Vyabhicāri-bhāva

अथोच्यन्ते त्रयस्-त्रिंशद्-भावा ये व्यभिचारिणः । विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति

athocyante trayas-triṃśad-bhāvā ye vyabhicāriṇaḥ | viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati

वाग्-अङ्ग-सत्त्व-सूच्या ज्ञेयास् ते व्यभिचारिणः । सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं सञ्चारिणो ऽपि

vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ | sañcārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo 'pi

उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति स्थायिन्य् अमृत-वारिधौ । ऊर्मिवद् वर्धयन्त्य् एनं यान्ति तद्-रूपतां च ते

unmajjanti nimajjanti sthāyiny amṛta-vāridhau | ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te

औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः

augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ

तत्र (१) निर्वेदः-- महार्ति-विप्रयोगेर्ष्या-सद्-विवेकादि-कल्पितम् । स्वावमाननम् एवात्र निर्वेद इति कथ्यते । अत्र चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-दैन्य-निःश्वसितादयः

tatra (1) nirvedaḥ-- mahārti-viprayogerṣyā-sad-vivekādi-kalpitam | svāvamānanam evātra nirveda iti kathyate | atra cintāśru-vaivarṇya-dainya-niḥśvasitādayaḥ

हन्त देह-हतकैः किम् अमीभिः पालितैर् विफल-पुण्य-फलैर् नः । एहि कालिय-ह्रदे विष-वह्नौ स्वं कुटुम्बिनि हठाज् जुहवाम

hanta deha-hatakaiḥ kim amībhiḥ pālitair viphala-puṇya-phalair naḥ | ehi kāliya-hrade viṣa-vahnau svaṃ kuṭumbini haṭhāj juhavāma

असङ्गमान् माधव-माधुरीणाम् अपुष्पिते नीरसतां प्रयाते । वृन्दावने शीर्यति हा कुतो ऽसौ प्राणित्य् अपुण्यः सुबलो द्विरेफः

asaṅgamān mādhava-mādhurīṇām apuṣpite nīrasatāṃ prayāte | vṛndāvane śīryati hā kuto 'sau prāṇity apuṇyaḥ subalo dvirephaḥ

भवतु माधव-जल्पम् अशृण्वतोः श्रवणयोर् अलम् अश्रवणिर् मम । तम् अविलोकयतोर् अविलोचनिः सखि विलोचनयोश् च किलानयोः

bhavatu mādhava-jalpam aśṛṇvatoḥ śravaṇayor alam aśravaṇir mama | tam avilokayator avilocaniḥ sakhi vilocanayoś ca kilānayoḥ

ईर्ष्यया, यथा हरि-वंशे (२.६७.११) {*इन् च्रितिचल् एदितिओन्, अप्पेन्दिx २९.} सत्यादेवी-वाक्यम्-- स्तोतव्या यदि तावत् सा नारदेन तवाग्रतः । दुर्भगो ऽयं जनस् तत्र किम् अर्थम् अनुशब्दितः

īrṣyayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.11) {*In critical edition, appendix 29.} satyādevī-vākyam-- stotavyā yadi tāvat sā nāradena tavāgrataḥ | durbhago 'yaṃ janas tatra kim artham anuśabditaḥ

ममैष कालो ऽजित निष्फलो गतो राज्य-श्रियोन्नद्ध-मदस्य भूपतेः । मर्त्यात्म-बुद्धेः सुत-दार-कोष-भूष्व् आसज्जमानस्य दुरन्त-चिन्तया

mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhūpateḥ | martyātma-buddheḥ suta-dāra-koṣa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā

अमङ्गलम् अपि प्रोच्य निर्वेदं प्रथमं मुनिः । मेने ऽमुं स्थायिनं शान्त इति जल्पन्ति केचन

amaṅgalam api procya nirvedaṃ prathamaṃ muniḥ | mene 'muṃ sthāyinaṃ śānta iti jalpanti kecana

अत्रोपाय-सहायानुसन्धिश् चिन्ता च रोदनम् । विलाप-श्वास-वैवर्ण्य-मुख-शोषादयो ऽपि च

atropāya-sahāyānusandhiś cintā ca rodanam | vilāpa-śvāsa-vaivarṇya-mukha-śoṣādayo 'pi ca

जरां याता मूर्तिर् मम विवशतां वाग् अपि गता मनो-वृत्तिश् चेयं स्मृति-विधुरता-पद्धतिम् अगात् । अघ-ध्वंसिन् दूरे वसतु भवद्-आलोकन-शशी मया हन्त प्राप्तो न भजन-रुचेर् अप्य् अवसरः

jarāṃ yātā mūrtir mama vivaśatāṃ vāg api gatā mano-vṛttiś ceyaṃ smṛti-vidhuratā-paddhatim agāt | agha-dhvaṃsin dūre vasatu bhavad-ālokana-śaśī mayā hanta prāpto na bhajana-rucer apy avasaraḥ

स्वप्ने मयाद्य कुसुमानि किलाहृतानि यत्नेन तैर् विरचिता वन-मालिका च । यावन् मुकुन्द-हृदि हन्त निधीयते सा हा तावद् एव तरसा विरराम निद्रा

svapne mayādya kusumāni kilāhṛtāni yatnena tair viracitā vana-mālikā ca | yāvan mukunda-hṛdi hanta nidhīyate sā hā tāvad eva tarasā virarāma nidrā

कथम् अनायि पुरे मयका सुतः कथम् असौ न निगृह्य गृहे धृतः । अमुम् अहो बत दन्ति-विधुन्तुदो विधुरितं विधुम् अत्र विधित्सति

katham anāyi pure mayakā sutaḥ katham asau na nigṛhya gṛhe dhṛtaḥ | amum aho bata danti-vidhuntudo vidhuritaṃ vidhum atra vidhitsati

परात्मनि त्वय्य् अपि मायि-मायिनि मायां वितत्येक्षितुम् आत्म-वैभवं ह्य् अहं कियान् ऐच्छम् इवार्चिर् अग्नौ

parātmani tvayy api māyi-māyini māyāṃ vitatyekṣitum ātma-vaibhavaṃ hy ahaṃ kiyān aiccham ivārcir agnau

यथा वा-- स्यमन्तकम् अहं हृत्वा गतो घोरास्यम् अन्तकम् । करवै तरणीं कां वा क्षिप्तो वैतरणीयम् अनु

yathā vā-- syamantakam ahaṃ hṛtvā gato ghorāsyam antakam | karavai taraṇīṃ kāṃ vā kṣipto vaitaraṇīyam anu

अथ (३) दैन्यम्-- दुःख-त्रासापराधाद्यैर् अनौर्जित्यं तु दीनता । चाटु-कृन्-मान्द्य-मालिन्य-चिन्ताङ्ग-जडिमादि-कृत्

atha (3) dainyam-- duḥkha-trāsāparādhādyair anaurjityaṃ tu dīnatā | cāṭu-kṛn-māndya-mālinya-cintāṅga-jaḍimādi-kṛt

चिरम् इह वृजिनार्तस् तप्यमानो ऽनुतापैर् अवितृष-षड-मित्रो लब्ध-शान्तिः कथङ्चित् । शरणद समुपेतस् त्वत्-पदाब्जं परात्मन्न् अभयम् ऋतम् अशोकं पाहि मापन्नम् ईश

ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍa-mitro labdha-śāntiḥ kathaṅcit | śaraṇada samupetas tvat-padābjaṃ parātmann abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa

त्रासेन, यथा प्रथमे (१.८.१०) -- अभिद्रवति माम् ईश शरस् तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

trāsena, yathā prathame (1.8.10) -- abhidravati mām īśa śaras taptāyaso vibho | kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

ह्य् अजानतस् त्वत्-पृथगीश-मानिनः अजावलेपान्धतमो ऽन्धचक्षुष एषो ऽनुकम्प्यो मयि नाथवान् इति

hy ajānatas tvat-pṛthagīśa-māninaḥ ajāvalepāndhatamo 'ndhacakṣuṣa eṣo 'nukampyo mayi nāthavān iti

आद्य-शब्देन लज्जयापि, यथा तत्रैव (१०.२२.१४)-- माऽनयं भोः कृथास् त्वां तु नन्द-गोप-सुतं प्रियम् । जानीमो ऽङ्ग व्रज-श्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः

ādya-śabdena lajjayāpi, yathā tatraiva (10.22.14)-- mā'nayaṃ bhoḥ kṛthās tvāṃ tu nanda-gopa-sutaṃ priyam | jānīmo 'ṅga vraja-ślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ

अथ (४) म्लानिः-- ओजः सोमात्मकं देहे बल-पुष्टि-कृद् अस्य तु । क्षयाच्छम् आधि-रत्य्-आद्यैर् ग्लानिर् निष्प्राणता मता । कम्पाङ्ग-जाड्य-वैवर्ण्य-कार्श्य-दृग्-भ्रमणादि-कृत्

atha (4) mlāniḥ-- ojaḥ somātmakaṃ dehe bala-puṣṭi-kṛd asya tu | kṣayāccham ādhi-raty-ādyair glānir niṣprāṇatā matā | kampāṅga-jāḍya-vaivarṇya-kārśya-dṛg-bhramaṇādi-kṛt

आघूर्णन्-मणि-वलयोज्ज्वल-प्रकोष्ठा गोष्ठान्तर्-मधुरिपु-कीर्ति-नर्तितौष्ठी । लोलाक्षी दधि-कलसं विलोडयन्ती कृष्णाय क्लम-भर-निःस्पृहा बभूव

āghūrṇan-maṇi-valayojjvala-prakoṣṭhā goṣṭhāntar-madhuripu-kīrti-nartitauṣṭhī | lolākṣī dadhi-kalasaṃ viloḍayantī kṛṣṇāya klama-bhara-niḥspṛhā babhūva

गुम्फितुं निरुपमां वन-स्रजं चारु पुष्प-पटलं विचिन्वती । दुर्गमे क्लम-भरातिदुर्बला कानने क्षणम् अभून् मृगेक्षणा

gumphituṃ nirupamāṃ vana-srajaṃ cāru puṣpa-paṭalaṃ vicinvatī | durgame klama-bharātidurbalā kānane kṣaṇam abhūn mṛgekṣaṇā

सा रस-व्यतिकरेण विहीना क्षीण-जीवनतयोच्चल-हंसा । माधवाद्य विरहेण तवाम्बा शुष्यति स्म सरसी शुचिनेव

sā rasa-vyatikareṇa vihīnā kṣīṇa-jīvanatayoccala-haṃsā | mādhavādya viraheṇa tavāmbā śuṣyati sma sarasī śucineva

अति-प्रयत्नेन रतान्त-तान्ता कृष्णेन तल्पावरोपिता सा । आलम्ब्य तस्यैव करं करेण ज्योत्स्ना-कृतानन्दम् अलिन्दम् आप

ati-prayatnena ratānta-tāntā kṛṣṇena talpāvaropitā sā | ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa

अथ (५) श्रमः-- अध्व-नृत्य-रताद्य्-उत्थः खेदः श्रम इतीर्यते । निद्रा-स्वेदाङ्ग-संमर्द-जृम्भाश्वासादि-भाग् असौ

atha (5) śramaḥ-- adhva-nṛtya-ratādy-utthaḥ khedaḥ śrama itīryate | nidrā-svedāṅga-saṃmarda-jṛmbhāśvāsādi-bhāg asau

कृतागसं पुत्रम् अनुव्रजन्ती व्रजाजिरान्तर् व्रज-राज-राज्ञी । परिस्खलत्-कुन्तल-बन्धनेयं बभूव घर्माम्बु-करम्बिताङ्गी

kṛtāgasaṃ putram anuvrajantī vrajājirāntar vraja-rāja-rājñī | pariskhalat-kuntala-bandhaneyaṃ babhūva gharmāmbu-karambitāṅgī

विस्तीर्योत्तरलित-हारम् अङ्ग-हारं सङ्गीतोन्मुख-मुखरैर् वृतः सुहृद्भिः । अस्विद्यद् विरचित-नन्द-सूनुर् वा कुर्वाणस् तट-भुवि ताण्डवानि रामः

vistīryottaralita-hāram aṅga-hāraṃ saṅgītonmukha-mukharair vṛtaḥ suhṛdbhiḥ | asvidyad viracita-nanda-sūnur vā kurvāṇas taṭa-bhuvi tāṇḍavāni rāmaḥ

रताद्, यथा श्री-दशमे (१०.३३.२०)-- तासाम् अतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः । प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना

ratād, yathā śrī-daśame (10.33.20)-- tāsām ativihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ | prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā

अथ (६) मदः-- विवेक-हर उल्लासो मदः स द्वि-विधो मतः । मधु-पान-भवो ऽनङ्ग-विक्रिया-भर-जो ऽपि च । गत्य्-अङ्ग-वाणी-स्खलन-दृग्-घूर्णा-रक्तिमादि-कृत्

atha (6) madaḥ-- viveka-hara ullāso madaḥ sa dvi-vidho mataḥ | madhu-pāna-bhavo 'naṅga-vikriyā-bhara-jo 'pi ca | gaty-aṅga-vāṇī-skhalana-dṛg-ghūrṇā-raktimādi-kṛt

बिले क्व नु विलिल्यिरे नृप-पिपीलिकाः पीडिताः पिनस्मि जगद्-अण्डकं ननु हरिः क्रुधं धास्यति । शची-गृह-कुरङ्ग रे हससि किं त्वम् इत्य् उन्नदन्न् उदेति मद-डम्बर-स्खलित-चूडम् अग्रे हली

bile kva nu vililyire nṛpa-pipīlikāḥ pīḍitāḥ pinasmi jagad-aṇḍakaṃ nanu hariḥ krudhaṃ dhāsyati | śacī-gṛha-kuraṅga re hasasi kiṃ tvam ity unnadann udeti mada-ḍambara-skhalita-cūḍam agre halī

भ-भ-भ्रमति मेदिनी ल-ल-लन्दते चन्द्रमाः कृ-कृष्ण ववद द्रुतं ह-ह-हसन्ति किं वृष्णयः । सिसीधु मु-मु-मुञ्च मे प-प-प-पान-पात्रे स्थितः मद-स्खलितम् आलपन् हल-धरः श्रियः वः क्रियात्

bha-bha-bhramati medinī la-la-landate candramāḥ kṛ-kṛṣṇa vavada drutaṃ ha-ha-hasanti kiṃ vṛṣṇayaḥ | sisīdhu mu-mu-muñca me pa-pa-pa-pāna-pātre sthitaḥ mada-skhalitam ālapan hala-dharaḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt

उत्तमस् तु मदाच् छेते मध्यो हसति पायति । कनिष्ठः क्रोशति स्वैरं पुरुषं वक्ति रोदिति

uttamas tu madāc chete madhyo hasati pāyati | kaniṣṭhaḥ krośati svairaṃ puruṣaṃ vakti roditi

मदो ऽपि त्रि-विधः प्रोक्तस् तरुणादि-प्रभेदतः । अत्र नात्युपयोगित्वाद् विस्तार्य न हि वर्णितः

mado 'pi tri-vidhaḥ proktas taruṇādi-prabhedataḥ | atra nātyupayogitvād vistārya na hi varṇitaḥ

व्रजपति-सुतम् अग्रे विक्ष्य भुग्नीभवद्-भ्रूर् भ्रमति हसति रोदित्य् आस्यम् अन्तर्दधाति । प्रलपति मुहुर् आलीं वन्दते पश्य वृन्दे नव-मदन-मदान्धा हन्त गान्धर्विकेयम्

vrajapati-sutam agre vikṣya bhugnībhavad-bhrūr bhramati hasati rodity āsyam antardadhāti | pralapati muhur ālīṃ vandate paśya vṛnde nava-madana-madāndhā hanta gāndharvikeyam

अथ (७) गर्वः-- सौभाग्य-रूप-तारुण्य-गुण-सर्वोत्तमाश्रयैः । इष्ट-लाभादिना चान्य-हेलनं गर्व ईर्यते

atha (7) garvaḥ-- saubhāgya-rūpa-tāruṇya-guṇa-sarvottamāśrayaiḥ | iṣṭa-lābhādinā cānya-helanaṃ garva īryate

अत्र सोल्लुण्ठ-वचनं लीलानुत्तर-दायिता । स्वाङ्गेक्षा निह्नवो ऽन्यस्य वचनाश्रवणादयः

atra solluṇṭha-vacanaṃ līlānuttara-dāyitā | svāṅgekṣā nihnavo 'nyasya vacanāśravaṇādayaḥ

तत्र सौभाग्येन, यथा श्री-कृष्ण-कर्णामृते (३.९३)-- हस्तम् उत्क्षिप्य यातो ऽसि बलात् कृष्ण किम् अद्भुतम् । हृदयाद् यदि निर्यासि पौरुषं गणयामि ते

tatra saubhāgyena, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (3.93)-- hastam utkṣipya yāto 'si balāt kṛṣṇa kim adbhutam | hṛdayād yadi niryāsi pauruṣaṃ gaṇayāmi te

यस्याः स्वभाव-मधुरां परिषेव्य मूर्तिं धन्या बभूव नितराम् अपि यौवन-श्रीः । सेयं त्वयि व्रज-वधू-शत-भुक्त-मुक्ते दृक्-पातम् आचरतु कृष्ण कथं सखी मे

yasyāḥ svabhāva-madhurāṃ pariṣevya mūrtiṃ dhanyā babhūva nitarām api yauvana-śrīḥ | seyaṃ tvayi vraja-vadhū-śata-bhukta-mukte dṛk-pātam ācaratu kṛṣṇa kathaṃ sakhī me

गुम्फन्तु गोपाः कुसुमैः सुगन्धिभिर् दामानि कामं धृत-रामणीयकैः । निधास्यते किन्तु स-तृष्णम् अग्रतः कृष्णो मदीयां हृदि विस्मितः स्रजम्

gumphantu gopāḥ kusumaiḥ sugandhibhir dāmāni kāmaṃ dhṛta-rāmaṇīyakaiḥ | nidhāsyate kintu sa-tṛṣṇam agrataḥ kṛṣṇo madīyāṃ hṛdi vismitaḥ srajam

भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्ध-सौहृदाः त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकप-मूर्धसु प्रभो

bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho

वृन्दावनेन्द्र भवतः परमं प्रसादम् आसाद्य नन्दित-मतिर् मुहुर् उद्धतो ऽस्मि । आशंसते मुनि-मनोरथ-वृत्ति-मृग्यां वैकुण्ठ-नाथ-करुणाम् अपि नाद्य चेतः

vṛndāvanendra bhavataḥ paramaṃ prasādam āsādya nandita-matir muhur uddhato 'smi | āśaṃsate muni-manoratha-vṛtti-mṛgyāṃ vaikuṇṭha-nātha-karuṇām api nādya cetaḥ

अथ (८) शङ्का-- स्वीय-चौर्यापराधादेः पर-क्रौर्यादितस् तथा । स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं यत् तु सा शङ्केत्य् अभिधीयते । अत्रास्य-शोष-वैवर्ण्य-दिक्-प्रेक्षा-लीनतादयः

atha (8) śaṅkā-- svīya-cauryāparādhādeḥ para-krauryāditas tathā | svāniṣṭotprekṣaṇaṃ yat tu sā śaṅkety abhidhīyate | atrāsya-śoṣa-vaivarṇya-dik-prekṣā-līnatādayaḥ

स-तर्णकं डिम्भ-कदम्बकं हरन् स-दम्भम् अम्भोरुह-सम्भवस् तदा । तिरोभविष्यन् हरितश् चलेक्षणैर् अष्टाभिर् अष्टौ हरितः समीक्षते

sa-tarṇakaṃ ḍimbha-kadambakaṃ haran sa-dambham ambhoruha-sambhavas tadā | tirobhaviṣyan haritaś calekṣaṇair aṣṭābhir aṣṭau haritaḥ samīkṣate

स्यमन्तकं हन्त वमन्तम् अर्थं निह्नुत्य दूरे यद् अहं प्रयातः । अवद्यम् अद्यापि तद् एव कर्म शर्माणि चित्ते मम निर्भिनत्ति

syamantakaṃ hanta vamantam arthaṃ nihnutya dūre yad ahaṃ prayātaḥ | avadyam adyāpi tad eva karma śarmāṇi citte mama nirbhinatti

तद्-अवधि मलिनो ऽसि नन्द-गोष्ठे यद्-अवधि वृष्टिम् अचीकरः शचीश । शृणु हितम् अभितः प्रपद्य कृष्णं श्रियम् अविशङ्कम् अलङ्कुरु त्वम् ऐन्द्रीम्

tad-avadhi malino 'si nanda-goṣṭhe yad-avadhi vṛṣṭim acīkaraḥ śacīśa | śṛṇu hitam abhitaḥ prapadya kṛṣṇaṃ śriyam aviśaṅkam alaṅkuru tvam aindrīm

प्रथयति न तथा ममार्तिम् उच्चैः सहचरि वल्लव-चन्द्र-विप्रयोगः । कटुभिर् असुर-मण्डलैः परीते दनुजपतेर् नगरे यथास्य वासः

prathayati na tathā mamārtim uccaiḥ sahacari vallava-candra-viprayogaḥ | kaṭubhir asura-maṇḍalaiḥ parīte danujapater nagare yathāsya vāsaḥ

शङ्का तु प्रवर-स्त्रीणां भीरुत्वाद् भय-कृद् भवेत्

śaṅkā tu pravara-strīṇāṃ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet

अथ (९) त्रासः-- त्रासः क्षोभो हृदि तडिद्-घोर-सत्त्वोग्र-निस्वनैः । पार्श्वस्थालम्ब-रोमाञ्च-कम्प-स्तम्भ-भ्रमादि-कृत्

atha (9) trāsaḥ-- trāsaḥ kṣobho hṛdi taḍid-ghora-sattvogra-nisvanaiḥ | pārśvasthālamba-romāñca-kampa-stambha-bhramādi-kṛt

तत्र तडिता, यथा-- बाढं निविडया सद्यस् तडिता ताडितेक्षणः । रक्ष कृष्णेति चुक्रोश को ऽपि गोपी-स्तनन्धयः

tatra taḍitā, yathā-- bāḍhaṃ niviḍayā sadyas taḍitā tāḍitekṣaṇaḥ | rakṣa kṛṣṇeti cukrośa ko 'pi gopī-stanandhayaḥ

अदूरम् आसेदुषि वल्लवाङ्गना स्वं पुङ्गवीकृत्य सुरारि-पुङ्गवे । कृष्ण-भ्रमेणाशु तरङ्गद्-अङ्गिका तमालम् आलिङ्ग्य बभूव निश्चला

adūram āseduṣi vallavāṅganā svaṃ puṅgavīkṛtya surāri-puṅgave | kṛṣṇa-bhrameṇāśu taraṅgad-aṅgikā tamālam āliṅgya babhūva niścalā

आकर्ण्य कर्ण-पदवी-विपदं यशोदा विस्फूर्जितं दिशि दिशि प्रकटं वृकाणाम् । यामान् निकाम-चतुरा चतुरः स्व-पुत्रं सा नेत्र-चत्वर-चरं चिरम् आचचार

ākarṇya karṇa-padavī-vipadaṃ yaśodā visphūrjitaṃ diśi diśi prakaṭaṃ vṛkāṇām | yāmān nikāma-caturā caturaḥ sva-putraṃ sā netra-catvara-caraṃ ciram ācacāra

गात्रोत्कम्पी मनः-कम्पः सहसा त्रास उच्यते । पूर्वापर-विचारोत्थं भयं त्रासात् पृथग् भवेत्

gātrotkampī manaḥ-kampaḥ sahasā trāsa ucyate | pūrvāpara-vicārotthaṃ bhayaṃ trāsāt pṛthag bhavet

अथ (१०) आवेगः-- चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगो ऽयं स चाष्टधा । प्रियाप्रियानल-मरुद्-वर्षोत्पात-गजारितः

atha (10) āvegaḥ-- cittasya sambhramo yaḥ syād āvego 'yaṃ sa cāṣṭadhā | priyāpriyānala-marud-varṣotpāta-gajāritaḥ

प्रियोत्थे पुलकः सान्त्वं चापल्याभ्युद्गमादयः । अप्रियोत्थे तु भू-पात-विक्रोश-भ्रमणादयः

priyotthe pulakaḥ sāntvaṃ cāpalyābhyudgamādayaḥ | apriyotthe tu bhū-pāta-vikrośa-bhramaṇādayaḥ

व्यत्यस्त-गति-कम्पाक्षि-मीलनास्रादयो ऽग्निजे । वातजे ऽजावृति-क्षिप्र-गति-दृङ्-मार्जनादयः

vyatyasta-gati-kampākṣi-mīlanāsrādayo 'gnije | vātaje 'jāvṛti-kṣipra-gati-dṛṅ-mārjanādayaḥ

वृष्टिजो धावन-च्छत्र-गात्र-सङ्कोचनादि-कृत् । औत्पाते मुख-वैवर्ण्य-विस्मयो ऽकण्ठितादयः

vṛṣṭijo dhāvana-cchatra-gātra-saṅkocanādi-kṛt | autpāte mukha-vaivarṇya-vismayo 'kaṇṭhitādayaḥ

गाजे पलायनोत्कम्प-त्रास-पृष्ठेक्षणादयः । अरिजो वर्म-शस्त्रादि-ग्रहापसरणादिकृत्

gāje palāyanotkampa-trāsa-pṛṣṭhekṣaṇādayaḥ | arijo varma-śastrādi-grahāpasaraṇādikṛt

अत्र प्रिय-दर्शनजो, यथा-- प्रेक्ष्य वृन्दावनात् पुत्रम् आयान्तं प्रस्नुत-स्तनी । सङ्कुला पुलकैर् आसीद् आकुला गोकुलेश्वरी

atra priya-darśanajo, yathā-- prekṣya vṛndāvanāt putram āyāntaṃ prasnuta-stanī | saṅkulā pulakair āsīd ākulā gokuleśvarī

प्रिय-श्रवणजो, यथा श्री-दशमे (१०.२३.१८)-- श्रुत्वाच्युतम् उपायातं नित्यं तद्-दर्शनोत्सुकाः । तत्-कथाक्षिप्त-मनसो बभूवुर् जात-सम्भ्रमाः

priya-śravaṇajo, yathā śrī-daśame (10.23.18)-- śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ | tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ

किम् इदं किम् इदं किम् एतद् उच्चैर् इति घोर-ध्वनि-घूर्णिता लपन्ती । निशि वक्षति वीक्ष्य पूतनायास् तनयं भ्राम्यति सम्भ्रमाद् यशोदा

kim idaṃ kim idaṃ kim etad uccair iti ghora-dhvani-ghūrṇitā lapantī | niśi vakṣati vīkṣya pūtanāyās tanayaṃ bhrāmyati sambhramād yaśodā

निशम्य पुत्रं क्रटतोस् तटान्ते महीजयोर् मध्यगम् ऊर्ध्व-नेत्रा । आभीर-राज्ञी हृदि सम्भ्रमेण बिद्धा विधेयं न विदाञ्चकार

niśamya putraṃ kraṭatos taṭānte mahījayor madhyagam ūrdhva-netrā | ābhīra-rājñī hṛdi sambhrameṇa biddhā vidheyaṃ na vidāñcakāra

धीर् व्यग्राजनि नः समस्त-सुहृदां तां प्राण-रक्षा-मणिं गव्या गौरवतः समीक्ष्य निविडे तिष्ठन्तम् अन्तर्-वने । वह्निः पश्य शिखण्ड-शेखर खरं मुञ्चन्न् अखण्ड-ध्वनिं दीर्घाभिः सुर-दीर्घिकाम्बु-लहरीम् अर्चिभिर् आचामति

dhīr vyagrājani naḥ samasta-suhṛdāṃ tāṃ prāṇa-rakṣā-maṇiṃ gavyā gauravataḥ samīkṣya niviḍe tiṣṭhantam antar-vane | vahniḥ paśya śikhaṇḍa-śekhara kharaṃ muñcann akhaṇḍa-dhvaniṃ dīrghābhiḥ sura-dīrghikāmbu-laharīm arcibhir ācāmati

पांशु-प्रारब्ध-केतौ बृहद्-अटवि-कुटोन्माथि-शौटीर्य-पुञ्जे भाण्डीरोद्दण्ड-शाखा-भुज-ततिषु गते ताण्डवाचार्य-चर्याम् । वात-व्राते करीषङ्-कषतर-शिखरे शार्करे झात्करिष्णौ क्षौण्याम् अप्रेक्ष्य पुत्रं व्रजपति-गृहिणी पश्य सम्बम्भ्रमीति

pāṃśu-prārabdha-ketau bṛhad-aṭavi-kuṭonmāthi-śauṭīrya-puñje bhāṇḍīroddaṇḍa-śākhā-bhuja-tatiṣu gate tāṇḍavācārya-caryām | vāta-vrāte karīṣaṅ-kaṣatara-śikhare śārkare jhātkariṣṇau kṣauṇyām aprekṣya putraṃ vrajapati-gṛhiṇī paśya sambambhramīti

वर्षजो, यथा श्री-दशमे (१०.२५.११)-- अत्यासारातिवातेन पशवो जात-वेपनाः । गोपा गोप्यश् च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः

varṣajo, yathā śrī-daśame (10.25.11)-- atyāsārātivātena paśavo jāta-vepanāḥ | gopā gopyaś ca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

समम् उरु-करकाभिर् दन्ति-शुण्डा-सपिण्डाः प्रतिदिशम् इह गोष्ठे वृष्टि-धाराः पतन्ति । अजनिषत युवानो ऽप्य् आकुलास् त्वं तु बालः स्फुटम् असि तद्-अगारान् मा स्म भूर् निर्यियासुः

samam uru-karakābhir danti-śuṇḍā-sapiṇḍāḥ pratidiśam iha goṣṭhe vṛṣṭi-dhārāḥ patanti | ajaniṣata yuvāno 'py ākulās tvaṃ tu bālaḥ sphuṭam asi tad-agārān mā sma bhūr niryiyāsuḥ

क्षितिर् अतिविपुला टलत्य् अकस्माद् उपरि घुरन्ति च हन्त घोरम् उल्काः । मम शिशुर् अहि-दूषितार्क-पुत्री- तटम् अटतीत्य् अधुना किम् अत्र कुर्याम्

kṣitir ativipulā ṭalaty akasmād upari ghuranti ca hanta ghoram ulkāḥ | mama śiśur ahi-dūṣitārka-putrī- taṭam aṭatīty adhunā kim atra kuryām

अपसरापसर त्वरया गुरुर् मुदिर-सुन्दर हे पुरतः करी । म्रदिम-वीक्षणतस् तव नश् चलं हृदयम् आविजते पुर-योषिताम्

apasarāpasara tvarayā gurur mudira-sundara he purataḥ karī | mradima-vīkṣaṇatas tava naś calaṃ hṛdayam āvijate pura-yoṣitām

गजेन दुष्ट-सत्त्वो ऽन्यः पश्व्-आदिर् उपलक्ष्यते

gajena duṣṭa-sattvo 'nyaḥ paśv-ādir upalakṣyate

चण्डांशोस् तुरगान् सटाग्र-नटनैर् आहत्य विद्रावयन् द्राग् अन्धङ्करणः सुरेन्द्र-सुदृशां गोष्ठोद्धूतैः पांशुभिः । प्रत्यासीदतु मत्-पुरः सुर-रिपुर् गर्वान्धम् अर्वाकृतिर् द्रगिष्ठे मुहुर् अत्र जाग्रति भुजे व्यग्रासि मातः कथम्

caṇḍāṃśos turagān saṭāgra-naṭanair āhatya vidrāvayan drāg andhaṅkaraṇaḥ surendra-sudṛśāṃ goṣṭhoddhūtaiḥ pāṃśubhiḥ | pratyāsīdatu mat-puraḥ sura-ripur garvāndham arvākṛtir dragiṣṭhe muhur atra jāgrati bhuje vyagrāsi mātaḥ katham

स्थूलस् ताल-भुजान् नतिर् गिरितटी-वक्षाः क्व यक्षाधमः क्वायं बाल-तमाल-कन्दल-मृदुः कन्दर्प-कान्तः शिशुः । नास्त्य् अन्यः सह-कारिता-पटुर् इह प्राणी न जानीमहे हा गोष्ठेश्वरि कीदृग् अद्य तपसां पाकस् तवोन्मीलति

sthūlas tāla-bhujān natir giritaṭī-vakṣāḥ kva yakṣādhamaḥ kvāyaṃ bāla-tamāla-kandala-mṛduḥ kandarpa-kāntaḥ śiśuḥ | nāsty anyaḥ saha-kāritā-paṭur iha prāṇī na jānīmahe hā goṣṭheśvari kīdṛg adya tapasāṃ pākas tavonmīlati

सप्तिः सप्ती रथ इह रथः कुञ्जरो मे तूणस् तूणो धनुर् उत धनुर् भोः कृपाणी कृपाणी । का भीः का भीर् अयम् अयम् अहं हा त्वरध्वं त्वरध्वं राज्ञः पुत्री बत हृत-हृता कामिना वल्लवेन

saptiḥ saptī ratha iha rathaḥ kuñjaro me tūṇas tūṇo dhanur uta dhanur bhoḥ kṛpāṇī kṛpāṇī | kā bhīḥ kā bhīr ayam ayam ahaṃ hā tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ rājñaḥ putrī bata hṛta-hṛtā kāminā vallavena

आवेगाभास एवायं पराश्रयतापि चेत् । नायकोत्कर्ष-बोधाय तथाप्य् अत्र निदर्शितः

āvegābhāsa evāyaṃ parāśrayatāpi cet | nāyakotkarṣa-bodhāya tathāpy atra nidarśitaḥ

अत्राट्ट-हासो नटनं सङ्गीतं व्यर्थ-चेष्टितम् । प्रलाप-धावन-क्रोश-विपरीत-क्रियादयः

atrāṭṭa-hāso naṭanaṃ saṅgītaṃ vyartha-ceṣṭitam | pralāpa-dhāvana-krośa-viparīta-kriyādayaḥ

राधा पुनातु जगद् अच्युत-दत्त-चित्ता मन्थानकं विदधती दधि-रिक्त-पात्रे । यस्याः स्तन-स्तवक-चञ्चल-लोचनालिर् देवो ऽपि रुद्ध-हृदयो धवलं दुदोह

rādhā punātu jagad acyuta-datta-cittā manthānakaṃ vidadhatī dadhi-rikta-pātre | yasyāḥ stana-stavaka-cañcala-locanālir devo 'pi ruddha-hṛdayo dhavalaṃ dudoha

पशून् अपि कृताञ्जलिर् नमति मान्त्रिका इत्य् अलं तरून् अपि चिकित्सका इति विषौषधं पृच्छति । ह्रदं भुजग-भैरवं हरि हरि प्रविष्टे हरौ व्रजेन्द्र-गृहिणी मुहुर् भ्रम-मयीम् अवस्थां गता

paśūn api kṛtāñjalir namati māntrikā ity alaṃ tarūn api cikitsakā iti viṣauṣadhaṃ pṛcchati | hradaṃ bhujaga-bhairavaṃ hari hari praviṣṭe harau vrajendra-gṛhiṇī muhur bhrama-mayīm avasthāṃ gatā

गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । पप्रच्छुर् आकाशवद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन्

gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattakavad vanād vanam | papracchur ākāśavad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn

उन्मादः पृथग् उक्तो ऽयं व्याधिष्व् अन्तर्भवन्न् अपि । यत् तत्र विप्रलम्भादौ वैचित्रीं कुरुते पराम्

unmādaḥ pṛthag ukto 'yaṃ vyādhiṣv antarbhavann api | yat tatra vipralambhādau vaicitrīṃ kurute parām

अधिरूढे महा-भावे मोहनत्वम् उपागते । अवस्थान्तरम् आप्तो ऽसौ दिव्योन्माद इतीर्यते

adhirūḍhe mahā-bhāve mohanatvam upāgate | avasthāntaram āpto 'sau divyonmāda itīryate

अथ (१२) अपस्मारः-- दुःखोत्थ-धातु-वैषम्याद्य्-उद्भूतश् चित्त-विप्लवः । अपस्मारो ऽत्र पतनं धावनास्फोटन-भ्रमाः । कम्पः फेन-स्रुतिर् बाहु-क्षेपण-विक्रोशनादयः

atha (12) apasmāraḥ-- duḥkhottha-dhātu-vaiṣamyādy-udbhūtaś citta-viplavaḥ | apasmāro 'tra patanaṃ dhāvanāsphoṭana-bhramāḥ | kampaḥ phena-srutir bāhu-kṣepaṇa-vikrośanādayaḥ

फेनायते प्रतिपदं क्षिपते भुजोर्मिम् आघूर्णते लुठति कुजति लीयते च । अम्बा तवाद्य विरहे चिरम् अम्बुराज- बेलेव वृष्णि-तिलक व्रज-राज-राज्ञी

phenāyate pratipadaṃ kṣipate bhujormim āghūrṇate luṭhati kujati līyate ca | ambā tavādya virahe ciram amburāja- beleva vṛṣṇi-tilaka vraja-rāja-rājñī

श्रुत्वा हन्त हतं त्वया यदु-कुलोत्तंसात्र कंसासुरं दैत्यस् तस्य सुहृत्तमः परिणतिं घोरां गतः काम् अपि । लाला-फेन-कदम्ब-चुम्बित-मुख-प्रान्तस् तरङ्गद्-भुजो घूर्णन्न् अर्णव-सीम्नि मण्डलतया भ्राम्यन् न विश्राम्यति

śrutvā hanta hataṃ tvayā yadu-kulottaṃsātra kaṃsāsuraṃ daityas tasya suhṛttamaḥ pariṇatiṃ ghorāṃ gataḥ kām api | lālā-phena-kadamba-cumbita-mukha-prāntas taraṅgad-bhujo ghūrṇann arṇava-sīmni maṇḍalatayā bhrāmyan na viśrāmyati

उन्मादवद् इह व्याधि-विशेषो ऽप्य् एष वर्णितः । परां भयानकाभासे यत् करोति चमत्कृतिम्

unmādavad iha vyādhi-viśeṣo 'py eṣa varṇitaḥ | parāṃ bhayānakābhāse yat karoti camatkṛtim

अथ (१३) व्याधिः-- दोषोद्रेक-वियोगाद्यैर् व्याधयो ये ज्वरादयः । इह तत्-प्रभवो भावो व्याधिर् इत्य् अभिधीयते । अत्र स्तम्भः श्लथाङ्गत्व-श्वासोत्ताप-क्लमादयः

atha (13) vyādhiḥ-- doṣodreka-viyogādyair vyādhayo ye jvarādayaḥ | iha tat-prabhavo bhāvo vyādhir ity abhidhīyate | atra stambhaḥ ślathāṅgatva-śvāsottāpa-klamādayaḥ

तव चिर-विरहेण प्राप्य पीडाम् इदानीं दधद्-उरु-जडिमानि ध्मापितान्य् अङ्गकानि । श्वसित-पवन-धाटी-घट्टित-घ्राण-वाटं लुठति धरणि-पृष्ठे गोष्ठ-वाटी-कुटुम्बम्

tava cira-viraheṇa prāpya pīḍām idānīṃ dadhad-uru-jaḍimāni dhmāpitāny aṅgakāni | śvasita-pavana-dhāṭī-ghaṭṭita-ghrāṇa-vāṭaṃ luṭhati dharaṇi-pṛṣṭhe goṣṭha-vāṭī-kuṭumbam

अथ (१४) मोहः-- मोहो हृन्-मूढता हर्षाद् विश्लेषाद् भयतस् तथा । विषादादेश् च तत्र स्याद् देहस्य पतनं भुवि । शून्येन्द्रियत्वं भ्रमणं तथा निश्चेष्टता-मयः

atha (14) mohaḥ-- moho hṛn-mūḍhatā harṣād viśleṣād bhayatas tathā | viṣādādeś ca tatra syād dehasya patanaṃ bhuvi | śūnyendriyatvaṃ bhramaṇaṃ tathā niśceṣṭatā-mayaḥ

इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः । कृच्छ्रात् पुनर् लब्ध-बहिर्-दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तमम्

itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ | kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottamam

निरुच्छ्वसित-रीतयो विघटिताक्षिप-क्ष्म-क्रिया निरीह-निखिलेन्द्रियाः प्रतिनिवृत्त-चिद्-वृत्तयः । अवेक्ष्य कुरु-मण्डले रहसि पुण्डरीकेक्षणं व्रजाम्बुज-दृशो ऽभजन् कनक-शालभञ्जी-श्रियम्

nirucchvasita-rītayo vighaṭitākṣipa-kṣma-kriyā nirīha-nikhilendriyāḥ pratinivṛtta-cid-vṛttayaḥ | avekṣya kuru-maṇḍale rahasi puṇḍarīkekṣaṇaṃ vrajāmbuja-dṛśo 'bhajan kanaka-śālabhañjī-śriyam

कदाचित् खेदाग्निं विघटयितुम् अन्तर्-गतम् असौ सहालीभिर् लेभे तरलित-मना यामुन-तटीम् । चिराद् अस्याश् चित्तं परिचित-कुटीर-कलनाद् अवस्था तस्तार स्फुटम् अथ सुषुप्तेः प्रिय-सखी

kadācit khedāgniṃ vighaṭayitum antar-gatam asau sahālībhir lebhe taralita-manā yāmuna-taṭīm | cirād asyāś cittaṃ paricita-kuṭīra-kalanād avasthā tastāra sphuṭam atha suṣupteḥ priya-sakhī

मुकुन्दम् आविष्कृत-विश्व-रूपं निरूपयन् वानर-वर्य-केतुः । करारविन्दात् पुरतः स्खलन्तं न गाण्डीवं खण्डित-धीर् विवेद

mukundam āviṣkṛta-viśva-rūpaṃ nirūpayan vānara-varya-ketuḥ | karāravindāt purataḥ skhalantaṃ na gāṇḍīvaṃ khaṇḍita-dhīr viveda

विषादाद्, यथा श्री-दशमे (१०.११.४९)-- कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयो ऽर्भकाः । बभूवुर् इन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

viṣādād, yathā śrī-daśame (10.11.49)-- kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ | babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ

अस्यान्यत्रात्म-पर्यन्ते स्यात् सर्वत्रैव मूढता । कृष्ण-स्फूर्ति-विशेषस् तु न कदाप्य् अत्र लीयते

asyānyatrātma-paryante syāt sarvatraiva mūḍhatā | kṛṣṇa-sphūrti-viśeṣas tu na kadāpy atra līyate

अथ (१५) मृतिः-- विषाद-व्याधि-सन्त्रास-सम्प्रहार-क्लमादिभिः । प्राण-त्यागो मृतिस् तस्याम् अव्यक्ताक्षर-भाषणम् । विवर्ण-गात्रता-श्वास-मान्द्य-हिक्कादयः क्रियाः

atha (15) mṛtiḥ-- viṣāda-vyādhi-santrāsa-samprahāra-klamādibhiḥ | prāṇa-tyāgo mṛtis tasyām avyaktākṣara-bhāṣaṇam | vivarṇa-gātratā-śvāsa-māndya-hikkādayaḥ kriyāḥ

अनुल्लास-श्वासा मुहुर् असरलोत्तानित-दृशो विवृण्वन्तः काये किम् अपि नव-वैवर्ण्यम् अभितः । हरेर् नामाव्यक्तीकृतम् अलघु-हिक्का-लहरीभिः प्रजल्पन्तः प्राणान् जहति मथुरायां सुकृतिनः

anullāsa-śvāsā muhur asaralottānita-dṛśo vivṛṇvantaḥ kāye kim api nava-vaivarṇyam abhitaḥ | harer nāmāvyaktīkṛtam alaghu-hikkā-laharībhiḥ prajalpantaḥ prāṇān jahati mathurāyāṃ sukṛtinaḥ

विरमद्-अलघु-कण्ठोद्घोष-घुत्कार-चक्रा क्षण-विघटित-ताम्यद्-दृष्टि-खद्योत-दीप्तिः । हरि-मिहिर-निपीत-प्राण-गाढान्धकारा क्षयम् अगमद् अकस्मात् पूतना काल-रात्रिः

viramad-alaghu-kaṇṭhodghoṣa-ghutkāra-cakrā kṣaṇa-vighaṭita-tāmyad-dṛṣṭi-khadyota-dīptiḥ | hari-mihira-nipīta-prāṇa-gāḍhāndhakārā kṣayam agamad akasmāt pūtanā kāla-rātriḥ

प्रायो ऽत्र मरणात् पूर्वा चित्त-वृत्तिर् मृतिर् मता । मृतिर् अत्रानुभावः स्याद् इति केनचिद् उच्यते । किन्तु नायक-वीर्यार्थं शत्रौ मरणम् उच्यते

prāyo 'tra maraṇāt pūrvā citta-vṛttir mṛtir matā | mṛtir atrānubhāvaḥ syād iti kenacid ucyate | kintu nāyaka-vīryārthaṃ śatrau maraṇam ucyate

अथ (१६) आलस्यम्-- सामर्थ्यस्यापि सद्-भावे क्रियानुन्मुखता हि या । तृप्ति-श्रमादि-सम्भूता तद्-आलस्यम् उदीर्यते

atha (16) ālasyam-- sāmarthyasyāpi sad-bhāve kriyānunmukhatā hi yā | tṛpti-śramādi-sambhūtā tad-ālasyam udīryate

अत्राङ्ग-भजो जृम्भा च क्रिया द्वेषो ऽक्षि-मर्दनम् । शय्यासनैक-प्रियता तन्द्रा-निद्रादयो ऽपि च

atrāṅga-bhajo jṛmbhā ca kriyā dveṣo 'kṣi-mardanam | śayyāsanaika-priyatā tandrā-nidrādayo 'pi ca

तत्र तृप्तेर्, यथा-- विप्राणां नस् तथा तृप्तिर् आसीद् गोवर्धनोत्सवे । नाशीर्वादे ऽपि गोपेन्द्र यथा स्यात् प्रभविष्णुता

tatra tṛpter, yathā-- viprāṇāṃ nas tathā tṛptir āsīd govardhanotsave | nāśīrvāde 'pi gopendra yathā syāt prabhaviṣṇutā

सुष्ठु निःसह-तनुः सुबलो ऽभूत् प्रीतये मम विधाय नियुद्धम् । मोटयन्तम् अभितो निजम् अङ्गं नाहवाय सहसाह्वयताम् अमुम्

suṣṭhu niḥsaha-tanuḥ subalo 'bhūt prītaye mama vidhāya niyuddham | moṭayantam abhito nijam aṅgaṃ nāhavāya sahasāhvayatām amum

अथ (१७) जाड्यम्-- जाड्यम् अप्रतिपत्तिः स्याद् इष्टानिष्ठ-श्रुतीक्षणैः । विरहाद्यैश् च तन्-मोहात् पूर्वावस्थापरापि च । अत्रानिमिषता तूष्णीम्-भाव-विस्मरणादयः

atha (17) jāḍyam-- jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭha-śrutīkṣaṇaiḥ | virahādyaiś ca tan-mohāt pūrvāvasthāparāpi ca | atrānimiṣatā tūṣṇīm-bhāva-vismaraṇādayaḥ

गावश् च कृष्णमुख-निर्गत-वेणु-गीत- पीयूषम् उत्तभित-कर्ण-पुटैः पिबन्त्यः । शावाः स्नुत-स्तन-पयः-कवलाः स्म तस्थुर् गोविन्दम् आत्मनि दृशाश्रु-कुलाः स्पृशन्त्यः

gāvaś ca kṛṣṇamukha-nirgata-veṇu-gīta- pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ | śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur govindam ātmani dṛśāśru-kulāḥ spṛśantyaḥ

आकलय्य परिवर्तित-गोत्रां केशवस्य गिरम् अर्पित-शल्याम् । बिद्ध-धीर् अधिक-निर्निमिषाक्षी- लक्ष्मणा क्षणम् अवर्तत तूष्णीम्

ākalayya parivartita-gotrāṃ keśavasya giram arpita-śalyām | biddha-dhīr adhika-nirnimiṣākṣī- lakṣmaṇā kṣaṇam avartata tūṣṇīm

इष्टेक्षणेन, यथा श्री-दशमे (१०.७१.४०)-- गोविन्दं गृहम् आनीय देव-देवेशम् आदृतः । पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमादोपहतो नृपः

iṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.71.40)-- govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ | pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramādopahato nṛpaḥ

अनिष्टेक्षणेन, यथा तत्रैव (१०.३९.३६)-- यावद् आलक्ष्यते केतुर् यावद् रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

aniṣṭekṣaṇena, yathā tatraiva (10.39.36)-- yāvad ālakṣyate ketur yāvad reṇū rathasya ca | anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ

मुकुन्द विरहेण ते विधुरिताः सखायश् चिराद् अलङ्कृतिभिर् उज्झिता भुवि निविश्य तत्र स्थिताः । स्खलन्-मलिन-वाससः शवल-रुक्ष-गात्र-श्रियः स्फुरन्ति खल-देवल-द्विज-गृहे सुरार्चा इव

mukunda viraheṇa te vidhuritāḥ sakhāyaś cirād alaṅkṛtibhir ujjhitā bhuvi niviśya tatra sthitāḥ | skhalan-malina-vāsasaḥ śavala-rukṣa-gātra-śriyaḥ sphuranti khala-devala-dvija-gṛhe surārcā iva

अथ (१८) व्रीडा-- नवीन-सङ्गमाकार्य-स्तवावज्ञादिना कृता । अधृष्टता भवेद् व्रीडा तत्र मौनं विचिन्तनम् । अवगुण्ठन-भू-लेखौ तथाधोमुखतादयः

atha (18) vrīḍā-- navīna-saṅgamākārya-stavāvajñādinā kṛtā | adhṛṣṭatā bhaved vrīḍā tatra maunaṃ vicintanam | avaguṇṭhana-bhū-lekhau tathādhomukhatādayaḥ

गोविन्दे स्वयम् अकरोः सरोज-नेत्रे प्रेमान्धा वर-वपुर् अर्पणं सखि । कार्पण्यं न कुरु दरावलोक-दाने विक्रीते करिणि किम् अङ्कुशे विवादः

govinde svayam akaroḥ saroja-netre premāndhā vara-vapur arpaṇaṃ sakhi | kārpaṇyaṃ na kuru darāvaloka-dāne vikrīte kariṇi kim aṅkuśe vivādaḥ

त्वम् अवाग् इह मा शिरः कृथा वदनं च त्रपया शची-पते । नय कल्प-तरुं न चेच् छचीं कथम् अग्रे मुखम् ईक्षयिष्यसि

tvam avāg iha mā śiraḥ kṛthā vadanaṃ ca trapayā śacī-pate | naya kalpa-taruṃ na cec chacīṃ katham agre mukham īkṣayiṣyasi

स्तवेन, यथा-- भूरि-साद्गुण्य-भारेण स्तूयमानस्य शौरिणा । उद्धवस्य व्यरोचिष्ट नम्री-भूतं तदा शिरः

stavena, yathā-- bhūri-sādguṇya-bhāreṇa stūyamānasya śauriṇā | uddhavasya vyarociṣṭa namrī-bhūtaṃ tadā śiraḥ

अवज्ञया, यथा हरि-वंशे (२.६७.१९) {*इन् च्रितिचल् एदितोन्, अप्पेन्दिx २९.} सत्यादेवी-वाक्यम्-- वसन्त-कुसुमैश् चित्रं सदा रैवतकं गिरिम् । प्रिया भूत्वाऽप्रिया भूता कथं द्रक्ष्यामि तं पुनः

avajñayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.19) {*In critical editon, appendix 29.} satyādevī-vākyam-- vasanta-kusumaiś citraṃ sadā raivatakaṃ girim | priyā bhūtvā'priyā bhūtā kathaṃ drakṣyāmi taṃ punaḥ

अथ (१९) अवहित्था-- अवहित्थाकार-गुप्तिर् भवेद् भावेन केनचित्

atha (19) avahitthā-- avahitthākāra-guptir bhaved bhāvena kenacit

अत्राङ्गादेः पराभ्यूह-स्थानस्य परिगूहनम् । अन्यत्रेक्षा वृथा-चेष्टा वाग्-भङ्गीत्य्-आदयः क्रियाः

atrāṅgādeḥ parābhyūha-sthānasya parigūhanam | anyatrekṣā vṛthā-ceṣṭā vāg-bhaṅgīty-ādayaḥ kriyāḥ

तथा चोक्तम्-- अनुभाव-पिधानार्थो ऽवहित्थं भाव उच्यते

tathā coktam-- anubhāva-pidhānārtho 'vahitthaṃ bhāva ucyate

सभाजयित्वा तम् अनङ्ग-दीपनं सहास-लीलेक्षण-विभ्रम-भ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्क-कृताङ्घ्रि-हस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे

sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā | saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire

सात्राजिती-सदन-सीमनि पारिजाते नीते प्रणीत-महसा मधुसूदनेन । द्राघीय-सीमनि विदर्भ-भुवस् तदेर्ष्यां सौशील्यतः किल न को ऽपि विदाम्बभूव

sātrājitī-sadana-sīmani pārijāte nīte praṇīta-mahasā madhusūdanena | drāghīya-sīmani vidarbha-bhuvas taderṣyāṃ sauśīlyataḥ kila na ko 'pi vidāmbabhūva

तम् आत्मजैर् दृष्टिभिर् अन्तरात्मना दुरन्त-भावाः परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धम् अप्य् आस्रवद् अम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगु-वर्य वैक्लवात्

tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanā duranta-bhāvāḥ parirebhire patim | niruddham apy āsravad ambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛgu-varya vaiklavāt

जैह्म्य-ह्रीभ्यां, यथा-- का वृषस्यति तं गोष्ठ-भुजङ्गं कुल-पालिका । दूति यत्र स्मृते मूर्तिर् भीत्या रोमाञ्चिता मम

jaihmya-hrībhyāṃ, yathā-- kā vṛṣasyati taṃ goṣṭha-bhujaṅgaṃ kula-pālikā | dūti yatra smṛte mūrtir bhītyā romāñcitā mama

सौजन्येन, यथा-- गूढा गाभीर्य-सम्पद्भिर् मनो-गह्वर-गर्भगा । प्रौढाप्य् अस्या रतिः कृष्णे दुर्वितर्का परैर् अभूत्

saujanyena, yathā-- gūḍhā gābhīrya-sampadbhir mano-gahvara-garbhagā | prauḍhāpy asyā ratiḥ kṛṣṇe durvitarkā parair abhūt

गोविन्दे सुबल-मुखैः समं सुहृद्भिः स्मेरास्यैः स्फुटम् इह नर्म निर्मिमाणे । आनम्रीकृत-वदनः प्रमोद-मुग्धो यत्नेन स्मितम् अथ संववार पत्री

govinde subala-mukhaiḥ samaṃ suhṛdbhiḥ smerāsyaiḥ sphuṭam iha narma nirmimāṇe | ānamrīkṛta-vadanaḥ pramoda-mugdho yatnena smitam atha saṃvavāra patrī

हेतुत्वं गोपनत्वं च गोप्यत्वं चात्र सम्भवेत् । प्रायेण सर्व-भावानाम् एकशो ऽनेकशो ऽपि च

hetutvaṃ gopanatvaṃ ca gopyatvaṃ cātra sambhavet | prāyeṇa sarva-bhāvānām ekaśo 'nekaśo 'pi ca

अथ (२०) स्मृतिः-- या स्यात् पूर्वानुभूतार्थ-प्रतीतिः सदृशेक्षया । दृढाभ्यासादिना वापि सा स्मृतिः परिकीर्तिता । भवेद् अत्र शिरः-कम्पो भ्रू-विक्षेपादयो ऽपि च

atha (20) smṛtiḥ-- yā syāt pūrvānubhūtārtha-pratītiḥ sadṛśekṣayā | dṛḍhābhyāsādinā vāpi sā smṛtiḥ parikīrtitā | bhaved atra śiraḥ-kampo bhrū-vikṣepādayo 'pi ca

तत्र सदृशेक्षणा, यथा-- विलोक्य श्यामम् अम्भोदम् अम्भोरुह-विलोचना । स्मारं स्मारं मुकुन्द त्वां स्मारं विक्रमम् अन्वभूत्

tatra sadṛśekṣaṇā, yathā-- vilokya śyāmam ambhodam ambhoruha-vilocanā | smāraṃ smāraṃ mukunda tvāṃ smāraṃ vikramam anvabhūt

दृढाभ्यासेन, यथा-- प्रणिधान-विधिम् इदानीम् अकुर्वतो ऽपि प्रमादतो हृदि मे । हरि-पद-पङ्कज-युगलं क्वचित् कदाचित् परिस्फुरति

dṛḍhābhyāsena, yathā-- praṇidhāna-vidhim idānīm akurvato 'pi pramādato hṛdi me | hari-pada-paṅkaja-yugalaṃ kvacit kadācit parisphurati

अथ (२१) वितर्कः-- विमर्षात् संशयादेश् च वितर्कस् तूह उच्यते । एष भ्रू-क्सेपण-शिरो ऽङ्गुलि-सञ्चालनादि-कृत्

atha (21) vitarkaḥ-- vimarṣāt saṃśayādeś ca vitarkas tūha ucyate | eṣa bhrū-ksepaṇa-śiro 'ṅguli-sañcālanādi-kṛt

न जानीषे मूर्ध्नश् च्युतम् अपि शिखण्डं यद् अखिलं न कण्ठे यन् माल्यं कलयसि पुरस्तात् कृतम् अपि । तद् उन्नीतं वृन्दावन-कुहर-लीला-कलभ हे स्फुटं राधा-नेत्र-भ्रमर-वर वीर्योन्नतिर् इयम्

na jānīṣe mūrdhnaś cyutam api śikhaṇḍaṃ yad akhilaṃ na kaṇṭhe yan mālyaṃ kalayasi purastāt kṛtam api | tad unnītaṃ vṛndāvana-kuhara-līlā-kalabha he sphuṭaṃ rādhā-netra-bhramara-vara vīryonnatir iyam

असौ किं तापिञ्छो न हि तद्-अमल-श्रीर् इह गतिः पयोदः किं वामं न यद् इह निरङ्को हिमकरः । जगन्-मोहारम्भोद्धूर-मधुर-वंशी-ध्वनिर् इतो ध्रुवं मूर्धन्य् अद्रेर् विधु-मुखि मुकुन्दो विहरति

asau kiṃ tāpiñcho na hi tad-amala-śrīr iha gatiḥ payodaḥ kiṃ vāmaṃ na yad iha niraṅko himakaraḥ | jagan-mohārambhoddhūra-madhura-vaṃśī-dhvanir ito dhruvaṃ mūrdhany adrer vidhu-mukhi mukundo viharati

विनिर्णयान्त एवायं तर्क इत्य् ऊचिरे परे

vinirṇayānta evāyaṃ tarka ity ūcire pare

अथ (२२) चिन्ता-- ध्यानं चिन्ता भवेद् इष्टानाप्त्य्-अनिष्टाप्ति-निर्मितम् । श्वासाधोमुख-भूलेख-वैवर्ण्यान् निद्रता इह । विलापोत्ताप-कृशता-बाष्प-दैन्यादयो ऽपि च

atha (22) cintā-- dhyānaṃ cintā bhaved iṣṭānāpty-aniṣṭāpti-nirmitam | śvāsādhomukha-bhūlekha-vaivarṇyān nidratā iha | vilāpottāpa-kṛśatā-bāṣpa-dainyādayo 'pi ca

कृत्वा मुखान्य् अवशुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन लिखन्त्यः । अस्रेर् उपात्त-मसिभिः कुच-कुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरु-दुःख-भराः स्म तूष्णीम्

kṛtvā mukhāny avaśucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena likhantyaḥ | asrer upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumāni tasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm

अरतिभिर् अतिक्रम्य क्षामा प्रदोषम् अदोष-धीः कथम् अपि चिराद् अध्यासीना प्रघाणम् अघान्तक । विधूरित-मुखी घूर्णत्य् अन्तः प्रसूस् तव चिन्तया किम् अहह गृहं क्रीडा-लुब्ध त्वयाद्य विसस्मरे

aratibhir atikramya kṣāmā pradoṣam adoṣa-dhīḥ katham api cirād adhyāsīnā praghāṇam aghāntaka | vidhūrita-mukhī ghūrṇaty antaḥ prasūs tava cintayā kim ahaha gṛhaṃ krīḍā-lubdha tvayādya visasmare

गृहिणि गहनयान्तश्चिन्तयोन्निद्र-नेत्रा ग्लपय न मुख-पद्मं तप्त-बाष्प-प्लवेन । नृप-पुरम् अनुविन्दन् गान्दिनेयेन सार्धं तव सुतम् अहम् एव द्राक् परावर्तयामि

gṛhiṇi gahanayāntaścintayonnidra-netrā glapaya na mukha-padmaṃ tapta-bāṣpa-plavena | nṛpa-puram anuvindan gāndineyena sārdhaṃ tava sutam aham eva drāk parāvartayāmi

अथ (२३) मतिः-- शास्त्रादीनां विचारोत्थम् अर्थ-निर्धारणं मतिः

atha (23) matiḥ-- śāstrādīnāṃ vicārottham artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ

अत्र कर्तव्य-करणं संशय-भ्रमयोश् छिदा । उपदेशश् च शिष्याणाम् ऊहापोहादयो ऽपि च

atra kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-bhramayoś chidā | upadeśaś ca śiṣyāṇām ūhāpohādayo 'pi ca

व्यामोहाय चराचरस्य जगतस् ते ते पुराणागमास् तां ताम् एव हि देवतां परमिकां जल्पन्तु कल्पावधि । सिद्धान्ते पुनर् एक एव भगवान् विष्णुः समस्तागम- व्यापारेषु विवेचन-व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते

vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi | siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama- vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate

त्वं न्यस्त-दण्डमुनिभिर् गदितानुभाव आत्मात्मदश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि । हित्वा भवद्-भ्रुव उदीरित-काल-वेग- ध्वस्ताशिषो ऽब्ज-भवनाकपतीन् कुतो ऽन्ये

tvaṃ nyasta-daṇḍamunibhir gaditānubhāva ātmātmadaś ca jagatām iti me vṛto 'si | hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega- dhvastāśiṣo 'bja-bhavanākapatīn kuto 'nye

अथ (२४) धृतिः-- धृतिः स्यात् पूर्णता ज्ञान-दुःखाभावोत्तमाप्तिभिः । अप्राप्तातीत-नष्टार्थान् अभिसंशोचनादि-कृत्

atha (24) dhṛtiḥ-- dhṛtiḥ syāt pūrṇatā jñāna-duḥkhābhāvottamāptibhiḥ | aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṃśocanādi-kṛt

तत्र ज्ञानेन, यथा वैराग्य-शतके (५५) भर्तृहरिः-- अश्नीमहि वयं भिक्षाम् आशावासो वसीमहि । शयीमहि मही-पृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः

tatra jñānena, yathā vairāgya-śatake (55) bhartṛhariḥ-- aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi | śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ

गोष्ठं रमा-केलि-गृहं चकास्ति गावश् च धावन्ति परः-परार्धाः । पुत्रस् तथा दीव्यति दिव्य-कर्मा तृप्तिर् ममाभूद् गृहमेधि-सौख्ये

goṣṭhaṃ ramā-keli-gṛhaṃ cakāsti gāvaś ca dhāvanti paraḥ-parārdhāḥ | putras tathā dīvyati divya-karmā tṛptir mamābhūd gṛhamedhi-saukhye

उत्तमाप्त्या, यथा-- हरि-लीला-सुधा-सिन्धोस् तटम् अप्य् अधितिष्ठतः । मनो मम चतुर्-वर्गं तृणायापि न मन्यते

uttamāptyā, yathā-- hari-līlā-sudhā-sindhos taṭam apy adhitiṣṭhataḥ | mano mama catur-vargaṃ tṛṇāyāpi na manyate

अथ (२५) हर्षः-- अभीष्टेक्षण-लाभादि-जाता चेतः-प्रसन्नता । हर्षः स्याद् इह रोमाञ्चः स्वेदो ऽश्रु मुख-फुल्लता । आवेगोन्माद-जडतास् तथा मोहादयो ऽपि च

atha (25) harṣaḥ-- abhīṣṭekṣaṇa-lābhādi-jātā cetaḥ-prasannatā | harṣaḥ syād iha romāñcaḥ svedo 'śru mukha-phullatā | āvegonmāda-jaḍatās tathā mohādayo 'pi ca

तत्र अभीष्टेक्षणेन, यथा श्री-विष्णु-पुराणे [वि.पु. ५.१७.२५]-- तौ दृष्ट्वा विकसद्-वक्त्र-सरोजः स महामतिः । पुलकाञ्चित-सर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवन् मुने

tatra abhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe [vi.pu. 5.17.25]-- tau dṛṣṭvā vikasad-vaktra-sarojaḥ sa mahāmatiḥ | pulakāñcita-sarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune

अभीष्ट-लाभेन, यथा श्री-दशमे (१०.३३.१२)-- तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह

abhīṣṭa-lābhena, yathā śrī-daśame (10.33.12)-- tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham | candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha

अथ (२६) औत्सुक्यम्-- कालाक्षमत्वम् औत्सुक्यम् इष्टेक्षाप्ति-स्पृहादिभिः । मुख-शोष-त्वरा-चिन्ता-निःश्वास-स्थिरतादिकृत्

atha (26) autsukyam-- kālākṣamatvam autsukyam iṣṭekṣāpti-spṛhādibhiḥ | mukha-śoṣa-tvarā-cintā-niḥśvāsa-sthiratādikṛt

प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बद्धाः । सद्यो विसृज्य गृह-कर्म पतींश् च तल्पे द्रष्टुं ययुर् युवतयः स्म नरेन्द्र-मार्गे

prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram autsukya-viślathita-keśa-dukūla-baddhāḥ | sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge

प्रकटित-निज-वासं स्निग्ध-वेणु-प्रणादैर् द्रुत-गति हरिम् आरात् प्राप्य कुञ्जे स्मिताक्षी । श्रवण-कुहर-कण्डुं तन्वती नम्र-वक्त्रा स्नपयति निज-दास्ये राधिका मां कदा नु

prakaṭita-nija-vāsaṃ snigdha-veṇu-praṇādair druta-gati harim ārāt prāpya kuñje smitākṣī | śravaṇa-kuhara-kaṇḍuṃ tanvatī namra-vaktrā snapayati nija-dāsye rādhikā māṃ kadā nu

नर्म-कर्मठतया सखी-गणे द्राघयत्य् अघहराग्रतः कथाम् । गुच्छक-ग्रहण-कैतवाद् असौ गह्वरं द्रुत-पद-क्रमं ययौ

narma-karmaṭhatayā sakhī-gaṇe drāghayaty aghaharāgrataḥ kathām | gucchaka-grahaṇa-kaitavād asau gahvaraṃ druta-pada-kramaṃ yayau

अथ (२७) औग्र्यम्-- अपराध-दुरुक्त्य्-आदि- जातं चण्डत्वम् उग्रता । वध-बन्ध-शिरः-कम्प-भर्त्सनोत्ताडनादि-कृत्

atha (27) augryam-- aparādha-durukty-ādi- jātaṃ caṇḍatvam ugratā | vadha-bandha-śiraḥ-kampa-bhartsanottāḍanādi-kṛt

स्फुरति मयि भुजङ्गी-गर्भ-विश्रंसि-कीर्तौ विरचयति मद्-ईशे किल्बिषं कालियो ऽपि । हुत-भुजि बत कुर्यां जाठरे वौषड् एनं सपदि दनुज-हन्तुः किन्तु रोषाद् बिभेमि

sphurati mayi bhujaṅgī-garbha-viśraṃsi-kīrtau viracayati mad-īśe kilbiṣaṃ kāliyo 'pi | huta-bhuji bata kuryāṃ jāṭhare vauṣaḍ enaṃ sapadi danuja-hantuḥ kintu roṣād bibhemi

प्रभवति विबुधानाम् अग्रिमस्याग्र-पूजां न हि दनुज-रिपोर् यः प्रौङ्ध-कीर्तेर् विसोढुम् । कटुतर-यम-दण्डोद्दण्ड-रोचिर् मयासौ शिरसि पृथुनि तस्य न्यस्यते सव्य-पादः

prabhavati vibudhānām agrimasyāgra-pūjāṃ na hi danuja-ripor yaḥ prauṅdha-kīrter visoḍhum | kaṭutara-yama-daṇḍoddaṇḍa-rocir mayāsau śirasi pṛthuni tasya nyasyate savya-pādaḥ

रताः किल नृपासने क्षितिप-लक्ष-भुक्तोज्झिते खलाः कुरु-कुलाधमाः प्रभुम् अजाण्ड-कोटिष्व् अमी । हहा बत विडम्बना शिव शिवाद्य नः शृण्वतां हठाद् इह कटाक्षयन्त्य् अखिल-वन्द्यम् अप्य् अच्युतम्

ratāḥ kila nṛpāsane kṣitipa-lakṣa-bhuktojjhite khalāḥ kuru-kulādhamāḥ prabhum ajāṇḍa-koṭiṣv amī | hahā bata viḍambanā śiva śivādya naḥ śṛṇvatāṃ haṭhād iha kaṭākṣayanty akhila-vandyam apy acyutam

तत्र स्वेदः शिरःकम्पो विवर्णत्वं विचिन्तनम् । उपायान्वेषणाक्रोश-वैमुख्योत्ताडनादयः

tatra svedaḥ śiraḥkampo vivarṇatvaṃ vicintanam | upāyānveṣaṇākrośa-vaimukhyottāḍanādayaḥ

निर्धौतानाम् अखिल-धरणी-माधुरीणां धूरीणा कल्याणी मे निवसति वधूः पश्य पार्श्वे नवोढा । अन्तर्गोष्ठे चटुल नटयन्न् अत्र नेत्र-त्रिभागं निःशङ्कस् त्वं भ्रमसि भविता नाकुलत्वं कुतो मे

nirdhautānām akhila-dharaṇī-mādhurīṇāṃ dhūrīṇā kalyāṇī me nivasati vadhūḥ paśya pārśve navoḍhā | antargoṣṭhe caṭula naṭayann atra netra-tribhāgaṃ niḥśaṅkas tvaṃ bhramasi bhavitā nākulatvaṃ kuto me

कदम्ब-वन-तस्कर द्रुतम् अपेहि किं चाटुभिर् जने भवति मद्-विधे परिभवो हि नातः परः । त्वया व्रज-मृगी-दृशां सदसि हन्त चन्द्रावली वरापि यद् अयोग्यया स्फुटम् अदूषि ताराख्यया

kadamba-vana-taskara drutam apehi kiṃ cāṭubhir jane bhavati mad-vidhe paribhavo hi nātaḥ paraḥ | tvayā vraja-mṛgī-dṛśāṃ sadasi hanta candrāvalī varāpi yad ayogyayā sphuṭam adūṣi tārākhyayā

पति-सुतान्वय-भार्तृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य ते ऽन्त्य् अच्युतागताः । गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिताः कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि

pati-sutānvaya-bhārtṛ-bāndhavān ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ | gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi

अथ (२९) असूया-- द्वेषः परोदये ऽसूयान्य-सौभाग्य-गुणादिभिः । तत्रेर्ष्यानादराक्षेपा दोषारोपो गुणेष्व् अपि । अपवृत्तिस् तिरो-वीक्षा भ्रुवोर् भङ्गुरतादयः

atha (29) asūyā-- dveṣaḥ parodaye 'sūyānya-saubhāgya-guṇādibhiḥ | tatrerṣyānādarākṣepā doṣāropo guṇeṣv api | apavṛttis tiro-vīkṣā bhruvor bhaṅguratādayaḥ

मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कृष्ण-स्वहस्त-लिखिता नव-मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः

mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kṛṣṇa-svahasta-likhitā nava-mañjarīti | anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

यथा वा श्री-दशमे (१०.३०.३०)-- तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् । यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्ते ऽच्युताधरम्

yathā vā śrī-daśame (10.30.30)-- tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat | yaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhuṅkte 'cyutādharam

गुणेन, यथा-- स्वयं पराजयं प्राप्तान् कृष्ण-पक्षान् विजित्य नः । बलिष्ठा बल-पक्षाश् चेद् दुर्बलाः के ततः क्षितौ

guṇena, yathā-- svayaṃ parājayaṃ prāptān kṛṣṇa-pakṣān vijitya naḥ | baliṣṭhā bala-pakṣāś ced durbalāḥ ke tataḥ kṣitau

अथ (३०) चापल्यम्-- राग-द्वेषादिभिश् चित्त-लाघवं चापलं भवेत् । तत्राविचार-पारुष्य-स्वच्छन्दाचरणादयः

atha (30) cāpalyam-- rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet | tatrāvicāra-pāruṣya-svacchandācaraṇādayaḥ

श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः । निर्मथ्य चैद्य-मगधेश-बलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम्

śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ | nirmathya caidya-magadheśa-balaṃ prasahya māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām

द्वेषेण, यथा-- वंशी-पूरेण कालिन्द्याः सिन्धुं विन्दतु वाहिता । गुरोर् अपि पुरो नीवीं या भ्रंशयति सुभ्रुवाम्

dveṣeṇa, yathā-- vaṃśī-pūreṇa kālindyāḥ sindhuṃ vindatu vāhitā | guror api puro nīvīṃ yā bhraṃśayati subhruvām

अथ (३१) निद्रा-- चिन्तालस्य-निसर्ग-क्लमादिभिश् चित्त-मीलनं निद्रा । तत्राङ्ग-भङ्ग-जृम्भा-जाड्य-श्वासाक्षि-मीलनानि स्युः

atha (31) nidrā-- cintālasya-nisarga-klamādibhiś citta-mīlanaṃ nidrā | tatrāṅga-bhaṅga-jṛmbhā-jāḍya-śvāsākṣi-mīlanāni syuḥ

तत्र चिन्तया, यथा-- लोहितायति मार्तण्डे वेणु-ध्वनिम् अशृण्वती । चिन्तयाक्रान्त-हृदया निदद्रौ नन्द-गेहिनी

tatra cintayā, yathā-- lohitāyati mārtaṇḍe veṇu-dhvanim aśṛṇvatī | cintayākrānta-hṛdayā nidadrau nanda-gehinī

आलस्येन, यथा-- दामोदरस्य बन्धन-कर्मभिर् अतिनिःसहाङ्ग-लतिकेयम् । दर-विघूर्णितोत्तमाङ्गा कृताङ्ग-भङ्गा व्रजेश्वरी स्फुरति

ālasyena, yathā-- dāmodarasya bandhana-karmabhir atiniḥsahāṅga-latikeyam | dara-vighūrṇitottamāṅgā kṛtāṅga-bhaṅgā vrajeśvarī sphurati

अघहर तव वीर्य-प्रोषिताशेष-चिन्ताः परिहृत-गृह-वास्तु-द्वार-बन्धानुबद्धाः । निज-निजम् इह रात्रौ प्राङ्गनं शोभयन्तः सुखम् अविचलद्-अङ्गाः शेरते पश्य गोपाः

aghahara tava vīrya-proṣitāśeṣa-cintāḥ parihṛta-gṛha-vāstu-dvāra-bandhānubaddhāḥ | nija-nijam iha rātrau prāṅganaṃ śobhayantaḥ sukham avicalad-aṅgāḥ śerate paśya gopāḥ

क्लमेन, यथा-- सङ्क्रान्त-धातु-चित्रा सुरतान्ते सा नितान्त-तान्ताऽद्य । वक्षसि निक्षिप्ताङ्गी हरेर् विशाखा ययौ निद्राम्

klamena, yathā-- saṅkrānta-dhātu-citrā suratānte sā nitānta-tāntā'dya | vakṣasi nikṣiptāṅgī harer viśākhā yayau nidrām

युक्तास्य स्फूर्ति-मात्रेण निर्विशेषेण केनचित् । हृन्-मीलनात् पुरो ऽवस्था निद्रा भक्तेषु कथ्यते

yuktāsya sphūrti-mātreṇa nirviśeṣeṇa kenacit | hṛn-mīlanāt puro 'vasthā nidrā bhakteṣu kathyate

अथ (३२) सुप्तिः-- सुप्तिर् निद्रा-विभावा स्यान् नानार्थानुभवात्मिका । इन्द्रियोपरति-श्वास-नेत्र-संमीलनादि-कृत्

atha (32) suptiḥ-- suptir nidrā-vibhāvā syān nānārthānubhavātmikā | indriyoparati-śvāsa-netra-saṃmīlanādi-kṛt

कामं तामरसाक्ष केलि-विततिः प्रादुष्कृता शैशवी दर्पः सर्प-पतेस् तद् अस्य तरसा निर्धूयताम् उद्धूरः । इत्य् उत्स्वप्न-गिरा चिराद् यदु-सभां विस्मापयन् स्मेरयन् निःश्वासेन दरोत्तरङ्गद्-उदरं निद्रां गतो लाङ्गली

kāmaṃ tāmarasākṣa keli-vitatiḥ prāduṣkṛtā śaiśavī darpaḥ sarpa-pates tad asya tarasā nirdhūyatām uddhūraḥ | ity utsvapna-girā cirād yadu-sabhāṃ vismāpayan smerayan niḥśvāsena darottaraṅgad-udaraṃ nidrāṃ gato lāṅgalī

अथ (३३) बोधः-- अविद्या-मोह-निद्रादेर् ध्वंसोद्बोधः प्रबुद्धता

atha (33) bodhaḥ-- avidyā-moha-nidrāder dhvaṃsodbodhaḥ prabuddhatā

तत्र अविद्या-ध्वंसतः-- अविद्या-ध्वंसतो बोधो विद्योदय-पुरःसरः । अशेष-क्लेश-विश्रान्ति-स्वरूपावगमादि-कृत्

tatra avidyā-dhvaṃsataḥ-- avidyā-dhvaṃsato bodho vidyodaya-puraḥsaraḥ | aśeṣa-kleśa-viśrānti-svarūpāvagamādi-kṛt

विन्दन् विद्या-दीपिकां स्व-स्वरूपं बुद्ध्वा सद्यः सत्य-विज्ञान-रूपम् । निष्प्रत्यूहस् तत् परं ब्रह्म मूर्तं सान्द्रानन्दाकारम् अन्वेषयामि

vindan vidyā-dīpikāṃ sva-svarūpaṃ buddhvā sadyaḥ satya-vijñāna-rūpam | niṣpratyūhas tat paraṃ brahma mūrtaṃ sāndrānandākāram anveṣayāmi

मोह-ध्वंसतः-- बोधो मोह-क्षयाच् छब्द-गन्ध-स्पर्श-रसैर् हरेः । दृग्-उन्मीलन-रोमाञ्च-धरोत्थानादि-कृद् भवेत्

moha-dhvaṃsataḥ-- bodho moha-kṣayāc chabda-gandha-sparśa-rasair hareḥ | dṛg-unmīlana-romāñca-dharotthānādi-kṛd bhavet

प्रथम-दर्शन-रूढ-सुखावली- कवलितेन्द्रिय-वृत्तिर् अभूद् इयम् । अघ-भिदः किल नाम्न्य् उदिते श्रुतौ ललितयोदमिमीलद् इहाक्षिणी

prathama-darśana-rūḍha-sukhāvalī- kavalitendriya-vṛttir abhūd iyam | agha-bhidaḥ kila nāmny udite śrutau lalitayodamimīlad ihākṣiṇī

अचिरम् अघ-हरेण त्यागतः स्रस्त-गात्री वन-भुवि शवलाङ्गी शान्त-निःश्वास-वृत्तिः । प्रसरति वन-माला सौरभे पश्य राधा पुलकित-तनुर् एषा पांशु-पुञ्जाद् उदस्थात्

aciram agha-hareṇa tyāgataḥ srasta-gātrī vana-bhuvi śavalāṅgī śānta-niḥśvāsa-vṛttiḥ | prasarati vana-mālā saurabhe paśya rādhā pulakita-tanur eṣā pāṃśu-puñjād udasthāt

असौ पाणि-स्पर्शो मधुर-मसृणः कस्य विजयी विशीर्यन्त्याः सौर-पुलिन-वनम् आलोक्य मम यः । दुरन्ताम् उद्धूय प्रसभम् अभितो वैशस-मयीं द्रुतं मूर्च्छाम् अन्तः सखि सुख-मयीं पल्लवयति

asau pāṇi-sparśo madhura-masṛṇaḥ kasya vijayī viśīryantyāḥ saura-pulina-vanam ālokya mama yaḥ | durantām uddhūya prasabham abhito vaiśasa-mayīṃ drutaṃ mūrcchām antaḥ sakhi sukha-mayīṃ pallavayati

अन्तर्हिते त्वयि बलानुज रास-केलौ स्रस्ताङ्ग-यष्टिर् अजनिष्ट सखी विसंज्ञा । ताम्बूल-चर्वितम् अवाप्य तवाम्बुजाक्षी न्यस्तं मया मुख-पुटे पुलकोज्ज्वलासीत्

antarhite tvayi balānuja rāsa-kelau srastāṅga-yaṣṭir ajaniṣṭa sakhī visaṃjñā | tāmbūla-carvitam avāpya tavāmbujākṣī nyastaṃ mayā mukha-puṭe pulakojjvalāsīt

निद्राध्वंसतः-- बोधो निद्राक्षयात् स्वप्न-निद्रा-पूर्ति-स्वनादिभिः । तत्राक्षि-मर्दनं शय्या-मोक्षो ऽङ्ग-वलनादयः

nidrādhvaṃsataḥ-- bodho nidrākṣayāt svapna-nidrā-pūrti-svanādibhiḥ | tatrākṣi-mardanaṃ śayyā-mokṣo 'ṅga-valanādayaḥ

इयं ते हास-श्रीर् विरमतु विमुञ्चाञ्चलम् इदं न यावद्-वृद्धायै स्फुटम् अभिदधे त्वच्-चटुलताम् । इति स्वप्ने जल्पन्त्य् अचिरम् अवबुद्धा गुरुम् असौ पुरो दृष्ट्वा गौरी नमित-मुख-बिम्बा मुहुर् अभूत्

iyaṃ te hāsa-śrīr viramatu vimuñcāñcalam idaṃ na yāvad-vṛddhāyai sphuṭam abhidadhe tvac-caṭulatām | iti svapne jalpanty aciram avabuddhā gurum asau puro dṛṣṭvā gaurī namita-mukha-bimbā muhur abhūt

निद्रा-पूर्त्या, यथा-- दूती चागात् तद्-आगारं जजागार च राधिका । तूर्णं पुण्यवतीनां हि तनोति फलम् उद्यमः

nidrā-pūrtyā, yathā-- dūtī cāgāt tad-āgāraṃ jajāgāra ca rādhikā | tūrṇaṃ puṇyavatīnāṃ hi tanoti phalam udyamaḥ

स्वनेन, यथा-- दूराद् विद्रावयन् निद्रा-मरालीर् गोप-सुभ्रुवाम् । सारङ्ग-रङ्गदं रेजे वेणु-वारिद-गर्जितम्

svanena, yathā-- dūrād vidrāvayan nidrā-marālīr gopa-subhruvām | sāraṅga-raṅgadaṃ reje veṇu-vārida-garjitam

संशयो धार्ष्ट्यम् इत्य् आद्या भावा ये स्युः परे ऽपि च । उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः

saṃśayo dhārṣṭyam ity ādyā bhāvā ye syuḥ pare 'pi ca | ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ

औत्सुक्ये कुतुकोत्कण्ठे लज्जायां विनयस् तथा । संशयो ऽन्तर्भवेत् तर्के तथा धार्ष्ट्यं च चापले

autsukye kutukotkaṇṭhe lajjāyāṃ vinayas tathā | saṃśayo 'ntarbhavet tarke tathā dhārṣṭyaṃ ca cāpale

एषां सञ्चारि-भावानां मध्ये कश्चन कस्यचित् । विभावश् चानुभावश् च भवेद् एव परस्परम्

eṣāṃ sañcāri-bhāvānāṃ madhye kaścana kasyacit | vibhāvaś cānubhāvaś ca bhaved eva parasparam

निर्वेदे तु यथेर्ष्याया भवेद् अत्र विभावता । असूयायां पुनस् तस्या व्यक्तम् उक्तानुभावता

nirvede tu yatherṣyāyā bhaved atra vibhāvatā | asūyāyāṃ punas tasyā vyaktam uktānubhāvatā

औत्सुक्यं प्रति चिन्तायाः कथितात्रानुभावता । निद्रां प्रति विभावत्वम् एवं ज्ञेयः परे ऽप्य् अमी

autsukyaṃ prati cintāyāḥ kathitātrānubhāvatā | nidrāṃ prati vibhāvatvam evaṃ jñeyaḥ pare 'py amī

एषां च सात्त्विकानां च तथा नाना-क्रिया-ततेः । कार्य-कारण-भावस् तु ज्ञेयः प्रायेण लोकतः

eṣāṃ ca sāttvikānāṃ ca tathā nānā-kriyā-tateḥ | kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ

निन्दायास् तु विभावत्वं वैवर्ण्यामर्षयोर् मतम् । असूयायां पुनस् तस्याः कथितैवानुभावता

nindāyās tu vibhāvatvaṃ vaivarṇyāmarṣayor matam | asūyāyāṃ punas tasyāḥ kathitaivānubhāvatā

प्रहारस्य विभावत्वं संमोह-प्रलयौ प्रति । औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वम् एवं ज्ञेयाः परे ऽपि च

prahārasya vibhāvatvaṃ saṃmoha-pralayau prati | augryaṃ pratyanubhāvatvam evaṃ jñeyāḥ pare 'pi ca

त्रास-निद्रा-श्रमालस्य-मद-भिद्-बोध-वर्जिनाम् । सञ्चारिणाम् इह क्वापि भवेद् रत्य्-अनुभावता

trāsa-nidrā-śramālasya-mada-bhid-bodha-varjinām | sañcāriṇām iha kvāpi bhaved raty-anubhāvatā

साक्षाद्-रतेर् न सम्बन्धः षड्भिस् त्रासादिभिः सह । स्यात् परस्परया किन्तु लीलानुगुणताकृते

sākṣād-rater na sambandhaḥ ṣaḍbhis trāsādibhiḥ saha | syāt parasparayā kintu līlānuguṇatākṛte

वितर्क-मति-निर्वेद-धृतीनां स्मृति-हर्षयोः । बोध-भिद्-दैन्य-सुप्तीनां क्वचिद् रति-विभावता

vitarka-mati-nirveda-dhṛtīnāṃ smṛti-harṣayoḥ | bodha-bhid-dainya-suptīnāṃ kvacid rati-vibhāvatā

परतन्त्राः स्वतन्त्राश् चेत्य् उक्ताः सञ्चारिणो द्विधा

paratantrāḥ svatantrāś cety uktāḥ sañcāriṇo dvidhā

तत्र परतन्त्राः-- वरावरतया प्रोक्ताः परतन्त्रा अपि द्विधा

tatra paratantrāḥ-- varāvaratayā proktāḥ paratantrā api dvidhā

तत्र वरः-- साक्षाद् व्यवहितश् चेति वरो ऽप्य् एष द्विधोदितः

tatra varaḥ-- sākṣād vyavahitaś ceti varo 'py eṣa dvidhoditaḥ

तत्र साक्षात्-- मुख्याम् एव रतिं पुष्णन् साक्षाद् इत्य् अभिधीयते

tatra sākṣāt-- mukhyām eva ratiṃ puṣṇan sākṣād ity abhidhīyate

तनुरुहाली च तनुश् च नृत्यं तनोति मे नाम निशम्य यस्य । अपश्यतो माथुर-मण्डलं तद्- व्यर्थेन किं हन्त दृशोर् द्वयेन

tanuruhālī ca tanuś ca nṛtyaṃ tanoti me nāma niśamya yasya | apaśyato māthura-maṇḍalaṃ tad- vyarthena kiṃ hanta dṛśor dvayena

अथ व्यवहितः-- पुष्णाति यो रतिं गौणीं स व्यवहितो मतः

atha vyavahitaḥ-- puṣṇāti yo ratiṃ gauṇīṃ sa vyavahito mataḥ

यथा-- धिग् अस्तु मे भुज-द्वन्द्वं भीमस्य परिघोपमम् । माधवाक्षेपिणं दुष्टं यत् पिनष्टि न चेदिपम्

yathā-- dhig astu me bhuja-dvandvaṃ bhīmasya parighopamam | mādhavākṣepiṇaṃ duṣṭaṃ yat pinaṣṭi na cedipam

निर्वेदः क्रोध-वश्यत्वाद् अयं व्यवहितो रतेः

nirvedaḥ krodha-vaśyatvād ayaṃ vyavahito rateḥ

अथ अवरः-- रस-द्वयस्याप्य् अङ्गत्वम् अगच्छन्न् अवरो मतः

atha avaraḥ-- rasa-dvayasyāpy aṅgatvam agacchann avaro mataḥ

लेलिह्यमानं वदनैर् ज्वलद्भिर् जगन्ति दंष्ट्रास्फुटद्-उत्तमाङ्गैः । अवेक्ष्य कृष्णं धृत-विश्वरूपं न स्वं विशुष्यन् स्मरति स्म जिष्णुः

lelihyamānaṃ vadanair jvaladbhir jaganti daṃṣṭrāsphuṭad-uttamāṅgaiḥ | avekṣya kṛṣṇaṃ dhṛta-viśvarūpaṃ na svaṃ viśuṣyan smarati sma jiṣṇuḥ

घोर-क्रियाद्य्-अनुभावाद् आच्छाद्य सहजां रतिम् । दुर्वराविरभूद् भीतिर् मोहो ऽयं भी-वशस् ततः

ghora-kriyādy-anubhāvād ācchādya sahajāṃ ratim | durvarāvirabhūd bhītir moho 'yaṃ bhī-vaśas tataḥ

अथ स्वतन्त्राः-- सदैव पारतन्त्र्ये ऽपि क्वचिद् एषां स्वतन्त्रता । भूपाल-सेवकस्येव प्रवृत्तस्य कर-ग्रहे

atha svatantrāḥ-- sadaiva pāratantrye 'pi kvacid eṣāṃ svatantratā | bhūpāla-sevakasyeva pravṛttasya kara-grahe

भावज्ञै रति-शून्यश् च रत्य्-अनुस्पर्शनस् तथा । रति-गन्धिश् च ते त्रेधा स्वतन्त्राः परिकीर्तिताः

bhāvajñai rati-śūnyaś ca raty-anusparśanas tathā | rati-gandhiś ca te tredhā svatantrāḥ parikīrtitāḥ

तत्र रति-शून्यः-- जनेषु रति-शून्येषु रति-शून्यो भवेद् असौ

tatra rati-śūnyaḥ-- janeṣu rati-śūnyeṣu rati-śūnyo bhaved asau

यथा श्री-दशमे (१०.२३.३९)-- धिग् जन्म नस् त्रिवृद्-विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् । धिक् कुलं धिक् क्रिया-दीक्षां विमुखा ये त्व् अधोक्षजे

yathā śrī-daśame (10.23.39)-- dhig janma nas trivṛd-vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām | dhik kulaṃ dhik kriyā-dīkṣāṃ vimukhā ye tv adhokṣaje

तत्र रत्य्-अनुस्पर्शनः-- यः स्वतो रति-गन्धेन विहीनो ऽपि प्रसङ्गतः । पश्चाद् रतिं स्पृशेद् एष रत्य्-अनुस्पर्शनो मतः

tatra raty-anusparśanaḥ-- yaḥ svato rati-gandhena vihīno 'pi prasaṅgataḥ | paścād ratiṃ spṛśed eṣa raty-anusparśano mataḥ

यथा-- गरिष्ठारिष्ट-टङ्कारैर् विधुरा वधिरायिता । हा कृष्ण पाहि पाहीति चुक्रोशाभीर-बालिका

yathā-- gariṣṭhāriṣṭa-ṭaṅkārair vidhurā vadhirāyitā | hā kṛṣṇa pāhi pāhīti cukrośābhīra-bālikā

अथ रति-गन्धिः-- यः स्वातन्त्र्ये ऽपि तद्-गन्धं रति-गन्धिर् व्यनक्ति सः

atha rati-gandhiḥ-- yaḥ svātantrye 'pi tad-gandhaṃ rati-gandhir vyanakti saḥ

पीतांशुकं परिचिनोमि धृतं त्वयाङ्गे सङ्गोपनाय न हि नप्त्रि विधेहि यत्नम् । इत्य् आर्यया निगदिता नमितोत्तमाङ्गा राधावगुण्ठित-मुखी तरसा तदासीत्

pītāṃśukaṃ paricinomi dhṛtaṃ tvayāṅge saṅgopanāya na hi naptri vidhehi yatnam | ity āryayā nigaditā namitottamāṅgā rādhāvaguṇṭhita-mukhī tarasā tadāsīt

आभासः पुनर् एतेषाम् अस्थाने वृत्तितो भवेत् । प्रातिकूल्यम् अनौचित्यम् अस्थानत्वं द्विधोदितम्

ābhāsaḥ punar eteṣām asthāne vṛttito bhavet | prātikūlyam anaucityam asthānatvaṃ dvidhoditam

तत्र प्रातिकूल्यम्-- विपक्षे वृत्तिर् एतेषां प्रातिकूल्यम् इतीर्यते

tatra prātikūlyam-- vipakṣe vṛttir eteṣāṃ prātikūlyam itīryate

गोपो ऽप्य् अशिक्षित-रणो ऽपि तम् अश्व-दैत्यं हन्ति मे हन्त मम जीवित-निर्विशेषम् । क्रीडा-विनिर्जित-सुराधिपतेर् अलं मे दुर्जीवितेन हत-कंस-नराधिपस्य

gopo 'py aśikṣita-raṇo 'pi tam aśva-daityaṃ hanti me hanta mama jīvita-nirviśeṣam | krīḍā-vinirjita-surādhipater alaṃ me durjīvitena hata-kaṃsa-narādhipasya

डुण्डभो जलचरः स कालियो गोष्ठ-भूभृद् अपि लोष्ट्र-सोदरः । तत्र कर्म किम् इवाद्भुतं जने येन मूर्ख जगदीशतेर्यते

ḍuṇḍabho jalacaraḥ sa kāliyo goṣṭha-bhūbhṛd api loṣṭra-sodaraḥ | tatra karma kim ivādbhutaṃ jane yena mūrkha jagadīśateryate

अथ अनौचित्यम्-- असत्यत्वम् अयोग्यत्वम् अनौचित्यं द्विधा भवेत् । अप्राणिनि भवेद् आद्यः तिर्यग्-आदिषु चान्तिमम्

atha anaucityam-- asatyatvam ayogyatvam anaucityaṃ dvidhā bhavet | aprāṇini bhaved ādyaḥ tiryag-ādiṣu cāntimam

छाया न यस्य सकृद् अप्य् उपसेविताभूत् कृष्णेन हन्त मम तस्य धिग् अस्तु जन्म । मा त्वं कदम्ब विधुरो भव कालियाहिं मृद्नन् करिष्यति हरिश् चरितार्थतां ते

chāyā na yasya sakṛd apy upasevitābhūt kṛṣṇena hanta mama tasya dhig astu janma | mā tvaṃ kadamba vidhuro bhava kāliyāhiṃ mṛdnan kariṣyati hariś caritārthatāṃ te

तिरश्चि, यथा-- अधिरोहतु कः पक्षी कक्षाम् अपरो ममाद्य मेध्यस्य । हित्वापि तार्क्ष्य-पक्सं भजते पक्षं हरिर् यस्य

tiraści, yathā-- adhirohatu kaḥ pakṣī kakṣām aparo mamādya medhyasya | hitvāpi tārkṣya-paksaṃ bhajate pakṣaṃ harir yasya

वहमानेष्व् अपि सदा ज्ञान-विज्ञान-माधुरीम् । कदम्बादिषु सामान्य-दृष्ट्य्-आभासत्वम् उच्यते

vahamāneṣv api sadā jñāna-vijñāna-mādhurīm | kadambādiṣu sāmānya-dṛṣṭy-ābhāsatvam ucyate

भावानां क्वचिद् उत्पत्ति-सन्धि-शावल्य-शान्तयः । दशाश् चतस्र एतासाम् उत्पत्तिस् त्व् इह सम्भवः

bhāvānāṃ kvacid utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayaḥ | daśāś catasra etāsām utpattis tv iha sambhavaḥ

मण्डले किम् अपि चण्ड-मरीचेर् लोहितायति निशम्य यशोदा । वैणवीं ध्वनि-धुराम् अविदूरे प्रस्रव-स्तिमित-कञ्चुलिकासीत्

maṇḍale kim api caṇḍa-marīcer lohitāyati niśamya yaśodā | vaiṇavīṃ dhvani-dhurām avidūre prasrava-stimita-kañculikāsīt

त्वयि रहसि मिलन्त्यां सम्भ्रम-न्यास-भुग्नाप्य् उषसि सखि तवाली मेखला पश्य भाति । इति विवृत-रहस्ये कुञ्चित-भ्रूर् दृशम् अनृजु किरन्ती राधिका वः पुनातु

tvayi rahasi milantyāṃ sambhrama-nyāsa-bhugnāpy uṣasi sakhi tavālī mekhalā paśya bhāti | iti vivṛta-rahasye kuñcita-bhrūr dṛśam anṛju kirantī rādhikā vaḥ punātu

अथ सन्धिः-- सरूपयोर् भिन्नयोर् वा सन्धिः स्याद् भावयोर् युतिः

atha sandhiḥ-- sarūpayor bhinnayor vā sandhiḥ syād bhāvayor yutiḥ

तत्र सरूपयोः सन्धिः-- सन्धिः सरूपयोस् तत्र भिन्न-हेतूत्थयोर् मतः

tatra sarūpayoḥ sandhiḥ-- sandhiḥ sarūpayos tatra bhinna-hetūtthayor mataḥ

राक्षसीं निशि निशाम्य निशान्ते गोकुलेश-गृहिणी पतिताङ्गीम् । तत्-कुचोपरि सुतं च हसन्तं हन्त निश्चल-तनुः क्षणम् आसीत्

rākṣasīṃ niśi niśāmya niśānte gokuleśa-gṛhiṇī patitāṅgīm | tat-kucopari sutaṃ ca hasantaṃ hanta niścala-tanuḥ kṣaṇam āsīt

अथ भिन्नयोः-- भिन्नयोर् हेतुनैकेन भिन्नेनाप्य् उपजातयोः

atha bhinnayoḥ-- bhinnayor hetunaikena bhinnenāpy upajātayoḥ

अथ एक-हेतु-जयोः, यथा-- दुर्वारचापलो ऽयं धावन्न् अन्तर् बहिश् च गोष्ठस्य । शिशुर् अकुतश्चिद् भीतिर् धिनोति हृदयं दुनोति च मे

atha eka-hetu-jayoḥ, yathā-- durvāracāpalo 'yaṃ dhāvann antar bahiś ca goṣṭhasya | śiśur akutaścid bhītir dhinoti hṛdayaṃ dunoti ca me

विलसन्तम् अवेक्ष्य देवकी सुतम् उत्फुल्ल-विलोचनं पुरः । प्रबलाम् अपि मल्ल-मण्डलीं हिमम् उष्णं च जलं दृशोर् दधे

vilasantam avekṣya devakī sutam utphulla-vilocanaṃ puraḥ | prabalām api malla-maṇḍalīṃ himam uṣṇaṃ ca jalaṃ dṛśor dadhe

एकेन जायमानानाम् अनेकेन च हेतुना । बहूनाम् अपि भावानां सन्धिः स्फुटम् अवेक्ष्यते

ekena jāyamānānām anekena ca hetunā | bahūnām api bhāvānāṃ sandhiḥ sphuṭam avekṣyate

निरुद्धा कालिन्दी-तट-भुवि मुकुन्देन बलिना हठाद् अन्तः-स्मेरां तरलतर-तारोज्ज्वल-कलाम् । अभिव्यक्तावज्ञाम् अरुण-कुटिलापाङ्ग-सुषमां दृशं न्यस्यन्त्य् अस्मिन् जयति वृषभानोः कुल-मणिः

niruddhā kālindī-taṭa-bhuvi mukundena balinā haṭhād antaḥ-smerāṃ taralatara-tārojjvala-kalām | abhivyaktāvajñām aruṇa-kuṭilāpāṅga-suṣamāṃ dṛśaṃ nyasyanty asmin jayati vṛṣabhānoḥ kula-maṇiḥ

परिहित-हरि-हारा वीक्ष्य राधा सवित्रीं निकट-भुवि तथाग्रे तर्क-भाक् स्मेर-पद्माम् । हरिम् अपि दर-दूरे स्वामिनं तत्र चासीन् महसि विनत-वक्र-प्रस्फुर-म्लान-वक्त्रा

parihita-hari-hārā vīkṣya rādhā savitrīṃ nikaṭa-bhuvi tathāgre tarka-bhāk smera-padmām | harim api dara-dūre svāminaṃ tatra cāsīn mahasi vinata-vakra-prasphura-mlāna-vaktrā

अथ शावल्यम्-- शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम्

atha śāvalyam-- śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam

शक्तः किं नाम कर्तुं स शिशुर् अहह मे मित्र-पक्षानधाक्षीद् आतिष्ठेयं तम् एव द्रुतम् अथ शरणं कुर्युर् एतन् न वीराः । आं दिव्या मल्ल-गोष्ठी विहरति स करेणोद्दधाराद्रि-वर्यं कुर्याम् अद्यैव गत्वा व्रज-भुवि कदनं हा ततः कम्पते धीः

śaktaḥ kiṃ nāma kartuṃ sa śiśur ahaha me mitra-pakṣānadhākṣīd ātiṣṭheyaṃ tam eva drutam atha śaraṇaṃ kuryur etan na vīrāḥ | āṃ divyā malla-goṣṭhī viharati sa kareṇoddadhārādri-varyaṃ kuryām adyaiva gatvā vraja-bhuvi kadanaṃ hā tataḥ kampate dhīḥ

धिग् दीर्घे नयने ममास्तु मथुरा याभ्यां न सा प्रेक्ष्यते विद्येयं मम किङ्करी-कृत-नृपा कालस् तु सर्वङ्करः । लक्ष्मी-केलि-गृहं गृहं मम हहा नित्यं तनुः क्षीयते सद्मन्य् एव हरिं भजेय हृदयं वृन्दाटवी कर्षति

dhig dīrghe nayane mamāstu mathurā yābhyāṃ na sā prekṣyate vidyeyaṃ mama kiṅkarī-kṛta-nṛpā kālas tu sarvaṅkaraḥ | lakṣmī-keli-gṛhaṃ gṛhaṃ mama hahā nityaṃ tanuḥ kṣīyate sadmany eva hariṃ bhajeya hṛdayaṃ vṛndāṭavī karṣati

अथ शान्तिः-- अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते

atha śāntiḥ-- atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate

विधुरित-वदना विदून-भासस् तम् अघहरं गहने गवेषयन्तः । मृदु-कल-मुरलीं निशम्य शैले व्रज-शिशवः पुलकोज्ज्वला बभूवुः

vidhurita-vadanā vidūna-bhāsas tam aghaharaṃ gahane gaveṣayantaḥ | mṛdu-kala-muralīṃ niśamya śaile vraja-śiśavaḥ pulakojjvalā babhūvuḥ

शब्दार्थ-रस-वैचित्री वाचि काचन नास्ति मे । यथा-कथञ्चिद् एवोक्तं भावोदाहरणं परम्

śabdārtha-rasa-vaicitrī vāci kācana nāsti me | yathā-kathañcid evoktaṃ bhāvodāharaṇaṃ param

त्रयस्त्रिंशद् इमे ऽष्टौ च वक्ष्यन्ते स्थायिनश् च ये । मुख्य-भावाभिधास् त्व् एक-चत्वारिंशद् अमी स्मृताः

trayastriṃśad ime 'ṣṭau ca vakṣyante sthāyinaś ca ye | mukhya-bhāvābhidhās tv eka-catvāriṃśad amī smṛtāḥ

शरीरेन्द्रिय-वर्गस्य विकारणां विधायकाः । भावाविर्भाव-जनिताश् चित्त-वृत्तय ईरिताः

śarīrendriya-vargasya vikāraṇāṃ vidhāyakāḥ | bhāvāvirbhāva-janitāś citta-vṛttaya īritāḥ

मञ्जिष्ठाद्ये यथा द्रव्ये रागस् तन्-मय ईक्ष्यते । अत्र स्यान् नाम-मात्रेण विभावस्य विभावता

mañjiṣṭhādye yathā dravye rāgas tan-maya īkṣyate | atra syān nāma-mātreṇa vibhāvasya vibhāvatā

एतेन सहजेनैव भावेनानुगता रतिः । एक-रूपापि या भक्तेर् विविधा प्रतिभात्य् असौ

etena sahajenaiva bhāvenānugatā ratiḥ | eka-rūpāpi yā bhakter vividhā pratibhāty asau

आगन्तुकस् तु यो भावः पटादौ रक्तिमेव सः । तैस् तैर् विभावैर् एवायं धीयते दीप्यते ऽपि च

āgantukas tu yo bhāvaḥ paṭādau raktimeva saḥ | tais tair vibhāvair evāyaṃ dhīyate dīpyate 'pi ca

विभावनादि-वैशिष्ट्याद् भक्तानां भेदतस् तथा । प्रायेण सर्व-भावानां वैशिष्ट्यम् उपजायते

vibhāvanādi-vaiśiṣṭyād bhaktānāṃ bhedatas tathā | prāyeṇa sarva-bhāvānāṃ vaiśiṣṭyam upajāyate

विविधानां तु भक्तानां वैशिष्ट्याद् विविधं मनः । मनो ऽनुसाराद् भावानां तारतम्यं किलोदये

vividhānāṃ tu bhaktānāṃ vaiśiṣṭyād vividhaṃ manaḥ | mano 'nusārād bhāvānāṃ tāratamyaṃ kilodaye

चित्ते गरिष्ठे गम्भीरे महिष्ठे कर्कशादिके । सम्यग्-उन्मीलिताश् चामी न लक्ष्यन्ते स्फुटं जनैः

citte gariṣṭhe gambhīre mahiṣṭhe karkaśādike | samyag-unmīlitāś cāmī na lakṣyante sphuṭaṃ janaiḥ

चित्ते लघिष्ठे चोत्ताने क्षोदिष्ठे कोमलादिके । मनाग्-उन्मीलिताश् चामी लक्ष्यन्ते बहिर् उल्बणाः

citte laghiṣṭhe cottāne kṣodiṣṭhe komalādike | manāg-unmīlitāś cāmī lakṣyante bahir ulbaṇāḥ

गरिष्ठं स्वर्ण-पिण्डाभं लघिष्ठं तुल-पिण्डवत् । चित्त-युग्मे ऽत्र विज्ञया भावस्य पवनोपमा

gariṣṭhaṃ svarṇa-piṇḍābhaṃ laghiṣṭhaṃ tula-piṇḍavat | citta-yugme 'tra vijñayā bhāvasya pavanopamā

गम्भीरं सिन्धुवच् चित्तम् उत्तानं पल्वलादिवत् । चित्त-द्वये ऽत्र भावस्य महाद्रि-शिखरोपमा

gambhīraṃ sindhuvac cittam uttānaṃ palvalādivat | citta-dvaye 'tra bhāvasya mahādri-śikharopamā

पत्तनाभं महिष्ठं स्यात् क्षोदिष्ठं तु कुटिरवत् । चित्त-युग्मे ऽत्र भावस्य दीपेनेभेन वोपमा

pattanābhaṃ mahiṣṭhaṃ syāt kṣodiṣṭhaṃ tu kuṭiravat | citta-yugme 'tra bhāvasya dīpenebhena vopamā

कर्कशं त्रिविधं प्रोक्तं वज्रं स्वर्णं तथा जतु । चित्त-त्रये ऽत्र भावस्य ज्ञेया वैश्वानरोपमा

karkaśaṃ trividhaṃ proktaṃ vajraṃ svarṇaṃ tathā jatu | citta-traye 'tra bhāvasya jñeyā vaiśvānaropamā

अत्यन्त-कठिनं वज्रम् अकुतश्चन मार्दवम् । ईदृशं तापसादीनां चित्तं तावद् अवेक्ष्यते

atyanta-kaṭhinaṃ vajram akutaścana mārdavam | īdṛśaṃ tāpasādīnāṃ cittaṃ tāvad avekṣyate

स्वर्णं द्रवति भावाग्नेस् तापेनातिगरीयसा । जतु द्रवत्वम् आयाति ताप-लेशेन सर्वतः

svarṇaṃ dravati bhāvāgnes tāpenātigarīyasā | jatu dravatvam āyāti tāpa-leśena sarvataḥ

कोमलं च त्रिधैवोक्तं मदनं नवनीतकम् । अमृतं चेति भावो ऽत्र प्रायः सूर्यातपायते

komalaṃ ca tridhaivoktaṃ madanaṃ navanītakam | amṛtaṃ ceti bhāvo 'tra prāyaḥ sūryātapāyate

द्रवेद् अत्राद्य-युगलम् आतपेन यथायथम् । द्रवीभूतं स्वभावेन सर्वदैवामृतं भवेत् । गोविन्द-प्रेष्ठ-वर्याणां चित्तं स्याद् अमृतं किल

draved atrādya-yugalam ātapena yathāyatham | dravībhūtaṃ svabhāvena sarvadaivāmṛtaṃ bhavet | govinda-preṣṭha-varyāṇāṃ cittaṃ syād amṛtaṃ kila

कृष्ण-भक्ति-विशेषस्य गरिष्ठत्वादिभिर् गुणैः । समवेतं सदामीभिर् द्वित्रैर् अपि मनो भवेत्

kṛṣṇa-bhakti-viśeṣasya gariṣṭhatvādibhir guṇaiḥ | samavetaṃ sadāmībhir dvitrair api mano bhavet

किन्तु सुष्ठु महिष्ठत्वं भावो बाढम् उपागतः । सर्व-प्रकारम् एवेदं चित्तं विक्षोभयत्य् अलम्

kintu suṣṭhu mahiṣṭhatvaṃ bhāvo bāḍham upāgataḥ | sarva-prakāram evedaṃ cittaṃ vikṣobhayaty alam

गभीरो ऽप्य् अश्रान्तं दुरधिगम-पारो ऽपि नितराम् अहार्यां मर्यादां दधद् अपि हरेर् आस्पदम् अपि । सतां स्तोमः प्रेमण्य् उदयति समग्रे स्थगयितुं विकारं न स्फारं जल-निधिर् इवेन्दौ प्रभवति

gabhīro 'py aśrāntaṃ duradhigama-pāro 'pi nitarām ahāryāṃ maryādāṃ dadhad api harer āspadam api | satāṃ stomaḥ premaṇy udayati samagre sthagayituṃ vikāraṃ na sphāraṃ jala-nidhir ivendau prabhavati