Sections 97–108

[९७] अथ परिकराणाम् अपि भावेषु तारतम्यं विवेचनीयं, येषां भगवत्तैवोपजीव्या । तत्र भगवत्ता तावत् सामान्यतो द्विविधैव । परमैश्वर्य-रूपा परम-माधुर्य-रूपा चेति । ऐश्वर्यं प्रभुता । माधुर्यं नाम च शील-गुण-रूप-वयो-लीलानां सम्बन्ध-विशेषाणां च मनोहरत्वं, परमत्वं च चासमोर्ध्वत्वम् । अथ भक्तादि-चतुर्-विधाः परिकराअपि द्विविधाः । परमैश्वर्यानुभव- प्रधानाः परम-माधुर्यानुभव-प्रधानाश् च । तत्रैश्वर्य-मात्रस्य साध्वस-सम्भ्रम-गौरव-बुद्धि-जनकत्वं माधुर्य-मात्रस्य प्रीति- जनकत्वम् इति सर्वानुभव-सिद्धम् एव । ततस् तत्रैश्वर्य-माधुर्ययोः परमत्वम् इति ताभ्यां यथासङ्ख्यं साध्वसादीनां प्रीतेश् च परमत्वम् एव स्यात् । अतएव - देवकी वसुदेवश् च विज्ञाय जगद्-ईश्वरौ । कृत-संवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ [भ्प् १०.४४.५१] पितराव् उपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूद् इति निजां मायां ततान जन-मोहिनीम् ॥ उवाच पितराव् एत्य साग्रजः सात्वतर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्न् अम्ब तातेति सादरम् ॥ [भ्प् १०.४५.१-२] इत्य् आद्य्- अनन्तरम्, इति माया-मनुष्यस्य हरेर् विश्वात्मनो गिरा । मोहिताव् अङ्कम् आरोप्य परिष्वज्यापतुर् मुदम् ॥ सिञ्चन्ताव् अश्रु-धाराभिः स्नेह-पाशेन चावृतौ । न किञ्चिद् ऊचतू राजन् बाष्प-कण्ठौ विमोहितौ ॥ [भ्प् १०.४५.१०-११] उपलब्धो जातो जगदीश्वरत्व-लक्षणोऽर्थो याभ्यां तथाभूतौ ज्ञात्वा । माभूद् इति । समारूढ-पितृत्व-पदवीकत्वेन ज्ञानि-भक्त-जन-केवल- भक्त-जनादि-दुर्लभ-परम-प्रेमैक-योग्ययोस् तयोस् तद्-आच्छादकं तज्- ज्ञानं न भवत्व् इति निजां मायाम् आवरण-शक्तिं निज- जगदीश्वरत्वाच्छादनाय ततान विस्तारितवान् । तद्-अनन्तरं निज-तादृश- प्रेम-पोष्कं माधुर्यम् एव व्यञ्जितवान् इत्य् आह उवाचेत्य् आदि । अथवा माया दम्भे कृपायां च इति विश्व-प्रकोशात् निजां स्व-विषयां मायां कृपां तद्-आत्मिकां वात्सल्याख्यां प्रीतिं तयोस् ततान आविर्भावितवान् । कीदृशीं या निज-माधुर्येण सर्वम् एव जनं मोहयति ताम् । कथं ततानेत्य् आशङ्क्य निजैश्वर्याच्छादक-निज-माधुर्य- प्रकाशनेनेत्य् आह उवाचेति । अथवा माया वयुनं ज्ञानम् इति निघण्टु-दृष्ट्या निजां तादृश-प्रेम- जनकत्वेनान्तरङ्गां मायां निज-माधुर्य-ज्ञानं ततान । तत्-प्रकारम् आह उवाचेति । माया-मनुष्यस्याशेष-विद्या-प्रचुरस्य नराकृति-पर- ब्रह्मण इति । ॥ १०.४५ ॥ श्री-शुकः ॥ ९७ ॥

[97] atha parikarāṇām api bhāveṣu tāratamyaṃ vivecanīyaṃ, yeṣāṃ bhagavattaivopajīvyā | tatra bhagavattā tāvat sāmānyato dvividhaiva | paramaiśvarya-rūpā parama-mādhurya-rūpā ceti | aiśvaryaṃ prabhutā | mādhuryaṃ nāma ca śīla-guṇa-rūpa-vayo-līlānāṃ sambandha-viśeṣāṇāṃ ca manoharatvaṃ, paramatvaṃ ca cāsamordhvatvam | atha bhaktādi-catur-vidhāḥ parikarāapi dvividhāḥ | paramaiśvaryānubhava- pradhānāḥ parama-mādhuryānubhava-pradhānāś ca | tatraiśvarya-mātrasya sādhvasa-sambhrama-gaurava-buddhi-janakatvaṃ mādhurya-mātrasya prīti- janakatvam iti sarvānubhava-siddham eva | tatas tatraiśvarya-mādhuryayoḥ paramatvam iti tābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ sādhvasādīnāṃ prīteś ca paramatvam eva syāt | ataeva - devakī vasudevaś ca vijñāya jagad-īśvarau | kṛta-saṃvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau || [BhP 10.44.51] pitarāv upalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ | mā bhūd iti nijāṃ māyāṃ tatāna jana-mohinīm || uvāca pitarāv etya sāgrajaḥ sātvatarṣabhaḥ | praśrayāvanataḥ prīṇann amba tāteti sādaram || [BhP 10.45.1-2] ity ādy- anantaram, iti māyā-manuṣyasya harer viśvātmano girā | mohitāv aṅkam āropya pariṣvajyāpatur mudam || siñcantāv aśru-dhārābhiḥ sneha-pāśena cāvṛtau | na kiñcid ūcatū rājan bāṣpa-kaṇṭhau vimohitau || [BhP 10.45.10-11] upalabdho jāto jagadīśvaratva-lakṣaṇo'rtho yābhyāṃ tathābhūtau jñātvā | mābhūd iti | samārūḍha-pitṛtva-padavīkatvena jñāni-bhakta-jana-kevala- bhakta-janādi-durlabha-parama-premaika-yogyayos tayos tad-ācchādakaṃ taj- jñānaṃ na bhavatv iti nijāṃ māyām āvaraṇa-śaktiṃ nija- jagadīśvaratvācchādanāya tatāna vistāritavān | tad-anantaraṃ nija-tādṛśa- prema-poṣkaṃ mādhuryam eva vyañjitavān ity āha uvācety ādi | athavā māyā dambhe kṛpāyāṃ ca iti viśva-prakośāt nijāṃ sva-viṣayāṃ māyāṃ kṛpāṃ tad-ātmikāṃ vātsalyākhyāṃ prītiṃ tayos tatāna āvirbhāvitavān | kīdṛśīṃ yā nija-mādhuryeṇa sarvam eva janaṃ mohayati tām | kathaṃ tatānety āśaṅkya nijaiśvaryācchādaka-nija-mādhurya- prakāśanenety āha uvāceti | athavā māyā vayunaṃ jñānam iti nighaṇṭu-dṛṣṭyā nijāṃ tādṛśa-prema- janakatvenāntaraṅgāṃ māyāṃ nija-mādhurya-jñānaṃ tatāna | tat-prakāram āha uvāceti | māyā-manuṣyasyāśeṣa-vidyā-pracurasya narākṛti-para- brahmaṇa iti | || 10.45 || śrī-śukaḥ || 97 ||

[९८] तद् एवं पारमैश्वर्यस्य भक्तौ यत् क्वचिद् उद्दीपनत्वं, तत् तु सम्भ्रम-गौरवादि तद्-अवयवस्यैव । तत्राप्य् अवयविनि प्रीत्यंशे तु माधुर्यस्यैवोद्-दीपनत्वम् । उभय-समाहारस्य पुनः परमेश्वर- (पगे ५६) भक्ति-जनकत्वम् इति विवेक्तव्यम् । तद् एवं माधुर्यस्यैव प्रीति-जनकत्वे स्थिते तद्-अनुभवश् च श्रीमद्- गोकुलस्य स्वभाव-सिद्धः । आगन्तुकः खल्व् ऐश्वर्यानुभवः । तथैव श्री-गोवर्धनोद्धरणानन्तरे- एवं-विधानि कर्माणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते । अतद्-वीर्य-विदः प्रोचुः समभ्येत्य सु-विस्मिताः ॥ [भ्प् १०.२६.१] इत्य्-आद्य्- अध्याये, दुस्त्यजश् चानुरागो ऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् । नन्द ते तनये ऽस्मासु तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम् ॥ [भ्प् १०.२६.१३] इति श्री-गोप-गण-प्रश्ने, श्री-व्रजेश्वरेण च तद्-ऐश्वर्यम् आप्त-वाक्य- द्वारैव तेषां समाधानायोक्तं, माधुर्यं तु स्वानुभव-सिद्धत्वेन व्यञ्जितम् । यथाह- श्रूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्का च वो ऽर्भके । एनं कुमारम् उद्दिश्य गर्गो मे यद् उवाच ह ॥ [भ्प् १०.२६.१५] इत्य् आदि, इत्य् अद्धा मां समादिश्य गर्गे च स्व-गृहं गते । मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णम् अक्लिष्ट-कारिणम् ॥ [भ्प् १०.२६.२३] इत्य् अन्तम् । अथ गर्गो मां यद् उवाच ह इति शब्द-द्वारा परोक्षं ज्ञानम् उक्तम् । तत्रापि मन्ये इति वितर्क एव । अर्भक-कुमार-शब्द-प्रयोगस् तु बाल-भाव- मय-माधुर्ये स्व-स्वभावानुभवस्य सूचक इत्य् अवगम्यते । ॥ १०.२६ ॥ श्री-व्रजेश्वरः ॥ ९८ ॥

[98] tad evaṃ pāramaiśvaryasya bhaktau yat kvacid uddīpanatvaṃ, tat tu sambhrama-gauravādi tad-avayavasyaiva | tatrāpy avayavini prītyaṃśe tu mādhuryasyaivod-dīpanatvam | ubhaya-samāhārasya punaḥ parameśvara- (page 56) bhakti-janakatvam iti vivektavyam | tad evaṃ mādhuryasyaiva prīti-janakatve sthite tad-anubhavaś ca śrīmad- gokulasya svabhāva-siddhaḥ | āgantukaḥ khalv aiśvaryānubhavaḥ | tathaiva śrī-govardhanoddharaṇānantare- evaṃ-vidhāni karmāṇi gopāḥ kṛṣṇasya vīkṣya te | atad-vīrya-vidaḥ procuḥ samabhyetya su-vismitāḥ || [BhP 10.26.1] ity-ādy- adhyāye, dustyajaś cānurāgo 'smin sarveṣāṃ no vrajaukasām | nanda te tanaye 'smāsu tasyāpy autpattikaḥ katham || [BhP 10.26.13] iti śrī-gopa-gaṇa-praśne, śrī-vrajeśvareṇa ca tad-aiśvaryam āpta-vākya- dvāraiva teṣāṃ samādhānāyoktaṃ, mādhuryaṃ tu svānubhava-siddhatvena vyañjitam | yathāha- śrūyatāṃ me vaco gopā vyetu śaṅkā ca vo 'rbhake | enaṃ kumāram uddiśya gargo me yad uvāca ha || [BhP 10.26.15] ity ādi, ity addhā māṃ samādiśya garge ca sva-gṛhaṃ gate | manye nārāyaṇasyāṃśaṃ kṛṣṇam akliṣṭa-kāriṇam || [BhP 10.26.23] ity antam | atha gargo māṃ yad uvāca ha iti śabda-dvārā parokṣaṃ jñānam uktam | tatrāpi manye iti vitarka eva | arbhaka-kumāra-śabda-prayogas tu bāla-bhāva- maya-mādhurye sva-svabhāvānubhavasya sūcaka ity avagamyate | || 10.26 || śrī-vrajeśvaraḥ || 98 ||

[९९] तथा मत्-कामा रमणं जारम् अस्वरूप-विदोऽबलाः [भ्प् ११.१२.१३] इति श्री- भगवता चोक्तम् । न चैवं तेषाम् अज्ञानं च वक्तव्यम् । माधुर्य- ज्ञानेनैव परम-भगवत्ता-ज्ञान-सद्-भावात् । यत एव तेषाम् अन्यत्रानावेशः । यद् एव खल्व् आत्मारामाणाम् अपि मोदनम् । न च सर्वापि भगवत्ता सर्वेणोपास्यते अनुभूयते वा । अपि तु स्व-स्वाधिकार-प्राप्तैव अनन्तत्वाद् अनुपयुक्तत्वाच् च । अतएव वेदान्तेऽपि गुणोपासना-वाक्येषु तत्-तद्-विद्यायां गुण-समाहारः पृथक् पृथग् एव सूत्र-कारेण व्यवस्थापितः । तथैवोक्तं- यस्य यस्य हि यः कामस् तस्य तस्य ह्य् उपासनम् । तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ इति । तथा मल्लानाम् अशनिः [भ्प् १०.४३.१७] इत्य् आदौ च टीका चूर्णिका-तत्र च शृङ्गारादि-रस-कदम्ब-मूर्तिर् भगवांस् तत्-तद्-अभिप्रायानुसारेण बभौ, न साकल्येन सर्वेषाम् इत्य् आह इत्य् एषा । अत्र परम-तत्त्वतया जानताम् अपि न सम्यग्-ज्ञानम् इत्य् आयातम् । युक्तं चेदं तत्-तन्-माधुर्य- विशेषाननुभवात् । माधुर्यानुभाविनां भक्तानां तु - यस्यास्ति भक्ति भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः [भ्प् ५.१८.१२] इत्य् आदि- न्यायेनानादृतम् अपि सर्वं ज्ञानं समय-प्रतीक्षकम् एव स्यात् । पूर्वत्रैव पद्ये तेषां परम-विद्वत्ताम् अभिप्रैति । यथा - मल्लानाम् अशनिर् नृणां नर-वरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्व-जनो ऽसतां क्षिति-भुजां शास्ता स्व-पित्रोः शिशुः । मृत्युर् भोज-पतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां पर-देवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः ॥ [भ्प् १०.४३.१७] अत्र खलु पद्ये त्रिविधा जना उक्ताः प्रतिकूल-ज्ञानाः, मूढाः, विद्वांसश् च । तत्र निरुपाधि-परम-प्रेमास्पदता-स्वभावे तस्मिन् विरोध-लिङ्गेन मल्लानां कंस-पक्षीयासत्-क्षिति-भुजां कंसस्य च प्रतिकूल-ज्ञानत्वं बोध्यते । विराड् अविदुषाम् इति पृथग्-उपादानेन (पगे ५७) विराट्त्व- ज्ञानिनाम् एव मूढत्वम् । पारिशेष्य-प्रमाणेनान्येषां तु विद्वत्तैव । तत्र विराट्त्वं नाम विराद्-अंशे-भौतिक-देहत्वं यत्-किञ्चिन्-नर-दारकत्वम् इत्य् अर्थः । अतस् तत्र मूढता । ते च भगवद्-याच्ञाम् अश्रद्दधानैर् याज्ञिक- विप्रैः सदृशाः । केचित् तद्-अवज्ञातारो न द्वेष्टारो न च प्रीयमाणाः । अत्र तेषां भौतिकत्व- स्फूर्तौ भक्तानां जुगुप्सां जायत इति बीभत्स-रसश् च भगवता पोष्यते । नर-वरत्वे तु तन्-माधुर्य-प्रभावयोर् अंशेनैव नरेषु तस्य श्रेष्ठत्वम् अनुभूतम् इति तद्-अनुभव-सद्-भावात् साधारण-नॄणाम् अपि विद्वत्ता । अतएव च सामान्य-भक्ताः । यथैव तेषां प्रीतिर् वर्णिता । निरीक्ष्य ताव् उत्तम-पुरुषौ जना मञ्च-स्थिता नागर-राष्ट्रका नृप । प्रहर्ष-वेगोत्कलितेक्षणाननाः [भ्प् १०.४३.२०] इत्य् आदिना । एतेषां प्रजात्वेऽपि प्रायस् तदानीम् अजात-ममत्वान् न पाल्यान्तः-प्रवेशः । अथैवं तेषाम् अपि विद्वत्तायाम् अन्येषां सुतराम् एव सा । तत्रापि किम् उत श्री-गोपानां । तथा हि तत्र नॄणां सामान्य-भक्तानां योगिनां तल्-लीला- दिदृक्षा-गताकाशादि-स्थित-चतुःसन-प्रभृति-ज्ञानि-भक्तानां च ममत्व- सूचक-पद-विन्यासो न कृतः । तथा- तद् बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्व-योषितः । ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः ॥ [भ्प् १०.४४.६] इत्य् आदौ । क्व व्रज-सार-सर्वाङ्गौ [भ्प् १०.४४.८] इत्य् आदि-तद्- वाक्योदाहृतानुकम्पामय-परम-प्रीति-विकाराणां नाना-भाव-स्त्रीणां मध्ये स्मरत्वेन विदित-कृष्णानां गोप्यस् तपः किम् अचरन् [भ्प् १०.४४.१४] इत्य् आदिक-गिरां स्त्री-विशेषाणां कान्त-भावाख्य-प्रीतेर् लोक-प्रसिद्ध- स्मरेणापि मिश्रत्वेन श्री-व्रज-देवीवच् छुद्धत्वाभावः । तत्-काल- दृष्टत्वेन ममत्वाभावश् चागतश् च । वृष्णि-पितृ-गोपानां तु तत्-तच्- छब्दैर् ममता-विशेषः सूचितः । तस्माद् एतेष्व् एव परम-माधुर्यानुभवेषूत्तमत्वं मतम् । तत्र च गोपानां स्वजनो वृष्णीनां पर-देवतेत्य् अनेन श्री-गोपानां बान्धव- भावापादक-माधुर्य-ज्ञानं स्वाभाविकं, वृष्णीनां तु पर- देवताभावापादकैश्वर्य-ज्ञानं स्वाभाविकम् इत्य् अङ्गीकृतम् । सम्बन्धाद् वृष्णयः [भ्प् ७.१.३०] इति तु तथा गौणस्यापि बन्धु-भावस्य तद्-अनुगतौ स्वतः प्राबल्यापेक्षयोक्तम् । किं च, तेषु यथा कंसादयः प्रतिकूल-ज्ञाना वृष्ण्य्-अधमाः । तथैवाविद्वांसः शतधन्व-प्रभृतयः सन्ति । तद्-अपेक्षयैव न यं विदन्त्य् अमी भूपा एकारामाश् च सात्वताः [भ्प् १०.८४.२३] इत्य् आदिकं ज्ञेयम् । अत उत्तम-वृष्णितया सामान्यतो लब्धम् ऐश्वर्य-ज्ञानम् उत्तमम् एव श्री- वसुदेव-देवक्योः सम्मतम् । ततः तत्-संसृष्टत्वेऽपि लीला-विशेषाद् एव पित्रोः शिशुर् इत्य् अनेन माधुर्य-ज्ञानं व्यज्यते । अतो गौणत्वाद् एव - नातिचित्रम् इदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया । कृष्णं मत्वार्भकं यन् नः पृच्छति श्रेय आत्मनः ॥ [भ्प् १०.८४.३०] इत्य् आदौ श्री-नारदेन तन् नानुमोदितम् । राज्ञा तु स्वाभाविकत्वात् श्री-व्रजेश्वरयोस् तद्-अनुमोदितम् । नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् [भ्प् १०.८.४६] इत्य् आदौ । तयोर् ऐश्वर्य-ज्ञानस्य स्वाभाविकत्वं च जन्म-क्षणम् आरभ्य तादृश-स्तुत्य्-आदौ प्रसिद्धम् । अतएवअ पितराव् उपलब्धार्थो विदित्वा [भ्प् १०.४५.१] इत्य् अत्र टीका-कारैर् अपि तयोर् ऐश्वर्य-ज्ञानं सिद्धम् एव । पुत्रतया प्रेम तु दुर्लभम् इत्य् उक्तम् । तथा श्री-गोपानां स्वजनत्वं सामान्यतो निर्दिष्टम् । तच् च वृष्णि- कंसादिवन् न व्रजे क्वचिद् अपि (पगे ५८) जने व्यभिचरति- आबाल-वृद्ध-वनिताः सर्वे ऽङ्ग पशु-वृत्तयः । निर्जग्मुर् गोकुलाद् दीनाः कृष्ण-दर्शन-लालसाः ॥ [भ्प् १०.१६.१५] इत्य् आदि- दर्शनात् । तद् एवं सति स्वयम् एव गोप-राजे कदाप्य् अव्यभिचारि-वात्सल्ये वैशिष्ट्यम् आयातम् इति तस्यापि शिशुर् इति किं वक्तव्यम् इति भावः । ॥ १०.४३ ॥ श्री-शुकः ॥ ९९ ॥ [१००] तद् एवं परम-माधुर्यातिशयानुभव-स्वभावत्वेन परम-ज्ञानित्वम् एव श्री-गोपालानाम् अङ्गीकृतम् । अतएव दृष्ट-चतुर्भुजाद्य्-अनन्त-तद्- आविर्भावेनापि ब्रह्मणा तेषाम् आलम्बनं रूपम् एव निजालम्बनीकृतम् नौमीड्य तेऽभ्र-वपुषे [भ्प् १०.१४.१] इत्य् आदिना । तेषाम् अपि यत्- स्वभावत्वेनैव चागन्तुकाद् अन्य-ज्ञानात् नासौ प्रीतिर् व्यभिचरति । प्रत्युत तद् एव तिरस्करोति । तेनानतराय-प्राये वर्धते च विषयिणां विषय-प्रीतिर् इव । यतो विषयिणां विषयेषु स-दोषत्वे श्रुते दृष्टेऽपि राग-प्राप्त- गुणवत्त्व-बुद्धिः प्रबला दृश्यते । तथैवोक्तं - या प्रीतिर् अविवेकानां [विप् १.२०.१९] इति । अत्र च श्री-सङ्कर्षणं प्रति श्रीमन्-नन्द-यशोदा- वचनम्- चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगद्-ईश्वरः । इत्य् आरोप्याङ्कम् आलिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर् जलैः ॥ [भ्प् १०.६५.३] इत्य्-आदि । येन वसुदेव-पुत्रत्वे क्षत्रियत्वे परमेश्वरत्वे च व्यक्ते श्री- बलदेवस्यापि तत्-पुत्रोचित-भावो नान्यथा ज्ञातः । यथा तत्-पूर्वम् उक्तम्- बलभद्रः कुरु-श्रेष्ठ भगवान् रथम् आस्थितः । सुहृद्-दिदृक्षुर् उत्कण्ठः प्रययौ नन्द-गोकुलम् ॥ परिष्वक्तश् चिरोत्कण्ठैर् गोपैर् गोपीभिर् एव च । रामो ऽभिवाद्य पितराव् आशीर्भिर् अभिनन्दितः ॥ [भ्प् १०.६५.१-२] इति । परमैश्वर्यादि-ज्ञान-स्वभावानाम् अपि प्रीति-प्राबल्य-मये तत्-तिरस्कारो दृश्यते । यथा श्री-देवहूत्याः- वनं प्रव्रजिते पत्याव् अपत्य-विरहातुरा । ज्ञात-तत्त्वाप्य् अभून् नष्टे वत्से गौर् इव वत्सला ॥ [भ्प् ३.३३.२१] इति । श्री-देवकी-देव्याः-समुद्विजे भवद्-धेतोः कंसाद् अहम् अधीरधीः [भ्प् १०.२.२९] इति । श्री-युधिष्ठिरस्य- अजात-शत्रुः पृतनां गोपीयाय मधु-द्विषः । परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्ते चतुरङ्गिणीम् ॥ [भ्प् १.१०.३२] इयं च तस्य प्रशंसाम् अर्थम् एवोक्तम्- अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् । संनिवर्त्य दृढ-स्निग्धान् प्रायाद् स्व-नगरीं प्रियैः ॥ [भ्प् १.१०.३३] इत्य् उक्त-वाक्येऽपि तादृग्- अभिप्रायात् । तथा श्री-सङ्कर्षणस्य च- श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीय-नृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलह-शङ्कितः ॥ बलेन महता सार्धं भ्रातृ-स्नेह-परिप्लुतः । त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्व-रथ-पत्तिभिः ॥ [भ्प् १०.५३.२०-२१] भगवान् सर्वज्ञोऽपीत्य् अर्थः । अतएव कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः [भ्प् १०.११.४९] इत्य् आदिकम् अपि । तद् एवं माधुर्य-ज्ञानस्यैव बलवत्-सुखमयत्वे स्थिते तस्मिंश् च श्री- गोपानाम् एव स्वाभाविकतया लब्धे ब्रह्मत्वेश्वरत्वानुभवम् अतिक्रम्य तेषाम् एव भाग्येन श्री-शुकदेवोऽपि युक्तम् एव चमत्कृतिम् अवाप -इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या [भ्प् १०.१२.११] इत्य् आदौ, नेमं विरिञ्चो न भवः [भ्प् १०.९.२०] इत्य् आदौ, नायं सुखाप इत्य् आदिकस्य गोपिका-सुत [भ्प् १०.९.२१] अत्र, नायं श्रियोऽङ्ग [भ्प् १०.४७.६०] इत्य् आदौ च । क्वचिच् च तादृश- स्वभावेषु तेष्व् ऐश्वर्य-प्रकटनम् अपि विस्मय-द्वारा माधुर्य-ज्ञानम् एव पुष्णाति । अस्माकं पुत्रादि (पगे ५९) रूपोऽयं कथम् ईदृश-क्रियावान् इति । तथा- नन्दादयस् तु तं दृष्ट्वा परमानन्द-निर्वृताः । कृष्णं च तत्र च्छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः ॥ [भ्प् १०.२८.१७] इत्य् आदि । तद् एवं शुद्धत्वाच् छ्री-गोकुल-बालिकानाम् एव प्रीतिः प्रशस्ता । यथोक्तं एषां घोष-निवासिनाम् उत भवान् [भ्प् १०.१४.३५] इति । यत्रैव पशूनाम् अपि परमः स्नेहो दृश्यते । यथा काली-ह्रदावगाहे- गावो वृषा वत्सतर्यः क्रन्दमानाः सुदुःखिताः । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदत्य इव तस्थिरे ॥ [भ्प् १०.१६.११] इति । तथा तत उत्थाने नरा गावो वृषा वत्सा लेभिरे परमां मुदाम् [भ्प् १०.१७.१६] इति । तथा स्थावराणाम् अपि तत्रैव कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि [भ्प् १०.१७.६५] इति । अतएव श्री-ब्रह्मणापि प्रार्थितम्- तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रि-रजोऽभिषेकम् । [भ्प् १०.१४.३४] इति । तद् एवं परम-माधुर्यैक-ज्ञान-निधौ श्रीमति गोकुलेऽपि अनुगता बान्धवाश् चेति द्विविधानां तत्-प्रियाणां मध्ये ममता-विशेष-धारित्वाद् अन्त्यानां महान् एवोत्कर्षः । यथोक्तं - अहो भाग्यम् अहो भाग्यम् [भ्प् १०.१४.३२] इत्य् आदिना । अत्र व्रजौकसां कनिष्ठेष्व् अपि तेन मित्रतया स्वीकार इति यद् उच्यते तत् खलु मित्रतायाः प्रशंसाम् एवावहतीति । अथ तेष्व् अपि सखीनां तावद् उत्कर्षम् आह- इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या दास्यं गतानां पर-दैवतेन । मायाश्रितानां नर-दारकेण साकं विजह्रुः कृत-पुण्य-पुञ्जाः ॥ [भ्प् १०.१२.११] सतां ज्ञानिनां ब्रह्मत्वेन स्फुरंस् तावद् विरल-प्रचारः । दास्यं गतानां- मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायण-परायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महामुने ॥ [भ्प् ६.१४.३-५] इत्य् अनुसारेण पर-दैवत्वेन स्फुरंस् ततोऽपि विरल-प्रचारः । मायाश्रितानां तु ज्ञान-भक्ति-मैत्री-हीनानां चिद्-एक-रूपत्वेन न स्फुरति । न च परमेश्वरत्वेन, न च प्रेमास्पदत्वेन । ततस् तदीयासाधारणता-स्फूर्तौ योग्यताश्रयाभावात् । अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुम् आश्रितम् [गीता ९.११] इति न्यायेन अलभ्य एवेति पाद-त्रयेण तस्योदय-मात्र- दौर्लभ्यं विवक्षितम् । ततश् चैवम्भूतो योऽसुलभ-स्फूर्तिः श्री-कृष्णस् तेन समं साक्षाद् एव प्रेम-भूमिकोत्कर्षम् अधिरूढेन परम-सख्येनापि विजह्रुर् इति श्री- शुकदेवस्य चमत्कारः । अथवा योऽयम् अहो तदानीं विषूचीनया कृपया मायाश्रितानां साधारण- जनानाम् अपि दर्शित-सर्वाकारातिक्रमित्-माहात्म्येन साक्षान् नराकृति-पर- ब्रह्मत्वेन स्फुरंस् ततोऽपि तथा तथा लब्धे लाभे बन्धु-भावस् तु तैर् न लब्धः । सखायस् तु तथाभूतेन तेन सार्धं बन्धु-भावोत्कर्ष- रूपेण सख्येन विजह्रुर् इत्य् अतस् त एव कृत-पुण्य-पुञ्जाः श्री-भगवत्- पारितोषिकानेक-सत्-कर्म-कारि-वृन्देषु परम-श्रेष्ठा इत्य् अर्थः । अतएव बान्धवान्तरेषु नेदृशं सख्यम् अस्तीति तेभ्योऽपि माहात्म्यम् आयातम् । अतएव किम् एषां सखीनां साक्षात् तेन समं प्रणय-लक्षण-हार्द- विशेषेण विहरतां (पगे ६०) भाग्यं वर्णनीयम् । ये साधारणा अपि व्रज- वासिनस् तेषाम् अप्य् आस्तां तत् तद् अन्यद् भाग्यम् । तद्-दर्शन-मात्र- भाग्यम् अपि परेषां महा-मुनीनां परम-दुर्लभम् एवेत्य् अभिप्रायेण यत्-पादांशुर् बहु-जन्म-कृच्छ्रत [भ्प् १०.१२.१२] इत्य् अनन्तर-पद्यम् अपि व्याकृत्यैतद् एव सखीनां महा-भाग्य-वर्णनं पोषणीयम् । अतएवाक्रूरेण अथावरूढ [भ्प् १०.३८.१५] इत्य् अत्र नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकस इति चोक्तम् । तद् एतत् तावद् अस्तु येषु सखिषु वत्सेष्व् अपि ब्रह्मणा हृतेषु अन्यान् सृज्यां तत् तुल्यान् दृष्ट्वा स्वयम् एवैतत् तया बभूव । तेष्व् अपि परितोषम् अप्राप्य तान् सखीन् एवानिनायेत्य् अप्य् अनुसन्धेयम् । ॥ १०.१२ ॥ श्री-शुकः ॥ १०० ॥

[99] tathā mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vido'balāḥ [BhP 11.12.13] iti śrī- bhagavatā coktam | na caivaṃ teṣām ajñānaṃ ca vaktavyam | mādhurya- jñānenaiva parama-bhagavattā-jñāna-sad-bhāvāt | yata eva teṣām anyatrānāveśaḥ | yad eva khalv ātmārāmāṇām api modanam | na ca sarvāpi bhagavattā sarveṇopāsyate anubhūyate vā | api tu sva-svādhikāra-prāptaiva anantatvād anupayuktatvāc ca | ataeva vedānte'pi guṇopāsanā-vākyeṣu tat-tad-vidyāyāṃ guṇa-samāhāraḥ pṛthak pṛthag eva sūtra-kāreṇa vyavasthāpitaḥ | tathaivoktaṃ- yasya yasya hi yaḥ kāmas tasya tasya hy upāsanam | tādṛśānāṃ guṇānāṃ ca samāhāraṃ prakalpayet || iti | tathā mallānām aśaniḥ [BhP 10.43.17] ity ādau ca ṭīkā cūrṇikā-tatra ca śṛṅgārādi-rasa-kadamba-mūrtir bhagavāṃs tat-tad-abhiprāyānusāreṇa babhau, na sākalyena sarveṣām ity āha ity eṣā | atra parama-tattvatayā jānatām api na samyag-jñānam ity āyātam | yuktaṃ cedaṃ tat-tan-mādhurya- viśeṣānanubhavāt | mādhuryānubhāvināṃ bhaktānāṃ tu - yasyāsti bhakti bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ [BhP 5.18.12] ity ādi- nyāyenānādṛtam api sarvaṃ jñānaṃ samaya-pratīkṣakam eva syāt | pūrvatraiva padye teṣāṃ parama-vidvattām abhipraiti | yathā - mallānām aśanir nṛṇāṃ nara-varaḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ sva-jano 'satāṃ kṣiti-bhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ | mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ para-devateti vidito raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ || [BhP 10.43.17] atra khalu padye trividhā janā uktāḥ pratikūla-jñānāḥ, mūḍhāḥ, vidvāṃsaś ca | tatra nirupādhi-parama-premāspadatā-svabhāve tasmin virodha-liṅgena mallānāṃ kaṃsa-pakṣīyāsat-kṣiti-bhujāṃ kaṃsasya ca pratikūla-jñānatvaṃ bodhyate | virāḍ aviduṣām iti pṛthag-upādānena (page 57) virāṭtva- jñāninām eva mūḍhatvam | pāriśeṣya-pramāṇenānyeṣāṃ tu vidvattaiva | tatra virāṭtvaṃ nāma virād-aṃśe-bhautika-dehatvaṃ yat-kiñcin-nara-dārakatvam ity arthaḥ | atas tatra mūḍhatā | te ca bhagavad-yācñām aśraddadhānair yājñika- vipraiḥ sadṛśāḥ | kecit tad-avajñātāro na dveṣṭāro na ca prīyamāṇāḥ | atra teṣāṃ bhautikatva- sphūrtau bhaktānāṃ jugupsāṃ jāyata iti bībhatsa-rasaś ca bhagavatā poṣyate | nara-varatve tu tan-mādhurya-prabhāvayor aṃśenaiva nareṣu tasya śreṣṭhatvam anubhūtam iti tad-anubhava-sad-bhāvāt sādhāraṇa-nṝṇām api vidvattā | ataeva ca sāmānya-bhaktāḥ | yathaiva teṣāṃ prītir varṇitā | nirīkṣya tāv uttama-puruṣau janā mañca-sthitā nāgara-rāṣṭrakā nṛpa | praharṣa-vegotkalitekṣaṇānanāḥ [BhP 10.43.20] ity ādinā | eteṣāṃ prajātve'pi prāyas tadānīm ajāta-mamatvān na pālyāntaḥ-praveśaḥ | athaivaṃ teṣām api vidvattāyām anyeṣāṃ sutarām eva sā | tatrāpi kim uta śrī-gopānāṃ | tathā hi tatra nṝṇāṃ sāmānya-bhaktānāṃ yogināṃ tal-līlā- didṛkṣā-gatākāśādi-sthita-catuḥsana-prabhṛti-jñāni-bhaktānāṃ ca mamatva- sūcaka-pada-vinyāso na kṛtaḥ | tathā- tad balābalavad yuddhaṃ sametāḥ sarva-yoṣitaḥ | ūcuḥ parasparaṃ rājan sānukampā varūthaśaḥ || [BhP 10.44.6] ity ādau | kva vraja-sāra-sarvāṅgau [BhP 10.44.8] ity ādi-tad- vākyodāhṛtānukampāmaya-parama-prīti-vikārāṇāṃ nānā-bhāva-strīṇāṃ madhye smaratvena vidita-kṛṣṇānāṃ gopyas tapaḥ kim acaran [BhP 10.44.14] ity ādika-girāṃ strī-viśeṣāṇāṃ kānta-bhāvākhya-prīter loka-prasiddha- smareṇāpi miśratvena śrī-vraja-devīvac chuddhatvābhāvaḥ | tat-kāla- dṛṣṭatvena mamatvābhāvaś cāgataś ca | vṛṣṇi-pitṛ-gopānāṃ tu tat-tac- chabdair mamatā-viśeṣaḥ sūcitaḥ | tasmād eteṣv eva parama-mādhuryānubhaveṣūttamatvaṃ matam | tatra ca gopānāṃ svajano vṛṣṇīnāṃ para-devatety anena śrī-gopānāṃ bāndhava- bhāvāpādaka-mādhurya-jñānaṃ svābhāvikaṃ, vṛṣṇīnāṃ tu para- devatābhāvāpādakaiśvarya-jñānaṃ svābhāvikam ity aṅgīkṛtam | sambandhād vṛṣṇayaḥ [BhP 7.1.30] iti tu tathā gauṇasyāpi bandhu-bhāvasya tad-anugatau svataḥ prābalyāpekṣayoktam | kiṃ ca, teṣu yathā kaṃsādayaḥ pratikūla-jñānā vṛṣṇy-adhamāḥ | tathaivāvidvāṃsaḥ śatadhanva-prabhṛtayaḥ santi | tad-apekṣayaiva na yaṃ vidanty amī bhūpā ekārāmāś ca sātvatāḥ [BhP 10.84.23] ity ādikaṃ jñeyam | ata uttama-vṛṣṇitayā sāmānyato labdham aiśvarya-jñānam uttamam eva śrī- vasudeva-devakyoḥ sammatam | tataḥ tat-saṃsṛṣṭatve'pi līlā-viśeṣād eva pitroḥ śiśur ity anena mādhurya-jñānaṃ vyajyate | ato gauṇatvād eva - nāticitram idaṃ viprā vasudevo bubhutsayā | kṛṣṇaṃ matvārbhakaṃ yan naḥ pṛcchati śreya ātmanaḥ || [BhP 10.84.30] ity ādau śrī-nāradena tan nānumoditam | rājñā tu svābhāvikatvāt śrī-vrajeśvarayos tad-anumoditam | nandaḥ kim akarod brahman [BhP 10.8.46] ity ādau | tayor aiśvarya-jñānasya svābhāvikatvaṃ ca janma-kṣaṇam ārabhya tādṛśa-stuty-ādau prasiddham | ataevaa pitarāv upalabdhārtho viditvā [BhP 10.45.1] ity atra ṭīkā-kārair api tayor aiśvarya-jñānaṃ siddham eva | putratayā prema tu durlabham ity uktam | tathā śrī-gopānāṃ svajanatvaṃ sāmānyato nirdiṣṭam | tac ca vṛṣṇi- kaṃsādivan na vraje kvacid api (page 58) jane vyabhicarati- ābāla-vṛddha-vanitāḥ sarve 'ṅga paśu-vṛttayaḥ | nirjagmur gokulād dīnāḥ kṛṣṇa-darśana-lālasāḥ || [BhP 10.16.15] ity ādi- darśanāt | tad evaṃ sati svayam eva gopa-rāje kadāpy avyabhicāri-vātsalye vaiśiṣṭyam āyātam iti tasyāpi śiśur iti kiṃ vaktavyam iti bhāvaḥ | || 10.43 || śrī-śukaḥ || 99 || [100] tad evaṃ parama-mādhuryātiśayānubhava-svabhāvatvena parama-jñānitvam eva śrī-gopālānām aṅgīkṛtam | ataeva dṛṣṭa-caturbhujādy-ananta-tad- āvirbhāvenāpi brahmaṇā teṣām ālambanaṃ rūpam eva nijālambanīkṛtam naumīḍya te'bhra-vapuṣe [BhP 10.14.1] ity ādinā | teṣām api yat- svabhāvatvenaiva cāgantukād anya-jñānāt nāsau prītir vyabhicarati | pratyuta tad eva tiraskaroti | tenānatarāya-prāye vardhate ca viṣayiṇāṃ viṣaya-prītir iva | yato viṣayiṇāṃ viṣayeṣu sa-doṣatve śrute dṛṣṭe'pi rāga-prāpta- guṇavattva-buddhiḥ prabalā dṛśyate | tathaivoktaṃ - yā prītir avivekānāṃ [ViP 1.20.19] iti | atra ca śrī-saṅkarṣaṇaṃ prati śrīman-nanda-yaśodā- vacanam- ciraṃ naḥ pāhi dāśārha sānujo jagad-īśvaraḥ | ity āropyāṅkam āliṅgya netraiḥ siṣicatur jalaiḥ || [BhP 10.65.3] ity-ādi | yena vasudeva-putratve kṣatriyatve parameśvaratve ca vyakte śrī- baladevasyāpi tat-putrocita-bhāvo nānyathā jñātaḥ | yathā tat-pūrvam uktam- balabhadraḥ kuru-śreṣṭha bhagavān ratham āsthitaḥ | suhṛd-didṛkṣur utkaṇṭhaḥ prayayau nanda-gokulam || pariṣvaktaś cirotkaṇṭhair gopair gopībhir eva ca | rāmo 'bhivādya pitarāv āśīrbhir abhinanditaḥ || [BhP 10.65.1-2] iti | paramaiśvaryādi-jñāna-svabhāvānām api prīti-prābalya-maye tat-tiraskāro dṛśyate | yathā śrī-devahūtyāḥ- vanaṃ pravrajite patyāv apatya-virahāturā | jñāta-tattvāpy abhūn naṣṭe vatse gaur iva vatsalā || [BhP 3.33.21] iti | śrī-devakī-devyāḥ-samudvije bhavad-dhetoḥ kaṃsād aham adhīradhīḥ [BhP 10.2.29] iti | śrī-yudhiṣṭhirasya- ajāta-śatruḥ pṛtanāṃ gopīyāya madhu-dviṣaḥ | parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkte caturaṅgiṇīm || [BhP 1.10.32] iyaṃ ca tasya praśaṃsām artham evoktam- atha dūrāgatān śauriḥ kauravān virahāturān | saṃnivartya dṛḍha-snigdhān prāyād sva-nagarīṃ priyaiḥ || [BhP 1.10.33] ity ukta-vākye'pi tādṛg- abhiprāyāt | tathā śrī-saṅkarṣaṇasya ca- śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya-nṛpodyamam | kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalaha-śaṅkitaḥ || balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛ-sneha-pariplutaḥ | tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgād gajāśva-ratha-pattibhiḥ || [BhP 10.53.20-21] bhagavān sarvajño'pīty arthaḥ | ataeva kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo'rbhakāḥ [BhP 10.11.49] ity ādikam api | tad evaṃ mādhurya-jñānasyaiva balavat-sukhamayatve sthite tasmiṃś ca śrī- gopānām eva svābhāvikatayā labdhe brahmatveśvaratvānubhavam atikramya teṣām eva bhāgyena śrī-śukadevo'pi yuktam eva camatkṛtim avāpa -itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā [BhP 10.12.11] ity ādau, nemaṃ viriñco na bhavaḥ [BhP 10.9.20] ity ādau, nāyaṃ sukhāpa ity ādikasya gopikā-suta [BhP 10.9.21] atra, nāyaṃ śriyo'ṅga [BhP 10.47.60] ity ādau ca | kvacic ca tādṛśa- svabhāveṣu teṣv aiśvarya-prakaṭanam api vismaya-dvārā mādhurya-jñānam eva puṣṇāti | asmākaṃ putrādi (page 59) rūpo'yaṃ katham īdṛśa-kriyāvān iti | tathā- nandādayas tu taṃ dṛṣṭvā paramānanda-nirvṛtāḥ | kṛṣṇaṃ ca tatra cchandobhiḥ stūyamānaṃ suvismitāḥ || [BhP 10.28.17] ity ādi | tad evaṃ śuddhatvāc chrī-gokula-bālikānām eva prītiḥ praśastā | yathoktaṃ eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān [BhP 10.14.35] iti | yatraiva paśūnām api paramaḥ sneho dṛśyate | yathā kālī-hradāvagāhe- gāvo vṛṣā vatsataryaḥ krandamānāḥ suduḥkhitāḥ | kṛṣṇe nyastekṣaṇā bhītā rudatya iva tasthire || [BhP 10.16.11] iti | tathā tata utthāne narā gāvo vṛṣā vatsā lebhire paramāṃ mudām [BhP 10.17.16] iti | tathā sthāvarāṇām api tatraiva kṛṣṇaṃ sametya labdhehā āsan śuṣkā nagā api [BhP 10.17.65] iti | ataeva śrī-brahmaṇāpi prārthitam- tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ yad gokule'pi katamāṅghri-rajo'bhiṣekam | [BhP 10.14.34] iti | tad evaṃ parama-mādhuryaika-jñāna-nidhau śrīmati gokule'pi anugatā bāndhavāś ceti dvividhānāṃ tat-priyāṇāṃ madhye mamatā-viśeṣa-dhāritvād antyānāṃ mahān evotkarṣaḥ | yathoktaṃ - aho bhāgyam aho bhāgyam [BhP 10.14.32] ity ādinā | atra vrajaukasāṃ kaniṣṭheṣv api tena mitratayā svīkāra iti yad ucyate tat khalu mitratāyāḥ praśaṃsām evāvahatīti | atha teṣv api sakhīnāṃ tāvad utkarṣam āha- itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā dāsyaṃ gatānāṃ para-daivatena | māyāśritānāṃ nara-dārakeṇa sākaṃ vijahruḥ kṛta-puṇya-puñjāḥ || [BhP 10.12.11] satāṃ jñānināṃ brahmatvena sphuraṃs tāvad virala-pracāraḥ | dāsyaṃ gatānāṃ- muktānām api siddhānāṃ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ | sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahāmune || [BhP 6.14.3-5] ity anusāreṇa para-daivatvena sphuraṃs tato'pi virala-pracāraḥ | māyāśritānāṃ tu jñāna-bhakti-maitrī-hīnānāṃ cid-eka-rūpatvena na sphurati | na ca parameśvaratvena, na ca premāspadatvena | tatas tadīyāsādhāraṇatā-sphūrtau yogyatāśrayābhāvāt | avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam [Gītā 9.11] iti nyāyena alabhya eveti pāda-trayeṇa tasyodaya-mātra- daurlabhyaṃ vivakṣitam | tataś caivambhūto yo'sulabha-sphūrtiḥ śrī-kṛṣṇas tena samaṃ sākṣād eva prema-bhūmikotkarṣam adhirūḍhena parama-sakhyenāpi vijahrur iti śrī- śukadevasya camatkāraḥ | athavā yo'yam aho tadānīṃ viṣūcīnayā kṛpayā māyāśritānāṃ sādhāraṇa- janānām api darśita-sarvākārātikramit-māhātmyena sākṣān narākṛti-para- brahmatvena sphuraṃs tato'pi tathā tathā labdhe lābhe bandhu-bhāvas tu tair na labdhaḥ | sakhāyas tu tathābhūtena tena sārdhaṃ bandhu-bhāvotkarṣa- rūpeṇa sakhyena vijahrur ity atas ta eva kṛta-puṇya-puñjāḥ śrī-bhagavat- pāritoṣikāneka-sat-karma-kāri-vṛndeṣu parama-śreṣṭhā ity arthaḥ | ataeva bāndhavāntareṣu nedṛśaṃ sakhyam astīti tebhyo'pi māhātmyam āyātam | ataeva kim eṣāṃ sakhīnāṃ sākṣāt tena samaṃ praṇaya-lakṣaṇa-hārda- viśeṣeṇa viharatāṃ (page 60) bhāgyaṃ varṇanīyam | ye sādhāraṇā api vraja- vāsinas teṣām apy āstāṃ tat tad anyad bhāgyam | tad-darśana-mātra- bhāgyam api pareṣāṃ mahā-munīnāṃ parama-durlabham evety abhiprāyeṇa yat-pādāṃśur bahu-janma-kṛcchrata [BhP 10.12.12] ity anantara-padyam api vyākṛtyaitad eva sakhīnāṃ mahā-bhāgya-varṇanaṃ poṣaṇīyam | ataevākrūreṇa athāvarūḍha [BhP 10.38.15] ity atra namasya ābhyāṃ ca sakhīn vanaukasa iti coktam | tad etat tāvad astu yeṣu sakhiṣu vatseṣv api brahmaṇā hṛteṣu anyān sṛjyāṃ tat tulyān dṛṣṭvā svayam evaitat tayā babhūva | teṣv api paritoṣam aprāpya tān sakhīn evānināyety apy anusandheyam | || 10.12 || śrī-śukaḥ || 100 ||

[१०१] अथ तेभ्योऽपि श्री-पित्रोर् उक्तं - ततो भक्तिर् भगवति पुत्री-भूते जनार्दने । दम्पत्योर् नितराम् आसीद् गोप-गोपीषु भारत ॥ [भ्प् १०.८.५१] इत्य् अनेन । भक्तिः प्रेम । नितरां स्नेह-राग-पराकाष्ठाध्यारूढत्वात् । गोपाः सर्वे । गोप्यस् तत्-प्रेयसी-वर्ग-वनिताः । वक्ष्यमाणानुरोधात् । अथ सर्वेभ्योऽपि मुनि-गण-प्रशस्तत्या सर्वतोऽपि प्रेम-प्रणय-मान-राग- वैशिष्ट्य-पुष्टया विशेषतोऽनुराग-महाभाव-सम्पत्ति-धारिण्या स्व- प्रीत्या वशीकृत-कृष्णानां श्री-व्रज-देवीनां त्व् असमोर्धम् एव तद्- वैभवम् । एतत्-क्रमेणैवोद्धवस्याप्य् अनुज्ञापन-क्रमो दृश्यते । यथा - अथ गोपीर् अनुज्ञाप्य यशोदां नन्दम् एव च । गोपान् आमन्त्र्य दाशार्हो यास्यन्न् आरुरुहे रथम् ॥ [भ्प् १०.४७.६४] स्पष्टम् । ॥ १०.४७ ॥ श्री-शुकः ॥ १०१ ॥

[101] atha tebhyo'pi śrī-pitror uktaṃ - tato bhaktir bhagavati putrī-bhūte janārdane | dampatyor nitarām āsīd gopa-gopīṣu bhārata || [BhP 10.8.51] ity anena | bhaktiḥ prema | nitarāṃ sneha-rāga-parākāṣṭhādhyārūḍhatvāt | gopāḥ sarve | gopyas tat-preyasī-varga-vanitāḥ | vakṣyamāṇānurodhāt | atha sarvebhyo'pi muni-gaṇa-praśastatyā sarvato'pi prema-praṇaya-māna-rāga- vaiśiṣṭya-puṣṭayā viśeṣato'nurāga-mahābhāva-sampatti-dhāriṇyā sva- prītyā vaśīkṛta-kṛṣṇānāṃ śrī-vraja-devīnāṃ tv asamordham eva tad- vaibhavam | etat-krameṇaivoddhavasyāpy anujñāpana-kramo dṛśyate | yathā - atha gopīr anujñāpya yaśodāṃ nandam eva ca | gopān āmantrya dāśārho yāsyann āruruhe ratham || [BhP 10.47.64] spaṣṭam | || 10.47 || śrī-śukaḥ || 101 ||

[१०२] अतएव सर्वम् अपि श्री-गोकुलम् अतिक्रम्य - दृष्ट्वैवम्-आदि गोपीनां कृष्णावेशात्म-विक्लवम् । उद्धवः परम-प्रीतस् ता नमस्यन्न् इदं जगौ ॥ एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढ-भावाः । वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथा-रसस्य ॥ [भ्प् १०.४७.५७-५८] परं केवलम् एतास् तनु-भृतः सफल-जन्मानः । अतोऽखिलम् आत्मनि परमात्मत्वेन सर्वेषाम् अपि दुर्लभ-स्फूर्ति-मात्रे स्व-सन्निधौ तु गोविन्दे साक्षात् श्री-गोकुलेन्द्रतया विराजमाने एवम् ईदृश-भाव-विशेष- माधुर्येण रूढ-भावाः उद्भूत-महा-भावा जाताः । यद् एव महाभाव-तात्पर्यान्त-गति-समर्थं भाव-विशेष-माधुर्यं यदि यदृच्छया वर्णन-द्वारा कर्ण-गोचरं स्यात्, तदा स्व-स्वभावं परित्यज्य यद् अयं भावं प्रेम्णः पराकाष्टेयम् इत्य् अनुभाव-महिम-द्वारा वितर्क्य भव-भियो मुमुक्षवो मुनयो प्राप्नुमः । एतासाम् इवास्माकं तन्-माधुर्य-विशेषास्वाद-योग्यत्वाभावाद् इति भावः । तत्र तद्-अवाञ्छकं निन्दति । अनन्तस्यानन्त-लीलस्य श्री-कृष्णस्य कथासु कथा-मात्रेषु किम् उत ईदृशीषु कथासु अरसो रसाभावो यस्य तस्य साङ्ख्यैर् विरिञ्च-जन्मभिर् अपि किं, न किञ्चिद् अपीत्य् अर्थः ।

[102] ataeva sarvam api śrī-gokulam atikramya - dṛṣṭvaivam-ādi gopīnāṃ kṛṣṇāveśātma-viklavam | uddhavaḥ parama-prītas tā namasyann idaṃ jagau || etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda eva nikhilātmani rūḍha-bhāvāḥ | vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathā-rasasya || [BhP 10.47.57-58] paraṃ kevalam etās tanu-bhṛtaḥ saphala-janmānaḥ | ato'khilam ātmani paramātmatvena sarveṣām api durlabha-sphūrti-mātre sva-sannidhau tu govinde sākṣāt śrī-gokulendratayā virājamāne evam īdṛśa-bhāva-viśeṣa- mādhuryeṇa rūḍha-bhāvāḥ udbhūta-mahā-bhāvā jātāḥ | yad eva mahābhāva-tātparyānta-gati-samarthaṃ bhāva-viśeṣa-mādhuryaṃ yadi yadṛcchayā varṇana-dvārā karṇa-gocaraṃ syāt, tadā sva-svabhāvaṃ parityajya yad ayaṃ bhāvaṃ premṇaḥ parākāṣṭeyam ity anubhāva-mahima-dvārā vitarkya bhava-bhiyo mumukṣavo munayo prāpnumaḥ | etāsām ivāsmākaṃ tan-mādhurya-viśeṣāsvāda-yogyatvābhāvād iti bhāvaḥ | tatra tad-avāñchakaṃ nindati | anantasyānanta-līlasya śrī-kṛṣṇasya kathāsu kathā-mātreṣu kim uta īdṛśīṣu kathāsu araso rasābhāvo yasya tasya sāṅkhyair viriñca-janmabhir api kiṃ, na kiñcid apīty arthaḥ |

[१०३] ननु ते मुक्ता मुमुक्षवश् च तत्-तद्-भावेन शास्त्र-प्रशस्ता एव । भक्तास् त्व् अतितमाम् । तर्हि तद्-विधानां कथम् अन्यत्र वाञ्छा । तत्राह - क्वेमाः स्त्रियो वन-चरीर् व्यभिचार-दुष्टाः कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूठ-भावः । नन्व् ईश्वरो ऽनुभजतो ऽविदुषो ऽपि साक्षाच् छ्रेयस् तनोत्य् अगद-राज इवोपयुक्तः ॥ [भ्प् १०.४७.५९] तत्र तासु श्रीमद्-उद्धवस्योपक्रमोपसंहारादिषु महा-भक्तेर् एव स्पष्टत्वात्, तासां श्री-कृष्ण-भजने व्यभिचारित्वस्य सुतरां तद्-दोषस्य च रासान्ते - गोपीनां तत्-पतीनां च सर्वेषाम् अपि देहिनाम् । (पगे ६१) यो ऽन्तश् चरति सो ऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देह-भाक् ॥ [भ्प् १०.३३.३५] इत्य् आदिना निराकृतत्वात् । स्वयम् एवाधुनापि परमात्मनीति तस्यैव सूच्यमानत्वात् । दुर्धियां मते वा तासां व्यभिचार-शीलत्वस्य तु आर्य-पथं हित्वा [भ्प् १०.४७.६१] इति प्राप्यस्यैव परित्यागोपपत्तेः स्वयम् एव निराक्रियमाणत्वाद् अन्यथार्थस्याप्रस्ताव्यत्वम् इति वक्ष्यमाण एवार्थः समञ्जसः । यथा - इमा वनचर्यः वृन्दावन-विहारिण्यः स्त्रियः कृष्णे तद्-रूपे आश्रये क्व कां वा भूमिकाम् अधिकृत्य वर्तन्ते । तया व्यभिचार-दुष्टा एतादृश- भावोत्कर्षाभावेन यो व्यभिचारो गाढ-तद्-आसक्त्य्-अभावस् तेन दुष्टा अन्ये भव-भी-प्रभृतयो वयं वा तस्मिन् क्व कां भूमिकाम् अधिकृत्य वर्तामहे । ततो महद् एवान्तरम् इति भावः । कथम् ? एष श्री-गोप- वधूष्व् एतासु दृश्यमानः परमात्मनि सर्वेषाम् एव भजनीयत्वेन स्पृहास्पदे परमेश्वरे रूढ-भावः उद्भूत-महा-भावः समुज्जृम्भते । न त्व् अस्मास्व् इति । तर्हि ताभिर् अनुभूयमानस्य ताड्श-भाव-जनकस्य श्री-कृष्ण-गुण- विशेषस्यानभिज्ञा यूयं कथं तद्-वाञ्छयापि तत् प्राप्स्यथ, तत्राह नन्व् इति । अविदुषोऽपि । तत्र ममैव अकस्मात् स्वयम् अत्र प्रस्थापितस्य दृष्टान्तत्वम् इति भावः । यथोक्तं स्वयम् एव - विरहेण महाभागा महान् मेऽनुग्रहः कृतः [भ्प् १०.४७.२७] इति । अथवा- पूर्वम् एवार्थं तद्-रस-विमुखीनां महा-पतिव्रतानाम् अपि निन्दया द्रढत्यति क्वेमा इति । इमाः श्री-वृन्दावन-विहारिण्यः श्री-कृष्ण- प्रेयस्यः स्त्रियः क्व । अ-कार-प्रश्लेषेण याश् च वन-चर्यस् तद्-वन- विहारिणीभ्यस् ताभ्यो भिन्नाः । अथ च स्त्रियो व्रतिअस् त्वाम् [भ्प् ५.१८.१९] इत्य् आदि केतुमाल-वर्ष-वर्णन-स्थित-लक्ष्मी-वचन-रीत्या परमात्मनि स्वतः सर्व-पतौ श्री-कृष्णे वैमुख्येन व्यभिचार-दुष्टाः स्त्रियः क्व । महद् एवान्तरम् इति भावः । यतश् चैतास्व् एष सर्व-पुरुषार्थ-शिरोमणि-रूपो रूढ-भावो दृश्यते न तु तास्व् इव तल्-लेशस्याप्य् अभाव इति ।

[103] nanu te muktā mumukṣavaś ca tat-tad-bhāvena śāstra-praśastā eva | bhaktās tv atitamām | tarhi tad-vidhānāṃ katham anyatra vāñchā | tatrāha - kvemāḥ striyo vana-carīr vyabhicāra-duṣṭāḥ kṛṣṇe kva caiṣa paramātmani rūṭha-bhāvaḥ | nanv īśvaro 'nubhajato 'viduṣo 'pi sākṣāc chreyas tanoty agada-rāja ivopayuktaḥ || [BhP 10.47.59] tatra tāsu śrīmad-uddhavasyopakramopasaṃhārādiṣu mahā-bhakter eva spaṣṭatvāt, tāsāṃ śrī-kṛṣṇa-bhajane vyabhicāritvasya sutarāṃ tad-doṣasya ca rāsānte - gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca sarveṣām api dehinām | (page 61) yo 'ntaś carati so 'dhyakṣaḥ krīḍaneneha deha-bhāk || [BhP 10.33.35] ity ādinā nirākṛtatvāt | svayam evādhunāpi paramātmanīti tasyaiva sūcyamānatvāt | durdhiyāṃ mate vā tāsāṃ vyabhicāra-śīlatvasya tu ārya-pathaṃ hitvā [BhP 10.47.61] iti prāpyasyaiva parityāgopapatteḥ svayam eva nirākriyamāṇatvād anyathārthasyāprastāvyatvam iti vakṣyamāṇa evārthaḥ samañjasaḥ | yathā - imā vanacaryaḥ vṛndāvana-vihāriṇyaḥ striyaḥ kṛṣṇe tad-rūpe āśraye kva kāṃ vā bhūmikām adhikṛtya vartante | tayā vyabhicāra-duṣṭā etādṛśa- bhāvotkarṣābhāvena yo vyabhicāro gāḍha-tad-āsakty-abhāvas tena duṣṭā anye bhava-bhī-prabhṛtayo vayaṃ vā tasmin kva kāṃ bhūmikām adhikṛtya vartāmahe | tato mahad evāntaram iti bhāvaḥ | katham ? eṣa śrī-gopa- vadhūṣv etāsu dṛśyamānaḥ paramātmani sarveṣām eva bhajanīyatvena spṛhāspade parameśvare rūḍha-bhāvaḥ udbhūta-mahā-bhāvaḥ samujjṛmbhate | na tv asmāsv iti | tarhi tābhir anubhūyamānasya tāḍśa-bhāva-janakasya śrī-kṛṣṇa-guṇa- viśeṣasyānabhijñā yūyaṃ kathaṃ tad-vāñchayāpi tat prāpsyatha, tatrāha nanv iti | aviduṣo'pi | tatra mamaiva akasmāt svayam atra prasthāpitasya dṛṣṭāntatvam iti bhāvaḥ | yathoktaṃ svayam eva - viraheṇa mahābhāgā mahān me'nugrahaḥ kṛtaḥ [BhP 10.47.27] iti | athavā- pūrvam evārthaṃ tad-rasa-vimukhīnāṃ mahā-pativratānām api nindayā draḍhatyati kvemā iti | imāḥ śrī-vṛndāvana-vihāriṇyaḥ śrī-kṛṣṇa- preyasyaḥ striyaḥ kva | a-kāra-praśleṣeṇa yāś ca vana-caryas tad-vana- vihāriṇībhyas tābhyo bhinnāḥ | atha ca striyo vratias tvām [BhP 5.18.19] ity ādi ketumāla-varṣa-varṇana-sthita-lakṣmī-vacana-rītyā paramātmani svataḥ sarva-patau śrī-kṛṣṇe vaimukhyena vyabhicāra-duṣṭāḥ striyaḥ kva | mahad evāntaram iti bhāvaḥ | yataś caitāsv eṣa sarva-puruṣārtha-śiromaṇi-rūpo rūḍha-bhāvo dṛśyate na tu tāsv iva tal-leśasyāpy abhāva iti |

[१०४] एवं परम-प्रेमवतीष्व् आसुअ तस्य सौदृदम् अपि परम-काष्ठापन्नं भवेत् । यतो भक्त-मात्राणां स्वभावत एव सुहृद् असाव् इत्य् आह नन्व् इति । किं बहुना - नायं श्रियो ऽङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतो ऽन्याः । रासोत्सवे ऽस्य भुज-दण्ड-गृहीत-कण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रज-वल्लभीनाम् ॥ [भ्प् १०.४७.६०] अङ्गे तदीये श्री-वैकुण्ठ-नाथाख्य-श्री-विग्रह-विशेषे परम-प्रेयसी- रूपायाः श्रियो या नितान्त-रतिः प्रगाढः कान्त-भावः तस्या अपि अयं एतावान् प्रसादः सौख्य-प्रकाशो नास्ति । यदि श्रियोऽपि नास्ति तदा नलिनस्य तत्रत्य-दिव्य-स्वर्ण-कमलस्येव गन्धो रूक् कान्तिश् च यासां तादृशीनाम् अपि स्वर्-योषितां वैकुण्ठ-पुराङ्गनानाम् अन्यासां सुतराम् एव नास्ति । ततः कुतोऽन्याः । अन्याः पुनर् दूरतोऽपि निरस्ता इत्य् अर्थः । कासाम् इव कियान् प्रसादो नास्ति, तत्राह रासेति । अस्य श्री-व्रजेन्द्र-नन्दन-रूपस्य । यद्- वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपः [भ्प् १०.१६.३६] इत्य् उक्त-दिशा तस्या अपि स्पृहणीयस्य इत्य् अर्थः । ततो न केवलं विप्रलम्भ एवासाम् ईदृशो भावोत्कर्षः परन्तु सम्भोगेऽपि लक्ष्या अपि स्पृहणीयः । तेन मद्- विधानां का वार्ता इति भावः । भुज-दण्ड-गृहीत-कण्ठ-लब्धाशिषां परमावेशेन गृहीत-कण्ठतया प्राप्त-परम-मनोरथानां रासोत्सवे वः यावान् उदगात् सततं निगूढमन्तः सन्न् अपि प्राकट्यं प्रापेति । अपि यत् स्पृहा श्रीः [भ्प् १०.१५.८] इत्य् अत्र (पगे ६२) लक्ष्मी-स्पर्धामय-वाक्ये व्रज- सुन्दरीणाम् इति सुन्दरी-पद-विन्यासः सौन्दर्यादिकम् अपि तासां तद्वद् अधिकम् इति सूचयति । तच् च युक्तं यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना [भ्प् ५.१८.१२] इति न्यायेन तद्-उत्कर्षत उत्कर्ष-प्राप्तेः । अत्र सर्व-भाव- शिरोमणिना कान्त-भावांशेनैवोभयत्र तारतम्यं दर्शितम् । न तु न च सङ्कर्षणो न श्रीः [भ्प् ११.१४.१५] इत्य् आदाव् इव भक्ति-जायात्वांशाभ्याम् । ततो नान्येन साधारण्यं मन्तव्यम् । श्री-कृष्ण-लक्षण-स्वयं-भगवद्- विषयतया विशेषान्तरं स्वस्त्य् एवेति ज्ञेयम् ।

[104] evaṃ parama-premavatīṣv āsua tasya saudṛdam api parama-kāṣṭhāpannaṃ bhavet | yato bhakta-mātrāṇāṃ svabhāvata eva suhṛd asāv ity āha nanv iti | kiṃ bahunā - nāyaṃ śriyo 'ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto 'nyāḥ | rāsotsave 'sya bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha- labdhāśiṣāṃ ya udagād vraja-vallabhīnām || [BhP 10.47.60] aṅge tadīye śrī-vaikuṇṭha-nāthākhya-śrī-vigraha-viśeṣe parama-preyasī- rūpāyāḥ śriyo yā nitānta-ratiḥ pragāḍhaḥ kānta-bhāvaḥ tasyā api ayaṃ etāvān prasādaḥ saukhya-prakāśo nāsti | yadi śriyo'pi nāsti tadā nalinasya tatratya-divya-svarṇa-kamalasyeva gandho rūk kāntiś ca yāsāṃ tādṛśīnām api svar-yoṣitāṃ vaikuṇṭha-purāṅganānām anyāsāṃ sutarām eva nāsti | tataḥ kuto'nyāḥ | anyāḥ punar dūrato'pi nirastā ity arthaḥ | kāsām iva kiyān prasādo nāsti, tatrāha rāseti | asya śrī-vrajendra-nandana-rūpasya | yad- vāñchayā śrīr lalanācarat tapaḥ [BhP 10.16.36] ity ukta-diśā tasyā api spṛhaṇīyasya ity arthaḥ | tato na kevalaṃ vipralambha evāsām īdṛśo bhāvotkarṣaḥ parantu sambhoge'pi lakṣyā api spṛhaṇīyaḥ | tena mad- vidhānāṃ kā vārtā iti bhāvaḥ | bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha-labdhāśiṣāṃ paramāveśena gṛhīta-kaṇṭhatayā prāpta-parama-manorathānāṃ rāsotsave vaḥ yāvān udagāt satataṃ nigūḍhamantaḥ sann api prākaṭyaṃ prāpeti | api yat spṛhā śrīḥ [BhP 10.15.8] ity atra (page 62) lakṣmī-spardhāmaya-vākye vraja- sundarīṇām iti sundarī-pada-vinyāsaḥ saundaryādikam api tāsāṃ tadvad adhikam iti sūcayati | tac ca yuktaṃ yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā [BhP 5.18.12] iti nyāyena tad-utkarṣata utkarṣa-prāpteḥ | atra sarva-bhāva- śiromaṇinā kānta-bhāvāṃśenaivobhayatra tāratamyaṃ darśitam | na tu na ca saṅkarṣaṇo na śrīḥ [BhP 11.14.15] ity ādāv iva bhakti-jāyātvāṃśābhyām | tato nānyena sādhāraṇyaṃ mantavyam | śrī-kṛṣṇa-lakṣaṇa-svayaṃ-bhagavad- viṣayatayā viśeṣāntaraṃ svasty eveti jñeyam |

[१०५] तस्माद् आस्तां तावद् आसां भाव-च्छवि-लाभाभिलाषः । मम त्व् इदम् एव प्रार्थनीयम् इथ् आह - आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्यां वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्व-जनम् आर्य-पथं च हित्वा भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम् ॥ [भ्प् १०.४७.६१] अयम् अर्थः - मय्य् आसां श्री-कृष्ण-प्रेम-विशेष-च्छवि-स्पर्शोऽपि न सम्भवत्य् एव विजातीय-जन्म-वासनत्वात् । ततश् च साक्षाच् चरण-स्पर्शोऽपि नेति किं वक्तव्यम् । यद्य् एवं तद् आसां चरणस्य यो रेणुस् तस्य स्पर्श- भाग-धेयानां श्री-गुल्म-लतौषधीनां मध्ये किम् अपि यत् किञ्चिद् अनादृत-रूपम् इति स्याम् इति । अहो इत्य् अभिलाष-कृत-हृदयार्तौ । कथम्भूतानाम् इत्य् आह या इति । याः खलु कुल-वधूत्वाद् आपात-विचारेण स्वयं दुस्त्यजं स्वजनम् आर्य-पथं च हित्वा रागातिशयेन लोक-वेद- मर्यादाम् उल्लङ्घ्येत्य् अर्थः । वस्तुतस् तु श्रुतिभिर् विमृग्यां सर्व-श्रुति- समन्वयेन परम-पुरुषार्थ-शिरोमणितया निर्णेयाम् ईदृश-परम- प्रेम-लक्षणां मुकुन्दस्य प्रस्तुतत्वात् श्री-व्रजेन्द्र-नन्दन-रूपस्य पदवीं तदीय-संयोगानन्द-पद्धतिं भेजुर् इति ।

[105] tasmād āstāṃ tāvad āsāṃ bhāva-cchavi-lābhābhilāṣaḥ | mama tv idam eva prārthanīyam ith āha - āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām | yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām || [BhP 10.47.61] ayam arthaḥ - mayy āsāṃ śrī-kṛṣṇa-prema-viśeṣa-cchavi-sparśo'pi na sambhavaty eva vijātīya-janma-vāsanatvāt | tataś ca sākṣāc caraṇa-sparśo'pi neti kiṃ vaktavyam | yady evaṃ tad āsāṃ caraṇasya yo reṇus tasya sparśa- bhāga-dheyānāṃ śrī-gulma-latauṣadhīnāṃ madhye kim api yat kiñcid anādṛta-rūpam iti syām iti | aho ity abhilāṣa-kṛta-hṛdayārtau | kathambhūtānām ity āha yā iti | yāḥ khalu kula-vadhūtvād āpāta-vicāreṇa svayaṃ dustyajaṃ svajanam ārya-pathaṃ ca hitvā rāgātiśayena loka-veda- maryādām ullaṅghyety arthaḥ | vastutas tu śrutibhir vimṛgyāṃ sarva-śruti- samanvayena parama-puruṣārtha-śiromaṇitayā nirṇeyām īdṛśa-parama- prema-lakṣaṇāṃ mukundasya prastutatvāt śrī-vrajendra-nandana-rūpasya padavīṃ tadīya-saṃyogānanda-paddhatiṃ bhejur iti |

[१०६] तद् एवम् आर्य-पथं त्यजाम इति तु तासां भ्रम एवेति भावः । य एव तत्- संयोगानन्दः श्री-प्रभृतीनां परम-दुर्लभ एवेति स्वयम् एव व्यनक्ति । या वै श्रियार्चितम् अजादिभिर् आप्त-कामैर् योगेश्वरैर् अपि यद् आत्मनि रास-गोष्ठ्याम् । कृष्णस्य तद् भगवतश् चरणारविन्दं न्यस्तं स्तनेषु विजहुः परिरभ्य तापम् ॥ [भ्प् १०.४७.६२] या रास-गोष्ठ्यां विराजमानस्य श्री-कृष्णस्य भगवतः परम- माधुर्य-सार-भगवत्ताप्रकाशिनस् तद्-अनिर्वचनीय-माधुर्यक- प्रकृष्टं पदारविन्दं न्यस्तं, तेन स्वयम् अर्पितं परिरभ्य तापं साक्षात् तद्-अप्राप्ति-हेतुकम् आधिं जहुः । तत् तु योगेश्वरैर् भक्ति-योग- प्रवीणैः श्री-शुकादिभिर् अपि आत्मनि मनस्य् एवार्चितम् । यद् वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपः [भ्प् १०.१६.३६] इत्य् उक्त-दिशा श्रियापि यत् प्राप्तुं मनस्य् एवार्चितम् । तच् च सदैवानादित एव न तु कदाचिद् अपि साक्षात् प्राप्तम् । तद्- अश्रवणाद् इति भावः । [१०७] एवं तासाम् एव साक्षान् नमस्कारे कृत-चित्ततया तथाविधं गायन्न् एवासौ पुनर् अपि महा-महिम-स्फूर्तेर् अतिदैन्य-भर-सङ्कुचिततया तत्राप्य् आत्मनोऽनधिकारितां मन्यमानस् तत्-पाद-रेणुम् एव नमस्कुर्वन् तत्रापि दैन्येन तद्-एक-वर्ग-सम्बन्धात् साधारण-व्रज-स्त्रीणाम् एव नमस्करोति वन्दे नन्द-व्रज-स्त्रीणां पाद-रेणुम् अभीक्ष्णशः । यासां हरि-कथोद्गीतं पुनाति भुवन-त्रयम् ॥ [भ्प् १०.४७.६३] उत्तरार्धेन तादृशीनाम् अप्य् आसां साक्षाद् एव पाद-रेणुं वन्दे, तद् एतद् अप्य् अहो अस्माकं (पगे ६३) भाग्यम् अस्तीत्य् एतद् अपि महद् अद्भुतम् इति भावः । अत्रैतद् उक्तं भवति - एते हि यादवाः सर्वे मद्-गणा एव भामिनि । [पद्मप् ६.८९.२२] सर्वदा मत्-प्रिया देवि मत्-तुल्य-गुण-शालिनः ॥ इति पाद्म-कार्तिक-माहात्म्य-दृष्ट-श्री-भगवद्-वाक्यानुसारेण शय्यासनाटनालापे [भ्प् १०.९०.४६] इत्य् आद्य्-अनुसारेण च यादवा एव तावत् स्वयं भगवतः श्री-कृष्ण-देवस्य परम-प्रेष्ठाः । अतः प्रादुर्भावान्तर-भक्तास् तु स्वतो दूरत एव स्थिता । अथ भक्तान्तरेषु यादवेष्व् अपि त्वं तु भागवतेष्व् अहम् [भ्प् ११.१६.२९], त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा [भ्प् ११.११.४९], नोद्धवोऽण्व् अपि मन्-न्यूनः [भ्प् ३.४.३१], न च सङ्कर्षणो न श्रीर् नैवात्मा च यथा भवान् [भ्प् ११.१४.१५] इत्य् आदि काम-कृच्-छ्री-कृष्ण-वाक्यानुसारात् भक्त्य्-अंशेन तु सर्वतोऽप्य् उद्धव एव श्रेयान्, तस्य तु श्री-व्रज-देवीष्व् एवैवं दैन्य- वचनं, न जातु महिषीस्व् अपीति जातान्धस्यापि चाक्ष्षम् एवेदं तासां यशो- राका-चन्द्रमः-सौन्दर्यम् इति ॥ ॥ १०.४७ ॥ श्री-उद्धवः ॥ १०२-१०७ ॥

[106] tad evam ārya-pathaṃ tyajāma iti tu tāsāṃ bhrama eveti bhāvaḥ | ya eva tat- saṃyogānandaḥ śrī-prabhṛtīnāṃ parama-durlabha eveti svayam eva vyanakti | yā vai śriyārcitam ajādibhir āpta-kāmair yogeśvarair api yad ātmani rāsa-goṣṭhyām | kṛṣṇasya tad bhagavataś caraṇāravindaṃ nyastaṃ staneṣu vijahuḥ parirabhya tāpam || [BhP 10.47.62] yā rāsa-goṣṭhyāṃ virājamānasya śrī-kṛṣṇasya bhagavataḥ parama- mādhurya-sāra-bhagavattāprakāśinas tad-anirvacanīya-mādhuryaka- prakṛṣṭaṃ padāravindaṃ nyastaṃ, tena svayam arpitaṃ parirabhya tāpaṃ sākṣāt tad-aprāpti-hetukam ādhiṃ jahuḥ | tat tu yogeśvarair bhakti-yoga- pravīṇaiḥ śrī-śukādibhir api ātmani manasy evārcitam | yad vāñchayā śrīr lalanācarat tapaḥ [BhP 10.16.36] ity ukta-diśā śriyāpi yat prāptuṃ manasy evārcitam | tac ca sadaivānādita eva na tu kadācid api sākṣāt prāptam | tad- aśravaṇād iti bhāvaḥ | [107] evaṃ tāsām eva sākṣān namaskāre kṛta-cittatayā tathāvidhaṃ gāyann evāsau punar api mahā-mahima-sphūrter atidainya-bhara-saṅkucitatayā tatrāpy ātmano'nadhikāritāṃ manyamānas tat-pāda-reṇum eva namaskurvan tatrāpi dainyena tad-eka-varga-sambandhāt sādhāraṇa-vraja-strīṇām eva namaskaroti vande nanda-vraja-strīṇāṃ pāda-reṇum abhīkṣṇaśaḥ | yāsāṃ hari-kathodgītaṃ punāti bhuvana-trayam || [BhP 10.47.63] uttarārdhena tādṛśīnām apy āsāṃ sākṣād eva pāda-reṇuṃ vande, tad etad apy aho asmākaṃ (page 63) bhāgyam astīty etad api mahad adbhutam iti bhāvaḥ | atraitad uktaṃ bhavati - ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini | [PadmaP 6.89.22] sarvadā mat-priyā devi mat-tulya-guṇa-śālinaḥ || iti pādma-kārtika-māhātmya-dṛṣṭa-śrī-bhagavad-vākyānusāreṇa śayyāsanāṭanālāpe [BhP 10.90.46] ity ādy-anusāreṇa ca yādavā eva tāvat svayaṃ bhagavataḥ śrī-kṛṣṇa-devasya parama-preṣṭhāḥ | ataḥ prādurbhāvāntara-bhaktās tu svato dūrata eva sthitā | atha bhaktāntareṣu yādaveṣv api tvaṃ tu bhāgavateṣv aham [BhP 11.16.29], tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā [BhP 11.11.49], noddhavo'ṇv api man-nyūnaḥ [BhP 3.4.31], na ca saṅkarṣaṇo na śrīr naivātmā ca yathā bhavān [BhP 11.14.15] ity ādi kāma-kṛc-chrī-kṛṣṇa-vākyānusārāt bhakty-aṃśena tu sarvato'py uddhava eva śreyān, tasya tu śrī-vraja-devīṣv evaivaṃ dainya- vacanaṃ, na jātu mahiṣīsv apīti jātāndhasyāpi cākṣṣam evedaṃ tāsāṃ yaśo- rākā-candramaḥ-saundaryam iti || || 10.47 || śrī-uddhavaḥ || 102-107 ||

[१०८] तत्र स्वेभ्यः षोडश-सहस्र-सङ्ख्याभ्यः श्री-यदु-देवस्य पत्नीभ्यस् तथाष्टभ्यः पट्ट-महीषिभ्यश् च तासां माहात्म्यं वदन्त्यः परमकाष्ठापन्नतया श्री-राधिका-देव्या आहुः -- न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यम् अप्य् उत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्-पाद-रजः श्रियः । कुच-कुङ्कुम-गन्धाठ्यं मूर्ध्ना वोठुं गदा-भृतः ॥ व्रज-स्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस् तृण-वीरुधः । गावश् चारयतो गोपाः पाद-स्पर्शं महात्मनः ॥ [भ्प् १०.८३.४१-४३] हे साध्वि, साम्राज्यादिकं न कामयामहे । तत्र साम्राज्यं सार्वभौमं पदम् । स्वाराज्यं ऐन्द्रं पदं भोज्यं तद्-उभय-भोग-भाक्त्वम् । भुनक्तीति भुक् तस्य भाव इति । विविधं राजत इति विराट् तस्य भावो वैराज्यम् । अणिमादि-सिद्धि-भाक्त्वम् इत्य् अर्थः । पारमेष्ट्यं ब्रह्म- पदम् । आनन्त्यं ये ते शतम् [तैत्तु २.८.२] इत्य् आदि-श्रुति-रीत्या मनुष्यानन्दम् आरभ्य शत-शत-गुणितत्वेन प्राजापत्यस्य गणनायाः परां काष्ठां दर्शयित्वा पर-ब्रह्मणि तु यतो वाचो निवर्तन्ते [तैत्तु २.४.१] इत्य् अनेन यदानन्दस्यानन्त्यं दर्शितं तद् अपीत्य् अर्थः । किं बहुना, हरेः श्री-पतेः पदं सामीप्यादिकम् अपि यत् तद् एतद् अपि न कामयामहे । नाधीनं कर्तुम् इच्छाम इत्य् अर्थः । तर्हि किम् अधिकं लब्धं कामयध्वे ? न, तत्राहुः - एतस्यास्मत्-पतित्वेन सर्व-विज्ञातस्य गदा-भृतः श्रीमत्-पादरज एव तावन् मूर्ध्ना वोड्ध्रुं कामयामहे । तत्रापि यत् श्रियः कुच-कुङ्कुम-गन्धेनाढ्यं तद्- गन्धेन प्राप्त-सम्पद्-विशेषं तत् पुनर् अधिकं कामयामह इत्य् अर्थः । ननु, श्रीपतेर् एव पदं श्री-कुङ्कुम-गन्धाढ्यं [वृ. हेरे अद्द्स्: तत्- सामीप्याद् इत्य् आगात् तत् तु भवत्यस् त्यक्तवत्य एव । यदि च श्रीर् अत्र रुकुम्ण्य् अभिप्रेयते तर्हि तत् तु भवतीनां प्राप्तम् एव । तस्मात् तत्-तद्- विलक्षणाया एव श्रियः कुच-कुङ्कुम-गन्धाढ्यम् । वृ. अद्दितिओन् एन्द्स्.] तत् स्याद् इति गम्यते । ततस् तद्-अवबोधनाय पुनर् विशिष्यताम् । तत्राहुः व्रज- स्त्रिय इति । पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय [भ्प् १०.२१.१७] इत्य् आदि स्व-वाक्याद्य्- अनुसारेण व्रज-स्त्र्य्-आदयो यद् वाञ्छन्ति ववाञ्छुर् इत्य् अर्थः । वर्तमान- प्रयोगेण तत्-तद्-अविच्छेद उत्प्रेक्ष्यते । अत्र पुलिन्द्य्-आदि-निर्देशस् तु स्वेषाम् अपि तत्-प्राप्ति-योग्यता-विवक्षया । तृण-वीरुधो (पगे ६४) दूर्वाद्याः । आसां तादृग्-अनुभवश् च तत्-कुच-कुङ्कुम-सौरभ-वासितत्वाविच्छिन्न-तत्- पादप-भावाद् एवेति भावः । गावो गाः । चारयतश् चारयन्तः । गोपा इत्य् अन्ते निर्देशस् तु केषांचित् प्रिय-नर्म-सखादीनां तद्-अनुमोदकारित्वेऽपि पुरुषत्वात् तत्रायोग्यता-विवक्षया । अयं भावः - श्रीत्वेन प्रसिद्धायाः श्रियस् तत्र कामनैव श्रूयते, न तु सङ्गतिः । यद्-वाञ्छया श्रीर् [भ्प् १०.१६.३६] इति नाग-पत्नीनां, या वै श्रियार्चितम् [भ्प् १०.४७.६२] इत्य् उद्धवस्याप्य् उक्तेः । न च रुक्मिणीत्वेन प्रसिद्धाया श्रियस् तत्र सङ्गतिः । काल-देशयोर् अन्यतमत्वात् । न च व्रज-स्त्रीणां श्री-सम्बन्ध-लालसा युक्ता - नायं श्रियोऽङ्ग [भ्प् १०.४७.६०] इत्य्-आदिना ततोऽपि परमाधिक्य-श्रवणात् । तस्माद् रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने इति मात्स्यानुसारेण रुक्मिण्या सह पठिता । शास्त्र-दृष्ट्या तूपदेशो वाम-देवाद् [व्स्. १.१.३०] इति न्याय-रीत्या महेन्द्रेण परमेश्वर इव दुर्गयाप्य् अहंग्रहोपासना- शास्त्र-दृष्ट्या स्वाभेदेनोपदिष्टा । श्री-राधा तु सर्वतः पूर्णा तल्- लक्ष्मीः । तथा देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका इत्य् आदि बृहद्-गौतमीयानुसारेण, राधया माधवो देवो माधवेनैव राधिका इत्य् आदि ऋक्-परिशिष्टानुसारेण च तासु राधात्वेन प्रसिद्धा सर्वतो विलक्षणा या श्रीर् विराजते ताम् उद्दिश्यैव तासां तद् इदं वाक्यम् । यथा च - अनयाराधितो नूनं भगवान् [भ्प् १०.३०.२८] इत्यादि । अप्य् एणपत्न्य्-उपगत [भ्प् १०.३०.११] इत्य्-आदि-द्वयं च । ततश् च तासां यथा तत्र स्पृहास्पन्दता तथास्माकं चेति । तद् एवं तादृश-प्रेम-स्फूर्तिमय-तद्-गन्धाढ्यतायाः सम्प्रत्य् अप्य् अस्मासु प्रकाशः स्याद् इति दर्शितम् । न केवलं तादृशं तद्-रज एव वाञ्छन्ति अपि तु तादृश-पाद-स्पर्शम् च । अतो वयम् अपि तं कामयामह इत्य् अर्थः । यद् वा तद्-रजस एव विशेषणं पाद-स्पर्शम् इति । तद्-अव्यभिचारि- फलत्वाद् अभिन्नम् एवेत्य् अर्थः । एतस्य तत्र कीदृशस्य ? महान् सर्वत्रत्याद् अपि स्वभावाद् उत्तम आत्मा सौन्दर्यादि-प्रकाश-मयः स्वभावो यस्य तादृशस्य तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् [भ्प् १०.३३.६] इति श्री-शुकोक्तेः ॥ ॥ १०.८३ ॥ श्री-महिष्यो द्रौपदीम् ॥ १०८ ॥ (पगे ६५)

[108] tatra svebhyaḥ ṣoḍaśa-sahasra-saṅkhyābhyaḥ śrī-yadu-devasya patnībhyas tathāṣṭabhyaḥ paṭṭa-mahīṣibhyaś ca tāsāṃ māhātmyaṃ vadantyaḥ paramakāṣṭhāpannatayā śrī-rādhikā-devyā āhuḥ -- na vayaṃ sādhvi sāmrājyaṃ svārājyaṃ bhaujyam apy uta | vairājyaṃ pārameṣṭhyaṃ ca ānantyaṃ vā hareḥ padam || kāmayāmaha etasya śrīmat-pāda-rajaḥ śriyaḥ | kuca-kuṅkuma-gandhāṭhyaṃ mūrdhnā voṭhuṃ gadā-bhṛtaḥ || vraja-striyo yad vāñchanti pulindyas tṛṇa-vīrudhaḥ | gāvaś cārayato gopāḥ pāda-sparśaṃ mahātmanaḥ || [BhP 10.83.41-43] he sādhvi, sāmrājyādikaṃ na kāmayāmahe | tatra sāmrājyaṃ sārvabhaumaṃ padam | svārājyaṃ aindraṃ padaṃ bhojyaṃ tad-ubhaya-bhoga-bhāktvam | bhunaktīti bhuk tasya bhāva iti | vividhaṃ rājata iti virāṭ tasya bhāvo vairājyam | aṇimādi-siddhi-bhāktvam ity arthaḥ | pārameṣṭyaṃ brahma- padam | ānantyaṃ ye te śatam [TaittU 2.8.2] ity ādi-śruti-rītyā manuṣyānandam ārabhya śata-śata-guṇitatvena prājāpatyasya gaṇanāyāḥ parāṃ kāṣṭhāṃ darśayitvā para-brahmaṇi tu yato vāco nivartante [TaittU 2.4.1] ity anena yadānandasyānantyaṃ darśitaṃ tad apīty arthaḥ | kiṃ bahunā, hareḥ śrī-pateḥ padaṃ sāmīpyādikam api yat tad etad api na kāmayāmahe | nādhīnaṃ kartum icchāma ity arthaḥ | tarhi kim adhikaṃ labdhaṃ kāmayadhve ? na, tatrāhuḥ - etasyāsmat-patitvena sarva-vijñātasya gadā-bhṛtaḥ śrīmat-pādaraja eva tāvan mūrdhnā voḍdhruṃ kāmayāmahe | tatrāpi yat śriyaḥ kuca-kuṅkuma-gandhenāḍhyaṃ tad- gandhena prāpta-sampad-viśeṣaṃ tat punar adhikaṃ kāmayāmaha ity arthaḥ | nanu, śrīpater eva padaṃ śrī-kuṅkuma-gandhāḍhyaṃ [Vṛ. here adds: tat- sāmīpyād ity āgāt tat tu bhavatyas tyaktavatya eva | yadi ca śrīr atra rukumṇy abhipreyate tarhi tat tu bhavatīnāṃ prāptam eva | tasmāt tat-tad- vilakṣaṇāyā eva śriyaḥ kuca-kuṅkuma-gandhāḍhyam | Vṛ. addition ends.] tat syād iti gamyate | tatas tad-avabodhanāya punar viśiṣyatām | tatrāhuḥ vraja- striya iti | pūrṇāḥ pulindya urugāya [Bhp 10.21.17] ity ādi sva-vākyādy- anusāreṇa vraja-stry-ādayo yad vāñchanti vavāñchur ity arthaḥ | vartamāna- prayogeṇa tat-tad-aviccheda utprekṣyate | atra pulindy-ādi-nirdeśas tu sveṣām api tat-prāpti-yogyatā-vivakṣayā | tṛṇa-vīrudho (page 64) dūrvādyāḥ | āsāṃ tādṛg-anubhavaś ca tat-kuca-kuṅkuma-saurabha-vāsitatvāvicchinna-tat- pādapa-bhāvād eveti bhāvaḥ | gāvo gāḥ | cārayataś cārayantaḥ | gopā ity ante nirdeśas tu keṣāṃcit priya-narma-sakhādīnāṃ tad-anumodakāritve'pi puruṣatvāt tatrāyogyatā-vivakṣayā | ayaṃ bhāvaḥ - śrītvena prasiddhāyāḥ śriyas tatra kāmanaiva śrūyate, na tu saṅgatiḥ | yad-vāñchayā śrīr [BhP 10.16.36] iti nāga-patnīnāṃ, yā vai śriyārcitam [BhP 10.47.62] ity uddhavasyāpy ukteḥ | na ca rukmiṇītvena prasiddhāyā śriyas tatra saṅgatiḥ | kāla-deśayor anyatamatvāt | na ca vraja-strīṇāṃ śrī-sambandha-lālasā yuktā - nāyaṃ śriyo'ṅga [BhP 10.47.60] ity-ādinā tato'pi paramādhikya-śravaṇāt | tasmād rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛndāvane vane iti mātsyānusāreṇa rukmiṇyā saha paṭhitā | śāstra-dṛṣṭyā tūpadeśo vāma-devād [Vs. 1.1.30] iti nyāya-rītyā mahendreṇa parameśvara iva durgayāpy ahaṃgrahopāsanā- śāstra-dṛṣṭyā svābhedenopadiṣṭā | śrī-rādhā tu sarvataḥ pūrṇā tal- lakṣmīḥ | tathā devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā ity ādi bṛhad-gautamīyānusāreṇa, rādhayā mādhavo devo mādhavenaiva rādhikā ity ādi ṛk-pariśiṣṭānusāreṇa ca tāsu rādhātvena prasiddhā sarvato vilakṣaṇā yā śrīr virājate tām uddiśyaiva tāsāṃ tad idaṃ vākyam | yathā ca - anayārādhito nūnaṃ bhagavān [BhP 10.30.28] ityādi | apy eṇapatny-upagata [BhP 10.30.11] ity-ādi-dvayaṃ ca | tataś ca tāsāṃ yathā tatra spṛhāspandatā tathāsmākaṃ ceti | tad evaṃ tādṛśa-prema-sphūrtimaya-tad-gandhāḍhyatāyāḥ sampraty apy asmāsu prakāśaḥ syād iti darśitam | na kevalaṃ tādṛśaṃ tad-raja eva vāñchanti api tu tādṛśa-pāda-sparśam ca | ato vayam api taṃ kāmayāmaha ity arthaḥ | yad vā tad-rajasa eva viśeṣaṇaṃ pāda-sparśam iti | tad-avyabhicāri- phalatvād abhinnam evety arthaḥ | etasya tatra kīdṛśasya ? mahān sarvatratyād api svabhāvād uttama ātmā saundaryādi-prakāśa-mayaḥ svabhāvo yasya tādṛśasya tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān [BhP 10.33.6] iti śrī-śukokteḥ || || 10.83 || śrī-mahiṣyo draupadīm || 108 || (page 65)