Sections 359–370

[३५९] अमर्षस् त्व् असहिष्णुता । पति-सुतान्वय- [भ्प् १०.३१.१६] इत्य् आदौ कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि ॥ इति । स्पष्टम् । ॥ १०.३१ ॥ श्री-गोप्यः ॥ ३५९ ॥

[359] amarṣas tv asahiṣṇutā | pati-sutānvaya- [BhP 10.31.16] ity ādau kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi || iti | spaṣṭam | || 10.31 || śrī-gopyaḥ || 359 ||

[३६०] असूयान्योदय-द्वेषे - तस्या अमूनि नः क्षोभम् [भ्प् १०.३०.३०] इत्य् आदौ । चापल्यं चित्त-लाघवे - श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने [भ्प् १०.५२.४१] इत्य् आदौ मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम् इति । स्पष्टम् । ॥ १०.५२ ॥ श्री-रुक्मिणी ॥ ३६० ॥ [३६१] चेतो-निमीलने निद्रा - एवं चिन्तयती बाला गोविन्द-हृत-मानसा । न्यमीलयत काल-ज्ञा नेत्रे चाश्रु-कलाकुले ॥ [भ्प् १०.५३.२६] स्वप्नः सुप्तिर् इतीर्यते । एष च ऊषा-दृष्टान्तेनानुमेयः । बोधो निद्रादि- विच्छेद इति त्रिंशत्-त्रयाधिकाः-न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे इत्य् अनन्तरम् ।

[360] asūyānyodaya-dveṣe - tasyā amūni naḥ kṣobham [BhP 10.30.30] ity ādau | cāpalyaṃ citta-lāghave - śvo bhāvini tvam ajitodvahane [BhP 10.52.41] ity ādau māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām iti | spaṣṭam | || 10.52 || śrī-rukmiṇī || 360 || [361] ceto-nimīlane nidrā - evaṃ cintayatī bālā govinda-hṛta-mānasā | nyamīlayata kāla-jñā netre cāśru-kalākule || [BhP 10.53.26] svapnaḥ suptir itīryate | eṣa ca ūṣā-dṛṣṭāntenānumeyaḥ | bodho nidrādi- viccheda iti triṃśat-trayādhikāḥ-nyamīlayata kālajñā netre ity anantaram |

[३६२] एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर् भुजो नेत्रम् अस्फुरन् प्रिय-भाषिणः ॥ [भ्प् १०.५३.२७] तेन स्फुरणेन जजागारेत्य् अर्थः । ॥ १०.५३ ॥ श्री-शुकः ॥ ३६१-३६२ ॥

[362] evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa | vāma ūrur bhujo netram asphuran priya-bhāṣiṇaḥ || [BhP 10.53.27] tena sphuraṇena jajāgārety arthaḥ | || 10.53 || śrī-śukaḥ || 361-362 ||

[३६३] अथ कान्ता-भावः स्थायी । तस्य च हेतु-द्वयम् । श्री-कृष्ण-स्वभावो वामा-विशेष-स्वभावश् चेति । प्रथमो, यथा - कान्यं श्रयीत तव पाद- सरोज-गन्धम् आघ्राय [भ्प् १०.६०.४२] इत्य् आदिषु ।

[363] atha kāntā-bhāvaḥ sthāyī | tasya ca hetu-dvayam | śrī-kṛṣṇa-svabhāvo vāmā-viśeṣa-svabhāvaś ceti | prathamo, yathā - kānyaṃ śrayīta tava pāda- saroja-gandham āghrāya [BhP 10.60.42] ity ādiṣu |

[३६४] उत्तरो, यथा- नैवालीकम् अहं मन्ये वचस् ते मधुसूदन । अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित् ॥ व्यूढायाश् चापि पुंश्चल्या मनो ऽभ्येति नवं नवम् । बुधो ऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रद् उभय-च्युतः ॥ [भ्प् १०.६०.४७-४८] इति । यद् भवतोक्तं अथात्मनोऽनुरूपम् [भ्प् १०.६०.१७] इत्य् आदिकं तत् तव वाक्यं स्त्री-जातौ प्रायो नानृतं मन्ये । यत अम्बाया यथा क्वचिद् एकत्र साल्व एव रतिर् जाता तथान्यस्याः कन्याया एकत्र रतिः प्रायः एव स्यात् । न तु नियमेन । किं च व्यूढाया अपि इति । यद् वा कन्याया अपि क्वचिद् एकत्र रतिः स्यात् । प्राय इति साध्व्या एवेत्य् अर्थः । तत्र दृष्टान्तः - अम्बाया (पगे १३८) इवेति । पुंश्चल्यास् तु व्यूढाया अपि मनो अवं नवम् अभ्येति । तस्मात् परम- पुण्य-शीलाया एव त्वयि स्वभावतो रतिर् भवेद् इति भावः । ॥ १०.६० ॥ श्री-रुक्मिणी ॥ ३६४ ॥

[364] uttaro, yathā- naivālīkam ahaṃ manye vacas te madhusūdana | ambāyā eva hi prāyaḥ kanyāyāḥ syād ratiḥ kvacit || vyūḍhāyāś cāpi puṃścalyā mano 'bhyeti navaṃ navam | budho 'satīṃ na bibhṛyāt tāṃ bibhrad ubhaya-cyutaḥ || [BhP 10.60.47-48] iti | yad bhavatoktaṃ athātmano'nurūpam [BhP 10.60.17] ity ādikaṃ tat tava vākyaṃ strī-jātau prāyo nānṛtaṃ manye | yata ambāyā yathā kvacid ekatra sālva eva ratir jātā tathānyasyāḥ kanyāyā ekatra ratiḥ prāyaḥ eva syāt | na tu niyamena | kiṃ ca vyūḍhāyā api iti | yad vā kanyāyā api kvacid ekatra ratiḥ syāt | prāya iti sādhvyā evety arthaḥ | tatra dṛṣṭāntaḥ - ambāyā (page 138) iveti | puṃścalyās tu vyūḍhāyā api mano avaṃ navam abhyeti | tasmāt parama- puṇya-śīlāyā eva tvayi svabhāvato ratir bhaved iti bhāvaḥ | || 10.60 || śrī-rukmiṇī || 364 ||

[३६५] एष च स्थायी साक्षाद्-उपभोगात्मकस् तद्-अनुमोदनात्मकश् चेति द्विविधः । पूर्वः साक्षान् नायिकानाम् । उत्तरः सखीनाम् । उभय-व्यपदेशानाम् उभाव् अपि । तत्रोपभोगात्मकः स सामान्यतो यथाव्-कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलम् [भ्प् १०.२१.१२] इति । स्पष्टम् । ॥ १०.२१ ॥ श्री-गोप्यः ॥ ३६५ ॥

[365] eṣa ca sthāyī sākṣād-upabhogātmakas tad-anumodanātmakaś ceti dvividhaḥ | pūrvaḥ sākṣān nāyikānām | uttaraḥ sakhīnām | ubhaya-vyapadeśānām ubhāv api | tatropabhogātmakaḥ sa sāmānyato yathāv-kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlam [BhP 10.21.12] iti | spaṣṭam | || 10.21 || śrī-gopyaḥ || 365 ||

[३६६] स एव पुनः सम्भोगेच्छा-निदानः सैरिन्ध्र्य्-आदौ यथा सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ [भ्प् १०.४८.९] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.४८ ॥ सैव ॥ ३६६ ॥

[366] sa eva punaḥ sambhogecchā-nidānaḥ sairindhry-ādau yathā sahoṣyatām iha preṣṭha [BhP 10.48.9] ity ādi | spaṣṭam | || 10.48 || saiva || 366 ||

[३६७] क्वचिद् भेदित-सम्भोगेच्छः पट्ट-महिषीषु यथा, स्मायावलोक-लव- दर्शित- [भ्प् १०.६१.४] इत्य् आदिषु । स्वरूपाभिन्न-सम्भोगेच्छः श्री-व्रज- देवीषु, यथा-- यत् ते सुजात-चरणाम्बु-रुहं [भ्प् १०.३१.१९] इत्य् आदिषु । आसां चैष स्वाभाविक एव । अतएव स्व-परित्याग-जातेर्षया दोषं कल्पयित्वापि तत्- परित्यागासामर्थ्योक्तिः । यथा मृगयुर् इव कपीन्द्रम् [भ्प् १०.४७.१७] इत्य् आदौ दुस्त्यजस् तत्-कथार्थः इति । एष चासु बहु-भेदो वर्तते । एकत्र भावे खलु मिथुनस्य मिथ आदर- विशेषः । तत्र प्रेयसीनां त्वदीयत्वाभिमानातिशयेन कान्तं प्रति पारतन्त्र्य-विनय-स्तुति-दाक्षिण्य-प्राचुर्यम् । अन्यत्र मदीयत्वातिशयः । यत्र परतन्त्र-कान्ततयान्तर्-मर्मज्ञता-नर्म-कौटिल्याभास- प्राचुर्यम् । एतद् युगलस्य च भेदस्य बह्व्-अंश-स्वल्पांश-तत्-साङ्कर्य- भेदेनापरासु च बहुविध इति । एते च भावा यथोक्ताः - काचित् कराम्बुजं शौरेर् जगृहे ऽञ्जलिनां मुदा । काचिद् दधार तद्-बाहुम् अंसे चन्दन-रूषितम् ॥ काचिद् अञ्जलिनागृहात् तन्वी ताम्बूल-चर्वितम् । एका तद्-अङ्घ्रि-कमलं सन्तप्ता स्तनयोर् अधात् ॥ एका भ्रू-कुटिम् आबद्ध्य प्रेम-संरम्भ-विह्वला । घ्नतीवैक्षत् सन्दष्ट-दशन-च्छदा ॥ अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्-मुखाम्बुजम् । आपीतम् अपि नातृप्यत् सन्तस् तच्चरणं यथा ॥ तं काचिन् नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च । पुलकाङ्गुल्युपगुह्यास् ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥ सर्वास् ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः । जहुर् विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ [भ्प् १०.३२.४-९] अत्रादर-विशेष्-मय-प्राग्-उक्त-भावा काचित् कराम्बुजम् इत्य् अत्र प्रथमोक्ता । इयं च सर्वाग्र-स्थितत्वाद् आदौ वर्ण्यते । ततो ज्येष्ठेति गम्यते । ततश् च सर्वादौ तयैव मिलनं कृष्णस्य । तथा तस्याम् एव श्री- कृष्णस्याप्य् आदरातिशयोऽवगम्यते । एवं तथाञ्जलिना कर-ग्रहणात् तस्या अपि तस्मिन्न् आदरो व्यक्तः । तत्-पारतन्त्र्यादिकम् अपि । मध्य-स्थितत्वं चास्याः । ततः साध्व् एवेदं प्रथमोदाहरणम् । अथ मदीयत्वातिशयमय-द्वितीयोदाहरणम् । एका भ्रू-कुटिम् आबध्य इत्यादि । एषा खलु मध्यतो वर्णनया मध्य-स्थितेत्य् अवगम्यते । मध्य- स्थितत्वं चास्याः परम-दुर्लभतां व्यनक्ति । ततो भाव-विशेष-धारिता चास्या गम्यते । तस्य साक्षात्-प्रत्यायकं च मदीयत्वातिशयादि-बोधक- भ्रू-भङ्ग्य्-आदिकम् एवास्ति । इयं च श्री-राधैव ज्ञेया । ईदृश एव भावोऽस्याः कार्त्तिक-प्रसङ्गे व्रत-रत्नाकर-धृत-भविष्य- वचने दृश्यते -- तस्मिन् दिने च भगवान् रात्रौ राधा-गृहं ययौ । सा च क्रुद्धा तम् उदरे काञ्ची-दाम्ना बबन्ध ह ॥ कृष्णस् तु सर्वम् आवेद्य निज-गेह-महोत्सवम् । प्रियां प्रसादयामास ततः (पगे १३९) सा तम् अवोचयत् ॥ इति । ततः सिद्धे च तस्या भावस्य तादृशत्वे यथा राधा प्रिया इत्य् आदि पाद्मादि- वचनानुसारेण अनयाराधितो नूनं [भ्प् १०.३०.२८] इत्य् आद्य्-अनुसारेण च तन्- माहात्म्यात् तादृश-भाव-माहात्म्यम् एव स्फुटम् उपलभ्यते । द्वारकायाम् एतद्-अनुगत-भावत्वेनैव श्री-सत्यभामापि सर्वतः प्रशस्ता । तत्र भाव-सादृश्यं सर्वतः प्रशस्तत्वं च यथा श्री-विष्णु- पुराणे - यदि ते तद्-वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे । मद्-गेह-निस्फुटार्थाय तदायं नीयतां तरुः ॥ [विप् ५.३०.३३] इति । पाद्म-कार्त्तिक-माहात्म्ये श्री-कृष्ण-वाक्यं च यथा - न मे त्वत्तः प्रियतमा इत्य् आदि । श्री-हरि-वंशे वैशम्पायन-वचनं च तन्-निर्धारकम् - सौभाग्ये चाधिकाभवद् इति । अथ या च पूर्व-भावोपलक्षिता सापि तद्-भाव-विरोधि-भावत्वेन तत्- प्रतिपक्ष-नायिका स्यात् । चन्द्रावल्य् एव सेति च प्रसिद्धम् । तथोक्तं श्री- बिल्वमङ्गलेन- राधा-मोहन-मन्दिराद् उपागतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान् राधे क्षेममयेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । कंस क्षेममये विमुग्ध-हृदये कंसः क्व दृष्टस् त्वया राधा क्वेति विलज्जितो नत-मुख-स्मेरो हरिः पातु वः ॥ इति । अत्र चन्द्रावल्याः सदृश-भावा काचिद् अञ्जलिनेत्य् आदिना वर्णिता । एका तद्- अङ्घ्रि-कमलम् इत्य् आदिना च । एते तत्-सख्यौ पद्मा-शैव्ये इत्य् अभियुक्त- सिद्धिः । श्री-राधायाः सदृश-भावा च । अपरिनिमिषद्-दृग्भ्याम् इत्य् आदिना वर्णिता । तं काचिद् [भ्प् १०.३२.८] इत्य् आदिना च । मदीयोऽसौ स्वयम् एव माम् अनुभविष्यतीति स्वयं ग्राह-स्पर्शाद्य्-अभावेन वाम्य-स्पर्शात् । ततश् चैते तत्-सख्यौ । एते च प्रायस् तत्-स-नामत्वात् । तद्-अनुगततया पाठाच् चानुराधा-विशाखे भवेताम् । ये खलु विशाखा ध्यान-निष्ठिका इति, राधानुराधा इति भविष्योत्तर-पठिते तत्रानुराधैव ललितेत्य् अभियुक्त-प्रसिद्धिः । सङ्कर-भावा च काचिद् दधार [भ्प् १०.३२.४] इत्य् आदिनोक्ता । तद् बाहोर् अंसे धारणेन पूर्वस्या दाक्षिण्यांशेन साम्यात् । उत्तरस्या एषा खलु श्यामलेत्य् अभियुक्त-प्रसिद्धिः । अत्राष्टमी च विष्णु- पुराणोक्ता यथा - काचिद् आयान्तम् आलोक्य गोविन्दम् अतिहर्षिता । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यद् उदीरितम् ॥ [विप् ५.१३.४४] इति । अस्या नातिस्फुट-भावत्वात् ताटस्थ्यम् । एषा च भद्रेत्य् अभियुक्त- प्रसिद्धिः । तेषां भावानां परमानन्दैक-रूपत्वं दर्शयति सर्वा [भ्प् १०.३२.९] इति । ॥ १०.३२ ॥ श्री-शुकः ॥ ३६७॥ [३६८] अथानुमोदनात्मके कान्त-भावे साध्ये तत्-सम्भावनार्थं तदीय- लेशानुमोदन-मात्रस्योदाहरणं यथा -- अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्य् अर्हति नापरा । असाव् अप्य् अनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः ॥ किञ्चित् सु-चरितं यन् नस् तेन तुष्टस् त्रि-लोक-कृत् । अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिम् अच्युतः ॥ एवं प्रेम-कला-बद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः । [भ्प् १०.५३.३७-३९] अत्र नाना-वासन-जनानाम् एषां हृदि तत्-तन्-नाना-विलास-मयस्य कान्त- भावस्य पूर्ण-स्वरूप-स्पर्शायोग्यत्वात् कथञ्चित् तद्-दाम्पत्य-स्थिति- मात्र-लक्षणस्य तदीय-सामान्यांशस्यैवानुमोदन-मात्रं जातम् । अतएव प्रेम-कलाबद्धा इत्य् उक्तम् । प्रेम्नः कान्त-भावस्य या कला कोऽपि लेशस् तेन बद्धास् तद्-अनुमोदन-सुखानुकूला इत्य् अर्थः । तत एवं यस्य कलयापि विषम-भावानाम् (पगे १४०) अपि सर्वेषां पुरौकसां तथा चित्त- वृन्दम् उल्लासितम्, यथा युगपद् ऐकमत्यम् एव सर्व-भावातिक्रमेण सर्वेषां जातम् । स एव यत्र भाव-राकाधीशः स्वयम् उदयते तच्-चित्तानां तादृश उल्लासस् तु परात्पर एव स्याद् इति भावः ।

[367] kvacid bhedita-sambhogecchaḥ paṭṭa-mahiṣīṣu yathā, smāyāvaloka-lava- darśita- [BhP 10.61.4] ity ādiṣu | svarūpābhinna-sambhogecchaḥ śrī-vraja- devīṣu, yathā-- yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṃ [BhP 10.31.19] ity ādiṣu | āsāṃ caiṣa svābhāvika eva | ataeva sva-parityāga-jāterṣayā doṣaṃ kalpayitvāpi tat- parityāgāsāmarthyoktiḥ | yathā mṛgayur iva kapīndram [BhP 10.47.17] ity ādau dustyajas tat-kathārthaḥ iti | eṣa cāsu bahu-bhedo vartate | ekatra bhāve khalu mithunasya mitha ādara- viśeṣaḥ | tatra preyasīnāṃ tvadīyatvābhimānātiśayena kāntaṃ prati pāratantrya-vinaya-stuti-dākṣiṇya-prācuryam | anyatra madīyatvātiśayaḥ | yatra paratantra-kāntatayāntar-marmajñatā-narma-kauṭilyābhāsa- prācuryam | etad yugalasya ca bhedasya bahv-aṃśa-svalpāṃśa-tat-sāṅkarya- bhedenāparāsu ca bahuvidha iti | ete ca bhāvā yathoktāḥ - kācit karāmbujaṃ śaurer jagṛhe 'ñjalināṃ mudā | kācid dadhāra tad-bāhum aṃse candana-rūṣitam || kācid añjalināgṛhāt tanvī tāmbūla-carvitam | ekā tad-aṅghri-kamalaṃ santaptā stanayor adhāt || ekā bhrū-kuṭim ābaddhya prema-saṃrambha-vihvalā | ghnatīvaikṣat sandaṣṭa-daśana-cchadā || aparānimiṣaddṛgbhyāṃ juṣāṇā tan-mukhāmbujam | āpītam api nātṛpyat santas taccaraṇaṃ yathā || taṃ kācin netrarandhreṇa hṛdikṛtya nimīlya ca | pulakāṅgulyupaguhyās te yogīvānandasamplutā || sarvās tāḥ keśavālokaparamotsavanirvṛtāḥ | jahur virahajaṃ tāpaṃ prājñaṃ prāpya yathā janāḥ || [BhP 10.32.4-9] atrādara-viśeṣ-maya-prāg-ukta-bhāvā kācit karāmbujam ity atra prathamoktā | iyaṃ ca sarvāgra-sthitatvād ādau varṇyate | tato jyeṣṭheti gamyate | tataś ca sarvādau tayaiva milanaṃ kṛṣṇasya | tathā tasyām eva śrī- kṛṣṇasyāpy ādarātiśayo'vagamyate | evaṃ tathāñjalinā kara-grahaṇāt tasyā api tasminn ādaro vyaktaḥ | tat-pāratantryādikam api | madhya-sthitatvaṃ cāsyāḥ | tataḥ sādhv evedaṃ prathamodāharaṇam | atha madīyatvātiśayamaya-dvitīyodāharaṇam | ekā bhrū-kuṭim ābadhya ityādi | eṣā khalu madhyato varṇanayā madhya-sthitety avagamyate | madhya- sthitatvaṃ cāsyāḥ parama-durlabhatāṃ vyanakti | tato bhāva-viśeṣa-dhāritā cāsyā gamyate | tasya sākṣāt-pratyāyakaṃ ca madīyatvātiśayādi-bodhaka- bhrū-bhaṅgy-ādikam evāsti | iyaṃ ca śrī-rādhaiva jñeyā | īdṛśa eva bhāvo'syāḥ kārttika-prasaṅge vrata-ratnākara-dhṛta-bhaviṣya- vacane dṛśyate -- tasmin dine ca bhagavān rātrau rādhā-gṛhaṃ yayau | sā ca kruddhā tam udare kāñcī-dāmnā babandha ha || kṛṣṇas tu sarvam āvedya nija-geha-mahotsavam | priyāṃ prasādayāmāsa tataḥ (page 139) sā tam avocayat || iti | tataḥ siddhe ca tasyā bhāvasya tādṛśatve yathā rādhā priyā ity ādi pādmādi- vacanānusāreṇa anayārādhito nūnaṃ [BhP 10.30.28] ity ādy-anusāreṇa ca tan- māhātmyāt tādṛśa-bhāva-māhātmyam eva sphuṭam upalabhyate | dvārakāyām etad-anugata-bhāvatvenaiva śrī-satyabhāmāpi sarvataḥ praśastā | tatra bhāva-sādṛśyaṃ sarvataḥ praśastatvaṃ ca yathā śrī-viṣṇu- purāṇe - yadi te tad-vacaḥ satyaṃ satyātyarthaṃ priyeti me | mad-geha-nisphuṭārthāya tadāyaṃ nīyatāṃ taruḥ || [ViP 5.30.33] iti | pādma-kārttika-māhātmye śrī-kṛṣṇa-vākyaṃ ca yathā - na me tvattaḥ priyatamā ity ādi | śrī-hari-vaṃśe vaiśampāyana-vacanaṃ ca tan-nirdhārakam - saubhāgye cādhikābhavad iti | atha yā ca pūrva-bhāvopalakṣitā sāpi tad-bhāva-virodhi-bhāvatvena tat- pratipakṣa-nāyikā syāt | candrāvaly eva seti ca prasiddham | tathoktaṃ śrī- bilvamaṅgalena- rādhā-mohana-mandirād upāgataś candrāvalīm ūcivān rādhe kṣemamayeti tasya vacanaṃ śrutvāha candrāvalī | kaṃsa kṣemamaye vimugdha-hṛdaye kaṃsaḥ kva dṛṣṭas tvayā rādhā kveti vilajjito nata-mukha-smero hariḥ pātu vaḥ || iti | atra candrāvalyāḥ sadṛśa-bhāvā kācid añjalinety ādinā varṇitā | ekā tad- aṅghri-kamalam ity ādinā ca | ete tat-sakhyau padmā-śaivye ity abhiyukta- siddhiḥ | śrī-rādhāyāḥ sadṛśa-bhāvā ca | aparinimiṣad-dṛgbhyām ity ādinā varṇitā | taṃ kācid [BhP 10.32.8] ity ādinā ca | madīyo'sau svayam eva mām anubhaviṣyatīti svayaṃ grāha-sparśādy-abhāvena vāmya-sparśāt | tataś caite tat-sakhyau | ete ca prāyas tat-sa-nāmatvāt | tad-anugatatayā pāṭhāc cānurādhā-viśākhe bhavetām | ye khalu viśākhā dhyāna-niṣṭhikā iti, rādhānurādhā iti bhaviṣyottara-paṭhite tatrānurādhaiva lalitety abhiyukta-prasiddhiḥ | saṅkara-bhāvā ca kācid dadhāra [BhP 10.32.4] ity ādinoktā | tad bāhor aṃse dhāraṇena pūrvasyā dākṣiṇyāṃśena sāmyāt | uttarasyā eṣā khalu śyāmalety abhiyukta-prasiddhiḥ | atrāṣṭamī ca viṣṇu- purāṇoktā yathā - kācid āyāntam ālokya govindam atiharṣitā | kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyad udīritam || [ViP 5.13.44] iti | asyā nātisphuṭa-bhāvatvāt tāṭasthyam | eṣā ca bhadrety abhiyukta- prasiddhiḥ | teṣāṃ bhāvānāṃ paramānandaika-rūpatvaṃ darśayati sarvā [BhP 10.32.9] iti | || 10.32 || śrī-śukaḥ || 367|| [368] athānumodanātmake kānta-bhāve sādhye tat-sambhāvanārthaṃ tadīya- leśānumodana-mātrasyodāharaṇaṃ yathā -- asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇy arhati nāparā | asāv apy anavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ || kiñcit su-caritaṃ yan nas tena tuṣṭas tri-loka-kṛt | anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇim acyutaḥ || evaṃ prema-kalā-baddhā vadanti sma puraukasaḥ | [BhP 10.53.37-39] atra nānā-vāsana-janānām eṣāṃ hṛdi tat-tan-nānā-vilāsa-mayasya kānta- bhāvasya pūrṇa-svarūpa-sparśāyogyatvāt kathañcit tad-dāmpatya-sthiti- mātra-lakṣaṇasya tadīya-sāmānyāṃśasyaivānumodana-mātraṃ jātam | ataeva prema-kalābaddhā ity uktam | premnaḥ kānta-bhāvasya yā kalā ko'pi leśas tena baddhās tad-anumodana-sukhānukūlā ity arthaḥ | tata evaṃ yasya kalayāpi viṣama-bhāvānām (page 140) api sarveṣāṃ puraukasāṃ tathā citta- vṛndam ullāsitam, yathā yugapad aikamatyam eva sarva-bhāvātikrameṇa sarveṣāṃ jātam | sa eva yatra bhāva-rākādhīśaḥ svayam udayate tac-cittānāṃ tādṛśa ullāsas tu parātpara eva syād iti bhāvaḥ |

[३६९] अथ साक्षात् तद्-अनुमोदनात्मक-पूर्ण-कान्त-भावस्योदाहरणम् आह -- अप्य् एणपत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिम् अच्युतो वः । कान्ताङ्ग-सङ्ग-कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः कुन्दस्रजः कुलपतेर् इह वाति गन्धः ॥ बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो रामानुजस् तुलसिकालिकुलैर् मदान्धैः । अन्वीयमान इह वस् तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ [भ्प् १०.३०.११-१२] एणपत्नि एणत्व-प्रयोगेण हे प्रशस्त-नेत्रे पत्नीत्व-प्रयोगेण बुद्ध्या तु हे मादृश-मानुषी-तुल्ये इत्य् अर्थः । तत्रापि हे सखि, वक्ष्यमाण- सौभाग्य-भरेण हे लब्ध-मद्-विध-सख्ये, प्रियया सह अच्युतः श्री- कृष्णः । श्लेषेण तस्याः सकाशाद् अविश्लिष्टः सन् गात्रैर् उभयोः परस्परम् आसङ्गेन शोभा-विशेषं प्राप्तैर् अङ्गैः कृत्वा वस् त्वादृशीनां दृशां नेत्राणां सुनिर्वृतिं केवल-श्री-कृष्ण-दर्शनजानन्दाद् अपि अतिशयितम् आनन्दं तन्वन् विस्तारयन् उत्तरोत्तरम् उत्कर्षयन् अपि किम् उपगतः युष्मत्- समीपं प्राप्तोऽभूत् । ननु कथम् इदं भवतीभिर् अनुमितम् इत्य् आशङ्क्यानुमान-लिङ्गं तन्- मिथुन-श्लाघा-गर्भ-वचनेनाहुः कान्तेति । कुल-पतेर् व्रज-नाथ-वंश- तिलकस्य या कुन्द-स्रक् तस्या गन्धः सौरभ्यम् इह वाति वायु-सङ्गेन प्रसरति । कथम्भूतायाः स्रजः । कान्ता सर्व-साद्गुण्येन तस्यापि लालसास्पद-रूपा या स्यात् तस्या अङ्ग-सङ्गे कुच-कुङ्कुमेन रञ्जितायाः । अतः सन्तत-परिचय-विशेषेण तत्-तत्-सौरभ्य-विशेषस्यात्रास्माभिर् अवधारितत्वात् भवतीनाम् अत्र चरन्तीनां समीपं प्राप्त एवासौ तया युत इत्य् अर्थः । अथ तां तद्-दर्शन-जातेन हर्षेण सम्प्रति तद्-वियोग-जातेन दुःखेन च स्थगित-वचनम् आशङ्क्य तेन च तयोः सङ्गमम् एव निर्धार्य परमानन्देन तद्-अवसरोचितं तदीय-विलास-विशेषं वर्णयन्त्यस् तत्र पुष्पादि-भर-नम्राणां तरूणाम् अपि तदीय-सौविदल्लादि-भृत्य-विशेष- भावेन तन्-नमस्कारम् उत्प्रेक्ष्य पुनस् तेषाम् एव तत्-सन्निधि-जन्य- सौभाग्य-विशेषं तान् प्रत्य् एव पृच्छन्त्यस् तयोस् तादृश-विलासावेशातिशयम् आहुः बाहुं प्रियांस इति । अन्वीयमानः अनुगम्यमानः । परस्परं प्रणयावलोकैश् चरन् क्रीडन् । इह वो युष्माकं प्रणामं किं वाभिनन्दति सादरं गृह्णाति । अपि तु विलासाविष्टस्य तस्य तद्-अभिनन्दनं न सम्भावयाम इत्य् अर्थः । ॥ १०.३० ॥ श्री-राधा-सख्यः ॥ ३६९ ॥

[369] atha sākṣāt tad-anumodanātmaka-pūrṇa-kānta-bhāvasyodāharaṇam āha -- apy eṇapatny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi sunirvṛtim acyuto vaḥ | kāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ kundasrajaḥ kulapater iha vāti gandhaḥ || bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhītapadmo rāmānujas tulasikālikulair madāndhaiḥ | anvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ || [BhP 10.30.11-12] eṇapatni eṇatva-prayogeṇa he praśasta-netre patnītva-prayogeṇa buddhyā tu he mādṛśa-mānuṣī-tulye ity arthaḥ | tatrāpi he sakhi, vakṣyamāṇa- saubhāgya-bhareṇa he labdha-mad-vidha-sakhye, priyayā saha acyutaḥ śrī- kṛṣṇaḥ | śleṣeṇa tasyāḥ sakāśād aviśliṣṭaḥ san gātrair ubhayoḥ parasparam āsaṅgena śobhā-viśeṣaṃ prāptair aṅgaiḥ kṛtvā vas tvādṛśīnāṃ dṛśāṃ netrāṇāṃ sunirvṛtiṃ kevala-śrī-kṛṣṇa-darśanajānandād api atiśayitam ānandaṃ tanvan vistārayan uttarottaram utkarṣayan api kim upagataḥ yuṣmat- samīpaṃ prāpto'bhūt | nanu katham idaṃ bhavatībhir anumitam ity āśaṅkyānumāna-liṅgaṃ tan- mithuna-ślāghā-garbha-vacanenāhuḥ kānteti | kula-pater vraja-nātha-vaṃśa- tilakasya yā kunda-srak tasyā gandhaḥ saurabhyam iha vāti vāyu-saṅgena prasarati | kathambhūtāyāḥ srajaḥ | kāntā sarva-sādguṇyena tasyāpi lālasāspada-rūpā yā syāt tasyā aṅga-saṅge kuca-kuṅkumena rañjitāyāḥ | ataḥ santata-paricaya-viśeṣeṇa tat-tat-saurabhya-viśeṣasyātrāsmābhir avadhāritatvāt bhavatīnām atra carantīnāṃ samīpaṃ prāpta evāsau tayā yuta ity arthaḥ | atha tāṃ tad-darśana-jātena harṣeṇa samprati tad-viyoga-jātena duḥkhena ca sthagita-vacanam āśaṅkya tena ca tayoḥ saṅgamam eva nirdhārya paramānandena tad-avasarocitaṃ tadīya-vilāsa-viśeṣaṃ varṇayantyas tatra puṣpādi-bhara-namrāṇāṃ tarūṇām api tadīya-sauvidallādi-bhṛtya-viśeṣa- bhāvena tan-namaskāram utprekṣya punas teṣām eva tat-sannidhi-janya- saubhāgya-viśeṣaṃ tān praty eva pṛcchantyas tayos tādṛśa-vilāsāveśātiśayam āhuḥ bāhuṃ priyāṃsa iti | anvīyamānaḥ anugamyamānaḥ | parasparaṃ praṇayāvalokaiś caran krīḍan | iha vo yuṣmākaṃ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati sādaraṃ gṛhṇāti | api tu vilāsāviṣṭasya tasya tad-abhinandanaṃ na sambhāvayāma ity arthaḥ | || 10.30 || śrī-rādhā-sakhyaḥ || 369 ||

[३७०] तद् एवम् आलम्बनादि-स्थाय्य्-अन्तर्-भाव-संवलनं चमत्कारावहतया उज्ज्वलाख्यो रसः स्यात् । तस्य च भवेद् द्वयं विप्रलम्भः सम्भोगश् चेति । तत्र विप्रलम्भो विप्रकर्षेण लम्भः प्राप्तिर् यस्य स तथा । यथोक्तम् - यूनोर् अयुक्तयोर् भावो युक्तयोर् वा तयोर् मिथः । अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते । स विप्रलम्भो विज्ञेयः सम्भोगोन्नति-कारकः ॥ [उन् १५.२] इति । तद् उन्नति-कारकत्वम् अन्यत्र चोक्तम् - न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिम् अश्नुते । काषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् एवाभिवर्धते ॥ [उन् १५.३] यद् उक्तं स्वयं कृष्णेन - नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् [भ्प् १०.३३.२०] इत्य् आदि । अन्यत्र च - यत् त्व् अहं भवतीनां वै दूरे (पगे १४१) वर्ते प्रियो दृशाम् । मनसः सन्निकर्षार्थं मद्-अनुध्यान-काम्यया ॥ यथा दूर-चरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते । स्त्रीणां च न तथा चेतः सन्निकृष्टे ऽक्षि-गोचरे ॥ [भ्प् १०.४७.३४-३५] इति । तस्य विप्रलम्भस्य चत्वारो भेदाः - पूर्व-रागो मानः प्रेम-वैचित्त्यं प्रवासश् चेति । अथ सम्भोगश् च यूनोः सङ्गतयोः सम्बद्धतया भोगो यत्र स भाव उच्यते । यथोक्तम् - दर्शनालिङ्गनादीनां आनुकूल्यान् निषेवया । यूनोर् उल्लासम् आरोहन् भावः सम्भोग उच्यते ॥ [उन् १५.१८८] इति । स च पूर्व-रागानन्तरज इत्य् आदि-संज्ञया चतुर्विधः । तत्र पूर्व-रागः । रतिर् या सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादि-जा । तयोर् उन्मीलति प्राज्ञैः पूर्व-रागः स उच्यते ॥ [उन् १५.५] स च पट्ट-महिषीषु श्री-रुक्मिण्या यथा - सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूप-वीर्य-गुण-श्रियः । गृहागतैर् गीयमानास् तं मेने सदृशं पतिम् ॥ [भ्प् १०.५२.२३] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.५२ ॥ श्री-शुकः ॥ ३७० ॥

[370] tad evam ālambanādi-sthāyy-antar-bhāva-saṃvalanaṃ camatkārāvahatayā ujjvalākhyo rasaḥ syāt | tasya ca bhaved dvayaṃ vipralambhaḥ sambhogaś ceti | tatra vipralambho viprakarṣeṇa lambhaḥ prāptir yasya sa tathā | yathoktam - yūnor ayuktayor bhāvo yuktayor vā tayor mithaḥ | abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate | sa vipralambho vijñeyaḥ sambhogonnati-kārakaḥ || [UN 15.2] iti | tad unnati-kārakatvam anyatra coktam - na vinā vipralambhena sambhogaḥ puṣṭim aśnute | kāṣāyite hi vastrādau bhūyān evābhivardhate || [UN 15.3] yad uktaṃ svayaṃ kṛṣṇena - nāhaṃ tu sakhyo bhajato'pi jantūn [BhP 10.33.20] ity ādi | anyatra ca - yat tv ahaṃ bhavatīnāṃ vai dūre (page 141) varte priyo dṛśām | manasaḥ sannikarṣārthaṃ mad-anudhyāna-kāmyayā || yathā dūra-care preṣṭhe mana āviśya vartate | strīṇāṃ ca na tathā cetaḥ sannikṛṣṭe 'kṣi-gocare || [BhP 10.47.34-35] iti | tasya vipralambhasya catvāro bhedāḥ - pūrva-rāgo mānaḥ prema-vaicittyaṃ pravāsaś ceti | atha sambhogaś ca yūnoḥ saṅgatayoḥ sambaddhatayā bhogo yatra sa bhāva ucyate | yathoktam - darśanāliṅganādīnāṃ ānukūlyān niṣevayā | yūnor ullāsam ārohan bhāvaḥ sambhoga ucyate || [UN 15.188] iti | sa ca pūrva-rāgānantaraja ity ādi-saṃjñayā caturvidhaḥ | tatra pūrva-rāgaḥ | ratir yā saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādi-jā | tayor unmīlati prājñaiḥ pūrva-rāgaḥ sa ucyate || [UN 15.5] sa ca paṭṭa-mahiṣīṣu śrī-rukmiṇyā yathā - sopaśrutya mukundasya rūpa-vīrya-guṇa-śriyaḥ | gṛhāgatair gīyamānās taṃ mene sadṛśaṃ patim || [BhP 10.52.23] ity ādi | spaṣṭam | || 10.52 || śrī-śukaḥ || 370 ||