Vibhāva

प्रबलम् अनन्य-श्रयिणा निषेवितः सहज-रूपेण । अघ-दमनो मथुरायां सदा सनातन-तनुर् जयति

prabalam ananya-śrayiṇā niṣevitaḥ sahaja-rūpeṇa | agha-damano mathurāyāṃ sadā sanātana-tanur jayati

रसामृताब्धेर् भागे ऽस्मिन् द्वितीये दक्षिणाभिधे । सामान्य-भगवद्-भक्ति-रसस् तावद् उदीर्यते

rasāmṛtābdher bhāge 'smin dvitīye dakṣiṇābhidhe | sāmānya-bhagavad-bhakti-rasas tāvad udīryate

अस्य पञ्च लहर्यः स्युर् विभावाख्याग्रिमा मता । द्वितीया त्व् अनुभावाख्या तृतीया सात्त्विकाभिधा । व्यभिचार्य्-अभिधा तुर्या स्थायि-संज्ञा च पञ्चमी

asya pañca laharyaḥ syur vibhāvākhyāgrimā matā | dvitīyā tv anubhāvākhyā tṛtīyā sāttvikābhidhā | vyabhicāry-abhidhā turyā sthāyi-saṃjñā ca pañcamī

अथास्याः केशव-रतेर् लक्षिताया निगद्यते । सामग्री-परिपोषेन परमा रस-रूपता

athāsyāḥ keśava-rater lakṣitāyā nigadyate | sāmagrī-paripoṣena paramā rasa-rūpatā

विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः । स्वाद्यत्वं हृदि भक्तानाम् आनीता श्रवणादिभिः । एषा कृष्ण-रतिः स्थायी भावो भक्ति-रसो भवेत्

vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ | svādyatvaṃ hṛdi bhaktānām ānītā śravaṇādibhiḥ | eṣā kṛṣṇa-ratiḥ sthāyī bhāvo bhakti-raso bhavet

प्राक्तन्य् आधुनिकी चास्ति यस्य सद्-भक्ति-वासना । एष भक्ति-रसास्वादस् तस्यैव हृदि जायते

prāktany ādhunikī cāsti yasya sad-bhakti-vāsanā | eṣa bhakti-rasāsvādas tasyaiva hṛdi jāyate

कृष्णादिभिर् विभावाद्यैर् गतैर् अनुभवाध्वनि । प्रौढानन्द-चमत्कार-काष्ठाम् आपद्यते पराम्

kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani | prauḍhānanda-camatkāra-kāṣṭhām āpadyate parām

किन्तु प्रेमा विभावाद्यैः स्वल्पैर् नीतो ऽप्य् अणीयसीम् । विभावनाद्य्-अवस्थां तु सद्य आस्वाद्यतां व्रजेत्

kintu premā vibhāvādyaiḥ svalpair nīto 'py aṇīyasīm | vibhāvanādy-avasthāṃ tu sadya āsvādyatāṃ vrajet

निर्वेदाद्याः सहायाश् च ते ज्ञेया रस-भावने । विभावा अनुभावाश् च सात्त्विका व्यभिचारिणः

nirvedādyāḥ sahāyāś ca te jñeyā rasa-bhāvane | vibhāvā anubhāvāś ca sāttvikā vyabhicāriṇaḥ

तत्र विभावाः-- तत्र ज्ञेया विभावास् तु रत्य्-आस्वादन-हेतवः । ते द्विधालम्बना एके तथैवोद्दीपनाः परे

tatra vibhāvāḥ-- tatra jñeyā vibhāvās tu raty-āsvādana-hetavaḥ | te dvidhālambanā eke tathaivoddīpanāḥ pare

तद् उक्तम् अग्नि-पुराणे (अलङ्कार-विभाग, ३.३५)-- विभाव्यते हि रत्य्-आदिर् यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः

tad uktam agni-purāṇe (alaṅkāra-vibhāga, 3.35)-- vibhāvyate hi raty-ādir yatra yena vibhāvyate | vibhāvo nāma sa dvedhālambanoddīpanātmakaḥ

तत्र आलम्बनाः-- कृष्णश् च कृष्ण-भक्ताश् च बुधैर् आलम्बना मताः । रत्य्-आदेर् विषयत्वेन तथाधारतयापि च

tatra ālambanāḥ-- kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-bhaktāś ca budhair ālambanā matāḥ | raty-āder viṣayatvena tathādhāratayāpi ca

तत्र श्री-कृष्णः-- नायकानां शिरो-रत्नं कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् । यत्र नित्यतया सर्वे विराजन्ते महा-गुणाः । सो ऽन्यरूप-स्वरूपाभ्याम् अस्मिन्न् आलम्बनो मतः

tatra śrī-kṛṣṇaḥ-- nāyakānāṃ śiro-ratnaṃ kṛṣṇas tu bhagavān svayam | yatra nityatayā sarve virājante mahā-guṇāḥ | so 'nyarūpa-svarūpābhyām asminn ālambano mataḥ

तत्र अन्य-रूपेण, यथा-- हन्त मे कथम् उदेति स-वत्से, वत्स-पाल-पटले रतिर् अत्र । इत्य् अनिश्चित-मतिर् बलदेवो, विस्मय-स्तिमित-मूर्तिर् इवासीत्

tatra anya-rūpeṇa, yathā-- hanta me katham udeti sa-vatse, vatsa-pāla-paṭale ratir atra | ity aniścita-matir baladevo, vismaya-stimita-mūrtir ivāsīt

अथ स्वरूपम्-- आवृतं प्रकटं चेति स्वरूपं कथितं द्विधा

atha svarūpam-- āvṛtaṃ prakaṭaṃ ceti svarūpaṃ kathitaṃ dvidhā

तत्र आवृतम्-- अन्य-वेशादिनाच्छन्नं स्वरूपं प्रोक्तम् आवृतम्

tatra āvṛtam-- anya-veśādinācchannaṃ svarūpaṃ proktam āvṛtam

तेन, यथा-- मां स्नेहयति किम् उच्चैर्, महिलेयं द्वारकावरोधे ऽत्र । आं विदितं कुतुकार्थी, वनिता-वेशो हरिश् चरति

tena, yathā-- māṃ snehayati kim uccair, mahileyaṃ dvārakāvarodhe 'tra | āṃ viditaṃ kutukārthī, vanitā-veśo hariś carati

अयं कम्बु-ग्रीवः कमल-कमनीयाक्षि-पटिमा तमाल-श्यामाङ्ग-द्युतिर् अतितरां छत्रित-शिराः । दर-श्री-वत्साङ्कः स्फुरद्-अरि-दराद्य्-अङ्कित-करः करोत्य् उच्चैर् मोदं मम मधुर-मूर्तिर् मधुरिपुः

ayaṃ kambu-grīvaḥ kamala-kamanīyākṣi-paṭimā tamāla-śyāmāṅga-dyutir atitarāṃ chatrita-śirāḥ | dara-śrī-vatsāṅkaḥ sphurad-ari-darādy-aṅkita-karaḥ karoty uccair modaṃ mama madhura-mūrtir madhuripuḥ

अथ तद्-गुणाः-- अयं नेता सुरम्याङ्गः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः । रुचिरस् तेजसा युक्तो बलीयान् वयसान्वितः

atha tad-guṇāḥ-- ayaṃ netā suramyāṅgaḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ | ruciras tejasā yukto balīyān vayasānvitaḥ

विविधाद्भुत-भाषा-वित् सत्य-वाक्यः प्रियं वदः । वावदूकः सुपाण्डित्यो बुद्धिमान् प्रतिभान्वितः

vividhādbhuta-bhāṣā-vit satya-vākyaḥ priyaṃ vadaḥ | vāvadūkaḥ supāṇḍityo buddhimān pratibhānvitaḥ

विदग्धश् चतुरो दक्षः कृतज्ञः सुदृढ-व्रतः । देश-काल-सुपात्रज्ञः शास्त्र-चक्षुः शुचिर् वशी

vidagdhaś caturo dakṣaḥ kṛtajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ | deśa-kāla-supātrajñaḥ śāstra-cakṣuḥ śucir vaśī

स्थिरो दान्तः क्षमा-शीलो गम्भीरो धृतिमान् समः । वदान्यो धार्मिकः शूरः करुणो मान्य-मानकृत्

sthiro dāntaḥ kṣamā-śīlo gambhīro dhṛtimān samaḥ | vadānyo dhārmikaḥ śūraḥ karuṇo mānya-mānakṛt

दक्षिणो विनयी ह्रीमान् शरणागत-पालकः । सुखी भक्त-सुहृत् प्रेम-वश्यः सर्व-शुभङ्करः

dakṣiṇo vinayī hrīmān śaraṇāgata-pālakaḥ | sukhī bhakta-suhṛt prema-vaśyaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ

प्रतापी कीर्तिमान् रक्त-लोकः साधु-समाश्रयः । नारी-गण-मनोहारी सर्वाराध्यः समृद्धिमान्

pratāpī kīrtimān rakta-lokaḥ sādhu-samāśrayaḥ | nārī-gaṇa-manohārī sarvārādhyaḥ samṛddhimān

वरीयान् ईश्वरश् चेति गुणास् तस्यानुकीर्तिताः । समुद्रा इव पञ्चाशद् दुर्विगाहा हरेर् अमी

varīyān īśvaraś ceti guṇās tasyānukīrtitāḥ | samudrā iva pañcāśad durvigāhā harer amī

जीवेषु एते वसन्तो ऽपि बिन्दु-बिन्दुतया क्वचित् । परिपूर्णतया भान्ति तत्रैव पुरुषोत्तमे

jīveṣu ete vasanto 'pi bindu-bindutayā kvacit | paripūrṇatayā bhānti tatraiva puruṣottame

तथा हि पाद्मे पार्वत्यै शिति-कण्ठेन तद्-गुणाः । कन्दर्प-कोटि-लावण्य इत्य् आद्याः परिकीर्तिताः

tathā hi pādme pārvatyai śiti-kaṇṭhena tad-guṇāḥ | kandarpa-koṭi-lāvaṇya ity ādyāḥ parikīrtitāḥ

एत एव गुणाः प्रायो धर्माय वन-मालिनः । पृथिव्या प्रथम-स्कन्धे प्रथयाञ्चक्रिरे स्फुटम्

eta eva guṇāḥ prāyo dharmāya vana-mālinaḥ | pṛthivyā prathama-skandhe prathayāñcakrire sphuṭam

इमे चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित्

ime cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ | prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit

अथ पञ्च-गुणा ये स्युर् अंशेन गिरिशादिषु

atha pañca-guṇā ye syur aṃśena giriśādiṣu

सदा स्वरूप-सम्प्राप्तः सर्व-ज्ञो नित्य-नूतनः । सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गः सर्व-सिद्धि-निषेवितः

sadā svarūpa-samprāptaḥ sarva-jño nitya-nūtanaḥ | sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ

अवतारावली-बीजं हतारि-गति-दायकः । आत्माराम-गणाकर्षीत्य् अमी कृष्णे किलाद्भुताः

avatārāvalī-bījaṃ hatāri-gati-dāyakaḥ | ātmārāma-gaṇākarṣīty amī kṛṣṇe kilādbhutāḥ

लीला-प्रेम्णा प्रियाधिक्यं माधुर्यं वेणु-रूपयोः । इत्य् असाधारणं प्रोक्तं गोविन्दस्य चतुष्टयम्

līlā-premṇā priyādhikyaṃ mādhuryaṃ veṇu-rūpayoḥ | ity asādhāraṇaṃ proktaṃ govindasya catuṣṭayam

एवं गुणाश् चतुर्-भेदाश् चतुः-षष्टिर् उदाहृताः । सोदाहरणम् एतेषां लक्षणं क्रियते क्रमात्

evaṃ guṇāś catur-bhedāś catuḥ-ṣaṣṭir udāhṛtāḥ | sodāharaṇam eteṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyate kramāt

तत्र (१) सुरम्याङ्गः-- श्लाघ्याङ्ग-सन्निवेशो यः सुरम्याङ्गः स कथ्यते

tatra (1) suramyāṅgaḥ-- ślāghyāṅga-sanniveśo yaḥ suramyāṅgaḥ sa kathyate

मुखं चन्द्राकारं करभ-निभम् उरु-द्वयम् इदं भुजौ स्तम्भारम्भौ सरसिज-वरेण्यं कर-युगम् । कवाटाभं वक्षः-स्थलम् अविरलं श्रोणि-फलकं परिक्षामो मध्यः स्फुरति मुरहन्तुर् मधुरिमा

mukhaṃ candrākāraṃ karabha-nibham uru-dvayam idaṃ bhujau stambhārambhau sarasija-vareṇyaṃ kara-yugam | kavāṭābhaṃ vakṣaḥ-sthalam aviralaṃ śroṇi-phalakaṃ parikṣāmo madhyaḥ sphurati murahantur madhurimā

(२) सर्व-सल्-लक्षणान्वितः-- तनौ गुणोत्थम् अङ्कोत्थम् इति सल्-लक्षणं द्विधा

(2) sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ-- tanau guṇottham aṅkottham iti sal-lakṣaṇaṃ dvidhā

तत्र गुणोत्थम्-- गुणोत्थं स्याद् गुणैर् योगो रक्तता-तुङ्गतादिभिः

tatra guṇottham-- guṇotthaṃ syād guṇair yogo raktatā-tuṅgatādibhiḥ

रागः सप्तसु हन्त षट्स्व् अपि शिशोर् अङ्गेष्व् अलं तुङ्गता विसारस् त्रिषु खर्वता त्रिषु तथा गम्भीरता च त्रिषु । दैर्घ्यं पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे सम्प्रेक्ष्यते सूक्ष्मता द्वात्रिंशद्-वर-लक्षणः कथम् असौ गोपेषु सम्भाव्यते

rāgaḥ saptasu hanta ṣaṭsv api śiśor aṅgeṣv alaṃ tuṅgatā visāras triṣu kharvatā triṣu tathā gambhīratā ca triṣu | dairghyaṃ pañcasu kiṃ ca pañcasu sakhe samprekṣyate sūkṣmatā dvātriṃśad-vara-lakṣaṇaḥ katham asau gopeṣu sambhāvyate

अङ्कोत्थम्-- रेखामयं रथाङ्गादि स्याद् अङ्कोत्थं करादिषु

aṅkottham-- rekhāmayaṃ rathāṅgādi syād aṅkotthaṃ karādiṣu

(३) रुचिरः-- सौन्दर्येण दृग्-आनन्द-कारी रुचिर उच्यते

(3) ruciraḥ-- saundaryeṇa dṛg-ānanda-kārī rucira ucyate

यद् धर्म-सूनोर् बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्-स्वस्त्ययनं त्रि-लोकः । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुर् अर्वाक्-सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत

yad dharma-sūnor bata rājasūye nirīkṣya dṛk-svastyayanaṃ tri-lokaḥ | kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur arvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata

अष्टानां दनुजभिद्-अङ्ग-पङ्कजानाम् एकस्मिन् कथम् अपि यत्र बल्लवीनाम् । लोलाक्षि-भ्रमर-ततिः पपात तस्मान् नोत्थातुं द्युति-मधु-पङ्किलात् क्षमासीत्

aṣṭānāṃ danujabhid-aṅga-paṅkajānām ekasmin katham api yatra ballavīnām | lolākṣi-bhramara-tatiḥ papāta tasmān notthātuṃ dyuti-madhu-paṅkilāt kṣamāsīt

(४) तेजसा युक्तः तेजो धाम प्रभावश् चेत्य् उच्यते द्विविधं बुधैः

(4) tejasā yuktaḥ tejo dhāma prabhāvaś cety ucyate dvividhaṃ budhaiḥ

तत्र धाम-- दीप्ति-राशिर् भवेद् धाम

tatra dhāma-- dīpti-rāśir bhaved dhāma

यथा-- अम्बर-मणि-निकुरम्बं विडम्बयन्न् अपि मरीचि-कुलैः । हरि-वक्षसि रुचि-निविडे मणिराड् अयम् उडुर् इव स्फुरति

yathā-- ambara-maṇi-nikurambaṃ viḍambayann api marīci-kulaiḥ | hari-vakṣasi ruci-niviḍe maṇirāḍ ayam uḍur iva sphurati

प्रभावः-- प्रभावः सर्वजित्-स्थितिः

prabhāvaḥ-- prabhāvaḥ sarvajit-sthitiḥ

(५) बलीयान्-- प्राणेन महता पूर्णो बलीयान् इति कथ्यते

(5) balīyān-- prāṇena mahatā pūrṇo balīyān iti kathyate

पश्य विन्ध्य-गिरितो ऽपि गरिष्ठं दैत्य-पुङ्गवम् उदग्रम् अरिष्टम् । तुल-खण्डम् इव पिण्डितम् आरात् पुण्डरीक-नयनो विनुनोद

paśya vindhya-girito 'pi gariṣṭhaṃ daitya-puṅgavam udagram ariṣṭam | tula-khaṇḍam iva piṇḍitam ārāt puṇḍarīka-nayano vinunoda

(६) वयसान्वितः-- वयसो विविधत्वे ऽपि सर्व-भक्ति-रसाश्रयः । धर्मी किशोर एवात्र नित्य-नाना-विलासवान्

(6) vayasānvitaḥ-- vayaso vividhatve 'pi sarva-bhakti-rasāśrayaḥ | dharmī kiśora evātra nitya-nānā-vilāsavān

(७) विविधाद्भुत-भाषावित्-- विविधाद्भुत-भाषावित् स प्रोक्तो यस् तु कोविदः । नाना-देश्यासु भाषासु संस्कृते प्राकृतेषु च

(7) vividhādbhuta-bhāṣāvit-- vividhādbhuta-bhāṣāvit sa prokto yas tu kovidaḥ | nānā-deśyāsu bhāṣāsu saṃskṛte prākṛteṣu ca

(८) सत्य-वाक्यः-- स्यान् नानृतं वचो यस्य सत्य-वाक्यः स कथ्यते

(8) satya-vākyaḥ-- syān nānṛtaṃ vaco yasya satya-vākyaḥ sa kathyate

पृथे तनय-पञ्चकं प्रकटम् अर्पयिष्यामि ते रणोर्वरितम् इत्य् अभूत् तव यथार्थम् एवोदितम् । रविर् भवति शीतलः कुमुद-बन्धुर् अप्य् उष्णलस् तथापि न मुरान्तक व्यभिचरिष्णुर् उक्तिस् तव

pṛthe tanaya-pañcakaṃ prakaṭam arpayiṣyāmi te raṇorvaritam ity abhūt tava yathārtham evoditam | ravir bhavati śītalaḥ kumuda-bandhur apy uṣṇalas tathāpi na murāntaka vyabhicariṣṇur uktis tava

(९) प्रियंवदः-- जने कृतापराधे ऽपि सान्त्व-वादी प्रियंवदः

(9) priyaṃvadaḥ-- jane kṛtāparādhe 'pi sāntva-vādī priyaṃvadaḥ

(१०) वावदूकः-- श्रुति-प्रेष्ठोक्तिर् अखिल-वाग्-गुणान्वित-वाग् अपि । इति द्विधा निगदितो वावदूको मनीषिभिः

(10) vāvadūkaḥ-- śruti-preṣṭhoktir akhila-vāg-guṇānvita-vāg api | iti dvidhā nigadito vāvadūko manīṣibhiḥ

अश्लिष्ट-कोमल-पदावलि-मञ्जुलेन प्रत्य्-अक्षर-क्षरद्-अमन्द-सुधा-रसेन । सख्यः समस्त-जन-कर्ण-रसायनेन नाहारि कस्य हृदयं हरि-भाषितेन

aśliṣṭa-komala-padāvali-mañjulena praty-akṣara-kṣarad-amanda-sudhā-rasena | sakhyaḥ samasta-jana-karṇa-rasāyanena nāhāri kasya hṛdayaṃ hari-bhāṣitena

(११) सुपण्डित्यः-- विद्वान् नीतिज्ञ इत्य् एष सुपण्डित्यो द्विधा मतः । विद्वान् अखिल-विद्या-विन् नीतिज्ञस् तु यथार्ह-कृत्

(11) supaṇḍityaḥ-- vidvān nītijña ity eṣa supaṇḍityo dvidhā mataḥ | vidvān akhila-vidyā-vin nītijñas tu yathārha-kṛt

यं सुष्ठु पूर्वं परिचर्य गौरवात् पितामहाद्य्-अम्बुधरैः प्रवर्तिताः । कृष्णार्णवं काश्य-गुरु-क्षमाभूतस् तम् एव विद्या-सरितः प्रपेदिरे

yaṃ suṣṭhu pūrvaṃ paricarya gauravāt pitāmahādy-ambudharaiḥ pravartitāḥ | kṛṣṇārṇavaṃ kāśya-guru-kṣamābhūtas tam eva vidyā-saritaḥ prapedire

आम्नाय-प्रथितान्वया स्मृतिमती बाढं षड्-अङ्गोज्ज्वला न्यायेनानुगता पुराण-सुहृदा मीमांसया मण्डिता । त्वां लब्धावसरा चिराद् गुरुकुले प्रेक्ष्य स्वसङ्गार्थिनं विद्या नाम वधूश् चतुर्दश-गुणा गोविन्द शुश्रूयते

āmnāya-prathitānvayā smṛtimatī bāḍhaṃ ṣaḍ-aṅgojjvalā nyāyenānugatā purāṇa-suhṛdā mīmāṃsayā maṇḍitā | tvāṃ labdhāvasarā cirād gurukule prekṣya svasaṅgārthinaṃ vidyā nāma vadhūś caturdaśa-guṇā govinda śuśrūyate

(१२) बुद्धिमान्-- मेधावी सूक्ष्मधीश् चेति प्रोच्यते बुद्धिमान् द्विधा

(12) buddhimān-- medhāvī sūkṣmadhīś ceti procyate buddhimān dvidhā

अवन्ति-पुर-वासिनः सदनम् एत्य सान्दीपनेर् गुरोर् जगति दर्शयन् समयम् अत्र विद्यार्थिनाम् । सकृन् निगद-मात्रतः सकलम् एव विद्या-कुलं दधौ हृदय-मन्दिरे किम् अपि चित्रवन् माधवः

avanti-pura-vāsinaḥ sadanam etya sāndīpaner guror jagati darśayan samayam atra vidyārthinām | sakṛn nigada-mātrataḥ sakalam eva vidyā-kulaṃ dadhau hṛdaya-mandire kim api citravan mādhavaḥ

(१३) प्रतिभान्वितः-- सद्यो नवनवोल्लेखि-ज्ञानं स्यात् प्रतिभान्वितः

(13) pratibhānvitaḥ-- sadyo navanavollekhi-jñānaṃ syāt pratibhānvitaḥ

(१४) विदग्धः-- कला-विलास-दिग्धात्मा विदग्ध इति कीर्त्यते

(14) vidagdhaḥ-- kalā-vilāsa-digdhātmā vidagdha iti kīrtyate

(१५) चतुरः-- चतुरो युगपद्-भूरि-समाधान-कृद् उच्यते

(15) caturaḥ-- caturo yugapad-bhūri-samādhāna-kṛd ucyate

(१६) दक्षः-- दुष्करे क्षिप्र-कारी यस् तं दक्षं परिचक्षते

(16) dakṣaḥ-- duṣkare kṣipra-kārī yas taṃ dakṣaṃ paricakṣate

यथा श्री-दशमे (१०.५९.१७)-- यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह । हरिस् तान्य् अच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैर् एकैक-शस्त्रिभिः

yathā śrī-daśame (10.59.17)-- yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha | haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaika-śastribhiḥ

(१७) कृतज्ञः-- कृतज्ञः स्याद् अभिज्ञो यः कृत-सेवादि-कर्मणाम्

(17) kṛtajñaḥ-- kṛtajñaḥ syād abhijño yaḥ kṛta-sevādi-karmaṇām

यथा महाभारते {*नोत् फ़ोउन्द् इन् च्रितिचल् एदितिओन्.}-- ऋणम् एतत् प्रवृद्धं मे हृदयान् नापसर्पति । यद् गोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूर-वासिनम्

yathā mahābhārate {*Not found in critical edition.}-- ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati | yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūra-vāsinam

(१८) सुदृढ-व्रतः-- प्रतिज्ञा-नियमौ यस्य सत्यौ स सुदृढ-व्रतः

(18) sudṛḍha-vrataḥ-- pratijñā-niyamau yasya satyau sa sudṛḍha-vrataḥ

न देव-गन्धर्व-गणा न राक्षसा न चासुरा नैव च यक्ष-पन्नगाः । मम प्रतिज्ञाम् अपहन्तुम् उद्यता मुने समर्थाः खलु सत्यम् अस्तु ते

na deva-gandharva-gaṇā na rākṣasā na cāsurā naiva ca yakṣa-pannagāḥ | mama pratijñām apahantum udyatā mune samarthāḥ khalu satyam astu te

स-हेलम् आखण्डल-पाण्डु-पुत्रौ विधाय कंसारिर् अपारिजातौ । निज-प्रतिज्ञां सफलां दधानः सत्यां च कृष्णां च सुखाम् अकार्षीत्

sa-helam ākhaṇḍala-pāṇḍu-putrau vidhāya kaṃsārir apārijātau | nija-pratijñāṃ saphalāṃ dadhānaḥ satyāṃ ca kṛṣṇāṃ ca sukhām akārṣīt

(१९) देश-काल-सुपात्रज्ञः-- देश-काल-सुपात्रज्ञस् तत्-तद्-योग्य-क्रिया-कृतिः

(19) deśa-kāla-supātrajñaḥ-- deśa-kāla-supātrajñas tat-tad-yogya-kriyā-kṛtiḥ

(२०) शास्त्र-चक्षुः-- शास्त्रानुसारि-कर्मा यः शास्त्र-चक्षुः स कथ्यते

(20) śāstra-cakṣuḥ-- śāstrānusāri-karmā yaḥ śāstra-cakṣuḥ sa kathyate

(२१) शुचिः-- पावनश् च विशुद्धेश् चेत्य् उच्यते द्विविधः शुचिः । पावनः पाप-नाशी स्याद् विशुद्धस् त्यक्त-दूसणः

(21) śuciḥ-- pāvanaś ca viśuddheś cety ucyate dvividhaḥ śuciḥ | pāvanaḥ pāpa-nāśī syād viśuddhas tyakta-dūsaṇaḥ

तं निर्व्याजं भज गुण-निधे पावनं पावनानां श्रद्धा-रज्यन्-मतिर् अतितराम् उत्तमः-श्लोक-मौलिम् । प्रोद्यन्न् अन्तः-करण-कुहरे हन्त यन्-नाम-भानोर् आभासो ऽपि क्षपयति महा-पातक-ध्वान्त-राशिम्

taṃ nirvyājaṃ bhaja guṇa-nidhe pāvanaṃ pāvanānāṃ śraddhā-rajyan-matir atitarām uttamaḥ-śloka-maulim | prodyann antaḥ-karaṇa-kuhare hanta yan-nāma-bhānor ābhāso 'pi kṣapayati mahā-pātaka-dhvānta-rāśim

(२२) वशी वशी जितेन्द्रियः प्रोक्तः

(22) vaśī vaśī jitendriyaḥ proktaḥ

(२३) स्थिरः आफलोदयकृत् स्थिरः

(23) sthiraḥ āphalodayakṛt sthiraḥ

(२४) दान्तः-- स दान्तो दुःसहम् अपि योग्यं क्लेशं सहेत यः

(24) dāntaḥ-- sa dānto duḥsaham api yogyaṃ kleśaṃ saheta yaḥ

(२५) क्षमाशीलः क्षमाशीलो ऽपराधानां सहनः परिकीर्त्यते

(25) kṣamāśīlaḥ kṣamāśīlo 'parādhānāṃ sahanaḥ parikīrtyate

प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभृते । अनहुङ्कुरुते घन-ध्वनिः न हि गोमायु-रुतानि केशरी

prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhṛte | anahuṅkurute ghana-dhvaniḥ na hi gomāyu-rutāni keśarī

(२६) गम्भीरः-- दुर्विबोधाशयो यस् तु स गम्भीरः इतीर्यते

(26) gambhīraḥ-- durvibodhāśayo yas tu sa gambhīraḥ itīryate

यथा-- वृन्दावने वरातिः स्तुतिभिर् नितराम् उपास्यमानो ऽपि । शक्तो न हरिर् विधिना रुष्टस् तुष्टो ऽथवा ज्ञातुम्

yathā-- vṛndāvane varātiḥ stutibhir nitarām upāsyamāno 'pi | śakto na harir vidhinā ruṣṭas tuṣṭo 'thavā jñātum

(२७) धृतिमान्-- पूर्ण-स्पृहश् च धृतिमान् शान्तश् च क्षोभ-कारणे

(27) dhṛtimān-- pūrṇa-spṛhaś ca dhṛtimān śāntaś ca kṣobha-kāraṇe

स्वीकुर्वन्न् अपि नितरां यशः-प्रियत्वं कंसारिर् मगध-पतेर् वध-प्रसिद्धाम् । भीमाय स्वयम् अतुलाम् अदत्त कीर्तिं किं लोकोत्तर-गुण-शालिनाम् अपेक्ष्यम्

svīkurvann api nitarāṃ yaśaḥ-priyatvaṃ kaṃsārir magadha-pater vadha-prasiddhām | bhīmāya svayam atulām adatta kīrtiṃ kiṃ lokottara-guṇa-śālinām apekṣyam

(२८) समः-- राग-द्वेष-विमुक्तो यः समः स कथितो बुधैः

(28) samaḥ-- rāga-dveṣa-vimukto yaḥ samaḥ sa kathito budhaiḥ

न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय । रिपोः सुतानाम् अपि तुल्य-दृष्टेर् धत्से दमं फलम् एवानुशंसन्

nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya | ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭer dhatse damaṃ phalam evānuśaṃsan

(२९) वदान्यः-- दान-वीरो भवेद् यस् तु स वदान्यो निगद्यते

(29) vadānyaḥ-- dāna-vīro bhaved yas tu sa vadānyo nigadyate

सर्वार्थिनां बाढम् अभीष्ट-पूर्त्या व्यर्थीकृताः कंस-निसूदनेन । ह्रियेव चिन्तामणि-कामधेनु- कल्प-द्रुमा द्वारवतीं भजन्ति

sarvārthināṃ bāḍham abhīṣṭa-pūrtyā vyarthīkṛtāḥ kaṃsa-nisūdanena | hriyeva cintāmaṇi-kāmadhenu- kalpa-drumā dvāravatīṃ bhajanti

येषां षोडश-पूरिता दश-शती स्वान्तः-पुराणां तथा चाष्टाश्लिष्ट-शतं विभाति परितस् तत्-सङ्ख्य-पत्नी-युजाम् । एकैकं प्रति तेषु तर्णक-भृतां भूषा-जुषाम् अन्वहं गृष्टीनां युगपच् च बद्धम् अददाद् यस् तस्य वा कः समः

yeṣāṃ ṣoḍaśa-pūritā daśa-śatī svāntaḥ-purāṇāṃ tathā cāṣṭāśliṣṭa-śataṃ vibhāti paritas tat-saṅkhya-patnī-yujām | ekaikaṃ prati teṣu tarṇaka-bhṛtāṃ bhūṣā-juṣām anvahaṃ gṛṣṭīnāṃ yugapac ca baddham adadād yas tasya vā kaḥ samaḥ

(३०) धार्मिकः-- कुर्वन् कारयते धर्मं यः स धार्मिक उच्यते

(30) dhārmikaḥ-- kurvan kārayate dharmaṃ yaḥ sa dhārmika ucyate

पादैश् चतुर्भिर् भवता वृषस्य गुप्तस्य गोपेन्द्र तथाभ्यवर्धि । स्वैरं चरन्न् एव यथा त्रिलोक्याम् अधर्म-स्पर्शाणि हठाज् जघास

pādaiś caturbhir bhavatā vṛṣasya guptasya gopendra tathābhyavardhi | svairaṃ carann eva yathā trilokyām adharma-sparśāṇi haṭhāj jaghāsa

(३१) शूरः-- उत्साही युधि शूरो ऽस्त्र-प्रयोगे च विचक्षणः

(31) śūraḥ-- utsāhī yudhi śūro 'stra-prayoge ca vicakṣaṇaḥ

पृथु-समर-सरो विगाह्य कुर्वन् द्विषद्-अरविन्द-वने विहार-चर्याम् । स्फुरसि तरल-बाहु-दण्ड-शुण्डस् त्वम् अघ-विदारण वारणेन्द्र-लीलः

pṛthu-samara-saro vigāhya kurvan dviṣad-aravinda-vane vihāra-caryām | sphurasi tarala-bāhu-daṇḍa-śuṇḍas tvam agha-vidāraṇa vāraṇendra-līlaḥ

(३२) करुणः-- पर-दुःखासहो यस् तु करुणः स निगद्यते

(32) karuṇaḥ-- para-duḥkhāsaho yas tu karuṇaḥ sa nigadyate

राज्ञाम् अगाध-गतिभिर् मगधेन्द्र-कारा- दुःखान्धकार-पटलैः स्वयम् अन्धितानाम् । अक्षीणि यः सुखमयानि घृणी व्यतानीद् वृन्दे तम् अद्य यदुनन्दन-पद्म-बन्धुम्

rājñām agādha-gatibhir magadhendra-kārā- duḥkhāndhakāra-paṭalaiḥ svayam andhitānām | akṣīṇi yaḥ sukhamayāni ghṛṇī vyatānīd vṛnde tam adya yadunandana-padma-bandhum

(३३) मान्यमानकृत्-- गुरु-ब्राह्मण-वृद्धादि-पूजको मान्यमान-कृत्

(33) mānyamānakṛt-- guru-brāhmaṇa-vṛddhādi-pūjako mānyamāna-kṛt

(३४) दक्षिणः-- सौशील्य-सौम्य-चरितो दक्षिणः कीर्त्यते बुधैः

(34) dakṣiṇaḥ-- sauśīlya-saumya-carito dakṣiṇaḥ kīrtyate budhaiḥ

(३५) विनयी-- औद्धत्य-परिहारी यः कथ्यते विनयीत्य् असौ

(35) vinayī-- auddhatya-parihārī yaḥ kathyate vinayīty asau

(३६) ह्रीमान्-- ज्ञाते ऽस्मर-रहस्ये ऽन्यैः क्रियमाणे स्तवे ऽथवा । शालीनत्वेन सङ्कोचं भजन् ह्रीमान् उदीर्यते

(36) hrīmān-- jñāte 'smara-rahasye 'nyaiḥ kriyamāṇe stave 'thavā | śālīnatvena saṅkocaṃ bhajan hrīmān udīryate

(३७) शरणागत-पालकः-- पालयन् शरणापन्नान् शरणागत-पालकः

(37) śaraṇāgata-pālakaḥ-- pālayan śaraṇāpannān śaraṇāgata-pālakaḥ

(३८) सुखी-- भोक्ता च दुःख-गन्धैर् अप्य् अस्पृष्टश् च सुखी भवेत्

(38) sukhī-- bhoktā ca duḥkha-gandhair apy aspṛṣṭaś ca sukhī bhavet

रत्नालङ्कार-भारस् तव धन-दमनो राज्य-वृत्त्याप्य् अलभ्यः स्वप्ने दम्भोलि-पाणेर् अपि दुरधिगमं द्वारि तौर्यत्रिकं च । पार्श्वे गौरी-गरिष्ठाः प्रचुर-शशि-कलाः कान्त-सर्वाङ्ग-भाजः सीमन्तिन्यश् च नित्यं यदुवर भुवने कस् त्वद्-अन्यो ऽस्ति भोगी

ratnālaṅkāra-bhāras tava dhana-damano rājya-vṛttyāpy alabhyaḥ svapne dambholi-pāṇer api duradhigamaṃ dvāri tauryatrikaṃ ca | pārśve gaurī-gariṣṭhāḥ pracura-śaśi-kalāḥ kānta-sarvāṅga-bhājaḥ sīmantinyaś ca nityaṃ yaduvara bhuvane kas tvad-anyo 'sti bhogī

(३९) भक्त-सुहृत्-- सुसेव्यो दास-बन्धुश् च द्विधा भक्त-सुहृन् मतः

(39) bhakta-suhṛt-- susevyo dāsa-bandhuś ca dvidhā bhakta-suhṛn mataḥ

तत्र आद्यो, यथा विष्णु-धर्मे-- तुलसी-दल-मात्रेण जलस्य चुलुकेन च । विक्रीणीते स्वम् आत्मानं भक्तेभ्यो भक्त-वत्सलः

tatra ādyo, yathā viṣṇu-dharme-- tulasī-dala-mātreṇa jalasya culukena ca | vikrīṇīte svam ātmānaṃ bhaktebhyo bhakta-vatsalaḥ

(४०) प्रेम-वश्यः-- प्रियत्व-मात्र-वश्यो यः प्रेम-वश्यो भवेद् असौ

(40) prema-vaśyaḥ-- priyatva-mātra-vaśyo yaḥ prema-vaśyo bhaved asau

यथा श्री-दशमे (१०.८०.१९)-- सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेर् अङ्ग-सङ्गाति-निर्वृतः । प्रीतो व्यमुञ्चद् अध्विन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः

yathā śrī-daśame (10.80.19)-- sakhyuḥ priyasya viprarṣer aṅga-saṅgāti-nirvṛtaḥ | prīto vyamuñcad adhvindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ

(४१) सर्व-शुभङ्करः-- सर्वेषां हित-कारी यः स स्यात् सर्व-शुभङ्करः

(41) sarva-śubhaṅkaraḥ-- sarveṣāṃ hita-kārī yaḥ sa syāt sarva-śubhaṅkaraḥ

(४२) प्रतापी-- प्रतापी पौरुषोद्भूत-शत्रु-तापि प्रसिद्धि-भाक्

(42) pratāpī-- pratāpī pauruṣodbhūta-śatru-tāpi prasiddhi-bhāk

(४३) कीर्तिमान्-- साद्गुण्यैर् निर्मलैः ख्यातः कीर्तिमान् इति कीर्त्यते

(43) kīrtimān-- sādguṇyair nirmalaiḥ khyātaḥ kīrtimān iti kīrtyate

त्वद्-यशः-कुमुद-बन्धु-कौमुदी शुभ्र-भावम् अभितो नयन्त्य् अपि । नन्दनन्दन कथं नु निर्ममे कृष्ण-भाव-कलिलं जगत्-त्रयम्

tvad-yaśaḥ-kumuda-bandhu-kaumudī śubhra-bhāvam abhito nayanty api | nandanandana kathaṃ nu nirmame kṛṣṇa-bhāva-kalilaṃ jagat-trayam

(४४) रक्त-लोकः-- पात्रं लोकानुरागाणां रक्त-लोकं विदुर् बुधाः

(44) rakta-lokaḥ-- pātraṃ lokānurāgāṇāṃ rakta-lokaṃ vidur budhāḥ

कुरून् मधून् वाथ सुहृद्-दिदृक्षया तत्राब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोर् इव नस् तवाच्युत

kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta

(४५) साधु-समाश्रयः-- सद्-एक-पक्षपाती यः स स्यात् साधु-समाश्रयः

(45) sādhu-samāśrayaḥ-- sad-eka-pakṣapātī yaḥ sa syāt sādhu-samāśrayaḥ

(४६) नारी-गण-मनो-हारी-- नारी-गण-मनो-हारी सुन्दरी-वृन्द-मोहनः

(46) nārī-gaṇa-mano-hārī-- nārī-gaṇa-mano-hārī sundarī-vṛnda-mohanaḥ

यथा श्री-दशमे (१०.९०.२६)-- श्रुत-मात्रो ऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः

yathā śrī-daśame (10.90.26)-- śruta-mātro 'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ | urugāyorugīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ

(४७) सर्वाराध्यः-- सर्वेषाम् अग्र-पूज्यो यः स सर्वाराध्य उच्यते

(47) sarvārādhyaḥ-- sarveṣām agra-pūjyo yaḥ sa sarvārādhya ucyate

(४८) समृद्धिमान्-- महा-सम्पत्ति-युक्तो यो भवेद् एष समृद्धिमान्

(48) samṛddhimān-- mahā-sampatti-yukto yo bhaved eṣa samṛddhimān

षट्-पञ्चाशद्-यदु-कुल-भुवां कोटयस् त्वां भजन्ते वर्षन्त्य् अष्टौ किम् अपि निधयश् चार्थ-जातं तवामी । शुद्धान्तश् च स्फुरति नवभिर् लक्षितः सौध-लक्ष्मैर् लक्ष्मीं पश्यन् मुर-दमन ते नात्र चित्रायते कः

ṣaṭ-pañcāśad-yadu-kula-bhuvāṃ koṭayas tvāṃ bhajante varṣanty aṣṭau kim api nidhayaś cārtha-jātaṃ tavāmī | śuddhāntaś ca sphurati navabhir lakṣitaḥ saudha-lakṣmair lakṣmīṃ paśyan mura-damana te nātra citrāyate kaḥ

(४९) वरीयान्-- सर्वेषाम् अति-मुख्यो यः स वरीयान् इतीर्यते

(49) varīyān-- sarveṣām ati-mukhyo yaḥ sa varīyān itīryate

(५०) ईश्वरः-- द्विधेश्वरः स्वतन्त्रश् च दुर्लङ्घ्याज्ञश् च कीर्त्यते

(50) īśvaraḥ-- dvidheśvaraḥ svatantraś ca durlaṅghyājñaś ca kīrtyate

कृष्णः प्रसादम् अकरोद् अपराध्यते ऽपि पादाङ्कम् एव किल कालिय-पन्नगाय । न ब्रह्मणे दृशम् अपि स्तुवते ऽप्य् अपूर्वं स्थाने स्वतन्त्र-चरितो निगमैर् नुतो ऽयम्

kṛṣṇaḥ prasādam akarod aparādhyate 'pi pādāṅkam eva kila kāliya-pannagāya | na brahmaṇe dṛśam api stuvate 'py apūrvaṃ sthāne svatantra-carito nigamair nuto 'yam

स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः स्वाराज्य-लक्ष्म्य्-आप्त-समस्त-कामः । बलिं हरद्भिश् चिर-लोक-पालैः किरीट-कोट्य्-एडित-पाद-पीठः

svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ | baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ

अथ (५१) सदा-स्वरूप-सम्प्राप्तः-- सदा-स्वरूप-सम्प्राप्तो माया-कार्य-वशीकृतः

atha (51) sadā-svarūpa-samprāptaḥ-- sadā-svarūpa-samprāpto māyā-kārya-vaśīkṛtaḥ

(५२) सर्वज्ञः-- पर-चित्त-स्थितं देश-कालाद्य्-अन्तरितं तथा । यो जानाति समस्तार्थः स सर्वज्ञो निगद्यते

(52) sarvajñaḥ-- para-citta-sthitaṃ deśa-kālādy-antaritaṃ tathā | yo jānāti samastārthaḥ sa sarvajño nigadyate

(५३) नित्य-नूतनः-- सदानुभूयमानो ऽपि करोत्य् अननुभूतवत् । विस्मयं माधुरीभिर् यः स प्रोक्तो नित्य-नूतनः

(53) nitya-nūtanaḥ-- sadānubhūyamāno 'pi karoty ananubhūtavat | vismayaṃ mādhurībhir yaḥ sa prokto nitya-nūtanaḥ

यद्यप्य् असौ पार्श्व-गतो रहो-गतस् तथापि तस्याङ्घ्रि-युगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्-पदाच् चलापि यच् छ्रीर् न जहाति कर्हिचित्

yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam | pade pade kā virameta tat-padāc calāpi yac chrīr na jahāti karhicit

(५४) सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गः-- सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गश् चिदानन्द-घनाकृतिः

(54) sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ-- sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaś cidānanda-ghanākṛtiḥ

क्लेशे क्रमात् पञ्च-विधे क्षयं गते यद्-ब्रह्म-सौख्यं स्वयम् अस्फुरत् परम् । तद् व्यर्थयन् कः पुरतो नराकृतिः श्यामो ऽयम् आमोद-भरः प्रकाशते

kleśe kramāt pañca-vidhe kṣayaṃ gate yad-brahma-saukhyaṃ svayam asphurat param | tad vyarthayan kaḥ purato narākṛtiḥ śyāmo 'yam āmoda-bharaḥ prakāśate

यस्य प्रभा प्रभवतो जगद्-अण्ड-कोटि- कोटिष्व् अशेष-वसुधादि विभूति-भिन्नम् । तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi- koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam | tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

अतः श्री-वैष्णवैः सर्व-श्रुति-स्मृति-निदर्शनैः । तद् ब्रह्म श्री-भगवतो विभूतिर् इति कीर्त्यते

ataḥ śrī-vaiṣṇavaiḥ sarva-śruti-smṛti-nidarśanaiḥ | tad brahma śrī-bhagavato vibhūtir iti kīrtyate

(५५) सर्व-सिद्धि-निषेवितः-- स्व-वशाखिल-सिद्धिः स्यात् सर्व-सिद्धि-निषेवितः

(55) sarva-siddhi-niṣevitaḥ-- sva-vaśākhila-siddhiḥ syāt sarva-siddhi-niṣevitaḥ

(५६) अथ अविचिन्त्य-महा-शक्तिः-- दिव्य-सर्गादि-कर्तृत्वं ब्रह्म-रुद्रादि-मोहनम् । भक्त-प्रारब्ध-विध्वंस इत्य् आद्य् अचिन्त्य-शक्तिता

(56) atha avicintya-mahā-śaktiḥ-- divya-sargādi-kartṛtvaṃ brahma-rudrādi-mohanam | bhakta-prārabdha-vidhvaṃsa ity ādy acintya-śaktitā

आसीच् छाया-द्वितीयः प्रथमम् अथ विभुर् वत्स-डिम्भादि-देहान् अंशेनांशेन चक्रे तद् अनु बहु-चतुर्-बाहुतां तेषु तेने । वृत्तस् तत्त्वादि-वीतैर् अथ कम् अलभवैः स्तूयमानो ऽखिलात्मा तावद् ब्रह्माण्ड-सेव्यः स्फुटम् अजनि ततो यः प्रपद्ये तम् ईशम्

āsīc chāyā-dvitīyaḥ prathamam atha vibhur vatsa-ḍimbhādi-dehān aṃśenāṃśena cakre tad anu bahu-catur-bāhutāṃ teṣu tene | vṛttas tattvādi-vītair atha kam alabhavaiḥ stūyamāno 'khilātmā tāvad brahmāṇḍa-sevyaḥ sphuṭam ajani tato yaḥ prapadye tam īśam

मोहितः शिशु-कृतौ पितामहो हन्त शम्भुर् अपि जृम्भितो रणे । येन कंस-रिपुणाद्य तत्-पुरः के महेन्द्र विबुधा भवद्-विधाः

mohitaḥ śiśu-kṛtau pitāmaho hanta śambhur api jṛmbhito raṇe | yena kaṃsa-ripuṇādya tat-puraḥ ke mahendra vibudhā bhavad-vidhāḥ

भक्त-प्रारब्ध-विध्वंसो, यथा श्री-दशमे (१०.४५.४५)-- गुरु-पुत्रम् इहानीतं निज-कर्म-निबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्-छासन-पुरस्कृतः

bhakta-prārabdha-vidhvaṃso, yathā śrī-daśame (10.45.45)-- guru-putram ihānītaṃ nija-karma-nibandhanam | ānayasva mahārāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ

(५७) कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः-- अगण्य-जगद्-अण्डाढ्यः कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः । इति श्री-विग्रहस्यास्य विभुत्वम् अनुकीर्तितम्

(57) koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ-- agaṇya-jagad-aṇḍāḍhyaḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ | iti śrī-vigrahasyāsya vibhutvam anukīrtitam

क्वाहं तमो-महद्-अहं-ख-चराग्नि-वार्-भू- संवेष्टिताण्ड-घट-सप्त-वितस्ति-कायः । क्वेदृग्-विधाविगणिताण्ड-पराणु-चर्या- वाताध्व-रोम-विवरस्य च ते महित्वम्

kvāhaṃ tamo-mahad-ahaṃ-kha-carāgni-vār-bhū- saṃveṣṭitāṇḍa-ghaṭa-sapta-vitasti-kāyaḥ | kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā- vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam

(५८) अवतारावली-बीजम् अवतारावली-बीजम् अवतारी निगद्यते

(58) avatārāvalī-bījam avatārāvalī-bījam avatārī nigadyate

(५९) हतारि-गति-दायकः-- मुक्ति-दाता हतारीणां हतारि-गति-दायकः

(59) hatāri-gati-dāyakaḥ-- mukti-dātā hatārīṇāṃ hatāri-gati-dāyakaḥ

पराभवं फेनिल-वक्त्रतां च बन्धं च भीतिं च मृतिं च कृत्वा । पवर्ग-दातापि शिखण्ड-मौले त्वं शात्रवाणाम् अपवर्गदो ऽसि

parābhavaṃ phenila-vaktratāṃ ca bandhaṃ ca bhītiṃ ca mṛtiṃ ca kṛtvā | pavarga-dātāpi śikhaṇḍa-maule tvaṃ śātravāṇām apavargado 'si

(६०) आत्माराम-गणाकर्षी-- आत्माराम-गणाकर्षीत्य् एतद् व्यक्तार्थम् एव हि

(60) ātmārāma-gaṇākarṣī-- ātmārāma-gaṇākarṣīty etad vyaktārtham eva hi

यथा-- पूर्ण-परमहंसं मां माधव लीला-महौषधिर् घ्राता । कृत्वा बत सारङ्गं व्यधित कथं सारसे तृषितम्

yathā-- pūrṇa-paramahaṃsaṃ māṃ mādhava līlā-mahauṣadhir ghrātā | kṛtvā bata sāraṅgaṃ vyadhita kathaṃ sārase tṛṣitam

यथा बृहद्-वामने-- सन्ति यद्यपि मे प्राज्या लीलास् तास् ता मनोहराः । न हि जाने स्मृते रासे मनो मे कीदृशं भवेत्

yathā bṛhad-vāmane-- santi yadyapi me prājyā līlās tās tā manoharāḥ | na hi jāne smṛte rāse mano me kīdṛśaṃ bhavet

अटति यद् भवान् अह्नि काननं त्रुटिर् युगायते त्वाम् अपश्यताम् । कुटिल-कुन्तलं श्री-मुखं च ते जड उदीक्षितां पक्ष्म-कृत् दृशाम्

aṭati yad bhavān ahni kānanaṃ truṭir yugāyate tvām apaśyatām | kuṭila-kuntalaṃ śrī-mukhaṃ ca te jaḍa udīkṣitāṃ pakṣma-kṛt dṛśām

सवनशस् तद्-उपधार्य सुरेशाः शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः । कवय आनत-कन्धर-चित्ताः कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः

savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ | kavaya ānata-kandhara-cittāḥ kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ

यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम्

yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam | vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam

का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन संमोहिताऽर्यपदवीं न चलेत् त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत्

kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena saṃmohitā'ryapadavīṃ na calet trilokyām | trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat

अपरिकलित-पूर्वः कश् चमत्कार-कारी स्फुरति मम गरीयान् एष माधुर्य-पूरः । अयम् अहम् अपि हन्त प्रेक्ष्य यं लुब्ध-चेताः सरभसम् उपभोक्तुं कामये राधिकेव

aparikalita-pūrvaḥ kaś camatkāra-kārī sphurati mama garīyān eṣa mādhurya-pūraḥ | ayam aham api hanta prekṣya yaṃ lubdha-cetāḥ sarabhasam upabhoktuṃ kāmaye rādhikeva

समस्त-विविधाश्चर्य-कल्याण-गुण-वारिधेः । गुणानाम् इह कृष्णस्य दिङ्-मात्रम् उपदर्शितम्

samasta-vividhāścarya-kalyāṇa-guṇa-vāridheḥ | guṇānām iha kṛṣṇasya diṅ-mātram upadarśitam

गुणात्मनस् ते ऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरे ऽस्य । कालेन यैर् वा विमिताः सुकल्पैर् भू-पांशवः खे मिहिका द्युभासः

guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ hitāvatīrṇasya ka īśire 'sya | kālena yair vā vimitāḥ sukalpair bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ

नित्य-गुणो वनमाली, यद् अपि शिखामणिर् अशेष-नेतॄणाम् । भक्तापेक्षिकम् अस्य, त्रिविधत्वं लिख्यते तद् अपि

nitya-guṇo vanamālī, yad api śikhāmaṇir aśeṣa-netṝṇām | bhaktāpekṣikam asya, trividhatvaṃ likhyate tad api

हरिः पूर्णतमः पूर्णतरः पूर्ण इति त्रिधा । श्रेष्ठ-मध्यादिभिः शब्दैर् नाट्ये यः परिपठ्यते

hariḥ pūrṇatamaḥ pūrṇataraḥ pūrṇa iti tridhā | śreṣṭha-madhyādibhiḥ śabdair nāṭye yaḥ paripaṭhyate

प्रकाशिताखिल-गुणः स्मृतः पूर्णतमो बुधैः । असर्व-व्यञ्जकः पूर्णतरः पूर्णो ऽल्प-दर्शकः

prakāśitākhila-guṇaḥ smṛtaḥ pūrṇatamo budhaiḥ | asarva-vyañjakaḥ pūrṇataraḥ pūrṇo 'lpa-darśakaḥ

कृष्णस्य पूर्णतमता व्यक्ताभूद् गोकुलान्तरे । पूर्णता पूर्णतरता द्वारका-मथुरादिषु

kṛṣṇasya pūrṇatamatā vyaktābhūd gokulāntare | pūrṇatā pūrṇataratā dvārakā-mathurādiṣu

स पुनश् चतुर्विधः स्याद् धीरोदात्तश् च धीर-ललितश् च । धीर-प्रशान्त-नामा तथैव धीरोद्धतः कथितः

sa punaś caturvidhaḥ syād dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca | dhīra-praśānta-nāmā tathaiva dhīroddhataḥ kathitaḥ

बहुविध-गुण-क्रियाणाम् आस्पद-भूतस्य पद्मनाभस्य । तत्-तल्-लीला-भेदाद् विरुध्यते न हि चतुर्-विधाः

bahuvidha-guṇa-kriyāṇām āspada-bhūtasya padmanābhasya | tat-tal-līlā-bhedād virudhyate na hi catur-vidhāḥ

तत्र धीरोदात्तः-- गम्भीरो विनयी क्षन्ता करुणः सुदृढ-व्रतः । अकत्थनो गूढ-गर्वो धीरोदात्तः सु-सत्त्व-भृत्

tatra dhīrodāttaḥ-- gambhīro vinayī kṣantā karuṇaḥ sudṛḍha-vrataḥ | akatthano gūḍha-garvo dhīrodāttaḥ su-sattva-bhṛt

वीरं-मन्य-मद-प्रहारि-हसितं धौरेयम् आर्तोद्धृतौ निर्व्यूढ-व्रतम् उन्नत-क्षिति-धरोद्धारेण धीराकृतिम् । मय्य् उच्चैः कृत-किल्बिषे ऽपि मधुरं स्तुत्या मुहुर् यन्त्रितं प्रेक्ष्य त्वां मम दुर्वितर्क्य-हृदयं धीर् गीश् च न स्पन्दते

vīraṃ-manya-mada-prahāri-hasitaṃ dhaureyam ārtoddhṛtau nirvyūḍha-vratam unnata-kṣiti-dharoddhāreṇa dhīrākṛtim | mayy uccaiḥ kṛta-kilbiṣe 'pi madhuraṃ stutyā muhur yantritaṃ prekṣya tvāṃ mama durvitarkya-hṛdayaṃ dhīr gīś ca na spandate

गम्भीरत्वादि-सामान्य-गुणा यद् इह कीर्तिताः । तद् एतेषु तद्-आधिक्य-प्रतिपादन-हेतवे

gambhīratvādi-sāmānya-guṇā yad iha kīrtitāḥ | tad eteṣu tad-ādhikya-pratipādana-hetave

इदं हि धीरोदात्तत्वं पूर्वैः प्रोक्तं रघूद्वहे । तत्-तद्-भक्तानुसारेण तथा कृष्णे विलोक्यते

idaṃ hi dhīrodāttatvaṃ pūrvaiḥ proktaṃ raghūdvahe | tat-tad-bhaktānusāreṇa tathā kṛṣṇe vilokyate

धीर-ललितः-- विदग्धो नव-तारुण्यः परिहास-विशारदः । निश्चिन्तो धीर-ललितः स्यात् प्रायः प्रेयसी-वशः

dhīra-lalitaḥ-- vidagdho nava-tāruṇyaḥ parihāsa-viśāradaḥ | niścinto dhīra-lalitaḥ syāt prāyaḥ preyasī-vaśaḥ

वाचा सूचित-शर्वरी-रति-कला-प्रागल्भ्यया राधिकां व्रीडा-कुञ्चित-लोचनां विरचयन्न् अग्रे सखीनाम् असौ । तद्-वक्षो-रुह-चित्र-केलि-मकरी-पाण्डित्य-पारं गतः कैशोरं सफली-करोति कलयन् कुञ्जे विहारं हरिः

vācā sūcita-śarvarī-rati-kalā-prāgalbhyayā rādhikāṃ vrīḍā-kuñcita-locanāṃ viracayann agre sakhīnām asau | tad-vakṣo-ruha-citra-keli-makarī-pāṇḍitya-pāraṃ gataḥ kaiśoraṃ saphalī-karoti kalayan kuñje vihāraṃ hariḥ

गोविन्दे प्रकटं धीर-ललितत्वं प्रदर्श्यते । उदाहरन्ति नाट्य-ज्ञाः प्रायो ऽत्र मकर-ध्वजम्

govinde prakaṭaṃ dhīra-lalitatvaṃ pradarśyate | udāharanti nāṭya-jñāḥ prāyo 'tra makara-dhvajam

धीर-शान्तः-- शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहनश् च विवेचकः । विनयादि-गुणोपेतो धीर-शान्त उदीर्यते

dhīra-śāntaḥ-- śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahanaś ca vivecakaḥ | vinayādi-guṇopeto dhīra-śānta udīryate

विनय-मधुर-मूर्तिर् मन्थर-स्निग्ध-तारो वचन-पटिम-भङ्गी-सूचिताशेष-नीतिः । अभिदधद् इह धर्मं धर्म-पुत्रोपकण्ठे द्विज-पतिर् इव साक्षात् प्रेक्ष्यते कंस-वैरी

vinaya-madhura-mūrtir manthara-snigdha-tāro vacana-paṭima-bhaṅgī-sūcitāśeṣa-nītiḥ | abhidadhad iha dharmaṃ dharma-putropakaṇṭhe dvija-patir iva sākṣāt prekṣyate kaṃsa-vairī

युधिष्ठिरादिको धीरैर् धीर-शान्तः प्रकीर्तितः

yudhiṣṭhirādiko dhīrair dhīra-śāntaḥ prakīrtitaḥ

धीरोद्धतः-- मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः । विकत्थनश् च विद्वद्भिर् धीरोद्धत उदाहृतः

dhīroddhataḥ-- mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ | vikatthanaś ca vidvadbhir dhīroddhata udāhṛtaḥ

आः पापिन् यवनेन्द्र दर्दुर पुनर् व्याघुट्य सद्यस् त्वया वासः कुत्रचिद् अन्ध-कूप-कुहर-क्रोडे ऽद्य निर्मीयताम् । हेलोत्तानित-दृष्टि-मात्र-भसित-ब्रह्माण्डाण्डः पुरो जागर्मि त्वद्-उपग्रहाय भुजगः कृष्णो ऽत्र कृष्णाभिधः

āḥ pāpin yavanendra dardura punar vyāghuṭya sadyas tvayā vāsaḥ kutracid andha-kūpa-kuhara-kroḍe 'dya nirmīyatām | helottānita-dṛṣṭi-mātra-bhasita-brahmāṇḍāṇḍaḥ puro jāgarmi tvad-upagrahāya bhujagaḥ kṛṣṇo 'tra kṛṣṇābhidhaḥ

धीरोद्धतस् तु विद्वद्भिर् भीमसेनादिर् उच्यते

dhīroddhatas tu vidvadbhir bhīmasenādir ucyate

मात्सर्याद्याः प्रतीयन्ते दोषत्वेन यद् अप्य् अमी । लीला-विशेष-शालित्वान् निर्दोषे ऽत्रे गुणाः स्मृताः

mātsaryādyāḥ pratīyante doṣatvena yad apy amī | līlā-viśeṣa-śālitvān nirdoṣe 'tre guṇāḥ smṛtāḥ

अम्भो-भार-भर-प्रणम्र-जलद-भ्रान्तिं वितन्वन्न् असौ घोराडम्बर-डम्बरः सुविकुटाम् उत्क्षिप्य हस्तार्गलाम् । दुर्वारः पर-वारणः स्वयम् अहं लब्धो ऽस्मि कृष्णः पुरो रे श्रीदाम-कुरङ्गसङ्गर-भुवो भङ्गं त्वम् अङ्गीकुरु

ambho-bhāra-bhara-praṇamra-jalada-bhrāntiṃ vitanvann asau ghorāḍambara-ḍambaraḥ suvikuṭām utkṣipya hastārgalām | durvāraḥ para-vāraṇaḥ svayam ahaṃ labdho 'smi kṛṣṇaḥ puro re śrīdāma-kuraṅgasaṅgara-bhuvo bhaṅgaṃ tvam aṅgīkuru

मिथो विरोधिनो ऽप्य् अत्र केचिन् निगदिता गुणाः । हरौ निरङ्कुशैश्वर्यात् को ऽपि न स्याद् असम्भवः

mitho virodhino 'py atra kecin nigaditā guṇāḥ | harau niraṅkuśaiśvaryāt ko 'pi na syād asambhavaḥ

तथा च कौर्मे-- अस्थूलश् चाणुश् चैव स्थूलो ऽणुश् चैव सर्वतः । अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्तान्त-लोचनः । ऐश्वर्य-योगाद् भगवान् विरुद्धार्थो ऽभिधीयते

tathā ca kaurme-- asthūlaś cāṇuś caiva sthūlo 'ṇuś caiva sarvataḥ | avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktānta-locanaḥ | aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho 'bhidhīyate

तथापि दोषाः परमे नैवाहार्याः कथञ्चन । गुणा विरुद्धा अप्य् एते समाहार्याः समन्ततः

tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryāḥ kathañcana | guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ

परमानन्द-सन्दोहा ज्ञान-मात्राश् च सर्वतः । सर्वे सर्व-गुणैः पूर्णाः सर्व-दोष-विवर्जिताः

paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ | sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇāḥ sarva-doṣa-vivarjitāḥ

वैष्णव-तन्त्रे ऽपि-- अष्टादश-महा-दोषै रहिता भगवत्-तनुः । सर्वैश्वर्यमयी सत्य-विज्ञानानन्द-रूपिणी

vaiṣṇava-tantre 'pi-- aṣṭādaśa-mahā-doṣai rahitā bhagavat-tanuḥ | sarvaiśvaryamayī satya-vijñānānanda-rūpiṇī

असत्यं क्रोध आकाङ्क्षा आशङ्का विश्व-विभ्रमः । विषमत्वं परापेक्षा दोषा अष्टादशोदिताः

asatyaṃ krodha ākāṅkṣā āśaṅkā viśva-vibhramaḥ | viṣamatvaṃ parāpekṣā doṣā aṣṭādaśoditāḥ

इत्थं सर्वावतारेभ्यस् ततो ऽप्य् अत्रावतारिणः । व्रजेन्द्र-नन्दने सुष्ठु माधुर्य-भर ईरितः

itthaṃ sarvāvatārebhyas tato 'py atrāvatāriṇaḥ | vrajendra-nandane suṣṭhu mādhurya-bhara īritaḥ

यस्यैक-निश्वसित-कालम् अथावलम्ब्य जीवन्ति लोम-बिलजा जगद्-अण्ड-नाथाः । विष्णुर् महान् स इह यस्य कला-विशेषो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya jīvanti loma-bilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ | viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

शोभा विलासो माधुर्यं माङ्गल्यं स्थैर्य-तेजसी । ललितौदार्यम् इत्य् एते सत्त्व-भेदास् तु पौरुषाः

śobhā vilāso mādhuryaṃ māṅgalyaṃ sthairya-tejasī | lalitaudāryam ity ete sattva-bhedās tu pauruṣāḥ

तत्र शोभा-- नीचे दयाधिके स्पर्धा शौर्योत्साहौ च दक्षता । सत्यं च व्यक्तिम् आयाति यत्र शोभेति तां विदुः

tatra śobhā-- nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā | satyaṃ ca vyaktim āyāti yatra śobheti tāṃ viduḥ

स्वर्ग-ध्वंसं विधित्सुर् व्रज-भुवि कदनं सुष्ठु वीक्ष्यातिवृष्ट्या नीचान् आलोच्य पश्चान् नमुचि-रिपु-मुखानूढ-कारुण्य-वीचिः । अप्रेक्ष्य स्वेन तुल्यं कम् अपि निज-रुषाम् अत्र पर्याप्ति-पात्रं बन्धून् आनन्दयिष्यन्न् उदहरतु हरिः सत्य-सन्धो महाद्रिम्

svarga-dhvaṃsaṃ vidhitsur vraja-bhuvi kadanaṃ suṣṭhu vīkṣyātivṛṣṭyā nīcān ālocya paścān namuci-ripu-mukhānūḍha-kāruṇya-vīciḥ | aprekṣya svena tulyaṃ kam api nija-ruṣām atra paryāpti-pātraṃ bandhūn ānandayiṣyann udaharatu hariḥ satya-sandho mahādrim

विलासः-- वृषभस्येव गम्भीरा गतिर् धीरं च वीक्षणम् । स-स्मितं च वचो यत्र स विलास इतीर्यते

vilāsaḥ-- vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca vīkṣaṇam | sa-smitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīryate

मल्ल-श्रेण्याम् अविनयवतीं मन्थरां न्यस्य दृष्टिं व्याधुन्वानो द्विप इव भुवं विक्रमाडम्बरेण । वाग्-आरम्भे स्मित-परिमलैः क्षालयन् मञ्च-कक्षां तुङ्गे रङ्ग-स्थल-परिसरे सारसाक्षः ससार

malla-śreṇyām avinayavatīṃ mantharāṃ nyasya dṛṣṭiṃ vyādhunvāno dvipa iva bhuvaṃ vikramāḍambareṇa | vāg-ārambhe smita-parimalaiḥ kṣālayan mañca-kakṣāṃ tuṅge raṅga-sthala-parisare sārasākṣaḥ sasāra

माधुर्यम्-- तन् माधुर्यं भवेद् यत्र चेष्टादेः स्पृहणीयता

mādhuryam-- tan mādhuryaṃ bhaved yatra ceṣṭādeḥ spṛhaṇīyatā

वराम् अध्यासीनस् तट-भुवम् अवष्टम्भ-रुचिभिः कदम्बैः प्रालम्बं प्रवलित-विलम्बं विरचयन् । प्रपन्नायाम् अग्रे मिहिर-दुहितुस् तीर्थ-पदवीं कुरङ्गी-नेत्रायां मधु-रिपुर् अपाङ्गं विकिरति

varām adhyāsīnas taṭa-bhuvam avaṣṭambha-rucibhiḥ kadambaiḥ prālambaṃ pravalita-vilambaṃ viracayan | prapannāyām agre mihira-duhitus tīrtha-padavīṃ kuraṅgī-netrāyāṃ madhu-ripur apāṅgaṃ vikirati

माङ्गल्यम्-- माङ्गल्यं जगताम् एव विश्वासास्पदता मता

māṅgalyam-- māṅgalyaṃ jagatām eva viśvāsāspadatā matā

अन्याय्यं न हराव् इति व्यपगत-द्वारार्गला दानवा रक्षी कृष्ण इति प्रमत्तम् अभितः क्रीडासु रक्ताः सुराः । साक्षी वेत्ति स भक्तिम् इत्य् अवनत-व्राताश् च चिन्तोज्झिताः के विश्वम्भर न त्वद्-अङ्घ्रि-युगले विश्रम्भितां भेजिरे

anyāyyaṃ na harāv iti vyapagata-dvārārgalā dānavā rakṣī kṛṣṇa iti pramattam abhitaḥ krīḍāsu raktāḥ surāḥ | sākṣī vetti sa bhaktim ity avanata-vrātāś ca cintojjhitāḥ ke viśvambhara na tvad-aṅghri-yugale viśrambhitāṃ bhejire

स्थैर्यम्-- व्यवसायाद् अचलनं स्थैर्यं विघ्नाकुलाद् अपि

sthairyam-- vyavasāyād acalanaṃ sthairyaṃ vighnākulād api

यथा-- प्रतिकुले ऽपि स-शूले, शिवे शिवायां निरंशुकायां च । व्यलुनाद् एव मुकुन्दो विन्ध्यावलि-नन्दनस्य भुजान्

yathā-- pratikule 'pi sa-śūle, śive śivāyāṃ niraṃśukāyāṃ ca | vyalunād eva mukundo vindhyāvali-nandanasya bhujān

तेजः-- सर्व-चित्तावगाहित्वं तेजः सद्भिर् उदीर्यते

tejaḥ-- sarva-cittāvagāhitvaṃ tejaḥ sadbhir udīryate

मल्लानाम् अशनिर् नॄणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिर्भुजां शास्ता स्व-पित्रोः शिशुः । मृत्युर् भोज-पतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गः गतः साग्रजः

mallānām aśanir nṝṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitirbhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ | mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaḥ gataḥ sāgrajaḥ

यथा-- तेजो बुधैर् अवज्ञादेर् असहिष्णुत्वम् उच्यते

yathā-- tejo budhair avajñāder asahiṣṇutvam ucyate

आक्रुष्टे प्रकटं दिदण्डयिषुणा चण्डेन रङ्ग-स्थले नन्दे चानकदुन्दुभौ च पुरतः कंसेन विश्व-द्रुहा । दृष्टिं तत्र सुरारि-मृत्यु-कुलटा-सम्पर्क-दूतीं क्षिपन् मञ्चस्योपरि सञ्चुकुर्दिषुर् असौ पश्याच्युतः प्राञ्चति

ākruṣṭe prakaṭaṃ didaṇḍayiṣuṇā caṇḍena raṅga-sthale nande cānakadundubhau ca purataḥ kaṃsena viśva-druhā | dṛṣṭiṃ tatra surāri-mṛtyu-kulaṭā-samparka-dūtīṃ kṣipan mañcasyopari sañcukurdiṣur asau paśyācyutaḥ prāñcati

ललितम्-- शृङ्गार-प्रचुरा चेष्टा यत्र तं ललितं विदुः

lalitam-- śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra taṃ lalitaṃ viduḥ

विधत्ते राधायाः कुच-मुकुलयोः केलि-मकरीं करेण व्यग्रात्मा सरभसम् असव्येन रसिकः । अरिष्टे साटोपं कटु रुवति सव्येन विहसन्न् उदञ्चद्-रोमाञ्चं रचयति च कृष्णः परिकरम्

vidhatte rādhāyāḥ kuca-mukulayoḥ keli-makarīṃ kareṇa vyagrātmā sarabhasam asavyena rasikaḥ | ariṣṭe sāṭopaṃ kaṭu ruvati savyena vihasann udañcad-romāñcaṃ racayati ca kṛṣṇaḥ parikaram

औदार्यम्-- आत्माद्य्-अर्पण-कारित्वम् औदार्यम् इति कीर्त्यते

audāryam-- ātmādy-arpaṇa-kāritvam audāryam iti kīrtyate

यथा-- वदान्यः को भवेद् अत्र वदान्यः पुरुषोत्तमात् । अकिञ्चनाय येनात्मा निर्गुणायापि दीयते

yathā-- vadānyaḥ ko bhaved atra vadānyaḥ puruṣottamāt | akiñcanāya yenātmā nirguṇāyāpi dīyate

सामान्या नायक-गुणाः स्थिरताद्या यद् अप्य् अमी । तथापि पूर्वतः किञ्चिद् विशेषात् पुनर् ईरिताः

sāmānyā nāyaka-guṇāḥ sthiratādyā yad apy amī | tathāpi pūrvataḥ kiñcid viśeṣāt punar īritāḥ

अथास्य सहायाः-- अस्य गर्गादयो धर्मे युयुधानादयो युधि । उद्धवाद्यास् तथा मन्त्रे सहायाः परिकीर्तिताः

athāsya sahāyāḥ-- asya gargādayo dharme yuyudhānādayo yudhi | uddhavādyās tathā mantre sahāyāḥ parikīrtitāḥ

अथ कृष्ण-भक्ताः-- तद्-भाव-भावित-स्वान्ताः कृष्ण-भक्ता इतीरिताः

atha kṛṣṇa-bhaktāḥ-- tad-bhāva-bhāvita-svāntāḥ kṛṣṇa-bhaktā itīritāḥ

यो सत्य-वाक्य इत्य् आद्या ह्रीमान् इत्य् अन्तिमा गुणाः । प्रोक्ताः कृष्णे ऽस्य भक्तेषु ते विज्ञेया मनीषिभिः

yo satya-vākya ity ādyā hrīmān ity antimā guṇāḥ | proktāḥ kṛṣṇe 'sya bhakteṣu te vijñeyā manīṣibhiḥ

ते साधकाश् च सिद्धाश् च द्वि-विधाः परिकीर्तिताः

te sādhakāś ca siddhāś ca dvi-vidhāḥ parikīrtitāḥ

तत्र साधकाः-- उत्पन्न-रतयः सम्यङ् नैर्विघ्न्यम् अनुपागताः । कृष्ण-साक्षात्-कृतौ योग्याः साधकाः परिकीर्तिताः

tatra sādhakāḥ-- utpanna-ratayaḥ samyaṅ nairvighnyam anupāgatāḥ | kṛṣṇa-sākṣāt-kṛtau yogyāḥ sādhakāḥ parikīrtitāḥ

यथैकादशे (११.२.४६)-- ईश्वरे तद्-अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेम-मैत्री-कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः

yathaikādaśe (11.2.46)-- īśvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca | prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ

सिक्ताप्य् अश्रु-जलोत्करेण भगवद्-वार्ता-नदी-जन्मना तिष्ठत्य् एव भवाग्नि-हेतिर् इति ते धीमन्न् अलं चिन्तया । हृद्-व्योमन्य् अमृत-स्पृहा-हर-कृपा-वृष्टेः स्फुटं लक्ष्यते नेदिष्टः पृथु-रोम-ताण्डव-भरात् कृष्णाम्बुधस्योद्गमः

siktāpy aśru-jalotkareṇa bhagavad-vārtā-nadī-janmanā tiṣṭhaty eva bhavāgni-hetir iti te dhīmann alaṃ cintayā | hṛd-vyomany amṛta-spṛhā-hara-kṛpā-vṛṣṭeḥ sphuṭaṃ lakṣyate nediṣṭaḥ pṛthu-roma-tāṇḍava-bharāt kṛṣṇāmbudhasyodgamaḥ

बिल्वमङ्गल-तुल्या ये साधकास् ते प्रकीर्तिताः

bilvamaṅgala-tulyā ye sādhakās te prakīrtitāḥ

अथ सिद्धाः-- अविज्ञाताखिल-क्लेशाः सदा कृष्णाश्रित-क्रियाः । सिद्धाः स्युः सन्तत-प्रेम-सौख्यास्वाद-परायणाः

atha siddhāḥ-- avijñātākhila-kleśāḥ sadā kṛṣṇāśrita-kriyāḥ | siddhāḥ syuḥ santata-prema-saukhyāsvāda-parāyaṇāḥ

सम्प्राप्त-सिद्धयः सिद्धा नित्य-सिद्धाश् च ते त्रिधा

samprāpta-siddhayaḥ siddhā nitya-siddhāś ca te tridhā

तत्र सम्प्राप्त-सिद्धयः-- साधनैः कृपया चास्य द्विधा सम्प्राप्त-सिद्धयः

tatra samprāpta-siddhayaḥ-- sādhanaiḥ kṛpayā cāsya dvidhā samprāpta-siddhayaḥ

यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभानुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय-शीलाः । भर्तुर् मिथः सु-यशसः कथनानुराग- वैक्लव्य-बाष्प-कलया पुलकी-कृताङ्गाः

yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ | bhartur mithaḥ su-yaśasaḥ kathanānurāga- vaiklavya-bāṣpa-kalayā pulakī-kṛtāṅgāḥ

ये भक्ति-प्रभविष्णुता-कवलित-क्लेशोर्मयः कुर्वते दृक्-पाते ऽपि घृणां कृत-प्रणतिषु प्रायेण मोक्षादिषु । तान् प्रेम-प्रसरोत्सव-स्तवकित-स्वान्तान् प्रमोदाश्रुभिर् निर्धौतास्य-तटान् मुहुः पुलकिनो धन्यान् नमस्कुर्महे

ye bhakti-prabhaviṣṇutā-kavalita-kleśormayaḥ kurvate dṛk-pāte 'pi ghṛṇāṃ kṛta-praṇatiṣu prāyeṇa mokṣādiṣu | tān prema-prasarotsava-stavakita-svāntān pramodāśrubhir nirdhautāsya-taṭān muhuḥ pulakino dhanyān namaskurmahe

मार्कण्डेयादयः प्रोक्ताः साधनैः प्राप्त-सिद्धयः

mārkaṇḍeyādayaḥ proktāḥ sādhanaiḥ prāpta-siddhayaḥ

अथापि ह्य् उत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर् दृढा न चास्माकं संस्कारादिमताम् अपि

athāpi hy uttamaḥśloke kṛṣṇe yogeśvareśvare | bhaktir dṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatām api

न काचिद् अभवद् गुरोर् भजन-यन्त्रणे ऽभिज्ञता न साधन-विधौ च ते श्रम-लवस्य गन्धो ऽप्य् अभूत् । गतो ऽसि चरितार्थतां परमहंस-मृग्य-श्रिया मुकुन्द-पद-पद्मयोः प्रणय-सीधुनो धारया

na kācid abhavad guror bhajana-yantraṇe 'bhijñatā na sādhana-vidhau ca te śrama-lavasya gandho 'py abhūt | gato 'si caritārthatāṃ paramahaṃsa-mṛgya-śriyā mukunda-pada-padmayoḥ praṇaya-sīdhuno dhārayā

कृपा-सिद्धा यज्ञ-पत्नी-वैरोचनि-शुकादयः

kṛpā-siddhā yajña-patnī-vairocani-śukādayaḥ

अथ नित्य-सिद्धाः-- आत्म-कोटि-गुणं कृष्णे प्रेमाणं परमं गताः । नित्यानन्द-गुणाः सर्वे नित्य-सिद्धा मुकुन्दवत्

atha nitya-siddhāḥ-- ātma-koṭi-guṇaṃ kṛṣṇe premāṇaṃ paramaṃ gatāḥ | nityānanda-guṇāḥ sarve nitya-siddhā mukundavat

एते हि यादवाः सर्वे मद्-गणा एव भामिनि । सर्वदा मत्-प्रिया देवि मत्-तुल्य-गुण-शालिनः

ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini | sarvadā mat-priyā devi mat-tulya-guṇa-śālinaḥ

तथा च श्री-दशमे (१०.१४.३२)-- अहो भाग्यम् अहो भाग्यं नन्द-गोप-व्रजौकसाम् । यन्-मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम्

tathā ca śrī-daśame (10.14.32)-- aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām | yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam

तत्रैव (१०.२६.१३)-- दुस्त्यजश् चानुरागो ऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् । नन्द ते तनये ऽस्मासु तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम्

tatraiva (10.26.13)-- dustyajaś cānurāgo 'smin sarveṣāṃ no vrajaukasām | nanda te tanaye 'smāsu tasyāpy autpattikaḥ katham

सनातनं मित्रम् इति तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम् । स्नेहो ऽस्मास्व् इति चैतेषां नित्य-प्रेष्ठत्वम् आगतम्

sanātanaṃ mitram iti tasyāpy autpattikaḥ katham | sneho 'smāsv iti caiteṣāṃ nitya-preṣṭhatvam āgatam

इत्य् अतः कथिता नित्य-प्रिया यादव-वल्लवाः । एषां लौकिकवच्-चेष्टा लीला मुर-रिपोर् इव

ity ataḥ kathitā nitya-priyā yādava-vallavāḥ | eṣāṃ laukikavac-ceṣṭā līlā mura-ripor iva

पुनस् तेनैव गच्छन्ति तत्-पदं शाश्वतं परम् । न कर्म-बन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते

punas tenaiva gacchanti tat-padaṃ śāśvataṃ param | na karma-bandhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate

ये प्रोक्ताः पञ्च-पञ्चाशत् क्रमात् कंसरिपोर् गुणाः । ते चान्ये चापि सिद्धेषु सिद्धिदत्वादयो मताः

ye proktāḥ pañca-pañcāśat kramāt kaṃsaripor guṇāḥ | te cānye cāpi siddheṣu siddhidatvādayo matāḥ

भक्तास् तु कीर्तिताः शान्तास् तथा दास-सुतादयः । सखायो गुरु-वर्गाश् च प्रेयस्यश् चेति पञ्चधा

bhaktās tu kīrtitāḥ śāntās tathā dāsa-sutādayaḥ | sakhāyo guru-vargāś ca preyasyaś ceti pañcadhā

स्मिताङ्ग-सौरभे वंश-शृङ्ग-नूपुर-कम्बवः । पदाङ्क-क्षेत्र-तुलसी-भक्त-तद्-वासरादयः

smitāṅga-saurabhe vaṃśa-śṛṅga-nūpura-kambavaḥ | padāṅka-kṣetra-tulasī-bhakta-tad-vāsarādayaḥ

तत्र गुणाः-- गुणास् तु त्रिविधाः प्रोक्ताः काय-वाङ्-मानसाश्रयाः

tatra guṇāḥ-- guṇās tu trividhāḥ proktāḥ kāya-vāṅ-mānasāśrayāḥ

तत्र कायिकाः-- वयः-सौन्दर्य-रूपाणि कायिकामृदुतादयः

tatra kāyikāḥ-- vayaḥ-saundarya-rūpāṇi kāyikāmṛdutādayaḥ

गुणाः स्वरूपम् एवास्य कायिकाद्या यदप्य् अमी । भेदं स्वीकृत्य वर्ण्यन्ते तथाप्य् उद्दीपना इति

guṇāḥ svarūpam evāsya kāyikādyā yadapy amī | bhedaṃ svīkṛtya varṇyante tathāpy uddīpanā iti

अतस् तस्य स्वरूपस्य स्याद् आलम्बनतैव हि । उद्दीपनत्वम् एव स्याद् भूषणादेस् तु केवलम्

atas tasya svarūpasya syād ālambanataiva hi | uddīpanatvam eva syād bhūṣaṇādes tu kevalam

एषाम् आलम्बनत्वं च तथोद्दीपनतापि च

eṣām ālambanatvaṃ ca tathoddīpanatāpi ca

तत्र वयः-- वयः कौमार-पौगण्ड-कैशोरम् इति तत् त्रिधा

tatra vayaḥ-- vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoram iti tat tridhā

कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि । आ-षोडशाच् च कैशोरं यौवनं स्यात् ततः परम्

kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi | ā-ṣoḍaśāc ca kaiśoraṃ yauvanaṃ syāt tataḥ param

श्रैष्ठ्यम् उज्ज्वल एवास्य कैशोरस्य तथाप्य् अदः । प्रायः सर्व-रसौचित्याद् अत्रोदाह्रियते क्रमात्

śraiṣṭhyam ujjvala evāsya kaiśorasya tathāpy adaḥ | prāyaḥ sarva-rasaucityād atrodāhriyate kramāt

आद्यं मध्यं तथा शेषं कैशोरं त्रिविधं भवेत्

ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaiśoraṃ trividhaṃ bhavet

तत्र आद्यम्-- वर्णस्योज्ज्वलता कापि नेत्रान्ते चारुण-च्छविः । रोमावलि-प्रकटता कैशोरे प्रथमे सति

tatra ādyam-- varṇasyojjvalatā kāpi netrānte cāruṇa-cchaviḥ | romāvali-prakaṭatā kaiśore prathame sati

हरति शितिमा को ऽप्य् अङ्गानां महेन्द्र-मणि-श्रियं प्रविशति दृशोर् अन्ते कान्तिर् मनाग् इव लोहिनी । सखि तनु- रुहां राजिः सूक्ष्मा दरास्य विरोहते स्फुरति सुषमा नव्येदानीं तनौ वन-मालिनः

harati śitimā ko 'py aṅgānāṃ mahendra-maṇi-śriyaṃ praviśati dṛśor ante kāntir manāg iva lohinī | sakhi tanu- ruhāṃ rājiḥ sūkṣmā darāsya virohate sphurati suṣamā navyedānīṃ tanau vana-mālinaḥ

वैजयन्ती-शिखण्डादि-नट-प्रवर-वेशता । वंशी-मधुरिमा वस्त्र-शोभा चात्र परिच्छदः

vaijayantī-śikhaṇḍādi-naṭa-pravara-veśatā | vaṃśī-madhurimā vastra-śobhā cātra paricchadaḥ

बर्हापीडं नट-वर-वपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद्-वासः कनक-कपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोर् अधर-सुधया पूरयन् गोप-वृन्दैर् वृन्दारण्यं स्व-पद-रमणं प्राविशद् गीत-कीर्तिः

barhāpīḍaṃ naṭa-vara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām | randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gīta-kīrtiḥ

खरतात्र नखाग्राणां धनुर् आन्दोलिता भ्रुवोः । रदानां रञ्जनं राग-चूर्णैर् इत्य् आदि चेष्टितम्

kharatātra nakhāgrāṇāṃ dhanur āndolitā bhruvoḥ | radānāṃ rañjanaṃ rāga-cūrṇair ity ādi ceṣṭitam

नवं धनुर् इवातनोर् नटद्-अघ-द्विषोर् भ्रू-युगं शरालिर् इव शाणिता नखर-राजिर् अग्रे खरा । विराजति शरीरिणी रुचिर-दन्त-लेखारुणा न का सखि समीक्षणाद् युवतिर् अस्य वित्रस्यति

navaṃ dhanur ivātanor naṭad-agha-dviṣor bhrū-yugaṃ śarālir iva śāṇitā nakhara-rājir agre kharā | virājati śarīriṇī rucira-danta-lekhāruṇā na kā sakhi samīkṣaṇād yuvatir asya vitrasyati

कर्तुं मुग्धाः स्वयम् अचटुना न क्षमन्ते ऽभियोगं न व्यादातुं क्वचिद् अपि जने वक्त्रम् अप्य् उत्सहन्ते । दृष्ट्वा तास् ते नव-मधुरिम-स्मेरतां माधवार्ताः स्व-प्राणेभ्यस् त्रयम् उदसृजन्न् अद्य तोयाञ्जलीनाम्

kartuṃ mugdhāḥ svayam acaṭunā na kṣamante 'bhiyogaṃ na vyādātuṃ kvacid api jane vaktram apy utsahante | dṛṣṭvā tās te nava-madhurima-smeratāṃ mādhavārtāḥ sva-prāṇebhyas trayam udasṛjann adya toyāñjalīnām

अथ मध्यमम्-- ऊरु-द्वयस्य बाह्वोश् च कापि श्रीर् उरसस् तथा । मूर्तेर् माधुरिमाद्यं च कैशोरे सति मध्यमे

atha madhyamam-- ūru-dvayasya bāhvoś ca kāpi śrīr urasas tathā | mūrter mādhurimādyaṃ ca kaiśore sati madhyame

स्पृहयति करि-शुण्डा-दण्डनायोरु-युग्मं गरुड-मणि-कवाटी-सख्यम् इच्छत्य् उरश् च । भुज-युगम् अपि धित्सत्य् अर्गलावर्ग-निन्दाम् अभिनव-तरुणिम्नः प्रक्रमे केशवस्य

spṛhayati kari-śuṇḍā-daṇḍanāyoru-yugmaṃ garuḍa-maṇi-kavāṭī-sakhyam icchaty uraś ca | bhuja-yugam api dhitsaty argalāvarga-nindām abhinava-taruṇimnaḥ prakrame keśavasya

मुखं स्मित-विलासाढ्यं विभ्रमोत्तरले दृशौ । त्रि-जगन्-मोहनं गीतम् इत्य् आदिर् इह माधुरी

mukhaṃ smita-vilāsāḍhyaṃ vibhramottarale dṛśau | tri-jagan-mohanaṃ gītam ity ādir iha mādhurī

अनङ्ग-नय-चातुरी-परिचयोत्तरङ्गे दृशौ मुखाम्बुजम् उदञ्चित-स्मित-विलास-रम्याधरम् । अचञ्चल-कुलाङ्गना-व्रत-विडम्बि-सङ्गीतकं हरेस् तरुणिमाङ्कुरे स्फुरति माधुरी काप्य् अभूत्

anaṅga-naya-cāturī-paricayottaraṅge dṛśau mukhāmbujam udañcita-smita-vilāsa-ramyādharam | acañcala-kulāṅganā-vrata-viḍambi-saṅgītakaṃ hares taruṇimāṅkure sphurati mādhurī kāpy abhūt

वैदग्धी-सार-विस्तारः कुञ्ज-केलि-महोत्सवः । आरम्भो रास-लीलादेर् इह चेष्टादि-सौष्ठवम्

vaidagdhī-sāra-vistāraḥ kuñja-keli-mahotsavaḥ | ārambho rāsa-līlāder iha ceṣṭādi-sauṣṭhavam

व्यक्तालक्त-पदैः क्वचित् परिलुठत्-पिञ्छावतंसैः क्वचित् तल्पैर् विच्युत-काञ्चिभिः क्वचिद् असौ व्याकीर्ण-कुञ्जोत्करा । प्रोद्यन्-मण्डल-बन्ध-ताण्डव-घटालक्ष्मोल्लसत्-सैकता गोविन्दस्य विलास-वृन्दम् अधिकं वृन्दाटवी शंसति

vyaktālakta-padaiḥ kvacit pariluṭhat-piñchāvataṃsaiḥ kvacit talpair vicyuta-kāñcibhiḥ kvacid asau vyākīrṇa-kuñjotkarā | prodyan-maṇḍala-bandha-tāṇḍava-ghaṭālakṣmollasat-saikatā govindasya vilāsa-vṛndam adhikaṃ vṛndāṭavī śaṃsati

विदूरान् माराग्निं हृदय-रवि-कान्ते प्रकटयन्न् उदस्यन् धर्मेन्दुं विदधद् अभितो राग-पटलम् । कथं हा नस् त्राणं सखि मुकुलयन् बोध-कुमुदं तरस्वी कृष्णाब्भ्रे मधुरिम-भरार्को ऽभ्युदयते

vidūrān mārāgniṃ hṛdaya-ravi-kānte prakaṭayann udasyan dharmenduṃ vidadhad abhito rāga-paṭalam | kathaṃ hā nas trāṇaṃ sakhi mukulayan bodha-kumudaṃ tarasvī kṛṣṇābbhre madhurima-bharārko 'bhyudayate

अथ शेषम्-- पूर्वतो ऽप्य् अधिकोत्कर्षं बाढम् अङ्गानि बिभ्रति । त्रि-वलि-व्यक्तिर् इत्य् आद्यं कैशोरे चरमे सति

atha śeṣam-- pūrvato 'py adhikotkarṣaṃ bāḍham aṅgāni bibhrati | tri-vali-vyaktir ity ādyaṃ kaiśore carame sati

मरकत-गिरेर् गण्ड-ग्राव-प्रभा-हर-रक्षसं शत-मख-मणि-स्तम्भारम्भ-प्रमाथि-भुज-द्वयम् । तनु-तरणिजा-वीचि-च्छाया-विडम्बि-बलि-त्रयं मदन-कदली-साधिष्ठोरुं स्मराम्य् असुरान्तकम्

marakata-girer gaṇḍa-grāva-prabhā-hara-rakṣasaṃ śata-makha-maṇi-stambhārambha-pramāthi-bhuja-dvayam | tanu-taraṇijā-vīci-cchāyā-viḍambi-bali-trayaṃ madana-kadalī-sādhiṣṭhoruṃ smarāmy asurāntakam

दशार्ध-शर-माधुरी-दमन-दक्षयाङ्ग-श्रिया विधूनित-वधू-धृतिं वरकला-विलासास्पदम् । दृग्-अञ्चल-चमत्कृति-क्षपित-खञ्जरीट-द्युतिं स्फुरत्-तरुणिमोद्गमं तरुणि पश्य पीताम्बरम्

daśārdha-śara-mādhurī-damana-dakṣayāṅga-śriyā vidhūnita-vadhū-dhṛtiṃ varakalā-vilāsāspadam | dṛg-añcala-camatkṛti-kṣapita-khañjarīṭa-dyutiṃ sphurat-taruṇimodgamaṃ taruṇi paśya pītāmbaram

इदम् एव हरेः प्राज्ञैर् नव-यौवनम् उच्यते

idam eva hareḥ prājñair nava-yauvanam ucyate

अत्र गोकुल-देवीनां भाव-सर्वस्व-शालिता । अभूत-पूर्व-कन्दर्प-तन्त्र-लीलोत्सवादयः

atra gokula-devīnāṃ bhāva-sarvasva-śālitā | abhūta-pūrva-kandarpa-tantra-līlotsavādayaḥ

कान्ताभिः कलहायते क्वचिद् अयं कन्दर्प-लेखान् क्वचित् कीरैर् अर्पयति क्वचिद् वितनुते क्रीडाभिसारोद्यमम् । सख्या भेदयति क्वचित् स्मर-कला-षाड्गुण्यवान् ईहते सन्धिं क्वाप्य् अनुशास्ति कुञ्ज-नृपतिः शृङ्गार-राज्योत्तमम्

kāntābhiḥ kalahāyate kvacid ayaṃ kandarpa-lekhān kvacit kīrair arpayati kvacid vitanute krīḍābhisārodyamam | sakhyā bhedayati kvacit smara-kalā-ṣāḍguṇyavān īhate sandhiṃ kvāpy anuśāsti kuñja-nṛpatiḥ śṛṅgāra-rājyottamam

कर्णाकर्णि सखी-जनेन विजने दूती-स्तुति-प्रक्रिया पत्युर् वञ्चन-चातुरी गुणनिका कुञ्ज-प्रयाणे निशि* । वाधिर्यं गुरु-वाचि वेणु-विरुताव् उत्कर्णतेति व्रतान् कैशोरेण तवाद्य कृष्ण गुरुणा गौरी-गणः पठ्यते

karṇākarṇi sakhī-janena vijane dūtī-stuti-prakriyā patyur vañcana-cāturī guṇanikā kuñja-prayāṇe niśi* | vādhiryaṃ guru-vāci veṇu-virutāv utkarṇateti vratān kaiśoreṇa tavādya kṛṣṇa guruṇā gaurī-gaṇaḥ paṭhyate

नेतुः स्वरूपम् एवोक्तं कैशोरम् इह यद्यपि । नानाकृति-प्रकटनात् तथाप्य् उद्दीपनं मतम्

netuḥ svarūpam evoktaṃ kaiśoram iha yadyapi | nānākṛti-prakaṭanāt tathāpy uddīpanaṃ matam

बाल्ये ऽपि नव-तारुण्य-प्राकट्यं क्वचित् । तन् नातिरस-वाहित्वान् न रसज्ञैर् उदाहृतम्

bālye 'pi nava-tāruṇya-prākaṭyaṃ kvacit | tan nātirasa-vāhitvān na rasajñair udāhṛtam

अथ सौन्दर्यम्-- भवेत् सौन्दर्यम् अङ्गानां सन्निवेशो यथोचितम्

atha saundaryam-- bhavet saundaryam aṅgānāṃ sanniveśo yathocitam

मुखं ते दीर्घाक्षं मरकत-तटी-पीवरम् उरो भुज-द्वन्द्वं स्तम्भ-द्युति-सुवलितं पार्श्व-युगलम् । परिक्षीणो मध्यः प्रथिम-लहरी-हारि जघनं न कस्याः कंसारे हरति हृदयं पङ्कज-दृशः

mukhaṃ te dīrghākṣaṃ marakata-taṭī-pīvaram uro bhuja-dvandvaṃ stambha-dyuti-suvalitaṃ pārśva-yugalam | parikṣīṇo madhyaḥ prathima-laharī-hāri jaghanaṃ na kasyāḥ kaṃsāre harati hṛdayaṃ paṅkaja-dṛśaḥ

अथ रूपम्-- विभूषणं विभूष्यं स्याद् येन तद् रूपम् उच्यते

atha rūpam-- vibhūṣaṇaṃ vibhūṣyaṃ syād yena tad rūpam ucyate

कृष्णस्य मण्डन-ततिर् मणि-कुण्डलाद्या नीताङ्ग-सङ्गतिम् अलङ्कृतये वराङ्गि । शक्ता बभूव न मनाग् अपि तद्-विधाने सा प्रत्युत स्वयम् अनल्पम् अलङ्कृतासीत्

kṛṣṇasya maṇḍana-tatir maṇi-kuṇḍalādyā nītāṅga-saṅgatim alaṅkṛtaye varāṅgi | śaktā babhūva na manāg api tad-vidhāne sā pratyuta svayam analpam alaṅkṛtāsīt

अथ मृदुता-- मृदुता कोमलस्यापि संस्पर्शासहतोच्यते

atha mṛdutā-- mṛdutā komalasyāpi saṃsparśāsahatocyate

यथा-- अहह नवाम्बुद-कान्तेर् अमुष्य सुकुमारता कुमारस्य । अपि नव-पल्लव-सङ्गाद् अङ्गान्य् अपरज्य शीर्यन्ति

yathā-- ahaha navāmbuda-kānter amuṣya sukumāratā kumārasya | api nava-pallava-saṅgād aṅgāny aparajya śīryanti

ये नायक-प्रकरणे वाचिका मानसास् तथा । गुणाः प्रोक्तान्त एवात्र ज्ञेया उद्दीपना बुधः

ye nāyaka-prakaraṇe vācikā mānasās tathā | guṇāḥ proktānta evātra jñeyā uddīpanā budhaḥ

चेष्टा-- चेष्टा रासादि-लीलाः स्युस् तथा दुष्ट-वधादयः

ceṣṭā-- ceṣṭā rāsādi-līlāḥ syus tathā duṣṭa-vadhādayaḥ

नृत्यद्-गोप-नितम्बिनी-कृत-परीरम्भस्य रम्भादिभिर् गीर्वाणीभिर् अनङ्ग-रङ्ग-विवशं सन्दृश्यमान-श्रियः । क्रीडा-ताण्डव-पण्डितस्य परितः श्री-पुण्डरीकाक्ष ते रासारम्भ-रसार्थिनो मधुरिमा चेतांसि नः कर्षति

nṛtyad-gopa-nitambinī-kṛta-parīrambhasya rambhādibhir gīrvāṇībhir anaṅga-raṅga-vivaśaṃ sandṛśyamāna-śriyaḥ | krīḍā-tāṇḍava-paṇḍitasya paritaḥ śrī-puṇḍarīkākṣa te rāsārambha-rasārthino madhurimā cetāṃsi naḥ karṣati

शम्भुर् वृषं नयति मन्दर-कन्दरान्तर् म्लानः सलीलम् अपि यत्र शिरो धुनाने । आः कौतुकं कलय केलि-लवाद् अरिष्टं तं दुष्ट-पुङ्गवम् असौ हरिर् उन्ममाथ

śambhur vṛṣaṃ nayati mandara-kandarāntar mlānaḥ salīlam api yatra śiro dhunāne | āḥ kautukaṃ kalaya keli-lavād ariṣṭaṃ taṃ duṣṭa-puṅgavam asau harir unmamātha

अथ प्रसाधनम्-- कथितं वसनाकल्प-मण्डनाद्यं प्रसाधनम्

atha prasādhanam-- kathitaṃ vasanākalpa-maṇḍanādyaṃ prasādhanam

तत्र वसनम्-- नवार्क-रश्मि-काश्मीर-हरितालादि-सन्निभम् । युगं चतुष्कं भूयिष्ठं वसनं त्रि-विधं हरेः

tatra vasanam-- navārka-raśmi-kāśmīra-haritālādi-sannibham | yugaṃ catuṣkaṃ bhūyiṣṭhaṃ vasanaṃ tri-vidhaṃ hareḥ

तत्र युगम्-- परिधानं स-संव्यानं युग-रूपम् उदीरितम्

tatra yugam-- paridhānaṃ sa-saṃvyānaṃ yuga-rūpam udīritam

कनक-निवह-शोभानन्दि पीतं नितम्बे तद्-उपरि नवरक्तं वस्त्रम् इत्थं दधानः । प्रियम् इव किल वर्णं राग-युक्तं प्रियायाः प्रणयतु मम नेत्राभीष्ट-पूर्तिं मुकुन्दः

kanaka-nivaha-śobhānandi pītaṃ nitambe tad-upari navaraktaṃ vastram itthaṃ dadhānaḥ | priyam iva kila varṇaṃ rāga-yuktaṃ priyāyāḥ praṇayatu mama netrābhīṣṭa-pūrtiṃ mukundaḥ

चतुष्कम्-- चतुष्कं कञ्चुकोष्णीष-तुन्द-बन्धान्तरीयकम्

catuṣkam-- catuṣkaṃ kañcukoṣṇīṣa-tunda-bandhāntarīyakam

स्मेरास्यः परिहित-पाटलाम्बर-श्रीश् छन्नाङ्गः पुरट-रुचोरु-कञ्चकेन । उष्णीषं दधद् अरुणं धटीं च चित्राः कंसारिर् वहति महोत्सवे मुदं नः

smerāsyaḥ parihita-pāṭalāmbara-śrīś channāṅgaḥ puraṭa-rucoru-kañcakena | uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ ca citrāḥ kaṃsārir vahati mahotsave mudaṃ naḥ

भूयिष्ठम्-- खण्डिताखण्डितं भूरि नट-वेश-क्रियोचितम् । अनेक-वर्णं वसनं भूयिष्ठं कथितं बुधैः

bhūyiṣṭham-- khaṇḍitākhaṇḍitaṃ bhūri naṭa-veśa-kriyocitam | aneka-varṇaṃ vasanaṃ bhūyiṣṭhaṃ kathitaṃ budhaiḥ

अखण्डित-विखण्डितैः सित-पिशङ्ग-नीलारुणैः पटैः कृत-यथोचित-प्रकट-सन्निवेशोज्ज्वलः । अयं करभ-राट्-प्रभः प्रचुर-रङ्ग-शृङ्गारितः करोति करभोरु मे घन-रुचिर् मुदं माधवः

akhaṇḍita-vikhaṇḍitaiḥ sita-piśaṅga-nīlāruṇaiḥ paṭaiḥ kṛta-yathocita-prakaṭa-sanniveśojjvalaḥ | ayaṃ karabha-rāṭ-prabhaḥ pracura-raṅga-śṛṅgāritaḥ karoti karabhoru me ghana-rucir mudaṃ mādhavaḥ

अथ आकल्पः-- केश-बन्धनम् आलेपो माला-चित्र-विशेषकः । ताम्बूल-केलि-पद्मादिर् आकल्पः परिकीर्तितः

atha ākalpaḥ-- keśa-bandhanam ālepo mālā-citra-viśeṣakaḥ | tāmbūla-keli-padmādir ākalpaḥ parikīrtitaḥ

स्याज् जूटः कवरी चूडा वेणी च कच-बन्धनम् । पाण्डुरः कर्बुरः पीत इत्य् आलेपस् त्रिधा मतः

syāj jūṭaḥ kavarī cūḍā veṇī ca kaca-bandhanam | pāṇḍuraḥ karburaḥ pīta ity ālepas tridhā mataḥ

माला त्रिधा वैजयन्ती रत्न-माला वन-स्रजः । अस्या वैकक्षकापीड-प्रालम्बाद्या भिदा मताः

mālā tridhā vaijayantī ratna-mālā vana-srajaḥ | asyā vaikakṣakāpīḍa-prālambādyā bhidā matāḥ

मकरी-पत्र-भङ्गाढ्यं चित्रं पीत-सितारुणम् । तथा विशेषको ऽपि स्याद् अन्यद् ऊह्यं स्वयं बुधैः

makarī-patra-bhaṅgāḍhyaṃ citraṃ pīta-sitāruṇam | tathā viśeṣako 'pi syād anyad ūhyaṃ svayaṃ budhaiḥ

ताम्बूल-स्फुरद्-आननेन्दुर् अमलं धंमिल्लम् उल्लासयन् भक्ति-च्छेद-लसत्-सुघृष्ट-घुसृणालेप-श्रिया पेशलः । तुङ्गोरः-स्थल-पिङ्गल-स्रग् अलिक-भ्राजिष्णु-पत्राङ्गुलिः श्यामाङ्ग-द्युतिर् अद्य मे सखि दृशोर् दुग्धे मुदं माधवः

tāmbūla-sphurad-ānanendur amalaṃ dhaṃmillam ullāsayan bhakti-ccheda-lasat-sughṛṣṭa-ghusṛṇālepa-śriyā peśalaḥ | tuṅgoraḥ-sthala-piṅgala-srag alika-bhrājiṣṇu-patrāṅguliḥ śyāmāṅga-dyutir adya me sakhi dṛśor dugdhe mudaṃ mādhavaḥ

अथ मण्डनम्-- किरीटं कुण्डले हारश् चतुष्की वलयोर्मयः । केयूर-नूपुराद्यं च रत्न-मण्डनम् उच्यते

atha maṇḍanam-- kirīṭaṃ kuṇḍale hāraś catuṣkī valayormayaḥ | keyūra-nūpurādyaṃ ca ratna-maṇḍanam ucyate

काञ्ची चित्रा मुकुटम् अतुलं कुण्डले हारि-हीरे हारस् तारो वलयम् अमलं चन्द्रा-चारुश् चतुष्की । रम्या चोर्मिर् मधुरिम-पूरे नूपुरे चेत्य् अघारेर् अङ्गैर् एवाभरण-पटली भूषिता दोग्धि भूषाम्

kāñcī citrā mukuṭam atulaṃ kuṇḍale hāri-hīre hāras tāro valayam amalaṃ candrā-cāruś catuṣkī | ramyā cormir madhurima-pūre nūpure cety aghārer aṅgair evābharaṇa-paṭalī bhūṣitā dogdhi bhūṣām

कुसुमादि-कृतं चेदं वन्य-मण्डनम् ईरितम् । धातु-क् प्तं तिलकं पत्र-भङ्ग-लतादिकम्

kusumādi-kṛtaṃ cedaṃ vanya-maṇḍanam īritam | dhātu-k ptaṃ tilakaṃ patra-bhaṅga-latādikam

अखण्ड-निर्वाण-रस-प्रवाहैर् विखण्डिताशेष-रसान्तराणि । अयन्त्रितोद्वान्त-सुधार्णवानि जयन्ति शीतानि तव स्मितानि

akhaṇḍa-nirvāṇa-rasa-pravāhair vikhaṇḍitāśeṣa-rasāntarāṇi | ayantritodvānta-sudhārṇavāni jayanti śītāni tava smitāni

परिमल-सरिद् एषा यद् वहन्ती समन्तात् पुलकयति वपुर् नः काप्य् अपूर्वा मुनीनाम् । मधु-रिपुर् उपरागे तद्-विनोदाय मन्ये कुरु-भुवम् अनवद्यामोद-सिन्धुर् विवेश

parimala-sarid eṣā yad vahantī samantāt pulakayati vapur naḥ kāpy apūrvā munīnām | madhu-ripur uparāge tad-vinodāya manye kuru-bhuvam anavadyāmoda-sindhur viveśa

ध्यानं बलात् परमहंस-कुलस्य भिन्दन् निन्दन् सुधा-मधुरिमाणम् अधीर-धर्मा । कन्दर्प-शासन-धुरां मुहुर् एष शंसन् वंशी-ध्वनिर् जयति कंस-निसूदनस्य

dhyānaṃ balāt paramahaṃsa-kulasya bhindan nindan sudhā-madhurimāṇam adhīra-dharmā | kandarpa-śāsana-dhurāṃ muhur eṣa śaṃsan vaṃśī-dhvanir jayati kaṃsa-nisūdanasya

एष त्रिधा भवेद् वेणु-मुरली-वंशिकेत्य् अपि

eṣa tridhā bhaved veṇu-muralī-vaṃśikety api

तत्र वेणुः-- पाविकाख्यो भवेद् वेणुर् द्वादशाङ्गुलेर् दैर्घ्य-भाक् । स्थौल्ये ऽङ्गुष्ठ-मितः षड्भिर् एष रन्ध्रैः समन्वितः

tatra veṇuḥ-- pāvikākhyo bhaved veṇur dvādaśāṅguler dairghya-bhāk | sthaulye 'ṅguṣṭha-mitaḥ ṣaḍbhir eṣa randhraiḥ samanvitaḥ

मुरली-- हस्त-द्वय-मितायामा मुख-रन्ध्र-समन्विता । चतुः-स्वर-च्छिद्र-युक्ता मुरली चारु-नादिनी

muralī-- hasta-dvaya-mitāyāmā mukha-randhra-samanvitā | catuḥ-svara-cchidra-yuktā muralī cāru-nādinī

शिरो वेदाङ्गुलं पुच्छं त्र्य्-अङ्गुलं सा तु वंशिका । नव-रन्ध्रा स्मृता सप्त-दशाङ्गुल-मिता बुधैः

śiro vedāṅgulaṃ pucchaṃ try-aṅgulaṃ sā tu vaṃśikā | nava-randhrā smṛtā sapta-daśāṅgula-mitā budhaiḥ

भवेत् सूर्यान्तरा सा चेत् तत आकर्षिणी मता । आनन्दिनी तदा वंशी भवेद् इन्द्रान्तरा यदि

bhavet sūryāntarā sā cet tata ākarṣiṇī matā | ānandinī tadā vaṃśī bhaved indrāntarā yadi

गोपानां वल्लभा सेयं वंशुलीति च विश्रुता । क्रमान् मणिमयी हैमी वैणवीति त्रिधा च सा

gopānāṃ vallabhā seyaṃ vaṃśulīti ca viśrutā | kramān maṇimayī haimī vaiṇavīti tridhā ca sā

अथ शृङ्गम्-- शृङ्गं तु गवलं हेम-निबद्धाग्रिम-पश्चिमम् । रत्न-जाल-स्फुरन्-मध्यं मन्द्र-घोषाभिधं स्मृतम्

atha śṛṅgam-- śṛṅgaṃ tu gavalaṃ hema-nibaddhāgrima-paścimam | ratna-jāla-sphuran-madhyaṃ mandra-ghoṣābhidhaṃ smṛtam

तारावली वेणु-भुजङ्गमेन तारावलीला-गरलेन दष्टा । विषाणिका-नाद-पयो निपीय विषाणि कामं द्वि-गुणी-चकार

tārāvalī veṇu-bhujaṅgamena tārāvalīlā-garalena daṣṭā | viṣāṇikā-nāda-payo nipīya viṣāṇi kāmaṃ dvi-guṇī-cakāra

अघ-मर्दनस्य सखि नूपुर-ध्वनिं निशमय्य सम्भृत-गभीर-सम्भ्रमा । अहम् ईक्षणोत्तरलितापि नाभवं बहिर् अद्य हन्त गुरवः पुरः स्थिताः

agha-mardanasya sakhi nūpura-dhvaniṃ niśamayya sambhṛta-gabhīra-sambhramā | aham īkṣaṇottaralitāpi nābhavaṃ bahir adya hanta guravaḥ puraḥ sthitāḥ

अथ कम्बुः-- कम्बुस् तु दक्षिणावर्तः पाञ्चजन्यतयोच्यते

atha kambuḥ-- kambus tu dakṣiṇāvartaḥ pāñcajanyatayocyate

अमर-रिपु-वधूटी-भ्रूण-हत्या-विलासी त्रिदिव-पुर-पुरन्ध्री-वृन्द-नान्दीकरो ऽयम् । भ्रमति भुवन-मध्ये माधवाध्मात-धाम्नः कृत-पुलक-कदम्बः कम्बु-राजस्य नादः

amara-ripu-vadhūṭī-bhrūṇa-hatyā-vilāsī tridiva-pura-purandhrī-vṛnda-nāndīkaro 'yam | bhramati bhuvana-madhye mādhavādhmāta-dhāmnaḥ kṛta-pulaka-kadambaḥ kambu-rājasya nādaḥ

तद्-दर्शनाह्लाद-विवृद्ध-सम्भ्रमः प्रेम्णोर्ध्व-रोमाश्रु-कलाकुलेक्षणः । रथाद् अवस्कन्द्य स तेष्व् अचेष्टत प्रभोर् अमून्य् अङ्घ्रि-रजांस्य् अहो इति

tad-darśanāhlāda-vivṛddha-sambhramaḥ premṇordhva-romāśru-kalākulekṣaṇaḥ | rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata prabhor amūny aṅghri-rajāṃsy aho iti

कलयत हरिर् अध्वना सखायः स्फुटम् अमुना यमुना-तटीम् अयासीत् । हरति पद-ततिर् यद्-अक्षिणी मे ध्वज-कुलिशाकुश-पङ्कजाङ्कितेयम्

kalayata harir adhvanā sakhāyaḥ sphuṭam amunā yamunā-taṭīm ayāsīt | harati pada-tatir yad-akṣiṇī me dhvaja-kuliśākuśa-paṅkajāṅkiteyam

हरि-केलि-भुवां विलोकनं बत दूरे ऽस्तु सुदुर्लभ-श्रियाम् । मथुरेत्य् अपि कर्ण-पद्धतिं प्रविशन् नाम मनो धिनोति नः

hari-keli-bhuvāṃ vilokanaṃ bata dūre 'stu sudurlabha-śriyām | mathurety api karṇa-paddhatiṃ praviśan nāma mano dhinoti naḥ

अयि पङ्कज-नेत्र-मौलि-माले तुलसी-मञ्जरि किञ्चिद् अर्थयामि । अवबोधय पार्थ-सारथेस् त्वं चरणाब्ज-शरणाभिलाषिणं माम्

ayi paṅkaja-netra-mauli-māle tulasī-mañjari kiñcid arthayāmi | avabodhaya pārtha-sārathes tvaṃ caraṇābja-śaraṇābhilāṣiṇaṃ mām

विज्ञाय ताव् उत्तम-गाय-किङ्कराव् अभ्युत्थितः साध्वस-विस्मृत-क्रमः । ननाम नामानि गृणन् मधु-द्विषः पार्षत्-प्रधानाव् इति संहताञ्जलिः

vijñāya tāv uttama-gāya-kiṅkarāv abhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥ | nanāma nāmāni gṛṇan madhu-dviṣaḥ pārṣat-pradhānāv iti saṃhatāñjaliḥ

सुबल भुज-भुजङ्गं न्यस्य तुङ्गे तवांसे स्मित-विलसद्-अपाङ्गः प्राङ्गणे भ्राजमानः । नयन-युगम् असिञ्चद् यः सुधा-वीचिभिर् नः कथय स दयितस् ते क्वायम् आस्ते वयस्यः

subala bhuja-bhujaṅgaṃ nyasya tuṅge tavāṃse smita-vilasad-apāṅgaḥ prāṅgaṇe bhrājamānaḥ | nayana-yugam asiñcad yaḥ sudhā-vīcibhir naḥ kathaya sa dayitas te kvāyam āste vayasyaḥ

अथ तद्-वासरो, यथा-- अद्भुता बहवः सन्तु भगवत्-पर्व-वासराः । आमोदयति मां धन्या कृष्ण-भाद्रपदाष्टमी

atha tad-vāsaro, yathā-- adbhutā bahavaḥ santu bhagavat-parva-vāsarāḥ | āmodayati māṃ dhanyā kṛṣṇa-bhādrapadāṣṭamī