Sections 198–207

[१९८] तथा - विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद् धरिर् अवशाभिहितोऽप्य् अघौघ-नाशः ॥ [भ्प् ११.२.५५] टीका च - उक्त-समस्त-लक्षण-सारम् आह - विसृजतीति । हरिर् एव स्वयं साक्षाद् यस्य हृदयं न विसृजति न मुञ्चति । अवशेनाप्य् अभिहित-मात्रोऽप्य् अघौघं नाशयति यः सः । तत् किं न विसृजति । यतः प्रणय-रशनया धृतं हृदये बद्धम् अङ्घ्र्-पद्मं यस्य स भागवत-प्रधान उक्तो भवति इत्य् एषा । अत्र कामादीनाम् असम्भवे हेतुः साक्षाद् इति पदम् उत्तर-कालत्वात् साक्सात्कारस्य । तथा हरिर् अवशाभिहितोऽपीत्य् आदिना यत् तादृश-प्रणयवांस् तेनानेन तु सर्वदा पर्मावेशेनैव कीर्त्यमानः सुतराम् एवाघौघ- नाशः स्याद् इत्य् अभिहितम् । उक्तं च - एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतो- भयम् [भ्प् २.१.११] इत्य् आदि । तत उभयथैव तेषाम् अघ-संस्कारोऽपि न स्थातुम् इष्ट इति ध्वनितम् । अनेन वाचिक-लिङ्गम् अपि निर्दिश्य यद् ब्रूते [भ्प् ११.२.४२] इत्य् अस्योत्तरम् उक्तम् । प्रकरणेऽस्मिन् गृहीत्वापि [भ्प् ११.२.४३] इत्य् आदीनाम् उत्तम-भागवत-लक्षण-पद्यानाम् अमीषाम् अपृथक् पृथक् च वाक्यत्वं ज्ञेयम् । तथाभूत-भगवद्-वशीकारवति भागवतोत्तमे तत्-तल्- लक्षणानाम् अन्तर्भावात् । क्वचित् द्वित्रादिमात्र-लक्षण-दर्शनाच् च । तत्रापृथग्-वाक्यतायाम् एकैक-वाक्य-गतेनैकैकेनैव लक्षणेन अयम् एव सर्व-भूतेषु इत्य्-आद्य्-उक्तो महा-भागवतो लक्ष्यते । तत्-तद्-धर्म- हेतुत्वेन तु विसृततीत्य् आदिना सर्व-लक्ष्ण-सारोपन्यासः । या च तत्रापि स्मृत्या हरेर् इत्य् आदिना हेतुत्वेन स्मृतिर् उक्ता । तस्या एव विवरणम् इदम् अन्तिम-वाक्यम् इति समर्थनीयम् । अतएव पृथक् पृथग् भागवतोत्तम इत्य् आद्य्-अनुवादोऽपि सङ्गच्छते । पृथग्-वाक्यतायां यत्र साक्षाद्-भगवत्- सम्बन्धो न श्रूयते । तत्र भागवत-पद-बलेनैव प्रकरण-बलेनैव वा ज्ञेयः । पूर्वोत्तर-पद्य-स्थ-स्मृत्येत्यादि-पदं वा योजनीयम् । तथात्र पक्षे चापेक्षिकम् एवान्यत्रअ भागवतोत्तमत्वम् । तत्रोत्तर-श्रैष्ठ्य- क्रमोऽयम् । अर्चायाम् एव इति । न यस्य जन्म-कर्माभ्याम् इति । न यस्य स्वः परः इति । गृहीत्वापीन्द्रियैः इति । देहेन्द्रिय-प्राण इति । अस्य संस्कारोऽस्ति । किन्तु तेन विमोहो न स्याद् इति मूर्च्छित-संस्कारोऽयं जात-नवीन- प्रेमाङ्कुरः स्यात् । तथा न काम-कर्म-बीजानाम् इत्य् अस्यैव विवरणं त्रिभुवन-विभव-हेतवेऽपि इति । इयम् एव नैष्ठिकी (पगे ९९) भक्तिर् ध्यानाख्या धुर्वानुस्मृतिर् इत्य् उच्यते । अस्य प्रेमाङ्कुरोऽप्य् अनाच्छाद्यतया जातोऽस्ति । अन्यथा तादृश-स्मरण-सातत्य-भावः स्यात् । अयं हि निर्धूत-कषायो निरूद्ःअ-प्रेमाङ्कुर इति लभ्यते । अत ऊर्ध्वं साक्षात्- प्रेम-जन्मतः ईश्वरे तद्-अधीनेषु इति । अस्य मैत्र्य्-आदिकं त्रयम् अपि भक्ति-हेतुकम् एवेति न कषाय-स्थितिर् अवगन्तव्या । निर्धूत-कषाय-महा- प्रेम-सूचकस्य सर्व-भूतेषु इत्य् अस्य तु विवरणं विसृजति इति । तापादि-पञ्च-संस्कारो नवेज्या-कर्म-कारकः । अर्थ-पञ्चक-विद् विप्रो महा-भागवतः स्मृतः ॥ [पद्मप् ६.२५३.२७] इति पाद्मोत्तर-खण्ड- वचनम् । महत्त्वं चार्चन-मार्ग-पराणां मध्य एव ज्ञेयम् असिद्ध-प्रेमत्वात् । अत्र तापादि-पञ्च-संस्कारादि तापः पुण्ड्रं तथा नाम [पद्मप् ६.२२६.६] इत्य् आदिना तत्रैव दर्शितम् । नवेज्या-कर्म-कारकत्वं चानेन वचनेन दृश्यते अर्चनं मन्त्र-पठनं योगो यागो हि वन्दनम् । नाम-सङ्कीर्तनं सेवा तच्-चिह्नेर् अङ्कनं तथा ॥ तदीयाराधनं चेज्या नवधा भिद्यते शुभे । नव-कर्म-विधानेज्या विप्राणां सततं स्मृता ॥ इति । अर्थ-पञ्चक-वित्त्वं तु - श्री-भगवान् तत्-परमं-पदं तद्-द्रव्यं तन्- मन्त्रो जीवात्मा चेति पञ्च-तत्त्व-ज्ञातृत्वम् । तच् च श्री-हायशीर्षे विवृतं सङ्क्षिप्य लिख्यते - एक एवेश्वरः कृष्णः सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहः । पुण्डरीक-विशालाक्षः कृष्ण-च्छुरित-मूर्धजः ॥ वैकुण्ठाधिपतिर् देव्या लीलया चित्-स्वरूपया । स्वर्ण-कान्त्या विशालाख्या स्वभावाद् गाढम् आश्रितः ॥ नित्यः सर्वगतः पूर्णो व्यापकः सर्व-कारणम् । वेद-गुह्यो गभीरात्मा नाना-शक्त्योदयो नरः ॥ इत्य् आदि । स्थान-तत्त्वम् अतो वक्ष्ये प्रकृतेः परम् अव्ययम् । शुद्ध-सत्त्व-मयं सूर्य-चन्द्र-कोटि-सम-प्रभम् ॥ चिन्तामणिमयं साक्षात् सच्-चिद्-आनन्द-लक्षणम् । आधारं सर्व-भूतानां सर्व-प्रलय-वर्जितम् ॥ इत्य् आदि । द्रव्य-तत्त्वं शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि समासतः । सर्व-भोग-प्रदा यत्र पादपाः कल्प-पादपाः ॥ भवन्ति तादृशा वल्ल्यस् तद्-भवं चापि तादृशम् । गन्ध-रूपं स्वादु-रूपं द्रव्यं पुष्पादिकं च यत् ॥ हेयांशानाम् अभावाच् च रस-रूपं भवेद् धि तत् । त्वग्-बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् ॥ सर्व तद् भौतिकं विद्धि न ह्य् अभूतमयं च तत् । रसस्य योगतो ब्रह्मन् भौतिकं स्वादुवद् भवेत् ॥ तस्मात् साध्यो रसो ब्रह्मन् रसः स्याद् व्यापकः परः । रसवद् भौतिकं द्रव्यम् अत्र स्याद् रस-रूपकम् ॥ इति । वाच्यत्वं वाचकत्वं च देव-तन्-मन्त्रयोर् इह । अभेदेनोच्यते ब्रह्मंस् तत्त्वविद्भिर् विचारितः ॥ इत्य् आदि । मरुत्-सागर-संयोगे तरङ्गात् कणिका यथा । जायन्ते तत्-स्वरूपाश् च तद्-उपाधि-समावृताः ॥ आश्लेषाद् उभयोस् तद्वद् आत्मनश् च सहस्रशः । सञ्जाताः सर्वतो ब्रह्मन् मूर्तामूर्त-स्वरूपतः ॥ (पगे १००) इत्य् आद्य् अपि । किन्तु श्री-भगवद्-आविर्भावादिषु स्व-स्वोपासना-शास्त्रानुसारेणापरोऽपि भेदः कश्चिज् ज्ञेयः । जीव-निरूपणं चेदम् । न घटत उद्भवः [भ्प् १०.८७.३१] इत्य् आद्य्- अनुसारेणोपाधि-सहितम् एव कृतम् । निरुपाधिकं तु - विष्णु-शक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्या-कर्म-संज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते ॥ [विप् ६.७.६१] इति विष्णु-पुराणानुसारेण । तथा - अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ [गीता ७.५] इति । ममैवांशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः [गीता १५.७] इति च गीतानुसारेण । तथा - यत् तटस्थं तु चिद्-रूपं स्व-संवेद्याद् विनिर्गतम् । रञ्जितं गुण-रागेण स जीव इति कथ्यते ॥ इति श्री-नारद-पञ्चरात्रानुसारेण ज्ञेयम् ॥ ॥ ११.२ ॥ हरि-योगेश्वरो निमिम् ॥ १८७-१९८ ॥

[198] tathā - visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito'py aghaugha-nāśaḥ || [BhP 11.2.55] ṭīkā ca - ukta-samasta-lakṣaṇa-sāram āha - visṛjatīti | harir eva svayaṃ sākṣād yasya hṛdayaṃ na visṛjati na muñcati | avaśenāpy abhihita-mātro'py aghaughaṃ nāśayati yaḥ saḥ | tat kiṃ na visṛjati | yataḥ praṇaya-raśanayā dhṛtaṃ hṛdaye baddham aṅghr-padmaṃ yasya sa bhāgavata-pradhāna ukto bhavati ity eṣā | atra kāmādīnām asambhave hetuḥ sākṣād iti padam uttara-kālatvāt sāksātkārasya | tathā harir avaśābhihito'pīty ādinā yat tādṛśa-praṇayavāṃs tenānena tu sarvadā parmāveśenaiva kīrtyamānaḥ sutarām evāghaugha- nāśaḥ syād ity abhihitam | uktaṃ ca - etan nirvidyamānānām icchatām akuto- bhayam [BhP 2.1.11] ity ādi | tata ubhayathaiva teṣām agha-saṃskāro'pi na sthātum iṣṭa iti dhvanitam | anena vācika-liṅgam api nirdiśya yad brūte [BhP 11.2.42] ity asyottaram uktam | prakaraṇe'smin gṛhītvāpi [BhP 11.2.43] ity ādīnām uttama-bhāgavata-lakṣaṇa-padyānām amīṣām apṛthak pṛthak ca vākyatvaṃ jñeyam | tathābhūta-bhagavad-vaśīkāravati bhāgavatottame tat-tal- lakṣaṇānām antarbhāvāt | kvacit dvitrādimātra-lakṣaṇa-darśanāc ca | tatrāpṛthag-vākyatāyām ekaika-vākya-gatenaikaikenaiva lakṣaṇena ayam eva sarva-bhūteṣu ity-ādy-ukto mahā-bhāgavato lakṣyate | tat-tad-dharma- hetutvena tu visṛtatīty ādinā sarva-lakṣṇa-sāropanyāsaḥ | yā ca tatrāpi smṛtyā harer ity ādinā hetutvena smṛtir uktā | tasyā eva vivaraṇam idam antima-vākyam iti samarthanīyam | ataeva pṛthak pṛthag bhāgavatottama ity ādy-anuvādo'pi saṅgacchate | pṛthag-vākyatāyāṃ yatra sākṣād-bhagavat- sambandho na śrūyate | tatra bhāgavata-pada-balenaiva prakaraṇa-balenaiva vā jñeyaḥ | pūrvottara-padya-stha-smṛtyetyādi-padaṃ vā yojanīyam | tathātra pakṣe cāpekṣikam evānyatraa bhāgavatottamatvam | tatrottara-śraiṣṭhya- kramo'yam | arcāyām eva iti | na yasya janma-karmābhyām iti | na yasya svaḥ paraḥ iti | gṛhītvāpīndriyaiḥ iti | dehendriya-prāṇa iti | asya saṃskāro'sti | kintu tena vimoho na syād iti mūrcchita-saṃskāro'yaṃ jāta-navīna- premāṅkuraḥ syāt | tathā na kāma-karma-bījānām ity asyaiva vivaraṇaṃ tribhuvana-vibhava-hetave'pi iti | iyam eva naiṣṭhikī (page 99) bhaktir dhyānākhyā dhurvānusmṛtir ity ucyate | asya premāṅkuro'py anācchādyatayā jāto'sti | anyathā tādṛśa-smaraṇa-sātatya-bhāvaḥ syāt | ayaṃ hi nirdhūta-kaṣāyo nirūdḥa-premāṅkura iti labhyate | ata ūrdhvaṃ sākṣāt- prema-janmataḥ īśvare tad-adhīneṣu iti | asya maitry-ādikaṃ trayam api bhakti-hetukam eveti na kaṣāya-sthitir avagantavyā | nirdhūta-kaṣāya-mahā- prema-sūcakasya sarva-bhūteṣu ity asya tu vivaraṇaṃ visṛjati iti | tāpādi-pañca-saṃskāro navejyā-karma-kārakaḥ | artha-pañcaka-vid vipro mahā-bhāgavataḥ smṛtaḥ || [PadmaP 6.253.27] iti pādmottara-khaṇḍa- vacanam | mahattvaṃ cārcana-mārga-parāṇāṃ madhya eva jñeyam asiddha-prematvāt | atra tāpādi-pañca-saṃskārādi tāpaḥ puṇḍraṃ tathā nāma [PadmaP 6.226.6] ity ādinā tatraiva darśitam | navejyā-karma-kārakatvaṃ cānena vacanena dṛśyate arcanaṃ mantra-paṭhanaṃ yogo yāgo hi vandanam | nāma-saṅkīrtanaṃ sevā tac-cihner aṅkanaṃ tathā || tadīyārādhanaṃ cejyā navadhā bhidyate śubhe | nava-karma-vidhānejyā viprāṇāṃ satataṃ smṛtā || iti | artha-pañcaka-vittvaṃ tu - śrī-bhagavān tat-paramaṃ-padaṃ tad-dravyaṃ tan- mantro jīvātmā ceti pañca-tattva-jñātṛtvam | tac ca śrī-hāyaśīrṣe vivṛtaṃ saṅkṣipya likhyate - eka eveśvaraḥ kṛṣṇaḥ sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | puṇḍarīka-viśālākṣaḥ kṛṣṇa-cchurita-mūrdhajaḥ || vaikuṇṭhādhipatir devyā līlayā cit-svarūpayā | svarṇa-kāntyā viśālākhyā svabhāvād gāḍham āśritaḥ || nityaḥ sarvagataḥ pūrṇo vyāpakaḥ sarva-kāraṇam | veda-guhyo gabhīrātmā nānā-śaktyodayo naraḥ || ity ādi | sthāna-tattvam ato vakṣye prakṛteḥ param avyayam | śuddha-sattva-mayaṃ sūrya-candra-koṭi-sama-prabham || cintāmaṇimayaṃ sākṣāt sac-cid-ānanda-lakṣaṇam | ādhāraṃ sarva-bhūtānāṃ sarva-pralaya-varjitam || ity ādi | dravya-tattvaṃ śṛṇu brahman pravakṣyāmi samāsataḥ | sarva-bhoga-pradā yatra pādapāḥ kalpa-pādapāḥ || bhavanti tādṛśā vallyas tad-bhavaṃ cāpi tādṛśam | gandha-rūpaṃ svādu-rūpaṃ dravyaṃ puṣpādikaṃ ca yat || heyāṃśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṃ bhaved dhi tat | tvag-bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet || sarva tad bhautikaṃ viddhi na hy abhūtamayaṃ ca tat | rasasya yogato brahman bhautikaṃ svāduvad bhavet || tasmāt sādhyo raso brahman rasaḥ syād vyāpakaḥ paraḥ | rasavad bhautikaṃ dravyam atra syād rasa-rūpakam || iti | vācyatvaṃ vācakatvaṃ ca deva-tan-mantrayor iha | abhedenocyate brahmaṃs tattvavidbhir vicāritaḥ || ity ādi | marut-sāgara-saṃyoge taraṅgāt kaṇikā yathā | jāyante tat-svarūpāś ca tad-upādhi-samāvṛtāḥ || āśleṣād ubhayos tadvad ātmanaś ca sahasraśaḥ | sañjātāḥ sarvato brahman mūrtāmūrta-svarūpataḥ || (page 100) ity ādy api | kintu śrī-bhagavad-āvirbhāvādiṣu sva-svopāsanā-śāstrānusāreṇāparo'pi bhedaḥ kaścij jñeyaḥ | jīva-nirūpaṇaṃ cedam | na ghaṭata udbhavaḥ [BhP 10.87.31] ity ādy- anusāreṇopādhi-sahitam eva kṛtam | nirupādhikaṃ tu - viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā | avidyā-karma-saṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate || [ViP 6.7.61] iti viṣṇu-purāṇānusāreṇa | tathā - apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat || [Gītā 7.5] iti | mamaivāṃśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ [Gītā 15.7] iti ca gītānusāreṇa | tathā - yat taṭasthaṃ tu cid-rūpaṃ sva-saṃvedyād vinirgatam | rañjitaṃ guṇa-rāgeṇa sa jīva iti kathyate || iti śrī-nārada-pañcarātrānusāreṇa jñeyam || || 11.2 || hari-yogeśvaro nimim || 187-198 ||

[१९९] तद् एवम् उपदिष्टा भागवत-सत्सु मूर्च्छित-कषायादया महद्-भेदां भागवत-सन्मात्र-भेदाश् च तत्-सन्-मात्र-भेदेषु अर्चायाम् एव हरये [भ्प् ११.२.४५] इत्य् आदिना तत्-तद्-गुणाविर्भाव-तारतम्याल् लब्ध-तारतम्याः कतिचिद् दर्शिताः । अथ साधन-तारतम्येनापि तेषां तारतम्यम् आह पञ्चभिः । तत्रावरं मिश्र-भक्ति-साधकम् आह त्रिभिः - कृपालुर् अकृत-द्रोहस् तितिक्षुः सर्व-देहिनाम् । सत्य-सारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ कामैर् अहत-धीर् दान्तो मृदुः शुचिर् अकिञ्चनः । अनीहो मित-भुक् शान्तः स्थिरो मच्-छरणो मुनिः ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृति-माञ् जित-षड्-गुणः । अमानी मान-दः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ [भ्प् ११.११.२९-३१] टीका च - कृपालुः पर-दुःखासहिष्णुः । सर्व-देहिनां केषाञ्चिद् अप्य् अकृत- द्रोहः । तितिक्षुः क्षमावान् । सत्यं सारं स्थिरं बलं वा यस्य सः । अनवद्यात्मा असूयादि-रहितः । सुख-दुःखयोः समः । यथा-शक्ति सर्वेषाम् अप्य् अकारकः । कामैर् अक्षुभित-चित्तः । दान्तः संयत- बाह्येन्द्रियः । मृदुर् अकठिन-चित्तः । अकिञ्चनः अपरिग्रहः । अनीहो दृष्ट- क्रिया-शून्यः । मितभुक् लघ्व्-आहारः । शान्तो नियतान्तः-करणः स्थिरः स्व-धर्मे । मच्-छरणो मद्-एकाश्रयः । मुनिर् मनन-शीलः । अप्रमत्तः सावधानः । गभीरात्मा निर्विकारः । धृतिमान् विपद्य् अप्य् अकृपणः । जित- षड्-गुणः शोक-मोहौ जरा-मृत्यू क्ष्त्-पिपासे षड्-ऊर्मय एते जिता येन सः । अमानी न मानाकाङ्क्षी । अन्येभ्यो मानदः । कल्यः पर-बोधने दक्षः मैत्रः अवञ्चकः । कारुणिकः करुणयैव प्रवर्तमानो न तु दृष्ट- लोभेन । कविः सम्यक् ज्ञानी इत्य् एषा । अत्र मच्-छरण इति विशेष्यम् । उत्तरत्र स च सत्तम (पगे १०१) इति च-कारेण तु पूर्वोक्तो यथा सत्तमः तथायम् अपि सत्तम इति व्यक्तिर् एवम् एवम्भूतो मच्-छरणः सत्तम इत्य् आक्षिप्यते ।

[199] tad evam upadiṣṭā bhāgavata-satsu mūrcchita-kaṣāyādayā mahad-bhedāṃ bhāgavata-sanmātra-bhedāś ca tat-san-mātra-bhedeṣu arcāyām eva haraye [BhP 11.2.45] ity ādinā tat-tad-guṇāvirbhāva-tāratamyāl labdha-tāratamyāḥ katicid darśitāḥ | atha sādhana-tāratamyenāpi teṣāṃ tāratamyam āha pañcabhiḥ | tatrāvaraṃ miśra-bhakti-sādhakam āha tribhiḥ - kṛpālur akṛta-drohas titikṣuḥ sarva-dehinām | satya-sāro'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || kāmair ahata-dhīr dānto mṛduḥ śucir akiñcanaḥ | anīho mita-bhuk śāntaḥ sthiro mac-charaṇo muniḥ || apramatto gabhīrātmā dhṛti-māñ jita-ṣaḍ-guṇaḥ | amānī māna-daḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || [BhP 11.11.29-31] ṭīkā ca - kṛpāluḥ para-duḥkhāsahiṣṇuḥ | sarva-dehināṃ keṣāñcid apy akṛta- drohaḥ | titikṣuḥ kṣamāvān | satyaṃ sāraṃ sthiraṃ balaṃ vā yasya saḥ | anavadyātmā asūyādi-rahitaḥ | sukha-duḥkhayoḥ samaḥ | yathā-śakti sarveṣām apy akārakaḥ | kāmair akṣubhita-cittaḥ | dāntaḥ saṃyata- bāhyendriyaḥ | mṛdur akaṭhina-cittaḥ | akiñcanaḥ aparigrahaḥ | anīho dṛṣṭa- kriyā-śūnyaḥ | mitabhuk laghv-āhāraḥ | śānto niyatāntaḥ-karaṇaḥ sthiraḥ sva-dharme | mac-charaṇo mad-ekāśrayaḥ | munir manana-śīlaḥ | apramattaḥ sāvadhānaḥ | gabhīrātmā nirvikāraḥ | dhṛtimān vipady apy akṛpaṇaḥ | jita- ṣaḍ-guṇaḥ śoka-mohau jarā-mṛtyū kṣt-pipāse ṣaḍ-ūrmaya ete jitā yena saḥ | amānī na mānākāṅkṣī | anyebhyo mānadaḥ | kalyaḥ para-bodhane dakṣaḥ maitraḥ avañcakaḥ | kāruṇikaḥ karuṇayaiva pravartamāno na tu dṛṣṭa- lobhena | kaviḥ samyak jñānī ity eṣā | atra mac-charaṇa iti viśeṣyam | uttaratra sa ca sattama (page 101) iti ca-kāreṇa tu pūrvokto yathā sattamaḥ tathāyam api sattama iti vyaktir evam evambhūto mac-charaṇaḥ sattama ity ākṣipyate |

[२००] मध्यमम् अमिश्र-साक्षाद्-भक्ति-साधकम् आह -- आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टान् अपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः ॥ [भ्प् ११.११.३२] टीका च - मया वेद-रूपेणादिष्टान् अपि स्व-धर्मान् सन्त्यज्य यो मां भजत् सोऽप्य् एवं पूर्वोक्तवत् सत्तमः । किम् अज्ञानाद् नास्तिक्याद् वा ? न । धर्माचरणे सत्त्व-शुद्ध्य्-आदीन् गुणान् विपक्षे सन्त्यज्य । यद् वा भक्ति- दार्ढ्येन निवृत्ताधिकारतया सन्त्यज्य इत्य् एषा । यथा हायशीर्ष- पञ्चरात्रोक्त-नारायण-व्यूह-स्तवे - ये त्यक्त-लोक-धर्मार्था विष्णु-भक्ति-वशं गताः । ध्यायन्ति परमात्मानं तेभ्योऽपीह नमो नमः ॥ इति । अत्र त्व् एवं व्याख्या - यदि च स्वात्मनि तत्-तद्-गुण-योगाभावस् तथाप्य् एवं पूर्वोक्त-प्रकारेण गुणान् कृपालत्वादीन् दोषांस् तद्-विपरीतांश् चाज्ञाय हेयोपादेयत्वेन निशिच्त्यापि यो मया तेषु गुणेषु मध्ये तत्रादिष्टान् अपि स्वकान् नित्य-नैमित्तिक-लक्षणान् सर्वान् एव वर्णाश्रम- विहितान् धर्मान् तद्-उपलक्षणं ज्ञानम् अपि मद्-अनन्य-भक्ति- विघातकतया सन्त्यज्य मां भजेत् स च सत्तमः । च-कारात् पूर्वोक्तोऽपि सत्तम इत्य् उत्तरस्य तत्-तद्-गुणाभावेऽपि पूर्व-साम्यं बोधयति । ततो यस् तु तत्-तद्-गुणान् लब्ध्वा धर्म-ज्ञान-परित्यागेन मां भजति केवलं स तु परम-सत्तम एवेति व्यक्त्य्-अनन्य-भक्तस्य पूर्वत आधिक्यं दर्शितम् । अत्र अद्वेष्टा सर्व-भूतानां [गीता १२.१२] इत्य् आदि श्री-गीता-द्वादशाध्याय- प्रकरणम् अप्य् अनुसन्धेयम् । सत्तम इत्य् अनेन तद् अवरत्रापि समत्वम् अप्य् अस्तीति दर्शितम् । अस्तु तावत् सदाचारस्य तद्-भक्तस्य सत्त्वम् । अनन्य- देवता-भक्तत्व-मात्रेणापि दुराचारस्यापि सत्तान्य-अर्यायं साधुत्वं विधीयते अपि चेत् सुदुराचारः [गीता ९.३०] इत्य् आदौ । अत्र साधु-सङ्ग- प्रस्तावे यत् तादृशं लक्षणं नोत्थापितं तत् खलु तादृश-सङ्गस्य भक्त्य्- उन्मुखेऽनुपयुक्तताभिप्रायेण । यथोक्तं श्री-प्रह्लादेन - सङ्गेन साधु-भक्तानाम् [भ्प् ७.७.२५] इति । साधुर् अत्र सद्-आचारः । तद् एवम् ईश्वर- बुद्ध्या विधि-मार्ग-भक्तयोस् तारतम्यम् उक्तम् । तत्रैवोत्तरस्यानन्यत्वेन श्रेष्ठत्वं दर्शितम् । तत्रैवार्चन-मार्गे त्रिविधत्वं लभ्यते पाद्मोत्तर-खण्डात् । तत्र महत्त्वं तापादि-पञ्च- संस्कारी इत्य् आदौ । मध्यमत्वम् - तापं पुण्ड्रं तथा नाम मन्त्रो यागश् च पञ्चमः । अमी पञ्चैव संस्काराः परमैकान्ति-हेतवः ॥ इत्य् अत्र । कनिष्ठत्वं - शङ्ख-चक्राद्य्-ऊर्ध्व-पुण्ड्र-धारणाद्य्-आत्म-लक्षणम् । तन्-नमस्करणं चैव वैष्णवत्वम् इहोच्यते ॥ इत्य् अत्र । (पगे १०२)

[200] madhyamam amiśra-sākṣād-bhakti-sādhakam āha -- ājñāyaivaṃ guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān | dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta sa tu sattamaḥ || [BhP 11.11.32] ṭīkā ca - mayā veda-rūpeṇādiṣṭān api sva-dharmān santyajya yo māṃ bhajat so'py evaṃ pūrvoktavat sattamaḥ | kim ajñānād nāstikyād vā ? na | dharmācaraṇe sattva-śuddhy-ādīn guṇān vipakṣe santyajya | yad vā bhakti- dārḍhyena nivṛttādhikāratayā santyajya ity eṣā | yathā hāyaśīrṣa- pañcarātrokta-nārāyaṇa-vyūha-stave - ye tyakta-loka-dharmārthā viṣṇu-bhakti-vaśaṃ gatāḥ | dhyāyanti paramātmānaṃ tebhyo'pīha namo namaḥ || iti | atra tv evaṃ vyākhyā - yadi ca svātmani tat-tad-guṇa-yogābhāvas tathāpy evaṃ pūrvokta-prakāreṇa guṇān kṛpālatvādīn doṣāṃs tad-viparītāṃś cājñāya heyopādeyatvena niśictyāpi yo mayā teṣu guṇeṣu madhye tatrādiṣṭān api svakān nitya-naimittika-lakṣaṇān sarvān eva varṇāśrama- vihitān dharmān tad-upalakṣaṇaṃ jñānam api mad-ananya-bhakti- vighātakatayā santyajya māṃ bhajet sa ca sattamaḥ | ca-kārāt pūrvokto'pi sattama ity uttarasya tat-tad-guṇābhāve'pi pūrva-sāmyaṃ bodhayati | tato yas tu tat-tad-guṇān labdhvā dharma-jñāna-parityāgena māṃ bhajati kevalaṃ sa tu parama-sattama eveti vyakty-ananya-bhaktasya pūrvata ādhikyaṃ darśitam | atra adveṣṭā sarva-bhūtānāṃ [Gītā 12.12] ity ādi śrī-gītā-dvādaśādhyāya- prakaraṇam apy anusandheyam | sattama ity anena tad avaratrāpi samatvam apy astīti darśitam | astu tāvat sadācārasya tad-bhaktasya sattvam | ananya- devatā-bhaktatva-mātreṇāpi durācārasyāpi sattānya-aryāyaṃ sādhutvaṃ vidhīyate api cet sudurācāraḥ [Gītā 9.30] ity ādau | atra sādhu-saṅga- prastāve yat tādṛśaṃ lakṣaṇaṃ notthāpitaṃ tat khalu tādṛśa-saṅgasya bhakty- unmukhe'nupayuktatābhiprāyeṇa | yathoktaṃ śrī-prahlādena - saṅgena sādhu-bhaktānām [BhP 7.7.25] iti | sādhur atra sad-ācāraḥ | tad evam īśvara- buddhyā vidhi-mārga-bhaktayos tāratamyam uktam | tatraivottarasyānanyatvena śreṣṭhatvaṃ darśitam | tatraivārcana-mārge trividhatvaṃ labhyate pādmottara-khaṇḍāt | tatra mahattvaṃ tāpādi-pañca- saṃskārī ity ādau | madhyamatvam - tāpaṃ puṇḍraṃ tathā nāma mantro yāgaś ca pañcamaḥ | amī pañcaiva saṃskārāḥ paramaikānti-hetavaḥ || ity atra | kaniṣṭhatvaṃ - śaṅkha-cakrādy-ūrdhva-puṇḍra-dhāraṇādy-ātma-lakṣaṇam | tan-namaskaraṇaṃ caiva vaiṣṇavatvam ihocyate || ity atra | (page 102)

[२०१] अथ शुद्ध-दास्य-सख्यादि-भाव-मात्रेण योऽनन्यः स तु सर्वोत्तम इत्य् आह - ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश् चास्मि यादृशः । भजन्त्य् अनन्य-भावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ [भ्प् ११.११.३३] यावान् देश-कालाद्य्-अपरिच्छिनः । यश् च सर्वात्मा । यादृशः सच्-चिद्-आनन्द- रूपः । तं मां ज्ञात्वाज्ञात्वा वा ये केवलम् अनन्य-भावेन श्री-व्रजेन्द्र- नन्दन आलम्बनो यः स्वभीप्सितो दास्यादीनाम् एकतरो भावस् तेनैव भजन्ति न कदाचिद् अन्येन इत्य् अर्थः । ते तु मया भक्ततमा मताः । अतएव चतुर्थे श्री-योगेश्वरैर् अपि प्रार्थितम् -- प्रेयान् न तेऽन्योऽस्त्य् अमुतस् त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन् न पृथग् य आत्मनः । अथापि भक्त्येश तयोपधावताम् अनन्य-वृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ [भ्प् ४.७.३८] इति । श्री-गीतासु - ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम् इदं वक्ष्याम्य् अशेषतः । यज् ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज् ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ॥ [गीता ७.२] इत्य् उक्त्वाह -- भूमिर् आपोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा ॥ अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्य् उपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा ॥ मत्तः परतरं नान्यत् किं चिद् अस्ति धनंजय । मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ [गीता ७.४-७] इति । प्रधानाख्य-जीवाक्य-निज-शक्ति-द्वारा जगत्-कारणत्वम् । तच्- छक्तिमयत्वेन जगतस् तद्-अनन्यत्वम् । स्वस्य तु तयोः परत्वं तद्- आश्रयत्वं च वदन् निज-ज्ञानम् उपदिष्टवान् । प्रसङ्गेन जीव-स्वरूप- ज्ञानं च । स चैवम्भूतो ज्ञानी-मत्-स्वरूप-मन्- महिमानुसन्धानकृत्त्वाद् ज्ञानि-भक्तार्त-भक्तादीन् अतिक्रम्य मत्-प्रियो भवतीत्य् अप्य् अन्तेऽभिहितवान् -- चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुर् अर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर् विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहं स च मम प्रियः ॥ उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमां गतिम् ॥ [गीता ७.१६-१८] इति । ततश् चायम् अर्थः । यस् त्वयि विश्वात्मन्य् आत्मनि जीवान् ईक्षेत् त्वच्-छक्त्त्वाद् अनन्यत्वेनैव जानाति न तु पृथक् स्वतन्त्रत्वेनेक्षेत । मौत अमुष्माद् यद्यपि ते प्रेयान् नास्ति तथापि हे वत्सल हे भृत्य-प्रिय भृत्येशभावेन ये भजन्ति तेषां यानन्या वृत्तिर् अव्यभिचारिणी निजा भक्तिस् तयैवानुगृहाण । प्रस्तुतत्वेनास्मान् ज्ञानि-भक्तान् इति लभ्यत इति । अथ मूल-पद्ये ज्ञात्वाज्ञात्वेत्य् अत्र ज्ञानाज्ञानयोर् हेयोपादेयत्वं निषिद्धम् । भक्ततमा इत्य् अत्र पूर्व-वाक्य-स्थ-सत्-पदम् अतिक्रम्य विशेषतो (पगे १०३) भक्त-पद-निर्देशाद् भक्तेः स्वरूपाधिक्यम् अत्रैव विवक्षितम् । ते मे मता इत्य् अत्र मम तु विशिष्टा सम्मतिर् अत्रैवेति सूचितम् ईदृशानुक्त-चरत्वात् । अतएव प्रकरण-प्राप्तिम् एक-वचन-निर्देशम् अप्य् अतिक्रम्य गौरवेणैव ये त इति बहु-वचनं निर्दिष्टम् । ततः किम् उत तद्- भाव-सिद्ध-प्रेमाण इति भावः । एषां भाव-भजन-विवृत्तिर् अग्रे रागानुगा-कथने ज्ञेया । ॥ ११.११ ॥ श्री-भगवान् ॥ २००-२०१ ॥

[201] atha śuddha-dāsya-sakhyādi-bhāva-mātreṇa yo'nanyaḥ sa tu sarvottama ity āha - jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvān yaś cāsmi yādṛśaḥ | bhajanty ananya-bhāvena te me bhaktatamā matāḥ || [BhP 11.11.33] yāvān deśa-kālādy-aparicchinaḥ | yaś ca sarvātmā | yādṛśaḥ sac-cid-ānanda- rūpaḥ | taṃ māṃ jñātvājñātvā vā ye kevalam ananya-bhāvena śrī-vrajendra- nandana ālambano yaḥ svabhīpsito dāsyādīnām ekataro bhāvas tenaiva bhajanti na kadācid anyena ity arthaḥ | te tu mayā bhaktatamā matāḥ | ataeva caturthe śrī-yogeśvarair api prārthitam -- preyān na te'nyo'sty amutas tvayi prabho viśvātmanīkṣen na pṛthag ya ātmanaḥ | athāpi bhaktyeśa tayopadhāvatām ananya-vṛttyānugṛhāṇa vatsala || [BhP 4.7.38] iti | śrī-gītāsu - jñānaṃ te'haṃ savijñānam idaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ | yaj jñātvā neha bhūyo'nyaj jñātavyam avaśiṣyate || [Gītā 7.2] ity uktvāha -- bhūmir āpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca | ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā || apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām | jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat || etadyonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya | ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā || mattaḥ parataraṃ nānyat kiṃ cid asti dhanaṃjaya | mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva || [Gītā 7.4-7] iti | pradhānākhya-jīvākya-nija-śakti-dvārā jagat-kāraṇatvam | tac- chaktimayatvena jagatas tad-ananyatvam | svasya tu tayoḥ paratvaṃ tad- āśrayatvaṃ ca vadan nija-jñānam upadiṣṭavān | prasaṅgena jīva-svarūpa- jñānaṃ ca | sa caivambhūto jñānī-mat-svarūpa-man- mahimānusandhānakṛttvād jñāni-bhaktārta-bhaktādīn atikramya mat-priyo bhavatīty apy ante'bhihitavān -- caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino'rjuna | ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha || teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktir viśiṣyate | priyo hi jñānino'tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ || udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam | āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim || [Gītā 7.16-18] iti | tataś cāyam arthaḥ | yas tvayi viśvātmany ātmani jīvān īkṣet tvac-chakttvād ananyatvenaiva jānāti na tu pṛthak svatantratvenekṣeta | mauta amuṣmād yadyapi te preyān nāsti tathāpi he vatsala he bhṛtya-priya bhṛtyeśabhāvena ye bhajanti teṣāṃ yānanyā vṛttir avyabhicāriṇī nijā bhaktis tayaivānugṛhāṇa | prastutatvenāsmān jñāni-bhaktān iti labhyata iti | atha mūla-padye jñātvājñātvety atra jñānājñānayor heyopādeyatvaṃ niṣiddham | bhaktatamā ity atra pūrva-vākya-stha-sat-padam atikramya viśeṣato (page 103) bhakta-pada-nirdeśād bhakteḥ svarūpādhikyam atraiva vivakṣitam | te me matā ity atra mama tu viśiṣṭā sammatir atraiveti sūcitam īdṛśānukta-caratvāt | ataeva prakaraṇa-prāptim eka-vacana-nirdeśam apy atikramya gauraveṇaiva ye ta iti bahu-vacanaṃ nirdiṣṭam | tataḥ kim uta tad- bhāva-siddha-premāṇa iti bhāvaḥ | eṣāṃ bhāva-bhajana-vivṛttir agre rāgānugā-kathane jñeyā | || 11.11 || śrī-bhagavān || 200-201 ||

[२०२] एते हि वैष्णवाः सन्तो महत्त्वेन सन्-मात्रत्वेन च विभिद्य निर्दिष्टाः । सन्-मात्र-भेदे तारतम्यं चात्र यद् अविविक्तं तद्-भक्ति-भेद-निरूपणे पुरतो विवेचनीयम् । अन्ये तु स्व-गोष्ठ्य्-अपेक्षया वैष्णवाः । तत्र कर्मिषु तद्-अपेक्षया यथा स्कान्दे मार्कण्डेय-भगीरथ-संवादे - धर्मार्थं जीवितं येषां सन्तानार्थं च मैथुनम् । पचनं विप्रमुख्यार्थं ज्ञेयास् ते वैष्णवा नराः ॥ इत्य् आदि । अत्र श्री-विष्णोर् आज्ञा-बुद्ध्यैव तत् तत् क्रियत इति वैष्णव-पदेन गम्यते । श्री-विस्णु-पुराणे च - न चलति निज-वर्ण-धर्मतो यः सम-मतिर् आत्म-सुहृद्-विपक्ष-पक्षे । न हरति न हन्ति किञ्चिद् उच्चैः स्थित-मनसं तम् अवेहि विष्णु-भक्तम् ॥ [विप् ३.७.२०] इति । तद्-अर्पणे तु सुतराम् एव वैष्णवत्वम् । यथा पाताल-खण्डे वैशाख- माहात्म्ये- जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्य्-अर्थम् एव च । अहो-रात्राणि पुण्यार्थं तं मन्ये वैष्णवं भुवि ॥ [पद्मप् ५.९४.८] इति । तथैव शैवेषु तद्-अपेक्षया यथा बृहन्-नारदीये - शिवे च परमेशाने विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ [नार्प् १.५.७२] इति । शैव-गोष्ठीषु भागवतोत्तमत्वं तत्रैव प्रसिद्धम् इति तथोक्तम् । वैष्णव-तन्त्रे तु तन्-निन्दैव - यस् तु नारायणं देवं ब्रह्म-रुद्रादि-दैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । तद् एवं तेषां बहु-भेदेषु सत्सु तेषाम् एव प्रभाव-तारतम्येन कृपा- तारतम्येन भक्ति-वासना-तारतम्येन सत्-सङ्गात् काल-शैघ्र्य-स्वरूप- वैशिष्ट्याभ्यां भक्तिर् उदयते । एवं ज्ञानि-सङ्गाच् च ज्ञानं ज्ञेयम् । अत्र यद्यप्य् अकिञ्चना भक्तिर् एवाभिधेयेति तत्-कारणत्वेन तद्-भक्त-सङ्ग एवाभिधेये भक्तोऽपि स एव लक्षयितव्यस् तथापि तत्-परीक्षार्थम् एव तत्- तद्-अनुवादः क्रियते । तत्र प्रथमं तावत् तत्-तत्-सङ्गाज् जातेन तत्-तच्- छ्रद्धा-तत्-तत्-कथा-रुच्य्-आदिना जात-भगवत्-साम्मुख्यस्य तत्-तद्- अनुषङ्गेनैव तत्-तद्-भजनीये भगवद्-आविर्भाव-विशेषे तत्-तद्-भजन- मार्ग-विशेषे च रुचिर् जायते । ततश् च विशेष-बुभुत्सायां सत्यान्तेष्व् एकतोऽनेकतो वा श्री-गुरुत्वेनाश्रिताच् छ्रवणं क्रियते । तच् चोपक्रमोपसंहारादिभिर् अर्थावधारणं पुनश् चासम्भावनाविपरीत- भावना-विशेषेवता स्वयं तद्-विचार-रूपं मननम् अपि क्रियते । ततो भग्वतः सर्वस्मिन्न् एवाविर्भावे तथाविधोऽसौ सदा सर्वत्र विराजत इत्य् एवंरूपा श्रद्धा जायते । तत्रैकस्मिंस् त्व् अनया प्रथम-जातया रुच्या सह निजाभीष्ट-दान-सार्थ्याद्य्-अतिशयवता-निर्धार-रूपत्वेन सैव श्रद्धा समुल्लसति । तत्र यद्यप्य् एकत्रैवातिशयिता-पर्यवसानं सम्भवति न तु सर्वत्र, तथापि केषांचित् ततो विशिष्टस्याज्ञानाद् अन्यत्रापि तथा-बुद्धि-रूपा श्रद्धा सम्भवत्य् एवं भजन-मार्ग-विशेषश् च व्याख्यातव्यः । तद् एवं सिद्धे ज्ञान-विज्ञानार्थं निदिध्यासन-लक्षण-तत्-तद्-उपासना-मार्ग- भेदोऽनुष्ठीयत इत्य् एवं विचार-प्रधानानां मार्गो दर्शितः । रुचि-प्रधानां तु न तादृग् विचारापेक्षा जायते । किन्तु साधु-सङ्ग-लीला- कथन-श्रवण-रुचि- (पगे १०४) श्रद्धा-श्रवणाद्य्-आवृत्ति-रूप एवासौ मार्गो यथा - शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य [भ्प् १.२.१६] इत्य् आदिना पूर्वं दर्शितः । सतां प्रसङ्गात् मम वीर्य-संविदः [भ्प् ३.२५.२२] इत्य् आदौ च द्रष्टव्यः । प्रीति-लक्षण-भक्तीच्छानां तु रुचि-प्रधान-मार्ग एव श्रेयान् । नाजात-रुचीनाम् इव विचार-प्रधानः । यथोक्तं प्रह्लादेन -- नैते गुणा न गुणिनो महद्-आदयो ये सर्वे मनः प्रभृतयः सहदेव-मर्त्याः । आद्य्-अन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वाम् एवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ तत् तेऽर्हत्तम नमः स्तुति-कर्म-पूजाः कर्म स्मृतिश् चरणयोः श्रवणं कथायाम् । संसेवया त्वयि विनेति षड्-अङ्गया किं भक्तिं जनः परमहंस-गतौ लभेत ॥ [भ्प् ७.९.४९-५०] इति । कर्म परिचर्या । कर्म-स्मृतिर् लीला-स्मरणम् । चरणयोर् इति सर्वत्रान्वितं भक्ति-व्यञ्जकम् । तद् एतद् उभयस्मिन्न् अपि तद्-भजन-विधि-शिक्षा-गुरुः । प्राक्तनः श्रवण- गुरुर् एव भवति तथाविदस्य प्राप्तत्वात् । प्राक्तानां बहुत्वेऽपि प्रायस् तेष्व् एवान्यतरोऽभिरुचितः । पूर्वस्माद् एव हेतोः - श्री-मन्त्र-गुरुस् त्व् एक एव निषेत्स्यमानत्वाद् बहूनाम् । अथात्र प्रमाणानि । तत्र तदाविर्भाव-विशेषे रुचिः - महा-पुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्याभिमतयात्मनः [भ्प् ११.३.४८] इत्य् आदौ श्रीमद्-आविर्होत्रादिनाभ्प्रेता । भजन-विशेष-रुचिश् च - वैदिकस् तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रि-विधो मखः । त्रयाणाम् ईप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥ [भ्प् ११.२७.७] इत्य् आदौ श्री-भगवताभिप्रेता । अथ श्रवण-गुरुम् आह -- तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम् ॥ [भ्प् ११.३.२२] शाब्दे ब्रह्मणि वेदे विचार-तात्पर्येण । परे ब्रह्मणि भगवद्-आदि- रूपाविर्भावेऽपरोक्षानुभवेन निष्णातं तथैव निष्ठां प्राप्तम् । यथोक्तं श्री-पुरञ्जनोपाख्याद्य्-उपसंहारे श्री-नारदेन -- स वै प्रियतमश् चात्मा यतो न भयम् अण्व् अपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर् हरिः ॥ [भ्प् ४.२९.५१] इति । ॥ ११.३ ॥ श्री-प्रबुद्धो निमिम् ॥ २०२ ॥

[202] ete hi vaiṣṇavāḥ santo mahattvena san-mātratvena ca vibhidya nirdiṣṭāḥ | san-mātra-bhede tāratamyaṃ cātra yad aviviktaṃ tad-bhakti-bheda-nirūpaṇe purato vivecanīyam | anye tu sva-goṣṭhy-apekṣayā vaiṣṇavāḥ | tatra karmiṣu tad-apekṣayā yathā skānde mārkaṇḍeya-bhagīratha-saṃvāde - dharmārthaṃ jīvitaṃ yeṣāṃ santānārthaṃ ca maithunam | pacanaṃ vipramukhyārthaṃ jñeyās te vaiṣṇavā narāḥ || ity ādi | atra śrī-viṣṇor ājñā-buddhyaiva tat tat kriyata iti vaiṣṇava-padena gamyate | śrī-visṇu-purāṇe ca - na calati nija-varṇa-dharmato yaḥ sama-matir ātma-suhṛd-vipakṣa-pakṣe | na harati na hanti kiñcid uccaiḥ sthita-manasaṃ tam avehi viṣṇu-bhaktam || [ViP 3.7.20] iti | tad-arpaṇe tu sutarām eva vaiṣṇavatvam | yathā pātāla-khaṇḍe vaiśākha- māhātmye- jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo hary-artham eva ca | aho-rātrāṇi puṇyārthaṃ taṃ manye vaiṣṇavaṃ bhuvi || [PadmaP 5.94.8] iti | tathaiva śaiveṣu tad-apekṣayā yathā bṛhan-nāradīye - śive ca parameśāne viṣṇau ca paramātmani | samabuddhyā pravarttante te vai bhāgavatottamāḥ || [NārP 1.5.72] iti | śaiva-goṣṭhīṣu bhāgavatottamatvaṃ tatraiva prasiddham iti tathoktam | vaiṣṇava-tantre tu tan-nindaiva - yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ brahma-rudrādi-daivataiḥ | samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam || iti | tad evaṃ teṣāṃ bahu-bhedeṣu satsu teṣām eva prabhāva-tāratamyena kṛpā- tāratamyena bhakti-vāsanā-tāratamyena sat-saṅgāt kāla-śaighrya-svarūpa- vaiśiṣṭyābhyāṃ bhaktir udayate | evaṃ jñāni-saṅgāc ca jñānaṃ jñeyam | atra yadyapy akiñcanā bhaktir evābhidheyeti tat-kāraṇatvena tad-bhakta-saṅga evābhidheye bhakto'pi sa eva lakṣayitavyas tathāpi tat-parīkṣārtham eva tat- tad-anuvādaḥ kriyate | tatra prathamaṃ tāvat tat-tat-saṅgāj jātena tat-tac- chraddhā-tat-tat-kathā-rucy-ādinā jāta-bhagavat-sāmmukhyasya tat-tad- anuṣaṅgenaiva tat-tad-bhajanīye bhagavad-āvirbhāva-viśeṣe tat-tad-bhajana- mārga-viśeṣe ca rucir jāyate | tataś ca viśeṣa-bubhutsāyāṃ satyānteṣv ekato'nekato vā śrī-gurutvenāśritāc chravaṇaṃ kriyate | tac copakramopasaṃhārādibhir arthāvadhāraṇaṃ punaś cāsambhāvanāviparīta- bhāvanā-viśeṣevatā svayaṃ tad-vicāra-rūpaṃ mananam api kriyate | tato bhagvataḥ sarvasminn evāvirbhāve tathāvidho'sau sadā sarvatra virājata ity evaṃrūpā śraddhā jāyate | tatraikasmiṃs tv anayā prathama-jātayā rucyā saha nijābhīṣṭa-dāna-sārthyādy-atiśayavatā-nirdhāra-rūpatvena saiva śraddhā samullasati | tatra yadyapy ekatraivātiśayitā-paryavasānaṃ sambhavati na tu sarvatra, tathāpi keṣāṃcit tato viśiṣṭasyājñānād anyatrāpi tathā-buddhi-rūpā śraddhā sambhavaty evaṃ bhajana-mārga-viśeṣaś ca vyākhyātavyaḥ | tad evaṃ siddhe jñāna-vijñānārthaṃ nididhyāsana-lakṣaṇa-tat-tad-upāsanā-mārga- bhedo'nuṣṭhīyata ity evaṃ vicāra-pradhānānāṃ mārgo darśitaḥ | ruci-pradhānāṃ tu na tādṛg vicārāpekṣā jāyate | kintu sādhu-saṅga-līlā- kathana-śravaṇa-ruci- (page 104) śraddhā-śravaṇādy-āvṛtti-rūpa evāsau mārgo yathā - śuśrūṣoḥ śraddadhānasya [BhP 1.2.16] ity ādinā pūrvaṃ darśitaḥ | satāṃ prasaṅgāt mama vīrya-saṃvidaḥ [BhP 3.25.22] ity ādau ca draṣṭavyaḥ | prīti-lakṣaṇa-bhaktīcchānāṃ tu ruci-pradhāna-mārga eva śreyān | nājāta-rucīnām iva vicāra-pradhānaḥ | yathoktaṃ prahlādena -- naite guṇā na guṇino mahad-ādayo ye sarve manaḥ prabhṛtayaḥ sahadeva-martyāḥ | ādy-antavanta urugāya vidanti hi tvām evaṃ vimṛśya sudhiyo viramanti śabdāt || tat te'rhattama namaḥ stuti-karma-pūjāḥ karma smṛtiś caraṇayoḥ śravaṇaṃ kathāyām | saṃsevayā tvayi vineti ṣaḍ-aṅgayā kiṃ bhaktiṃ janaḥ paramahaṃsa-gatau labheta || [BhP 7.9.49-50] iti | karma paricaryā | karma-smṛtir līlā-smaraṇam | caraṇayor iti sarvatrānvitaṃ bhakti-vyañjakam | tad etad ubhayasminn api tad-bhajana-vidhi-śikṣā-guruḥ | prāktanaḥ śravaṇa- gurur eva bhavati tathāvidasya prāptatvāt | prāktānāṃ bahutve'pi prāyas teṣv evānyataro'bhirucitaḥ | pūrvasmād eva hetoḥ - śrī-mantra-gurus tv eka eva niṣetsyamānatvād bahūnām | athātra pramāṇāni | tatra tadāvirbhāva-viśeṣe ruciḥ - mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ [BhP 11.3.48] ity ādau śrīmad-āvirhotrādinābhpretā | bhajana-viśeṣa-ruciś ca - vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ | trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṃ samarcayet || [BhP 11.27.7] ity ādau śrī-bhagavatābhipretā | atha śravaṇa-gurum āha -- tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam | śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam || [BhP 11.3.22] śābde brahmaṇi vede vicāra-tātparyeṇa | pare brahmaṇi bhagavad-ādi- rūpāvirbhāve'parokṣānubhavena niṣṇātaṃ tathaiva niṣṭhāṃ prāptam | yathoktaṃ śrī-purañjanopākhyādy-upasaṃhāre śrī-nāradena -- sa vai priyatamaś cātmā yato na bhayam aṇv api | iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gurur hariḥ || [BhP 4.29.51] iti | || 11.3 || śrī-prabuddho nimim || 202 ||

[२०३] अत्र ब्रह्म-वैवर्ते विशेषः - वक्ता स-रागो नीरागो द्विविधः परिकीर्तितः । स-रागो लोलुपः कामी तद् उक्तं हृन् न संस्पृशेत् ॥ उपदेशं करोत्य् एव न परीक्षां करोति च । अपरीक्ष्योपदिष्टं यल् लोक-नाशाय तद् भवेत् ॥ किं च - कुलं शीलम् अथाचारम् अविचार्य परं गुरुम् । भजेत श्रवणाद्य्-अर्थी सरसं सार-सागरम् ॥ सरसत्वादिकं च व्यञ्जितं तत्रैवान्यत्र । (पगे १०५) काम-क्रोधादि-युक्तोऽपि कृपणोऽपि विषादवान् । श्रुत्वा विकाशम् आयाति स वक्ता परमो गुरुः ॥ इति । एवम्भूत-गुरोर् अभावाद् युक्ति-भेद-बुभुत्सया बहून् अप्य् आश्रयन्ते केचित् । यथा - न ह्य् एकस्माद् गुरोर् ज्ञानं सु-स्थिरं स्यात् सु-पुष्कलम् । ब्रह्मैतद् अद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ [भ्प् ११.९.३१] स्पष्टम् ॥ ११.९ ॥ श्री-दत्तात्रेयो यदुम् ॥ २०३ ॥

[203] atra brahma-vaivarte viśeṣaḥ - vaktā sa-rāgo nīrāgo dvividhaḥ parikīrtitaḥ | sa-rāgo lolupaḥ kāmī tad uktaṃ hṛn na saṃspṛśet || upadeśaṃ karoty eva na parīkṣāṃ karoti ca | aparīkṣyopadiṣṭaṃ yal loka-nāśāya tad bhavet || kiṃ ca - kulaṃ śīlam athācāram avicārya paraṃ gurum | bhajeta śravaṇādy-arthī sarasaṃ sāra-sāgaram || sarasatvādikaṃ ca vyañjitaṃ tatraivānyatra | (page 105) kāma-krodhādi-yukto'pi kṛpaṇo'pi viṣādavān | śrutvā vikāśam āyāti sa vaktā paramo guruḥ || iti | evambhūta-guror abhāvād yukti-bheda-bubhutsayā bahūn apy āśrayante kecit | yathā - na hy ekasmād guror jñānaṃ su-sthiraṃ syāt su-puṣkalam | brahmaitad advitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ || [BhP 11.9.31] spaṣṭam || 11.9 || śrī-dattātreyo yadum || 203 ||

[२०४] तत्र रुचि-प्रधानानां श्रवणादिकम् - तत्रान्वहं कृष्ण-कथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्य् अङ्ग ममाभवद् रुचिः ॥ [भ्प् १.५.२६] इत्य्-आद्य्-उक्त-प्रकारम् । विचार-प्रधानानां श्रवणं यथा चतुःश्लोक्यादीनाम् । मननं यथा भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन [भ्प् २.२.३४] इत्य् आदौ । अथ तज्-जाता भगवति श्रद्धा, यथा - अस्ति यज्ञ-पतिर् नाम केषाञ्चिद् अर्ह-सत्तमाः । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः ॥ मनोर् उत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः । प्रियव्रतस्य राजर्षेर् अङ्गस्यास्मत्-पितुः पितुः ॥ ईदृशानाम् अथान्येषाम् अजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश् चापि कृत्यम् अस्ति गदाभृता ॥ दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्म-विमोहितान् । वर्ग-स्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्य-हेतुना ॥ [भ्प् ४.२१.२७-३०] हे अर्ह-सत्तमाः यज्ञ-पतिर् नाम सर्व-कर्म-फल-दातृत्वेन श्रुति- प्रतिपादितः परमेश्वरः केषांचित् श्रुत्य्-अर्थ-तत्त्व-विज्ञानां मते तावद् अस्ति तथापि विप्रतिपत्तेर् न तत्-सिद्धिर् इत्य् आशङ्क्य तत्र जगद्- वैचित्र्यान्यथानुपपत्ति-प्रमाणम् अप्य् उपोद्वलकम् इत्य् आह । इह प्रत्यक्षेणामुत्र-शास्त्रेण तद्वद् इत्य् अनुमानेन च ज्योत्स्नावत्यः कान्तमत्यो भुवो भोग-भूमयो देहाश् च क्वचिद् एवोपलभ्यन्ते न सर्वत्रेत्य् अयं भावः । न तावज् जडस्य कर्मणस् तत्-तत्-फल-दातृत्वं घञते फलम् अत उपपत्तेः [व्स् ३.२.३८] इति न्यायात् । न चार्वाग्-देवतानां स्वातन्त्र्यम् अन्तर्यामि-श्रुतिः । न च कर्म-साम्ये फल-तारतम्यं क्वचिच् च तद्-असिद्धिः सम्भवति । अतः स्वतन्त्रेण परमेश्वरेण भाव्यम् । अत्र विद्वद्-अनुभवोऽपि प्रमाणम् इत्य् आह मनोर् इति त्रिभिः । अस्मत्- पितामहस्याङ्गस्य । प्रह्लाद-बली तदानीं शास्त्राद् एव ज्ञात्वा गणितौ । गदाभृता परमेश्वरेण कृत्यम् अस्ति हृदये बहिर् अप्य् आविर्भूय तेषां मुहुः कृत्य-सम्पादनात् तेन यत् कृत्यं करणीयं तत् तेषाम् अस्तीत्य् अर्थः । तेषाम् एव तेन सह कृत्यम् अस्ति नान्येषाम् इत्य् अर्थो वा । तद्-अन्यांस् तु निन्दितत्वेनाह मृत्योर् दौहित्रादीन् वेण-प्रभृतीन् धर्म-विमोहितान् । (पगे १०६) गदाभृच्-छब्देन तन्-नाम्ना प्रसिद्धात् श्री-विष्णोर् अन्यत्र परमेश्वरत्वं वारयति । श्रुति-युक्ति-विद्वद्-अनुभवेषु तं गदाभृतं विशिनष्टि । वर्गेति वर्गोऽत्र त्रिवर्गः । स्वर्गो धर्धरस्य फलम् । अपवर्गो मोक्षः । तेषाम् ऐकात्म्येनैक-रूपेण सर्वान्तर्गतेन हेतुना । तत्रापि प्रायेण प्रचरेण हेतुना । तद् उक्तं स्कान्दे - बन्धको भव-पाशेन भव-पाशाच् च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुर् एव सनातनः ॥ इति ।

[204] tatra ruci-pradhānānāṃ śravaṇādikam - tatrānvahaṃ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ | tāḥ śraddhayā me'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasy aṅga mamābhavad ruciḥ || [BhP 1.5.26] ity-ādy-ukta-prakāram | vicāra-pradhānānāṃ śravaṇaṃ yathā catuḥślokyādīnām | mananaṃ yathā bhagavān brahma kārtsnyena [BhP 2.2.34] ity ādau | atha taj-jātā bhagavati śraddhā, yathā - asti yajña-patir nāma keṣāñcid arha-sattamāḥ | ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacid bhuvaḥ || manor uttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ | priyavratasya rājarṣer aṅgasyāsmat-pituḥ pituḥ || īdṛśānām athānyeṣām ajasya ca bhavasya ca | prahlādasya baleś cāpi kṛtyam asti gadābhṛtā || dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharma-vimohitān | varga-svargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmya-hetunā || [BhP 4.21.27-30] he arha-sattamāḥ yajña-patir nāma sarva-karma-phala-dātṛtvena śruti- pratipāditaḥ parameśvaraḥ keṣāṃcit śruty-artha-tattva-vijñānāṃ mate tāvad asti tathāpi vipratipatter na tat-siddhir ity āśaṅkya tatra jagad- vaicitryānyathānupapatti-pramāṇam apy upodvalakam ity āha | iha pratyakṣeṇāmutra-śāstreṇa tadvad ity anumānena ca jyotsnāvatyaḥ kāntamatyo bhuvo bhoga-bhūmayo dehāś ca kvacid evopalabhyante na sarvatrety ayaṃ bhāvaḥ | na tāvaj jaḍasya karmaṇas tat-tat-phala-dātṛtvaṃ ghañate phalam ata upapatteḥ [Vs 3.2.38] iti nyāyāt | na cārvāg-devatānāṃ svātantryam antaryāmi-śrutiḥ | na ca karma-sāmye phala-tāratamyaṃ kvacic ca tad-asiddhiḥ sambhavati | ataḥ svatantreṇa parameśvareṇa bhāvyam | atra vidvad-anubhavo'pi pramāṇam ity āha manor iti tribhiḥ | asmat- pitāmahasyāṅgasya | prahlāda-balī tadānīṃ śāstrād eva jñātvā gaṇitau | gadābhṛtā parameśvareṇa kṛtyam asti hṛdaye bahir apy āvirbhūya teṣāṃ muhuḥ kṛtya-sampādanāt tena yat kṛtyaṃ karaṇīyaṃ tat teṣām astīty arthaḥ | teṣām eva tena saha kṛtyam asti nānyeṣām ity artho vā | tad-anyāṃs tu ninditatvenāha mṛtyor dauhitrādīn veṇa-prabhṛtīn dharma-vimohitān | (page 106) gadābhṛc-chabdena tan-nāmnā prasiddhāt śrī-viṣṇor anyatra parameśvaratvaṃ vārayati | śruti-yukti-vidvad-anubhaveṣu taṃ gadābhṛtaṃ viśinaṣṭi | vargeti vargo'tra trivargaḥ | svargo dhardharasya phalam | apavargo mokṣaḥ | teṣām aikātmyenaika-rūpeṇa sarvāntargatena hetunā | tatrāpi prāyeṇa pracareṇa hetunā | tad uktaṃ skānde - bandhako bhava-pāśena bhava-pāśāc ca mocakaḥ | kaivalyadaḥ paraṃ brahma viṣṇur eva sanātanaḥ || iti |

[२०५] अथ भजन-श्रद्धा - यत्-पाद-सेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेष-जन्मोपचितं मलं धियः । सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठ-विनिःसृता सरित् ॥ विनिर्धुताशेष-मनो-मलः पुमान् असङ्ग-विज्ञान-विशेष-वीर्यवान् । यद्-अङ्घ्रि-मूले कृत-केतनः पुनर् न संसृतिं क्लेश-वहां प्रपद्यते ॥ [भ्प् ४.२१.३१-३२] तपस्विनां संसार-तप्तानम् । तत्-पाद-सम्बन्धस्यैवेष महिमेति दृष्टान्तेनाह यथेति । असङ्गस् ततोऽन्यत्रानासक्तिस् तेन विज्ञान-विशेषो भगवतो नानाविर्भावत्वात् तेषां मध्ये कस्याप्य् आविर्भावस्य साक्षात्कारस् तद् एव वीर्यं विद्यते यस्य सः । यस्याङ्क्घ्रि-मूले कृताश्रमः सन् । ॥ ४.२१ ॥ श्री-पृथु-राजः सभ्यान् ॥ २०४-२०५ ॥

[205] atha bhajana-śraddhā - yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ | sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit || vinirdhutāśeṣa-mano-malaḥ pumān asaṅga-vijñāna-viśeṣa-vīryavān | yad-aṅghri-mūle kṛta-ketanaḥ punar na saṃsṛtiṃ kleśa-vahāṃ prapadyate || [BhP 4.21.31-32] tapasvināṃ saṃsāra-taptānam | tat-pāda-sambandhasyaiveṣa mahimeti dṛṣṭāntenāha yatheti | asaṅgas tato'nyatrānāsaktis tena vijñāna-viśeṣo bhagavato nānāvirbhāvatvāt teṣāṃ madhye kasyāpy āvirbhāvasya sākṣātkāras tad eva vīryaṃ vidyate yasya saḥ | yasyāṅkghri-mūle kṛtāśramaḥ san | || 4.21 || śrī-pṛthu-rājaḥ sabhyān || 204-205 ||

[२०६] अथ श्रवण-गुरु-भजन-शिक्षा-गुर्वोः प्रायिकम् एकत्वम् इति तथैवेत्य् आह तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्व्-आत्म-दैवतः । अमाययानुवृत्त्या यैस् तुष्येद् आत्मात्म-दो हरिः ॥ [भ्प् ११.३.२२] तस्माद् गुरुं प्रपद्येत इति पूर्वोक्तेस् तत्र श्रवण-गुरौ । गुरुर् एवात्मा जीवनं दैवतं निजेष्ट-देवततयाभिमतश् च यस्य तथाभूतः सन् । अमायया निर्दम्भयानुवृत्त्या तद्-अनुगत्या शिक्षेत् । यैर् धर्मैः । आत्मा परमात्मा । भक्तेभ्यः आत्म-प्रदः श्री-बलि-प्रभृतिभ्य इव । अस्य शिक्षा- गुरोर् बहुत्वम् अपि प्राग्वज् ज्ञेयम् । ॥ ११.३ ॥ श्री-प्रबुद्धो निमिम् ॥ २०६ ॥

[206] atha śravaṇa-guru-bhajana-śikṣā-gurvoḥ prāyikam ekatvam iti tathaivety āha tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ | amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ || [BhP 11.3.22] tasmād guruṃ prapadyeta iti pūrvoktes tatra śravaṇa-gurau | gurur evātmā jīvanaṃ daivataṃ nijeṣṭa-devatatayābhimataś ca yasya tathābhūtaḥ san | amāyayā nirdambhayānuvṛttyā tad-anugatyā śikṣet | yair dharmaiḥ | ātmā paramātmā | bhaktebhyaḥ ātma-pradaḥ śrī-bali-prabhṛtibhya iva | asya śikṣā- guror bahutvam api prāgvaj jñeyam | || 11.3 || śrī-prabuddho nimim || 206 ||

[२०७] मन्त्र-गुरुस् त्व् एक एवेत्य् आह - लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः । महा-पुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्याभिमतयात्मनः ॥ [भ्प् ११.३.४८] अनुग्रहो मन्त्र-दीक्षा-रूपः । आगमो मन्त्र-विधि-शास्त्रम् । अस्यैकत्वम् एक-वचनत्वेन बोध्यते । बोधः कलुषितस् तेन दौरात्म्यं प्रकटीकृतम् । गुरुर् येन परित्यक्तस् तेन त्यक्तः पुरा हरिः ॥ इति ब्रह्म-वैवर्तादौ तत्-त्याग-निषेधात् । तद्-अपरितोषेणाप्य् अन्यो गुरुः क्रियते ततोऽनेक-गुरु-करणे पूर्व-त्याग एव सिद्धः । एतच् चापवाद-वचन- द्वारापि श्री-नारद-पञ्चरात्रे बोधितम् -- अवैष्णवोपदिष्टेन मन्त्रेण निरयं व्रजेत् । पुनश् च विधिना सम्यग् ग्राहयेद् वैष्णवाद् गुरोः ॥ इति ।[*एन्द्नोते #४] ॥ ११.३ ॥ श्री-आविर्होत्रो निमिम् ॥ २०७ ॥

[207] mantra-gurus tv eka evety āha - labdhvānugraha ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ | mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ || [BhP 11.3.48] anugraho mantra-dīkṣā-rūpaḥ | āgamo mantra-vidhi-śāstram | asyaikatvam eka-vacanatvena bodhyate | bodhaḥ kaluṣitas tena daurātmyaṃ prakaṭīkṛtam | gurur yena parityaktas tena tyaktaḥ purā hariḥ || iti brahma-vaivartādau tat-tyāga-niṣedhāt | tad-aparitoṣeṇāpy anyo guruḥ kriyate tato'neka-guru-karaṇe pūrva-tyāga eva siddhaḥ | etac cāpavāda-vacana- dvārāpi śrī-nārada-pañcarātre bodhitam -- avaiṣṇavopadiṣṭena mantreṇa nirayaṃ vrajet | punaś ca vidhinā samyag grāhayed vaiṣṇavād guroḥ || iti |[*ENDNOTE #4] || 11.3 || śrī-āvirhotro nimim || 207 ||