Sections 285–297

[२८५] अथ तासु सामान्यासु सैरिन्ध्री मुख्या । सर्वत्र ख्यातत्वात् । स्वकीयासु पट्ट-महिषीषु श्री-रुक्मिणी-सत्यभामे मुख्ये । यथा श्री-हरि-वंशे- कुटुम्बस्येश्वरी यासीद् रुक्मिणी भीष्मकात्मजा । सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां सौभाग्ये चाधिकाभवत् ॥ अथ श्री-व्रज-देवीषु मुख्या भविष्योत्तरोक्ताः - गोपाली पालिका धन्या विशाखा ध्यान-निष्ठिका । राधानुराधा सोमाभा तारका दशमी तथा ॥ इति । दशम्य् अपि तारका-नाम्नीत्य् अर्थः । स्कान्दे प्रह्लाद-संहितायां तु ललिता शैव्या पद्मा चतस्रोऽन्याः । अन्यत्र चन्द्रावली च श्रूयते । सा चात्रार्थ- साम्यात् सोमाभैवानुमेया । कार्त्स्न्येन तु प्रमदा-शत-कोटिभिर् आकुलिता इत्य् आगमोपदेशः । एतास्व् अपि श्री-राधिकैव मुख्या । सैव रासोत्सवे श्री- कृष्णेन परम-प्रेम्णान्तर्धापितेति श्री-कृष्ण-सन्दर्भे सन्दर्शितम् अस्ति । प्रसिद्धा च तथा सैव सर्वत्रेति । अतः श्रैष्ठ्य-चिह्नेन गोपाल-तपन्य्- उक्ता गान्धर्विकैव सेत्य् अनुमेया । अथ ताः श्री-कृष्ण-वल्लभास् त्रिधा दृश्यन्ते मुग्धा मध्या प्रगल्भा इति । तादृश्यं च नव-यौवन-स्पष्ट-यौवन-सम्यग्-यौवनैर् वयो-भेदैस् तत्- तच्-चेष्टाभिश् च । सम्यग्-यौवनं च प्राप्त-षोडश-वर्षत्वम् एव नाधिकम् कन्याभिर् द्व्य्-अष्ट-वर्षाभिः इति गौतमीय-तन्त्रात् । तथा स्वभाव-भेदेन धीरा अधीरा मिश्र-गुणाश् चेति पुनस् त्रिधावगन्तव्याः । प्रेम-तारतम्येन श्रेष्ठाः समाः लघव इति च । अथ ता लीलावस्था-भेदेनैकैका । अभिसारिका वासक-सज्जोत्कण्ठिता खण्डिता विप्रलब्धा (पगे १२३) कलहान्तरिता प्रोषित-भर्तृका स्वाधीन-भर्तृका इत्य् अष्टौ नामानि भजन्ति । तथा परस्परं भावानां सादृश्य-किञ्चित्- सादृश्यास्फुट-सादृश्यानि । विरोधित्वं चैतद् भेद-चतुष्टयात् पुनश् चत्वारि सखी सुहृत् तटस्था प्रातिपक्षिकी चेति । भाव-भेदाश् च स्थायि- निरूपणे ज्ञेयाः । तत्र सखी यथा अप्य् एण-पत्नी [भ्प् १०.३३.११] इत्य् आदि द्वये पुरतो दर्शनीया । अत्र हि तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिम् इति स्वीय-तद्- दिदृक्षा-द्योतनात् । सखीति तद्-दर्शन-सुखोपभोग-सौभाग्य-भागिता- साम्येन तस्यां सख्यारोपणात् कान्तेति कृष्ण-सङ्गिन्याः सौभाग्यातिशयस्य चानुमोदनात् सख्यम् एव स्पष्टम् । अतएव तल्-लीलानुमोदनम् अपि बाहुं प्रियांसा- [भ्प् १०.३०.१२] इत्य् आदिना । सुहृद् यथा - अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतोऽयम् अनयद् रहः ॥ [भ्प् १०.३०.२८] अस्याश् च तद्-भाग्य-मात्र-प्रशंसनात् व्यक्तं सौहृद्यम् ।

[285] atha tāsu sāmānyāsu sairindhrī mukhyā | sarvatra khyātatvāt | svakīyāsu paṭṭa-mahiṣīṣu śrī-rukmiṇī-satyabhāme mukhye | yathā śrī-hari-vaṃśe- kuṭumbasyeśvarī yāsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā | satyabhāmottamā strīṇāṃ saubhāgye cādhikābhavat || atha śrī-vraja-devīṣu mukhyā bhaviṣyottaroktāḥ - gopālī pālikā dhanyā viśākhā dhyāna-niṣṭhikā | rādhānurādhā somābhā tārakā daśamī tathā || iti | daśamy api tārakā-nāmnīty arthaḥ | skānde prahlāda-saṃhitāyāṃ tu lalitā śaivyā padmā catasro'nyāḥ | anyatra candrāvalī ca śrūyate | sā cātrārtha- sāmyāt somābhaivānumeyā | kārtsnyena tu pramadā-śata-koṭibhir ākulitā ity āgamopadeśaḥ | etāsv api śrī-rādhikaiva mukhyā | saiva rāsotsave śrī- kṛṣṇena parama-premṇāntardhāpiteti śrī-kṛṣṇa-sandarbhe sandarśitam asti | prasiddhā ca tathā saiva sarvatreti | ataḥ śraiṣṭhya-cihnena gopāla-tapany- uktā gāndharvikaiva sety anumeyā | atha tāḥ śrī-kṛṣṇa-vallabhās tridhā dṛśyante mugdhā madhyā pragalbhā iti | tādṛśyaṃ ca nava-yauvana-spaṣṭa-yauvana-samyag-yauvanair vayo-bhedais tat- tac-ceṣṭābhiś ca | samyag-yauvanaṃ ca prāpta-ṣoḍaśa-varṣatvam eva nādhikam kanyābhir dvy-aṣṭa-varṣābhiḥ iti gautamīya-tantrāt | tathā svabhāva-bhedena dhīrā adhīrā miśra-guṇāś ceti punas tridhāvagantavyāḥ | prema-tāratamyena śreṣṭhāḥ samāḥ laghava iti ca | atha tā līlāvasthā-bhedenaikaikā | abhisārikā vāsaka-sajjotkaṇṭhitā khaṇḍitā vipralabdhā (page 123) kalahāntaritā proṣita-bhartṛkā svādhīna-bhartṛkā ity aṣṭau nāmāni bhajanti | tathā parasparaṃ bhāvānāṃ sādṛśya-kiñcit- sādṛśyāsphuṭa-sādṛśyāni | virodhitvaṃ caitad bheda-catuṣṭayāt punaś catvāri sakhī suhṛt taṭasthā prātipakṣikī ceti | bhāva-bhedāś ca sthāyi- nirūpaṇe jñeyāḥ | tatra sakhī yathā apy eṇa-patnī [BhP 10.33.11] ity ādi dvaye purato darśanīyā | atra hi tanvan dṛśāṃ sakhi sunirvṛtim iti svīya-tad- didṛkṣā-dyotanāt | sakhīti tad-darśana-sukhopabhoga-saubhāgya-bhāgitā- sāmyena tasyāṃ sakhyāropaṇāt kānteti kṛṣṇa-saṅginyāḥ saubhāgyātiśayasya cānumodanāt sakhyam eva spaṣṭam | ataeva tal-līlānumodanam api bāhuṃ priyāṃsā- [BhP 10.30.12] ity ādinā | suhṛd yathā - anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ | yan no vihāya govindaḥ prīto'yam anayad rahaḥ || [BhP 10.30.28] asyāś ca tad-bhāgya-mātra-praśaṃsanāt vyaktaṃ sauhṛdyam |

[२८६] तटस्था यथा - पृच्छतेमा लता बाहून् अप्य् आश्लिष्टा वनस्पतेः । नूनं तत्करज-स्पृष्टा बिभ्रत्य् उत्पुलकान्य् अहो ॥ [भ्प् १०.३०.१३] अत्र सखी-वचनं श्रुत्वापि ततौदासीन्यात् ताटस्थ्यम् एव व्यक्तम् । एवम् अनयाराधितो नूनम् इति सुहृद्-वाक्यानन्तरम् अपि धन्या अहो अमी आल्यः [भ्प् १०.३०.२९] इत्य्-आदि-वाक्ये च । [२८७] अथ प्रातिपक्षिका यथा- अस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् । यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्ते ऽच्युताधरम् ॥ [भ्प् १०.३०.३०] अथ प्रकट एव मत्सर इति ताभ्यो विलक्षणत्वम् । तथैव श्री- हरिवंशादौ पारिजात-हरणे श्री-रुक्मिणीं प्रति सत्यभामायाः । स्पष्टम् । ॥ १०.३० ॥ श्री-शुकः ॥ २८५-२८७ ॥

[286] taṭasthā yathā - pṛcchatemā latā bāhūn apy āśliṣṭā vanaspateḥ | nūnaṃ tatkaraja-spṛṣṭā bibhraty utpulakāny aho || [BhP 10.30.13] atra sakhī-vacanaṃ śrutvāpi tataudāsīnyāt tāṭasthyam eva vyaktam | evam anayārādhito nūnam iti suhṛd-vākyānantaram api dhanyā aho amī ālyaḥ [BhP 10.30.29] ity-ādi-vākye ca | [287] atha prātipakṣikā yathā- asyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat | yaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhuṅkte 'cyutādharam || [BhP 10.30.30] atha prakaṭa eva matsara iti tābhyo vilakṣaṇatvam | tathaiva śrī- harivaṃśādau pārijāta-haraṇe śrī-rukmiṇīṃ prati satyabhāmāyāḥ | spaṣṭam | || 10.30 || śrī-śukaḥ || 285-287 ||

[२८८] अत्र विचार्यते । ननु भगवद्-भक्तेषु परस्परं प्रतिपक्षित्वम् असम्भवम् अहृद्यं च । तथा तासां तत् सौभग-मदम् [भ्प् १०.२९.४८] इत्य् आदौ तद्-ईर्षामदमानादि-दूरीचिकीर्षां श्री-भगवतोऽपि दृश्यते । तथा श्रीमता मुनिना स्वयम् अपि ताभिस् तत्र दौरात्म्य-शब्दः प्रयुक्तोऽस्तीति । तत्रोच्यते सर्वैव हि श्री-भगवतः क्रीडा प्रीति-पोषायैव प्रवर्तते । भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्-परो भवेत् [भ्प् १०.३३.३६] इत्य् आदि । श्रुत्वापीत्य् अर्थः । तत्र शृङ्गार-क्रीडायाश् चास्याः स्वभावोऽयं यत् खल्व् ईर्षा-मद-मानादि-लक्षण- (पगे १२४) तत्-तद्-भाव-वैचित्री-परिकरतयैव रसं पुष्णाति । यत एव तादृशतयैव कविभिर् वर्ण्यते । श्री-भगवता च स्व=लीलायाम् अङ्गीक्रियते । स्वस्मिन्न् अपि दक्षिणानुकूल-शठ-धृष्टतेति चतुर्भेद-नायकत्वं यथा-स्थानं व्यज्यते । तस्मात् तल्-लीला-शक्तिर् एव तासु तत्-तद्-भावं दधाति । तं च भावानुरूपेणैवेति दर्शितम् । अतएव यदा सर्वासाम् एव तद्-विरहो भवति तदा दैन्यनैक-जातीय- भावत्वापत्त्या सर्वत्र सख्यम् एवाभिव्यज्यते । यथा- अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गे गोप्यो ऽविदूरतः । ददृशुः प्रियविश्लेषान् मोहितां दुःखितां सखीम् ॥ [भ्प् १०.३०.४१] इत्य् अत्र तस्यां पूर्वासाम् एव सखीत्व-व्यञ्जना । विरह-लीला च तासां झटिति श्री-कृष्ण-विषयक-तृष्णातिशय-वर्धनार्थैव । नागर-चूडामणीन्द्राय श्री-कृष्णाय च तासां तद्-वृद्धिर् अथ्यर्थं रोचते । यथोक्तं नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् [भ्प् १०.३२.१०] इत्य् आदिना । तस्मान् मध्ये विरहोऽपि भवति । तदा श्री-कृष्णस्य मद-मानादि-विनोदम् अतिक्रम्यापि तद्- अध्यवसायः स्यात् । ततो मद-मानयोः प्रशमाय स्व-विषयक- तृष्णातिशय-रूप-प्रसादाय चेति तासां तत् सौभगेत्य् अत्रार्थः । सर्व- समुदित-रास-लीलार्थं मदस्य प्रशमाय मानस्य च प्रसादाय प्रसादनायेत्य् अर्थो वा । ततस् तद्-वर्धनेच्छाप्य् आनुषङ्गीति समानम् । अथ जाते च विरहे दैन्येनैव तासां तत्र दौरात्म्य-बुद्धिः । न तु वस्तुत एव तद्-दौरात्म्यं प्रेमैक-विलास-रूपत्वात् । श्री-मुनीन्द्रोऽपि तद्- भावानुसारित्वेनैव तद्-वाक्यम् अनुवदति तया कथित्म् आकर्ण्य [भ्प् १०.३०.४२] इत्य् आदि । स्वयं तु पूर्वं तस्मिंस् तदीये मदे दोषं प्रत्याख्यातवान् अस्ति । यथा- रेमे तया चात्मरत आत्मारामो ऽप्य् अखण्डितः । कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम् ॥ [भ्प् १०.३०.३५] स्वात्म-रतः स्वतस् तुष्टोऽपि आत्मरामः स्व-क्रीडोऽपि अखण्डितः । तस्यां सततासक्तः सन् रेमे । तादृशश् चेत् किम् इति तद्-आसक्तो बभूव, तथा रेमे च । अत आह तया इत्थम्भूत-गुणो हरिः [भ्प् १.७.१०] इतिवत् तथा-भूत-गुणतया तदीय-प्रेम-सर्वस्व-सार-रूपयेत्य् अर्थः । अतस् तस्यान्येन तादृशत्वासम्भवात् प्रेम-विशेष एवासौ स्फुरति न तु कामः । स च प्रेम-विशेष ईदृश-प्रबलः यत् कामिवद् एव दैन्यादिकं तयोः प्रकटीभवतीत्य् आह कामिताम् इति । मद-मानाद्य्-आत्मके कामिनीनां प्रेम्णि कामिनां यद् दैन्यं लोक-प्रसिद्धं तद् एव स्व-द्वारा तत्-प्रेम- विशेष-पारवेश्येन दर्शयन् प्रकटयन् रेमे । यद् वा ययैव लीलया स्वयम् एव तुच्छीभूताः सर्वेऽप्य् अन्ये नागरं-मन्या इत्य् आह कामिनाम् इति । स्व- लीला-महिम्ना कामिनां प्राकृतानां दैन्यं रस-सम्पत्ति-हीनत्वं स्त्रीणां च प्राकृतानां तं विनान्यस्य भजनेन दुरात्मतां दुष्ट-भावतां दर्शयन्न् इति दर्शयद् विधु-पराजयं रसावक्तुं उल्लसति धूत-लाञ्छनम् इतिवत् । ॥ १०.३० ॥ श्री-शुकः ॥ २८८ ॥ (पगे १२५)

[288] atra vicāryate | nanu bhagavad-bhakteṣu parasparaṃ pratipakṣitvam asambhavam ahṛdyaṃ ca | tathā tāsāṃ tat saubhaga-madam [BhP 10.29.48] ity ādau tad-īrṣāmadamānādi-dūrīcikīrṣāṃ śrī-bhagavato'pi dṛśyate | tathā śrīmatā muninā svayam api tābhis tatra daurātmya-śabdaḥ prayukto'stīti | tatrocyate sarvaiva hi śrī-bhagavataḥ krīḍā prīti-poṣāyaiva pravartate | bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tat-paro bhavet [BhP 10.33.36] ity ādi | śrutvāpīty arthaḥ | tatra śṛṅgāra-krīḍāyāś cāsyāḥ svabhāvo'yaṃ yat khalv īrṣā-mada-mānādi-lakṣaṇa- (page 124) tat-tad-bhāva-vaicitrī-parikaratayaiva rasaṃ puṣṇāti | yata eva tādṛśatayaiva kavibhir varṇyate | śrī-bhagavatā ca sva=līlāyām aṅgīkriyate | svasminn api dakṣiṇānukūla-śaṭha-dhṛṣṭateti caturbheda-nāyakatvaṃ yathā-sthānaṃ vyajyate | tasmāt tal-līlā-śaktir eva tāsu tat-tad-bhāvaṃ dadhāti | taṃ ca bhāvānurūpeṇaiveti darśitam | ataeva yadā sarvāsām eva tad-viraho bhavati tadā dainyanaika-jātīya- bhāvatvāpattyā sarvatra sakhyam evābhivyajyate | yathā- anvicchantyo bhagavato mārge gopyo 'vidūrataḥ | dadṛśuḥ priyaviśleṣān mohitāṃ duḥkhitāṃ sakhīm || [BhP 10.30.41] ity atra tasyāṃ pūrvāsām eva sakhītva-vyañjanā | viraha-līlā ca tāsāṃ jhaṭiti śrī-kṛṣṇa-viṣayaka-tṛṣṇātiśaya-vardhanārthaiva | nāgara-cūḍāmaṇīndrāya śrī-kṛṣṇāya ca tāsāṃ tad-vṛddhir athyarthaṃ rocate | yathoktaṃ nāhaṃ tu sakhyo bhajato'pi jantūn [BhP 10.32.10] ity ādinā | tasmān madhye viraho'pi bhavati | tadā śrī-kṛṣṇasya mada-mānādi-vinodam atikramyāpi tad- adhyavasāyaḥ syāt | tato mada-mānayoḥ praśamāya sva-viṣayaka- tṛṣṇātiśaya-rūpa-prasādāya ceti tāsāṃ tat saubhagety atrārthaḥ | sarva- samudita-rāsa-līlārthaṃ madasya praśamāya mānasya ca prasādāya prasādanāyety artho vā | tatas tad-vardhanecchāpy ānuṣaṅgīti samānam | atha jāte ca virahe dainyenaiva tāsāṃ tatra daurātmya-buddhiḥ | na tu vastuta eva tad-daurātmyaṃ premaika-vilāsa-rūpatvāt | śrī-munīndro'pi tad- bhāvānusāritvenaiva tad-vākyam anuvadati tayā kathitm ākarṇya [BhP 10.30.42] ity ādi | svayaṃ tu pūrvaṃ tasmiṃs tadīye made doṣaṃ pratyākhyātavān asti | yathā- reme tayā cātmarata ātmārāmo 'py akhaṇḍitaḥ | kāmināṃ darśayan dainyaṃ strīṇāṃ caiva durātmatām || [BhP 10.30.35] svātma-rataḥ svatas tuṣṭo'pi ātmarāmaḥ sva-krīḍo'pi akhaṇḍitaḥ | tasyāṃ satatāsaktaḥ san reme | tādṛśaś cet kim iti tad-āsakto babhūva, tathā reme ca | ata āha tayā itthambhūta-guṇo hariḥ [BhP 1.7.10] itivat tathā-bhūta-guṇatayā tadīya-prema-sarvasva-sāra-rūpayety arthaḥ | atas tasyānyena tādṛśatvāsambhavāt prema-viśeṣa evāsau sphurati na tu kāmaḥ | sa ca prema-viśeṣa īdṛśa-prabalaḥ yat kāmivad eva dainyādikaṃ tayoḥ prakaṭībhavatīty āha kāmitām iti | mada-mānādy-ātmake kāminīnāṃ premṇi kāmināṃ yad dainyaṃ loka-prasiddhaṃ tad eva sva-dvārā tat-prema- viśeṣa-pāraveśyena darśayan prakaṭayan reme | yad vā yayaiva līlayā svayam eva tucchībhūtāḥ sarve'py anye nāgaraṃ-manyā ity āha kāminām iti | sva- līlā-mahimnā kāmināṃ prākṛtānāṃ dainyaṃ rasa-sampatti-hīnatvaṃ strīṇāṃ ca prākṛtānāṃ taṃ vinānyasya bhajanena durātmatāṃ duṣṭa-bhāvatāṃ darśayann iti darśayad vidhu-parājayaṃ rasāvaktuṃ ullasati dhūta-lāñchanam itivat | || 10.30 || śrī-śukaḥ || 288 || (page 125)

[२८९] इत्य् आलम्बनो व्याख्यातः । अथोद्दीपनेषु गुणाः । नारी-मोहन-शीलत्वम् । अवयव-वर्ण-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्द-सल्-लक्षण-नव-यौवनानां कमनीयता । नित्य-नूतनत्वम् अभिव्यक्त-भावत्वं प्रेम-वश्यत्वं सौबुद्ध्य-सत्-प्रतिभादयश् च । तत्र नारी-मोहन-शीलत्वादिकं, यथा- कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलम् [भ्प् १०.२१.१२] इति । स्पष्टम् । ॥ १०.२१ ॥ श्री-व्रज-देव्यः ॥ २८९ ॥

[289] ity ālambano vyākhyātaḥ | athoddīpaneṣu guṇāḥ | nārī-mohana-śīlatvam | avayava-varṇa-rasa-gandha-sparśa-śabda-sal-lakṣaṇa-nava-yauvanānāṃ kamanīyatā | nitya-nūtanatvam abhivyakta-bhāvatvaṃ prema-vaśyatvaṃ saubuddhya-sat-pratibhādayaś ca | tatra nārī-mohana-śīlatvādikaṃ, yathā- kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlam [BhP 10.21.12] iti | spaṣṭam | || 10.21 || śrī-vraja-devyaḥ || 289 ||

[२९०] नित्य-नूतनं च यद्यप्य् असौ पार्श्व-गतः [भ्प् १.११.३४] इत्य् आदौ दृष्टम् । अथाभिव्यक्त-भावत्वम् । तत्र पूर्व-रागे- शरद्-उदाशये साधु-जात-सत्-सरसिजोदरे श्री-मुषा दृषा । सुरत-नाथ ते ऽशुल्क-दासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः ॥ [भ्प् १०.३१.२] हे दृशैव सुरत-याचक तत्रापि हे कात्यायन्य्-अर्चनान्ते वर-प्रद, तत्राइ भाव-विशेष-दर्शितया दृशा कृत्वैवाशुल्क-दासिका-तुल्यत्वं प्राप्तास् तयैव पुनर् निघ्नतस् तव न किं वधः स्त्री-हत्यापि न भवति । दृशस् तादृशत्वे महा-मोहन-चौरत्वं दर्शयति । शरद्-उदाशय इत्य् आदि । तत्र मोहनत्वं द्विविधं-स्वरूप-कृतं दुष्कर-क्रिया-कृतं च । तद् उभयम् अपि तत्-तद्-विशेषणैर् व्यक्तम् । तथा- मधुरया गिरा वल्गु-वाक्यया बुध-मनो-ज्ञया पुष्करेक्षण । विधि-करीर् इमा वीर मुह्यतीर् अधर-सीधुनाप्याययस्व नः ॥ [भ्प् १०.३१.८] मधुरयेति स्वरूप-माधुर्यं वल्गु-वाक्ययेत्य् अर्थ-माधुर्यं बुध- मनोज्ञयेति बुधानां तादृश-भावाभिज्ञानाम् एव मनोज्ञयेति भाव- विशेष-माधुर्यं व्यञ्जितम् ।

[290] nitya-nūtanaṃ ca yadyapy asau pārśva-gataḥ [BhP 1.11.34] ity ādau dṛṣṭam | athābhivyakta-bhāvatvam | tatra pūrva-rāge- śarad-udāśaye sādhu-jāta-sat-sarasijodare śrī-muṣā dṛṣā | surata-nātha te 'śulka-dāsikā varada nighnato neha kiṃ vadhaḥ || [BhP 10.31.2] he dṛśaiva surata-yācaka tatrāpi he kātyāyany-arcanānte vara-prada, tatrāi bhāva-viśeṣa-darśitayā dṛśā kṛtvaivāśulka-dāsikā-tulyatvaṃ prāptās tayaiva punar nighnatas tava na kiṃ vadhaḥ strī-hatyāpi na bhavati | dṛśas tādṛśatve mahā-mohana-cauratvaṃ darśayati | śarad-udāśaya ity ādi | tatra mohanatvaṃ dvividhaṃ-svarūpa-kṛtaṃ duṣkara-kriyā-kṛtaṃ ca | tad ubhayam api tat-tad-viśeṣaṇair vyaktam | tathā- madhurayā girā valgu-vākyayā budha-mano-jñayā puṣkarekṣaṇa | vidhi-karīr imā vīra muhyatīr adhara-sīdhunāpyāyayasva naḥ || [BhP 10.31.8] madhurayeti svarūpa-mādhuryaṃ valgu-vākyayety artha-mādhuryaṃ budha- manojñayeti budhānāṃ tādṛśa-bhāvābhijñānām eva manojñayeti bhāva- viśeṣa-mādhuryaṃ vyañjitam |

[२९२] तथा- प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् । रहसि संविदो या हृदि-स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥ [भ्प् १०.३१.१०] संविदाः सङ्केत-नर्माणि ।

[292] tathā- prahasitaṃ priya premavīkṣaṇaṃ viharaṇaṃ ca te dhyānamaṅgalam | rahasi saṃvido yā hṛdi-spṛśaḥ kuhaka no manaḥ kṣobhayanti hi || [BhP 10.31.10] saṃvidāḥ saṅketa-narmāṇi |

[२९३] तथा- दिन-परिक्षये नील-कुन्तलैर् वन-रुहाननं बिभ्रद् आवृतम् । घन-रजस्वलं दर्शयन् मुहुर् मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि ॥ [भ्प् १०.३१.१२] मुहुः पुनः पुनर् व्याजेन परावृत्येत्य् अर्थः । [२९४] तथा- पति-सुतान्वय-भार्तृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य ते ऽन्त्य् अच्युतागताः । गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिताः कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि ॥ रहसि संविदं हृच्-छयोदयं प्रहसिताननं प्रेम-वीक्षणम् । बृहद्-उरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुर् अतिस्पृहा मुह्यते मनः ॥ [भ्प् १०.३१.१६-१७] गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिता इति अस्माकं मोहन-प्रकार-ज्ञानेनैव त्वं तथा वेणुना गीतवान् इत्य् अर्थः । ॥ १०.३१ ॥ श्री-गोप्यः परोक्ष-स्थितं श्री-भगवन्तम् ॥ २९२-२९४ ॥

[293] tathā- dina-parikṣaye nīla-kuntalair vana-ruhānanaṃ bibhrad āvṛtam | ghana-rajasvalaṃ darśayan muhur manasi naḥ smaraṃ vīra yacchasi || [BhP 10.31.12] muhuḥ punaḥ punar vyājena parāvṛtyety arthaḥ | [294] tathā- pati-sutānvaya-bhārtṛ-bāndhavān ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ | gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi || rahasi saṃvidaṃ hṛc-chayodayaṃ prahasitānanaṃ prema-vīkṣaṇam | bṛhad-uraḥ śriyo vīkṣya dhāma te muhur atispṛhā muhyate manaḥ || [BhP 10.31.16-17] gati-vidas tavodgīta-mohitā iti asmākaṃ mohana-prakāra-jñānenaiva tvaṃ tathā veṇunā gītavān ity arthaḥ | || 10.31 || śrī-gopyaḥ parokṣa-sthitaṃ śrī-bhagavantam || 292-294 ||

[२९५] एवं- गवां हिताय तुलसि गोपीनां रति-हेतवे । वृन्दावने त्वं वपिता सेविता विष्णुना स्वयम् ॥ इति स्कान्दे रेवा-खण्डीय-तुलसी-स्तव-वचनम् अपि तत्-पूर्व-रागे दर्शनीयम् । तथा सम्भोगेऽपि इति विक्लवितं तासाम् [भ्प् १०.२९.४२] इत्य् आदौ प्रहस्य इति ताभिः समेताभिर् उदार-चेष्टितः [भ्प् १०.२९.४३] इति, उदार-हास- द्विज-कुन्द-दीधिति [भ्प् १०.२९.४६] चाभिव्यक्त-भावत्वोदाहरणम् । अथ प्रेम्णा वश्यत्वं द्विविधम् । प्रेमान्तरेण प्रेयसी-प्रेम्णा च । तत्र पूर्वेण नर्मदः प्रणयिनां (पगे १२६) विजहार १०.३५.२०] इत्य् अत्र दर्शितम् । तथोत्तरेण । तत्र पूर्व-रागात्मकेन यथा - तथाहम् अपि तच्-चित्तो निद्रां च न लभे निशि [भ्प् १०.५३.२] इति । स्पष्टम् । ॥ १०.५३ ॥ श्री-भगवान् रुक्मिणी-दूतम् ॥ २९५ ॥

[295] evaṃ- gavāṃ hitāya tulasi gopīnāṃ rati-hetave | vṛndāvane tvaṃ vapitā sevitā viṣṇunā svayam || iti skānde revā-khaṇḍīya-tulasī-stava-vacanam api tat-pūrva-rāge darśanīyam | tathā sambhoge'pi iti viklavitaṃ tāsām [BhP 10.29.42] ity ādau prahasya iti tābhiḥ sametābhir udāra-ceṣṭitaḥ [BhP 10.29.43] iti, udāra-hāsa- dvija-kunda-dīdhiti [BhP 10.29.46] cābhivyakta-bhāvatvodāharaṇam | atha premṇā vaśyatvaṃ dvividham | premāntareṇa preyasī-premṇā ca | tatra pūrveṇa narmadaḥ praṇayināṃ (page 126) vijahāra 10.35.20] ity atra darśitam | tathottareṇa | tatra pūrva-rāgātmakena yathā - tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi [BhP 10.53.2] iti | spaṣṭam | || 10.53 || śrī-bhagavān rukmiṇī-dūtam || 295 ||

[२९६] तथा -- भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायाम् उपाश्रितः ॥ [भ्प् १०.२९.१] योग-मायां तासाम् असङ्ख्यानाम् असङ्ख्य-वाञ्छा-पूरिकां स्व-शक्तिं स्वभावत एवाश्रित्य इत्य् अर्थः ।

[296] tathā -- bhagavān api tā rātrīḥ śaradotphullamallikāḥ | vīkṣya rantuṃ manaścakre yogamāyām upāśritaḥ || [BhP 10.29.1] yoga-māyāṃ tāsām asaṅkhyānām asaṅkhya-vāñchā-pūrikāṃ sva-śaktiṃ svabhāvata evāśritya ity arthaḥ |

[२९७] सम्भोगात्मकेन यथा - इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः । प्रहस्य सदयं गोपीर् आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत् ॥ [भ्प् १०.२९.४२] अत्र विक्लवितम् इति तासां प्रेमातिशय-ज्ञापकं सदयम् इति तस्य तत्-प्रेम- वश्यत्वातिशयाभिधायकम् । आत्मारामोऽपीति तासां प्रेम-गुण-माहात्म्य- दर्शकम् । आत्मारामाश् च मुनयः [भ्प् १.७.१०] इत्य् आदौ इत्थम्भूत-गुणो हरिः इतिवत् । ॥ १०.२९ ॥ श्री-शुकः ॥ २९६-२९७ ॥

[297] sambhogātmakena yathā - iti viklavitaṃ tāsāṃ śrutvā yogeśvareśvaraḥ | prahasya sadayaṃ gopīr ātmārāmo 'py arīramat || [BhP 10.29.42] atra viklavitam iti tāsāṃ premātiśaya-jñāpakaṃ sadayam iti tasya tat-prema- vaśyatvātiśayābhidhāyakam | ātmārāmo'pīti tāsāṃ prema-guṇa-māhātmya- darśakam | ātmārāmāś ca munayaḥ [BhP 1.7.10] ity ādau itthambhūta-guṇo hariḥ itivat | || 10.29 || śrī-śukaḥ || 296-297 ||