaḥ | tato'dhikaṃ na ca śrūyate | tābhyo'nyatra tv anurāgo'pi na śrūyate | nanu satām ayaṃ sāra-bhṛtāṃ nisargaḥ [BhP 10.13.2] ity ādau anyatrāpy anurāgo varṇyate | pratikṣaṇaṃ navyatva-sphuraṇāt | naivaṃ anurāgasyana tādṛśa-sphuraṇa-mātra-lakṣaṇatvaṃ kintūllāsādi- duḥkha-sukhatva-bhāna-paryanta-raty-ādi-guṇa-kṣaṇatvam api | atra tu sarvatra tat-tal-lakṣaṇodayāsambhāvanayā nānurāgo nirṇīyate iti | tathā navyavad ity uktaṃ na ca navyam iti | śrī-vraja-devīnāṃ tu mahā- bhāva-paryantatā | tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭha-tamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa | kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ || [BhP 11.12.11] ity ādi-prasiddheḥ | nimeṣāsahatvaṃ tāsām eva -- kuṭila-kuntalaṃ śrī-mukhaṃ ca te jaḍa udīkṣitāṃ pakṣma-kṛt dṛśām [BhP 10.31.15] iti | yasyānanam [BhP 9.24.35] ity-ādikasya nāryo narāś ca muditāḥ kupitā nimeś ca ity atra sāmānyato narā nāryaś ca tāvan muditā babhūvuḥ | ca-kārāt tatraiva kāścic chrī-gopyo nimerniyame nimeṣa-kartre kupitā babhūvur ity arthaḥ | anyatra tad-aśravaṇād eva | anyathā kurukṣetra-yātrāyāṃ | gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti | dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṃ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṃ durāpam || [BhP 10.82.39] ity atra yat-prekṣaṇa ity ādau vaiśiṣṭyānāpattiś ca syāt | yadyapi śrī- kṛṣṇasya tādṛśa-bhāva-janakatvaṃ svabhāva eva tathāpy ādhāra-guṇam apy apekṣate svāty-ambuno muktādi-janakatvam iva | atra ca tad-bhāvam āpur iti śrī-kṛṣṇa-viṣayaka-mahā-bhāva-viśeṣābhivyaktiṃ dadhur iy arthaḥ | ataeva nitya-yujāṃ durāpam ity uktam | nitya-yuk-śabdenāpy atra tat-sa- lakṣaṇāḥ paṭṭa-mahiṣya eva labhyante | na tad-vilakṣaṇā anye dūra- pratītatvāt | tataś ca nitya-yujām etā virahiṇyo vayaṃ tu priya-saṃyogaṃ dinandinam eva prāpnuma iti preṣṭhan-manyānām apīty arthaḥ | ataeva -- śrutvā pṛthā subala-putry atha yājñasenī mādhavy atha kṣitipa-patnya uta sva-gopyaḥ | kṛṣṇe 'khilātmani harau praṇayānubandhaṃ sarvā visismyur alam aśru-kalākulākṣyaḥ || [BhP 10.84.1] ity atra kvacid anyatrādṛṣṭa-careṇa vraja-striyo yad vāñchanti [BhP 10.83.43] ity ādi-tadīya-pūrvokta-rītyā svīya-bhāva-tulyatā-sparśinā praṇayānubandhena vismitānām api śrī-gopīnāṃ viśeṣaṇatvena sva-śabdaḥ paṭhitaḥ paramāntaraṅgatāvibodhiṣayā | tathā aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam [BhP 1.10.26] ity ādi-padya-trayātmake prathama-skandha-sambandhini pura-strī-vākye'pi, teṣu prathama-dvayaṃ sarvasya mathurā-vraja-dvārakā- vāsino janasya bhāgya-mahimā-pratipādakam | (page 52) tṛtīyaṃ khalu- nūnaṃ vrata-snāna-hutādineśvaraḥ samarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥ | pibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṃ muhur vraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ || [BhP 1.10.28] ity etat | atra paṭṭa-mahiṣīṇāṃ bhāgya-ślāghāyām api śrī-vraja-devīnām eva hi parmotkṛṣṭatvam āsvādābhijñataratvaṃ cāyātam | yasyāmṛtasya mādhurya- smaraṇe devā api muhyanti tan-manuṣyeṇāpy anenāsvādyata itivat | tasmāt tāsām eva sarvottama-bhāvanā | ayam atra sandarbhaḥ - śrī-bhagavataḥ svabhāvas tāvad ubhaya-vidhaḥ | brahmatva-lakṣaṇo bhagavattva-lakṣaṇaś ceti | bhaktāś ca sāmānyato dvividhā uktāḥ taṭasthāḥ parikarāś ceti | tatraike taṭasthā brahmatā-puraskāreṇa tat-svabhāvena prīyamāṇāḥ śāntākhyāḥ | anye ca taṭasthāḥ parikaravad bhagavattā-viśeṣeṇāpi prīyamāṇāḥ parikaratvābhimānam aprāptāḥ | tataḥ sphuṭam evaite parikarāt prīti-vihīnāḥ | athādyā api prīti-kāraṇasya prīti-kāryasya ca nirhīnatvāt parikarāt prīti- nirhīnāḥ | kāraṇaṃ cātra sāhāyyam | sahāyo dvividhāḥ | mamatā- lakṣaṇo'rthas tad-aṅgaṃ brahmatvānubhavādayas tad-upāṅgānīti | atra teṣāṃ mamatvaṃ nāstīti darśitam eva | tac ca yuktaṃ sambandha-viśeṣāsphuraṇāt | tato'ṅga-nirhīṇatvam | upāṅgeṣu ca teṣāṃ brahma-jñānam eva mukhyam | tad-anuśīlana-svābhāvyāt | bhagavattā-jñānaṃ tu tad-anugatam | tasyā eva tādṛśa-bhāvena teṣām ākarṣaṇāt | yad uktam-ātmārāmāś ca ity ādau itthambhūta-guṇo hariḥ [BhP 1.7.11] iti | vastutas tu prīti-sāhāyye bhagavattāyā eva mukhyatvaṃ tair anubhūtam | tasyāravinda-nayanasya padāravinda- [BhP 3.15.43] ity ādau cakāra teṣāṃ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ iti | tathāpi tādṛśa- svabhāvatvāparityāgād upāṅga-nirhīnatvam | atha prīti-kāryam api teṣāṃ nirhīnatvam | yataḥ prāyaśo bhagavat-smaraṇam eva tat-kāryam | tad-darśanaṃ tu kādācitkam eva | parikarāṇāṃ punaḥ sākṣāt tad-aṅgasevādikam api santatam eva | ataeva teṣām eva saubhāgyātiśaya- varṇanam | śrī-jaya-vijaya-śāpa-prastāve- tasmin yayau paramahaṃsa-mahā-munīnām | anveṣaṇīya-caraṇau calayan saha-śrīḥ || [BhP 3.15.37] ity uktvā, taṃ tv āgataṃ pratihṛtaupayikaṃ sva-pumbhis te'cakṣatākṣa-viṣayaṃ sva-samādhi-bhāgyam | [BhP 3.15.38] iti | tathā-- vinatā-sutāṃse vinyasta-hastam [BhP 3.15.40] iti | tathā tadā jaya-vijayayor eva (page 53) bhagavata ātmīyatvaṃ spaṣṭam asti | muniṣu tu gauravam | tatra śrī-brahma-vākye -- evaṃ tadaiva bhagavān aravinda-nābhaḥ | svānāṃ vibudhya sad-atikramam ārya-hṛdyaḥ || [BhP 3.15.37] iti | śrī-vaikuṇṭha-nātha-vākye ca -- tad vaḥ prasādayāmy adya brahma daivaṃ paraṃ hi me | tad dhīty ātma-kṛtaṃ manye yat sva-pumbhir asat-kṛtāḥ || [BhP 3.16.4] tac ca parikarāṇāṃ saubhāgyaṃ svayam api dṛṣṭvā te munayaś ca tayoḥ sva- kṛta-śāpād alajjanta -- yaṃ vānayor damam adhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkam | asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo ye 'nāgasau vayam ayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa || [BhP 3.16.25] tathā tayos tasyātmīyatvenaiva saha-kāruṇyam api muniṣu nirgateṣu vyaktam asti -- bhagavān anugāv āha yātaṃ mā bhaiṣṭam astu śam | brahma-tejaḥ samartho 'pi hantuṃ necche mataṃ tu me || [BhP 3.16.29] iti | tasmāt kārya-nirhīnatvam api | tebhyaś ca sarva-nirhīnatvebhyas taṭasthān atikramya parikarāṇāṃ prīty-utkarṣo darśitaḥ | nanu nirupādhipremāspadasya prītau parikaratvābhimāna upādhiḥ syāt | tato jñānātmikāṃ sāmānyāṃ ca prītim apekṣya tad-abhimāni-prītayo gauṇya eva syuḥ | kiṃ ca mamatāyāḥ prīti-hetutve jāte ca yasyātmanaḥ sambandhāt prītir bhavet tasminn eva tad-ādhikyaṃ syāt | naivaṃ śrībhagavato yena svabhāvenaivānubhūtenābhimāna-viśeṣaṃ vināpi teṣāṃ prītir udayate tenāpi parikarāṇām udayate | tathā nija-svabhāva-siddho vā tātkāliko vā yo'bhimāna-viśeṣas tenāpy udayate | samuccaye ko virodhaḥ | pratyutollāsa eva | tatra bhagavat-svabhāvamayatvaṃ bhakta-tātkālikābhimāna- viśeṣamayatvaṃ cāha- go-gopīnāṃ mātṛtāsminn āsīt snehardhikāṃ vinā | purovad [BhP 10.13.25] iti | spaṣṭam | || 10.13 || śrī-śukaḥ || 92 ||

[९३] उभय-स्वभावमयत्वम् आह - यथा भ्राम्यत्य् अयो ब्रह्मन् स्वयम् आकर्ष-सन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश् चक्र-पाणेर् यदृच्छया ॥ [भ्प् ७.५.१४] स्पष्टम् । ॥ ७.५ ॥ श्री-प्रह्लादः ॥ ९३ ॥ [९४] किं च भक्ताभिमान-विशेषमयश् च प्रेमा भगवत्-स्वभावाविर्भूत एवेति ब्रूमः । भगवति हि स्वरूप-सिद्धाः सर्वे प्रकाशा नित्यम् एव वर्तन्ते इति श्री-भगवत्-सन्दर्भादौ दर्शितम् अस्ति । आगमादाव् अपि नानोपासनाः श्रूयन्ते । तत्र यथा यत्र प्रकाशस् तथा तत्राभिमान- विशेषमयी प्रीतिर् उदयते । प्रकाश-वैशिष्ट्य-हेतुश् च भक्त-विशेष-सङ्ग एव नित्य-सिद्धेषु तु नित्य-सिद्ध एव तथा-प्रकाशः प्रीतिर् अभिमानश् च । अथ प्रीत्यैव सहोदयात् तादृशोऽभिमानोऽपि प्रीति-वृत्ति-विशेष इत्य् उक्तम् । तस्माद् अपि न तत्-समवायेन प्रीति-हानिः प्रत्युतात्यन्त-सन्निकर्ष- व्यञ्जकेन तत्-तद्-अभिमानेन तस्या उल्लास एव । किं च लौकिकोऽपि ममता- विशेष आत्मनोऽप्य् आधिक्येन स्वास्पदे प्रीतिं जनयति । पुत्राद्य्-अर्थम् आत्म- व्ययादिकं दृश्यते । तथैवोक्तं व्रजेश्वरं प्रति श्री-भगवतैव - पित्रोर् अप्य् अधिका प्रीतिर् आत्मजेष्वात्मनोऽपि हि [भ्प् १०.४५.२१] इति । भगवद्-विषया ममता तु स्वात्म-गत-तदीयाभिमान-विशेष-हेतुकैव । तद्-अभिमान- विशेषश् च तत्-स्वभाव-विशेष-हेतुक इत्य् उक्तम् । स च प्रथमम् आविर्भवति । तद्-अनन्तरम् एव ममता-विशेष आविर्भवतीति । तस्माद् यथा (पगे ५४) तथा तत्-स्वभाव एव तत्-प्रीतेर् मूल-कारणम् - ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूत-पूर्व-स्तोकेषु स्वोद्भवेष्व् अपि कथ्यताम् ॥ [भ्प् १०.१४.४९] इति राज- प्रश्नोत्तरं श्री-शुकदेवेन श्री-कृष्ण-प्रीतौ तत्-स्वभाव-सिद्धत्वम् उक्तम् । तत्-स्वभावाविर्भाव-विशेषाविर्भूत-ममता-विशेषेण तु केवल- ममता-हेतुक-प्रीतिम् अतिक्रम्य वैशिष्ट्यं चाभिप्रेतम् । तस्मात् सर्वथा ममता-सम्बन्धेन प्रीते वैशिष्ट्यम् एव भवतीति सिद्धम् । भगवत्- सम्बन्धेनात्मन्य् अपि तेषां प्रीतिर् जायते । तथैवाहुः - सु-दुस्तरान् नः स्वान् पाहि कालाग्नेः सुहृदः प्रभो । न शक्नुमस् त्वच्-चरणं सन्त्यक्तुम् अकुतो-भयम् ॥ [भ्प् १०.१७.२४] टीका च-न मृत्योर् विभीमः । किन्तु त्वच्-चरण-वियोगाद् इत्य् आहुः न शक्नुम इति इत्य् एषा । न च त्वच्-चरणं निज-वियोग-भयं न दूरीकर्तुम् अर्हतीत्य् आहुः । अकुतोभयम् इति । यद् वा तव चर्ण-सन्निधाने सत्य् अस्माकं सर्वम् एव सुखाय कल्पते अन्यदा तु दुःखायैवेत्य् आहुः । न विद्यते कुतश्चिद् भयं येनेति । ॥ १०.१७ ॥ श्री-व्रजौकसः श्री-भगवन्तम् ॥ ९४ ॥

[93] ubhaya-svabhāvamayatvam āha - yathā bhrāmyaty ayo brahman svayam ākarṣa-sannidhau | tathā me bhidyate cetaś cakra-pāṇer yadṛcchayā || [BhP 7.5.14] spaṣṭam | || 7.5 || śrī-prahlādaḥ || 93 || [94] kiṃ ca bhaktābhimāna-viśeṣamayaś ca premā bhagavat-svabhāvāvirbhūta eveti brūmaḥ | bhagavati hi svarūpa-siddhāḥ sarve prakāśā nityam eva vartante iti śrī-bhagavat-sandarbhādau darśitam asti | āgamādāv api nānopāsanāḥ śrūyante | tatra yathā yatra prakāśas tathā tatrābhimāna- viśeṣamayī prītir udayate | prakāśa-vaiśiṣṭya-hetuś ca bhakta-viśeṣa-saṅga eva nitya-siddheṣu tu nitya-siddha eva tathā-prakāśaḥ prītir abhimānaś ca | atha prītyaiva sahodayāt tādṛśo'bhimāno'pi prīti-vṛtti-viśeṣa ity uktam | tasmād api na tat-samavāyena prīti-hāniḥ pratyutātyanta-sannikarṣa- vyañjakena tat-tad-abhimānena tasyā ullāsa eva | kiṃ ca laukiko'pi mamatā- viśeṣa ātmano'py ādhikyena svāspade prītiṃ janayati | putrādy-artham ātma- vyayādikaṃ dṛśyate | tathaivoktaṃ vrajeśvaraṃ prati śrī-bhagavataiva - pitror apy adhikā prītir ātmajeṣvātmano'pi hi [BhP 10.45.21] iti | bhagavad-viṣayā mamatā tu svātma-gata-tadīyābhimāna-viśeṣa-hetukaiva | tad-abhimāna- viśeṣaś ca tat-svabhāva-viśeṣa-hetuka ity uktam | sa ca prathamam āvirbhavati | tad-anantaram eva mamatā-viśeṣa āvirbhavatīti | tasmād yathā (page 54) tathā tat-svabhāva eva tat-prīter mūla-kāraṇam - brahman parodbhave kṛṣṇe iyān premā kathaṃ bhavet | yo'bhūta-pūrva-stokeṣu svodbhaveṣv api kathyatām || [BhP 10.14.49] iti rāja- praśnottaraṃ śrī-śukadevena śrī-kṛṣṇa-prītau tat-svabhāva-siddhatvam uktam | tat-svabhāvāvirbhāva-viśeṣāvirbhūta-mamatā-viśeṣeṇa tu kevala- mamatā-hetuka-prītim atikramya vaiśiṣṭyaṃ cābhipretam | tasmāt sarvathā mamatā-sambandhena prīte vaiśiṣṭyam eva bhavatīti siddham | bhagavat- sambandhenātmany api teṣāṃ prītir jāyate | tathaivāhuḥ - su-dustarān naḥ svān pāhi kālāgneḥ suhṛdaḥ prabho | na śaknumas tvac-caraṇaṃ santyaktum akuto-bhayam || [BhP 10.17.24] ṭīkā ca-na mṛtyor vibhīmaḥ | kintu tvac-caraṇa-viyogād ity āhuḥ na śaknuma iti ity eṣā | na ca tvac-caraṇaṃ nija-viyoga-bhayaṃ na dūrīkartum arhatīty āhuḥ | akutobhayam iti | yad vā tava carṇa-sannidhāne saty asmākaṃ sarvam eva sukhāya kalpate anyadā tu duḥkhāyaivety āhuḥ | na vidyate kutaścid bhayaṃ yeneti | || 10.17 || śrī-vrajaukasaḥ śrī-bhagavantam || 94 ||

[९५] तथा तत्-प्रीतेर् एव तत्-तद्-अभिमानोल्लासित्वम् । ततः श्री-भगवतोऽपि तत्-तद्- अभिमानित्वम् आह - एष वै भगवान् साक्षाद् [भ्प् १.९.१८] इत्य् आदौ - यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरोः सचिवं दूतं सौहृदाद् अथ सारथिम् ॥ सर्वात्मनः सम-दृशो ह्य् अद्वयस्यानहङ्कृतेः । तत्-कृतं मति-वैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ तथाप्य् एकान्त-भक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन् मे ऽसूंस् त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः ॥ [भ्प् १.९.२०-२२] सौहृदात् तादृश-प्रेम्ण एव हेतोः । यं मातुलेयं मन्यसे प्रियं प्रीति- विषयं मित्रं प्रीति-कर्तारं सुहृत्तमम् उपकार्नानपेक्षोपकारकं च मन्यसे । अथ सारथिं सारथिम् अपीत्य् अर्थः । स एष साक्षाद्-भगवान् इत्य् आदिकः पूर्वेणान्वयः । ननु भवतु प्रीति-विशेषेणास्माकं तस्मिंस् तथा मतिस् तस्य सर्वेषां परमात्मनस् तस्माद् एव समदृशः परमात्मत्वाद् एव सर्वेषां तच्- छक्ति-वैभव-रूपाणाम् आत्मनां ततोऽनन्यत्वाद् अद्वयस्य तस्माद् एव मातुलेयोऽहम् इत्य् आद्य्-अभिमान-शून्यस्य, तथा निर्दोषस्य च कथम् अहम् अस्य मातुलेयः । न त्व् अमुषेत्वादि-रूपं मातुलेयत्वादि-कृतं मति- वैषम्यं स्याद् इत्य् आदि-पूर्व-पक्षोट्टङ्कन-पूर्वकं सिद्धान्तयति सर्वात्मन इत्य् आदि द्वाभ्याम् । यद्यपि तादृशस्य तन् न सम्भवति तथापि हे भूप एकान्त-भक्तेषु युष्मासु अनुकम्पां पश्य । येषां भक्ति-विशेषेण पर-वशः सन्न् असाव् अपि तथा तथात्मानं बाढम् एवाभिमन्यत इत्य् अर्थः । यः खलु शरीरस्यापि सम्बन्ध-हेतुः सोऽभिमान एव हि सम्बन्ध-हेतुर् मुख्यः, न शरीरम् । एवं सति, स्वाविर्भावादिना शरीर-सम्बन्धेऽपि तस्य मातुलेयत्वादिकं सुतराम् एव सिध्यतीति तात्पर्यम् । तत्र हेतु-गर्भो दृष्टान्तः यन् मेऽसून् इति । यस्मात् युष्मत्-सम्बन्धाद् एव हेतोः । तद् एवं परमोपादेयत्व-ज्ञानाद् एव तत्-सम्बन्धात्मक एव श्री- भगवानुत्क्रान्ताव् अपि मुहुर् एव निजालम्बनी-कृतः विजय-सखे रतिर् अस्तु मेऽनवद्या [भ्प् १.९.३३] इति, पार्थ-सखे रतिर् ममास्तु [भ्प् १.९.३५] इति, विजय- रथ-कुटुम्बः [भ्प् १.९.३९] इत्य् आरभ्य भगवति रतिर् अस्तु मे मुमूर्षोः इति च । ॥ १.९ ॥ भीष्मः श्री-युधिष्ठिरम् ॥ ९५ ॥

[95] tathā tat-prīter eva tat-tad-abhimānollāsitvam | tataḥ śrī-bhagavato'pi tat-tad- abhimānitvam āha - eṣa vai bhagavān sākṣād [BhP 1.9.18] ity ādau - yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam | akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdād atha sārathim || sarvātmanaḥ sama-dṛśo hy advayasyānahaṅkṛteḥ | tat-kṛtaṃ mati-vaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit || tathāpy ekānta-bhakteṣu paśya bhūpānukampitam | yan me 'sūṃs tyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ || [BhP 1.9.20-22] sauhṛdāt tādṛśa-premṇa eva hetoḥ | yaṃ mātuleyaṃ manyase priyaṃ prīti- viṣayaṃ mitraṃ prīti-kartāraṃ suhṛttamam upakārnānapekṣopakārakaṃ ca manyase | atha sārathiṃ sārathim apīty arthaḥ | sa eṣa sākṣād-bhagavān ity ādikaḥ pūrveṇānvayaḥ | nanu bhavatu prīti-viśeṣeṇāsmākaṃ tasmiṃs tathā matis tasya sarveṣāṃ paramātmanas tasmād eva samadṛśaḥ paramātmatvād eva sarveṣāṃ tac- chakti-vaibhava-rūpāṇām ātmanāṃ tato'nanyatvād advayasya tasmād eva mātuleyo'ham ity ādy-abhimāna-śūnyasya, tathā nirdoṣasya ca katham aham asya mātuleyaḥ | na tv amuṣetvādi-rūpaṃ mātuleyatvādi-kṛtaṃ mati- vaiṣamyaṃ syād ity ādi-pūrva-pakṣoṭṭaṅkana-pūrvakaṃ siddhāntayati sarvātmana ity ādi dvābhyām | yadyapi tādṛśasya tan na sambhavati tathāpi he bhūpa ekānta-bhakteṣu yuṣmāsu anukampāṃ paśya | yeṣāṃ bhakti-viśeṣeṇa para-vaśaḥ sann asāv api tathā tathātmānaṃ bāḍham evābhimanyata ity arthaḥ | yaḥ khalu śarīrasyāpi sambandha-hetuḥ so'bhimāna eva hi sambandha-hetur mukhyaḥ, na śarīram | evaṃ sati, svāvirbhāvādinā śarīra-sambandhe'pi tasya mātuleyatvādikaṃ sutarām eva sidhyatīti tātparyam | tatra hetu-garbho dṛṣṭāntaḥ yan me'sūn iti | yasmāt yuṣmat-sambandhād eva hetoḥ | tad evaṃ paramopādeyatva-jñānād eva tat-sambandhātmaka eva śrī- bhagavānutkrāntāv api muhur eva nijālambanī-kṛtaḥ vijaya-sakhe ratir astu me'navadyā [BhP 1.9.33] iti, pārtha-sakhe ratir mamāstu [BhP 1.9.35] iti, vijaya- ratha-kuṭumbaḥ [BhP 1.9.39] ity ārabhya bhagavati ratir astu me mumūrṣoḥ iti ca | || 1.9 || bhīṣmaḥ śrī-yudhiṣṭhiram || 95 ||

[९६] तम् एवाभिमान-ममताभ्यां प्रीतेर् अतिशयं दर्शयति - (पगे ५५) राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः । अस्त्व् एवम् अङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम् ॥ [भ्प् ५.६.१८] यस्याम् एव कवयः [भ्प् ५.६.१७] इत्य् आदि प्राक्तन-गद्ये मुक्त्य्-अधिकतया सामान्या प्रीति-लक्षण-भक्तिर् उक्ता । अत्र तु हे राजन् भवतां यदूनाम् अपि पत्य्-आदि-रूपो भगवान् । एवं नाम दूरेऽस्तु श्री-भगवतस् तादृशत्व- प्रापकस्य प्रेम-विशेषस्यास्य वार्ता सर्वेषाम् अपि दूरे स्थितेत्य् अर्थः । यतोऽन्येषां नित्यं भजताम् अपि मुकुन्दोऽसौ मुक्तिम् एव ददाति, न तु भक्ति-योगं पूर्वोक्त-महिम-प्रीति-सामान्यम् अपीति पतित्वादि-भावमय्यां परम-वैशिष्ट्यम् उक्तम् । अतस् तेष्व् एव यत् किञ्चिद् रूपत्वम् अपि श्री- ब्रह्मणा प्रार्थितं तद् अस्तु मे नाथ स भूरि-भागः [भ्प् १०.१४.३०] इत्य् आदिना । ॥ ५.६ ॥ श्री-शुकः ॥ ९६ ॥

[96] tam evābhimāna-mamatābhyāṃ prīter atiśayaṃ darśayati - (page 55) rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ | astv evam aṅga bhagavān bhajatāṃ mukundo muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam || [BhP 5.6.18] yasyām eva kavayaḥ [BhP 5.6.17] ity ādi prāktana-gadye mukty-adhikatayā sāmānyā prīti-lakṣaṇa-bhaktir uktā | atra tu he rājan bhavatāṃ yadūnām api paty-ādi-rūpo bhagavān | evaṃ nāma dūre'stu śrī-bhagavatas tādṛśatva- prāpakasya prema-viśeṣasyāsya vārtā sarveṣām api dūre sthitety arthaḥ | yato'nyeṣāṃ nityaṃ bhajatām api mukundo'sau muktim eva dadāti, na tu bhakti-yogaṃ pūrvokta-mahima-prīti-sāmānyam apīti patitvādi-bhāvamayyāṃ parama-vaiśiṣṭyam uktam | atas teṣv eva yat kiñcid rūpatvam api śrī- brahmaṇā prārthitaṃ tad astu me nātha sa bhūri-bhāgaḥ [BhP 10.14.30] ity ādinā | || 5.6 || śrī-śukaḥ || 96 ||