Rasābhāsa

पूर्वम् एवानुशिष्टेन विकला रस-लक्षणा । रसा एव रसाभासा रस-ज्ञैर् अनुकीर्तिताः

pūrvam evānuśiṣṭena vikalā rasa-lakṣaṇā | rasā eva rasābhāsā rasa-jñair anukīrtitāḥ

स्युस् त्रिधोपरसाश् चानु-रसाश् चापरसाश् च ते । उत्तमा मध्यमाः प्रोक्ताः कनिष्ठाश् चेत्य् अमी क्रमात्

syus tridhoparasāś cānu-rasāś cāparasāś ca te | uttamā madhyamāḥ proktāḥ kaniṣṭhāś cety amī kramāt

अत्र उपरसाः-- प्राप्तैः स्थायि-विभावानु-भावाद्यैस् तु विरूपताम् । शान्तादयो रसा एव द्वादशोपरसा मताः

atra uparasāḥ-- prāptaiḥ sthāyi-vibhāvānu-bhāvādyais tu virūpatām | śāntādayo rasā eva dvādaśoparasā matāḥ

तत्र शान्तोपरसाः-- ब्रह्म-भावात् पर-ब्रह्मण्य् अद्वैताधिक्य-योगतः । तथा बीभत्स-भूमादेः शान्तो ह्य् उपरसो भवेत्

tatra śāntoparasāḥ-- brahma-bhāvāt para-brahmaṇy advaitādhikya-yogataḥ | tathā bībhatsa-bhūmādeḥ śānto hy uparaso bhavet

तत्र आद्यं, यथा-- विज्ञान-सुषमाधौते समाधौ यद् उदञ्चति । सुखं दृष्टे तद् एवाद्य पुराण-पुरुषे त्वयि

tatra ādyaṃ, yathā-- vijñāna-suṣamādhaute samādhau yad udañcati | sukhaṃ dṛṣṭe tad evādya purāṇa-puruṣe tvayi

यत्र यत्र विषये मम दृष्टिस् तं तम् एव कलयामि भवन्तम् । यन् निरञ्जन परावर-बीजं त्वां विना किम् अपि नापरम् अस्ति

yatra yatra viṣaye mama dṛṣṭis taṃ tam eva kalayāmi bhavantam | yan nirañjana parāvara-bījaṃ tvāṃ vinā kim api nāparam asti

अथ प्रीतोपरसः-- कृष्णस्याग्रे ऽतिधार्ष्ट्येन तद्-भक्तेष्व् अवहेलया । स्वाभीष्ट-देवतान्यत्र परमोत्कर्ष-वीक्षया । मर्यादातिक्रमाद्यैश् च प्रीतोपरसता मता

atha prītoparasaḥ-- kṛṣṇasyāgre 'tidhārṣṭyena tad-bhakteṣv avahelayā | svābhīṣṭa-devatānyatra paramotkarṣa-vīkṣayā | maryādātikramādyaiś ca prītoparasatā matā

प्रणयन् वपुर् विवशतां सतां कुलैर् अवधीर्यमाण-नटनो ऽप्य् अनर्गलः । विकिर प्रभो दृशम् इहेत्य् अकुण्ठ-वाक् चटुलो बटु-व्यवृणुतात्मनो रतिम्

praṇayan vapur vivaśatāṃ satāṃ kulair avadhīryamāṇa-naṭano 'py anargalaḥ | vikira prabho dṛśam ihety akuṇṭha-vāk caṭulo baṭu-vyavṛṇutātmano ratim

अथ प्रेय-उपरसः-- एकस्मिन्न् एव सख्येन हरि-मित्राद्य्-अवज्ञया । युद्ध-भूमादिना चापि प्रेयानुपरसो भवेत्

atha preya-uparasaḥ-- ekasminn eva sakhyena hari-mitrādy-avajñayā | yuddha-bhūmādinā cāpi preyānuparaso bhavet

सुहृद् इत्य् उदितो भिया चकम्पे छलितो नर्म-गिरा स्तुतिं चकार । स नृपः परिरिप्सतो भुजाभ्यां हरिणा दण्डवद् अग्रतः पपात

suhṛd ity udito bhiyā cakampe chalito narma-girā stutiṃ cakāra | sa nṛpaḥ pariripsato bhujābhyāṃ hariṇā daṇḍavad agrataḥ papāta

अथ वत्सलोपरसः-- सामर्थ्याधिक्याभिज्ञानाल् लालनाद्य्-अप्रयत्नतः । करुणस्यातिरेकादेस् तुर्याश् चोपरसो भवेत्

atha vatsaloparasaḥ-- sāmarthyādhikyābhijñānāl lālanādy-aprayatnataḥ | karuṇasyātirekādes turyāś coparaso bhavet

मल्लानां यद्-अवधि पर्वतोद्भटानाम् उन्माथं सपदि तवात्मजाद् अपश्यम् । नोद्वेगं तद्-अवधि यामि जामि तस्मिन् द्राघिष्ठाम् अपि समितिं प्रपद्यमाने

mallānāṃ yad-avadhi parvatodbhaṭānām unmāthaṃ sapadi tavātmajād apaśyam | nodvegaṃ tad-avadhi yāmi jāmi tasmin drāghiṣṭhām api samitiṃ prapadyamāne

द्वयोर् एकतरस्यैव रतिर् या खलु दृश्यते । यान् एकत्र तथैकस्य स्थायिनः सा विरूपता । विभावस्यैव वैरूप्यं स्थायिन्य् अत्रोपचर्यते

dvayor ekatarasyaiva ratir yā khalu dṛśyate | yān ekatra tathaikasya sthāyinaḥ sā virūpatā | vibhāvasyaiva vairūpyaṃ sthāyiny atropacaryate

मन्द-स्मितं प्रकृति-सिद्धम् अपि व्युदन्तं सङ्गोपितश् च सहजो ऽपि दृशोस् तरङ्गः । धूमायिते द्विज-वधू-मदनार्ति-वह्नाव् अह्नाय कापि गैत्रि अङ्कुरिताम् अयासीत्

manda-smitaṃ prakṛti-siddham api vyudantaṃ saṅgopitaś ca sahajo 'pi dṛśos taraṅgaḥ | dhūmāyite dvija-vadhū-madanārti-vahnāv ahnāya kāpi gaitri aṅkuritām ayāsīt

अत्यन्ताभाव एवात्र रतेः खलु विवक्षितः । एतस्याः प्राग्-अभावे तु शुचिर् नोपरसो भवेत्

atyantābhāva evātra rateḥ khalu vivakṣitaḥ | etasyāḥ prāg-abhāve tu śucir noparaso bhavet

गान्धर्वि कुर्वाणम् अवेक्ष्य लीलाम् अग्रे धरण्यां सखि काम-पालम् । आकर्णयन्ती च मुकुन्द-रेणुं भिन्नाद्य साध्वि स्मरतो द्विधासि

gāndharvi kurvāṇam avekṣya līlām agre dharaṇyāṃ sakhi kāma-pālam | ākarṇayantī ca mukunda-reṇuṃ bhinnādya sādhvi smarato dvidhāsi

केचित् तु नायकस्यापि सर्वथा तुल्य-रागतः । नायिकास्व् अप्य् अनेकासु वदन्त्य् उपरसं शुचिम्

kecit tu nāyakasyāpi sarvathā tulya-rāgataḥ | nāyikāsv apy anekāsu vadanty uparasaṃ śucim

विभाव-वैरूप्यम्-- वैदग्ध्यौज्ज्वल्य-विरहो विभावस्य विरूपता । लता-पशु-पुलिन्दीषु वृद्धास्व् अपि स वर्तते

vibhāva-vairūpyam-- vaidagdhyaujjvalya-viraho vibhāvasya virūpatā | latā-paśu-pulindīṣu vṛddhāsv api sa vartate

सखि मधु किरती निशम्य वंशीं मधु-मथनेन कटाक्षिताथ मृद्वी । मुकुल-पुलकिता लतावलीयं रतिम् इह पल्लवितां हृदि व्यनक्ति

sakhi madhu kiratī niśamya vaṃśīṃ madhu-mathanena kaṭākṣitātha mṛdvī | mukula-pulakitā latāvalīyaṃ ratim iha pallavitāṃ hṛdi vyanakti

पश्याद्भुतास् तुङ्ग-मदः कुरङ्गीः पतङ्ग-कन्या-पुलिने ऽद्य धन्याः । याः केशवाङ्गे तद्-अपाङ्ग-पूताः सानङ्ग-रङ्गां दृशम् अर्पयन्ति

paśyādbhutās tuṅga-madaḥ kuraṅgīḥ pataṅga-kanyā-puline 'dya dhanyāḥ | yāḥ keśavāṅge tad-apāṅga-pūtāḥ sānaṅga-raṅgāṃ dṛśam arpayanti

पुलिन्दी, यथा-- कालिन्दी-पुलिने पश्य पुलिन्दी पुलकाचिता । हरेर् दृक्-चापलं वीक्ष्य सहजं या विघूर्णते

pulindī, yathā-- kālindī-puline paśya pulindī pulakācitā | harer dṛk-cāpalaṃ vīkṣya sahajaṃ yā vighūrṇate

कज्जलेन कृत-केश-कालिमा बिल्व-युग्म-रचितोन्नत-स्तनी । पश्य गौरि किरती दृग्-अञ्चलं स्मेरयत्य् अघहरं जरत्य् असौ

kajjalena kṛta-keśa-kālimā bilva-yugma-racitonnata-stanī | paśya gauri kiratī dṛg-añcalaṃ smerayaty aghaharaṃ jaraty asau

स्थायिनो ऽत्र विरूपत्वम् एक-रागतयापि चेत् । घटेतासौ विभावस्य विरूपत्वे ऽप्य् उदाहृतिः

sthāyino 'tra virūpatvam eka-rāgatayāpi cet | ghaṭetāsau vibhāvasya virūpatve 'py udāhṛtiḥ

शुचित्वौज्ज्वल्य-वैदिग्ध्यात् सुवेशत्वाच् च कथ्यते । शृङ्गारस्य विभावत्वम् अन्यत्राभासता ततः

śucitvaujjvalya-vaidigdhyāt suveśatvāc ca kathyate | śṛṅgārasya vibhāvatvam anyatrābhāsatā tataḥ

अथ अनुभाव-वैरूप्यम्-- समयानां व्यतिक्रान्तिर् ग्राम्यत्वं धृष्टापि च । वैरूप्यम् अनुभावादेर् मनीषिभिर् उदीरितम्

atha anubhāva-vairūpyam-- samayānāṃ vyatikrāntir grāmyatvaṃ dhṛṣṭāpi ca | vairūpyam anubhāvāder manīṣibhir udīritam

तत्र समय-व्यतिक्रान्तिः-- समयाः खण्डितादीनां प्रिये रोषोदितादयः । पुंसः स्मितादयश् चात्र प्रियया ताडनादिषु । एतेषाम् अन्यथा-भावः समयानां व्यतिक्रमः

tatra samaya-vyatikrāntiḥ-- samayāḥ khaṇḍitādīnāṃ priye roṣoditādayaḥ | puṃsaḥ smitādayaś cātra priyayā tāḍanādiṣu | eteṣām anyathā-bhāvaḥ samayānāṃ vyatikramaḥ

तत्र आद्यं, यथा -- कान्ता-नखान्धितो ऽप्य् अद्य परिहृत्य हरे ह्रियम् । कैलास-वासिनीं दासीं कृपा-दृष्ट्या भजस्व माम्

tatra ādyaṃ, yathā -- kāntā-nakhāndhito 'py adya parihṛtya hare hriyam | kailāsa-vāsinīṃ dāsīṃ kṛpā-dṛṣṭyā bhajasva mām

अथ ग्राम्यत्वम् -- बाल-शब्दाद्य्-उपन्यासो विरसोक्ति-प्रपञ्चनम् । कटी-कण्डूतिर् इत्य् आद्यं ग्राम्यत्वं कथितं बुधैः

atha grāmyatvam -- bāla-śabdādy-upanyāso virasokti-prapañcanam | kaṭī-kaṇḍūtir ity ādyaṃ grāmyatvaṃ kathitaṃ budhaiḥ

तत्र आद्यं, यथा -- किं नः फणि-किशोरीणां त्वं पुष्कर-सदां सदा । मुरली-ध्वनिना नीवीं गोप-बाल विलुम्पसि

tatra ādyaṃ, yathā -- kiṃ naḥ phaṇi-kiśorīṇāṃ tvaṃ puṣkara-sadāṃ sadā | muralī-dhvaninā nīvīṃ gopa-bāla vilumpasi

अथ धृष्टता-- प्रकट-प्रार्थनादिः स्यात् सम्भोगादेस् तु धृष्टता

atha dhṛṣṭatā-- prakaṭa-prārthanādiḥ syāt sambhogādes tu dhṛṣṭatā

यथा-- कान्त कैलास-कुञ्जो ऽयं रम्याहं नव-यौवना । त्वं विदग्धो ऽसि गोविन्द किं वा वाच्यम् अतः परम्

yathā-- kānta kailāsa-kuñjo 'yaṃ ramyāhaṃ nava-yauvanā | tvaṃ vidagdho 'si govinda kiṃ vā vācyam ataḥ param

एवम् एव तु गौणानां हासादीनाम् अपि स्वयम् । विज्ञेयोपरसत्वस्य मनीषिभिर् उदाहृतिः

evam eva tu gauṇānāṃ hāsādīnām api svayam | vijñeyoparasatvasya manīṣibhir udāhṛtiḥ

अथ अनुरसाः-- भक्तादिभिर् विभावाद्यैः कृष्ण-सम्बन्ध-वर्जितैः । रसा हास्यादयः सप्त शान्तश् चानुरसा मताः

atha anurasāḥ-- bhaktādibhir vibhāvādyaiḥ kṛṣṇa-sambandha-varjitaiḥ | rasā hāsyādayaḥ sapta śāntaś cānurasā matāḥ

ताण्डवं व्यधित हन्त कक्खटी मर्कटी भ्रू-कुटीभिस् तथोद्धुरम् । येन वल्लव-कदम्बकं बभौ हास-डम्बर-करम्बिताननम्

tāṇḍavaṃ vyadhita hanta kakkhaṭī markaṭī bhrū-kuṭībhis tathoddhuram | yena vallava-kadambakaṃ babhau hāsa-ḍambara-karambitānanam

भाण्डीर-कक्षे बहुधा वितण्डां वेदान्त-तन्त्रे शुक-मण्डलस्य । आकर्णयन् निर्निमिषाक्षि-पक्ष्मा रोमाञ्चिताङ्गश् च सुरर्षिर् आसीत्

bhāṇḍīra-kakṣe bahudhā vitaṇḍāṃ vedānta-tantre śuka-maṇḍalasya | ākarṇayan nirnimiṣākṣi-pakṣmā romāñcitāṅgaś ca surarṣir āsīt

एवम् एवात्र विज्ञेया वीरादेर् अप्य् उदाहृतिः

evam evātra vijñeyā vīrāder apy udāhṛtiḥ

अष्टाव् अमी तटस्थेषु प्राकट्यं यदि बिभ्रति । कृष्णादिभिर् विभावाद्यैर् गतैर् अनुभवाध्वनि

aṣṭāv amī taṭastheṣu prākaṭyaṃ yadi bibhrati | kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani

अथ अपरसाः-- कृष्ण-तत्-प्रतिपक्षश् चेद् विषयाश्रयतां गताः । हासादीनां तदा ते ऽत्र प्राज्ञैर् अपरसा मताः

atha aparasāḥ-- kṛṣṇa-tat-pratipakṣaś ced viṣayāśrayatāṃ gatāḥ | hāsādīnāṃ tadā te 'tra prājñair aparasā matāḥ

तत्र हास्यापरसः-- पलायमानम् उद्वीक्ष्य चपलायत-लोचनम् । कृष्णम् आराज् जरासन्धः सोल्लुण्ठम् अहसीन् मुहुः

tatra hāsyāparasaḥ-- palāyamānam udvīkṣya capalāyata-locanam | kṛṣṇam ārāj jarāsandhaḥ solluṇṭham ahasīn muhuḥ

एवम् अन्ये ऽपि विज्ञेयास् ते ऽद्भुतापरसादयः । उत्तमास् तु रसाभासाः कैश्चिद् रसतयोदिताः

evam anye 'pi vijñeyās te 'dbhutāparasādayaḥ | uttamās tu rasābhāsāḥ kaiścid rasatayoditāḥ

तथा हि-- भावाः सर्वे तद्-आभासा रसाभासाश् च केचन । अमी प्रोक्त-रसाभिज्ञैः सर्वे ऽपि रसनाद् रसाः

tathā hi-- bhāvāḥ sarve tad-ābhāsā rasābhāsāś ca kecana | amī prokta-rasābhijñaiḥ sarve 'pi rasanād rasāḥ

भारताद्याश् चतस्रस् तु रसावस्थान-सूचिकाः । वृत्तयो नाट्य-मातृत्वाद् उक्ता नाटक-लक्षणे

bhāratādyāś catasras tu rasāvasthāna-sūcikāḥ | vṛttayo nāṭya-mātṛtvād uktā nāṭaka-lakṣaṇe