Hāsya-rasa

भक्ति-भरेण प्रीतिं कलयन्न् उररीकृत-व्रजासङ्गः । तनुतां सनातनात्मा भगवान् मयि सर्वदा तुष्टिम्

bhakti-bhareṇa prītiṃ kalayann urarīkṛta-vrajāsaṅgaḥ | tanutāṃ sanātanātmā bhagavān mayi sarvadā tuṣṭim

गौणा भक्ति-रसाः सप्त लेख्या हास्यादयः क्रमात्

gauṇā bhakti-rasāḥ sapta lekhyā hāsyādayaḥ kramāt

भक्तानां पञ्चधोक्तानाम् एषां मध्यत एव हि । क्वाप्य् एकः क्वाप्य् अनेकश् च गौणेष्व् आलम्बनो मतः

bhaktānāṃ pañcadhoktānām eṣāṃ madhyata eva hi | kvāpy ekaḥ kvāpy anekaś ca gauṇeṣv ālambano mataḥ

तत्र हास्य-भक्ति-रसः-- वक्ष्यमाणैर् विभावाद्यैः पुष्टिं हास-रतिर् गता । हास्य-भक्ति-रसो नाम बुधैर् एष निगद्यते

tatra hāsya-bhakti-rasaḥ-- vakṣyamāṇair vibhāvādyaiḥ puṣṭiṃ hāsa-ratir gatā | hāsya-bhakti-raso nāma budhair eṣa nigadyate

अस्मिन्न् आलम्बनः कृष्णस् तथान्यो ऽपि तद्-अन्वयी । वृद्धाः शिशु-मुखाः प्रायः प्रोक्ता धीरैस् तद्-आश्रयाः । विभावनादि-वैशिष्ट्यात् प्रवराश् च क्वचिन् मताः

asminn ālambanaḥ kṛṣṇas tathānyo 'pi tad-anvayī | vṛddhāḥ śiśu-mukhāḥ prāyaḥ proktā dhīrais tad-āśrayāḥ | vibhāvanādi-vaiśiṣṭyāt pravarāś ca kvacin matāḥ

यास्याम्य् अस्य न भीषणस्य सविधं जीर्णस्य शीर्णाकृतेर् मातर् नेष्यति मां पिधाय कपटाद् आधारिकायाम् असौ । इत्य् उक्त्वा चकिताक्षम् अद्भुत-शिशाव् उद्वीक्ष्यमाणे हरौ हास्यं तस्य निरुद्धतो ऽप्य् अतितरां व्यक्तं तदासीन् मुनेः

yāsyāmy asya na bhīṣaṇasya savidhaṃ jīrṇasya śīrṇākṛter mātar neṣyati māṃ pidhāya kapaṭād ādhārikāyām asau | ity uktvā cakitākṣam adbhuta-śiśāv udvīkṣyamāṇe harau hāsyaṃ tasya niruddhato 'py atitarāṃ vyaktaṃ tadāsīn muneḥ

अथ तद्-अन्वयी--- यच् चेष्टा कृष्ण-विषया प्रोक्तः सो ऽत्र तद्-अन्वयी

atha tad-anvayī--- yac ceṣṭā kṛṣṇa-viṣayā proktaḥ so 'tra tad-anvayī

ददामि दधि-फाणितं विवृणु वक्त्रम् इत्य् अग्रतो निशम्य जरती-गिरं विवृत-कोमलौष्ठे स्थिते । तया कुसुमम् अर्पितं नवम् अवेत्य भुग्नानने हरौ जहसुर् उद्धुरं किम् अपि सुष्ठु गोष्ठार्भकाः

dadāmi dadhi-phāṇitaṃ vivṛṇu vaktram ity agrato niśamya jaratī-giraṃ vivṛta-komalauṣṭhe sthite | tayā kusumam arpitaṃ navam avetya bhugnānane harau jahasur uddhuraṃ kim api suṣṭhu goṣṭhārbhakāḥ

अस्य प्रेक्ष्य करं शिशोर् मुनिपते श्यामस्य मे कथ्यतां तथ्यं हन्त चिरायुर् एष भविता किं धेनु-कोटीश्वरः । इत्य् उक्ते भगवन् मयाद्य परितश् चीरेण किं चारुणा द्राग् आविर्भवद्-उद्धुर-स्मितम् इदं वक्त्रं त्वया रुध्यते

asya prekṣya karaṃ śiśor munipate śyāmasya me kathyatāṃ tathyaṃ hanta cirāyur eṣa bhavitā kiṃ dhenu-koṭīśvaraḥ | ity ukte bhagavan mayādya paritaś cīreṇa kiṃ cāruṇā drāg āvirbhavad-uddhura-smitam idaṃ vaktraṃ tvayā rudhyate

हर्षालस्यावहित्थाद्या विज्ञेया व्यभिचारिणः । सा हास-रतिर् एवात्र स्थायि-भावतयोदिता

harṣālasyāvahitthādyā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ | sā hāsa-ratir evātra sthāyi-bhāvatayoditā

षोढा हास-रतिः स्यात् स्मित-हसिते विहसितावहसिते च । अपहसितातिहसितके ज्येष्ठादीनां क्रमाद् द्वे द्वे

ṣoḍhā hāsa-ratiḥ syāt smita-hasite vihasitāvahasite ca | apahasitātihasitake jyeṣṭhādīnāṃ kramād dve dve

विभावनादि-वैचित्र्याद् उत्तमस्यापि कुत्रचित् । भवेद् विहसिताद्यं च भावज्ञैर् इति भण्यते

vibhāvanādi-vaicitryād uttamasyāpi kutracit | bhaved vihasitādyaṃ ca bhāvajñair iti bhaṇyate

तत्र स्मितम्-- स्मितं त्व् अलक्ष्य-दशनं नेत्र-गण्ड-विकाश-कृत्

tatra smitam-- smitaṃ tv alakṣya-daśanaṃ netra-gaṇḍa-vikāśa-kṛt

क्व यामि जरती खला दधि-हरं दिधीर्षन्त्य् असौ प्रधावति जवेन मां सुबल मङ्क्षु रक्षां कुरु । इति स्खलद्-उदीरिते द्रवति कान्दिशीके हरौ विकस्वर-मुखाम्बुजं कुलम् अभून् मुनीनां दिवि

kva yāmi jaratī khalā dadhi-haraṃ didhīrṣanty asau pradhāvati javena māṃ subala maṅkṣu rakṣāṃ kuru | iti skhalad-udīrite dravati kāndiśīke harau vikasvara-mukhāmbujaṃ kulam abhūn munīnāṃ divi

हसितम्-- तद् एव दर-संलक्ष्य-दन्ताग्रं हसितं भवेत्

hasitam-- tad eva dara-saṃlakṣya-dantāgraṃ hasitaṃ bhavet

मद्-वशेन पुरः-स्थितो हरिर् असौ पुत्रो ऽहम् एवास्मि ते पश्येत्य् अच्युत-जल्प-विश्वसितया संरम्भ-रज्यद्-दृशा । माम् एति स्खलद्-अक्षरे जटिलया व्याक्रुश्य निष्कासिते पुत्रे प्राङ्गतः सखी-कुलम् अभूद् दन्तांशु-धौताधरम्

mad-vaśena puraḥ-sthito harir asau putro 'ham evāsmi te paśyety acyuta-jalpa-viśvasitayā saṃrambha-rajyad-dṛśā | mām eti skhalad-akṣare jaṭilayā vyākruśya niṣkāsite putre prāṅgataḥ sakhī-kulam abhūd dantāṃśu-dhautādharam

विहसितम्-- स-स्वनं दृष्ट-दशनं भवेद् विहसितं तु तत्

vihasitam-- sa-svanaṃ dṛṣṭa-daśanaṃ bhaved vihasitaṃ tu tat

मुषाण दधि मेदुरं विफलम् अन्तरा शङ्कसे स-निःश्वसित-डम्बरं जटिलयात्र निद्रायते । इति ब्रुवति केशवे प्रकट-शीर्ण-दन्त-स्थलं कृतं हसितम् उत्स्वनं कपट-सुप्तया वृद्धया

muṣāṇa dadhi meduraṃ viphalam antarā śaṅkase sa-niḥśvasita-ḍambaraṃ jaṭilayātra nidrāyate | iti bruvati keśave prakaṭa-śīrṇa-danta-sthalaṃ kṛtaṃ hasitam utsvanaṃ kapaṭa-suptayā vṛddhayā

अवहसितम्-- तच् चावहसितं फुल्ल-नासं कुञ्चित-लोचनम्

avahasitam-- tac cāvahasitaṃ phulla-nāsaṃ kuñcita-locanam

लग्नस् ते नितरां दृशोर् अपि युगे किं धातु-रागो घनः प्रातः पुत्र बलस्य वा किम् असितं वासस् त्वयाङ्गे धृतम् । इत्य् आकर्ण्य पुरो व्रजेश-गृहिणी-वाचं स्फुरन्-नासिका दूती सङ्कुचद्-ईक्षणावहसितं जाता न रोद्धुं क्षमा

lagnas te nitarāṃ dṛśor api yuge kiṃ dhātu-rāgo ghanaḥ prātaḥ putra balasya vā kim asitaṃ vāsas tvayāṅge dhṛtam | ity ākarṇya puro vrajeśa-gṛhiṇī-vācaṃ sphuran-nāsikā dūtī saṅkucad-īkṣaṇāvahasitaṃ jātā na roddhuṃ kṣamā

अपहसितम्-- तच् चापहसितं साश्रु-लोचनं कम्पितांसकम्

apahasitam-- tac cāpahasitaṃ sāśru-locanaṃ kampitāṃsakam

उदस्रं देवर्षिर् दिवि दर-तरङ्गद्-भुज-शिरा यद् अभ्राण्य् उद्दण्डो दशन-रुचिभिः पाण्डरयति । स्फुटं ब्रह्मादीनां नटयितरि दिव्ये व्रज-शिशौ जरत्याः प्रस्तोभान् नटति तद् अनैषीद् दृशम् असौ

udasraṃ devarṣir divi dara-taraṅgad-bhuja-śirā yad abhrāṇy uddaṇḍo daśana-rucibhiḥ pāṇḍarayati | sphuṭaṃ brahmādīnāṃ naṭayitari divye vraja-śiśau jaratyāḥ prastobhān naṭati tad anaiṣīd dṛśam asau

अतिहसितम्-- सहस्र-तालं क्षिप्ताङ्गं तच् चातिहसितं विदुः

atihasitam-- sahasra-tālaṃ kṣiptāṅgaṃ tac cātihasitaṃ viduḥ

वृद्धे त्वं वलिताननासि वलिभिः प्रेक्ष्य सुयोग्याम् अतस् त्वाम् उद्वोढुम् असौ बली-मुख-वरो मां साधयत्य् उत्सुकः । आभिर् विप्लुत-धीर् वृणे न हि परं त्वत्तो बलि-ध्वंसनाद् इत्य् उच्चैर् मुखरा-गिरा विजहसुः सोत्तालिका बालिकाः

vṛddhe tvaṃ valitānanāsi valibhiḥ prekṣya suyogyām atas tvām udvoḍhum asau balī-mukha-varo māṃ sādhayaty utsukaḥ | ābhir vipluta-dhīr vṛṇe na hi paraṃ tvatto bali-dhvaṃsanād ity uccair mukharā-girā vijahasuḥ sottālikā bālikāḥ

यस्य हासः स चेत् क्वापि साक्षान् नैव निबध्यते । तथाप्य् एष विभावादि-सामर्थ्याद् उपलभ्यते

yasya hāsaḥ sa cet kvāpi sākṣān naiva nibadhyate | tathāpy eṣa vibhāvādi-sāmarthyād upalabhyate

शिम्बी-लम्बि-कुचासि दर्दुर-वधू-विस्पर्धि नासाकृतिस् त्वं जीर्यद्-दुलि-दृष्टिर् ओष्ठ-तुलिताङ्गारा मृदङ्गोदरी । का त्वत्तः कुटिले परास्ति जटिला-पुत्रि क्षितौ सुन्दरी पुण्येन व्रज-सुभ्रुवां तव धृतिं हर्तुं न वंशी क्षमा

śimbī-lambi-kucāsi dardura-vadhū-vispardhi nāsākṛtis tvaṃ jīryad-duli-dṛṣṭir oṣṭha-tulitāṅgārā mṛdaṅgodarī | kā tvattaḥ kuṭile parāsti jaṭilā-putri kṣitau sundarī puṇyena vraja-subhruvāṃ tava dhṛtiṃ hartuṃ na vaṃśī kṣamā

एष हास्य-रसस् तत्र कैशिकी-वृत्ति-विस्तृतौ । शृङ्गारादि-रसोद्भेदो बहुधैव प्रपञ्चितः

eṣa hāsya-rasas tatra kaiśikī-vṛtti-vistṛtau | śṛṅgārādi-rasodbhedo bahudhaiva prapañcitaḥ