Vīra-rasa

सैवोत्साह-रतिः स्थायी विभावाद्यैर् निजोचितः । आनीयमाना स्वाद्यत्वं वीर-भक्ति-रसो भवेत्

saivotsāha-ratiḥ sthāyī vibhāvādyair nijocitaḥ | ānīyamānā svādyatvaṃ vīra-bhakti-raso bhavet

युद्ध-दान-दया-धर्मैश् चतुर्धा-वीर उच्यते । आलम्बन इह प्रोक्त एष एव चतुर्विधः

yuddha-dāna-dayā-dharmaiś caturdhā-vīra ucyate | ālambana iha prokta eṣa eva caturvidhaḥ

उत्साहस् त्व् एष भक्तानां सर्वेषाम् एव सम्भवेत्

utsāhas tv eṣa bhaktānāṃ sarveṣām eva sambhavet

तत्र युद्ध-वीरः-- परितोषाय कृष्णस्य दधद् उत्साहम् आहवे । सखा बन्धु-विशेषो वा युद्ध-वीर इहोच्यते

tatra yuddha-vīraḥ-- paritoṣāya kṛṣṇasya dadhad utsāham āhave | sakhā bandhu-viśeṣo vā yuddha-vīra ihocyate

प्रतियोद्धा मुकुन्दो वा तस्मिन् वा प्रेक्षके स्थिते । तदीयेच्छावेशेनात्र भवेद् अन्यः सुहृद्-वरः

pratiyoddhā mukundo vā tasmin vā prekṣake sthite | tadīyecchāveśenātra bhaved anyaḥ suhṛd-varaḥ

अपराजित-मानिनं हठाच् चटुलं त्वाम् अभिभूय माधव । धिनुयाम् अधुना सुहृद्-गणं यदि न त्वं समरात् पराञ्चसि

aparājita-māninaṃ haṭhāc caṭulaṃ tvām abhibhūya mādhava | dhinuyām adhunā suhṛd-gaṇaṃ yadi na tvaṃ samarāt parāñcasi

संरम्भ-प्रकटीकृत-प्रतिभटारम्भ-श्रियोः साद्भुतं कालिन्दी-पुलिने वयस्य-निकरैर् आलोक्यमानस् तदा । अव्युत्थापित-सख्ययोर् अपि वराहङ्कार-विस्फूर्जितः श्रीदाम्नश् च बकी-द्विषश् च समराटोपः पटीयान् अभूत्

saṃrambha-prakaṭīkṛta-pratibhaṭārambha-śriyoḥ sādbhutaṃ kālindī-puline vayasya-nikarair ālokyamānas tadā | avyutthāpita-sakhyayor api varāhaṅkāra-visphūrjitaḥ śrīdāmnaś ca bakī-dviṣaś ca samarāṭopaḥ paṭīyān abhūt

सखि-प्रकर-मार्गणान् अगणितान् क्षिपन् सर्वतस् तथाद्य लगुडं क्रमाद् भ्रमयति स्म दामा कृती । अमंस्त रचित-स्तुतिर् व्रजपतेस् तनुजो ऽप्य् अमुं समृद्ध-पुलको यथा लगुड-पञ्जरान्तः-स्थितम्

sakhi-prakara-mārgaṇān agaṇitān kṣipan sarvatas tathādya laguḍaṃ kramād bhramayati sma dāmā kṛtī | amaṃsta racita-stutir vrajapates tanujo 'py amuṃ samṛddha-pulako yathā laguḍa-pañjarāntaḥ-sthitam

प्रायः प्रकृत-शूराणां स्व-पक्षैर् अपि कर्हिचित् । युद्ध-केलि-समुत्साहो जायते परमाद्भुतः

prāyaḥ prakṛta-śūrāṇāṃ sva-pakṣair api karhicit | yuddha-keli-samutsāho jāyate paramādbhutaḥ

तथा च हरि-वंशे-- तथा गाण्डीव-धन्वानं विक्रीडन् मधुसूदनः । जिगाय भरत-श्रेष्ठं कुन्त्याः प्रमुखतो विभुः इति ।

tathā ca hari-vaṃśe-- tathā gāṇḍīva-dhanvānaṃ vikrīḍan madhusūdanaḥ | jigāya bharata-śreṣṭhaṃ kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ iti |

कत्थितास्फोट-विस्पर्धा-विक्रमास्त्र-ग्रहादयः । प्रतियोध-स्थिताः सन्तो भवन्त्य् उद्दीपना इह

katthitāsphoṭa-vispardhā-vikramāstra-grahādayaḥ | pratiyodha-sthitāḥ santo bhavanty uddīpanā iha

पिण्डीशूरस् त्वम् इह सुबलं कैतवेनाबलाङ्गं जित्वा दामोदर युधि वृथा मा कृथाः कत्थितानि । माद्यन्न् एष त्वद्-अलघु-भुजासर्प-दर्पापहारी मन्द्रध्वानो नटति निकटे स्तोककृष्णः कलापी

piṇḍīśūras tvam iha subalaṃ kaitavenābalāṅgaṃ jitvā dāmodara yudhi vṛthā mā kṛthāḥ katthitāni | mādyann eṣa tvad-alaghu-bhujāsarpa-darpāpahārī mandradhvāno naṭati nikaṭe stokakṛṣṇaḥ kalāpī

असहाये ऽपि युद्धेच्छा समराद् अपलायनम् । भीताभय-प्रदानाद्या विज्ञेयाश् चापरे बुधैः

asahāye 'pi yuddhecchā samarād apalāyanam | bhītābhaya-pradānādyā vijñeyāś cāpare budhaiḥ

प्रोत्साहयस्यतितरां किम् इवाग्रहेण मां केशिसूदन विदन्न् अपि भद्रसेनम् । योद्धुं बलेन समम् अत्र सुदुर्बलेन दिव्यार्गला प्रतिभटस् त्रपते भुजो मे

protsāhayasyatitarāṃ kim ivāgraheṇa māṃ keśisūdana vidann api bhadrasenam | yoddhuṃ balena samam atra sudurbalena divyārgalā pratibhaṭas trapate bhujo me

धृताटोपे गोपेश्वर-जलधि-चन्द्रे परिकरं निबध्नत्य् उल्लासाद् भुज-समर-चर्या-समुचितम् । स-रोमाञ्चं क्ष्वेडा-निविड-मुख-बिम्बस्य नटतः सुदाम्नः सोत्कण्ठं जयति मुहुर् आहोपुरुषिका

dhṛtāṭope gopeśvara-jaladhi-candre parikaraṃ nibadhnaty ullāsād bhuja-samara-caryā-samucitam | sa-romāñcaṃ kṣveḍā-niviḍa-mukha-bimbasya naṭataḥ sudāmnaḥ sotkaṇṭhaṃ jayati muhur āhopuruṣikā

चतुष्टये ऽपि वीराणां निखिला एव सात्त्विकाः । गर्वावेग-धृति-व्रीडा-मति-हर्षावहित्थिकाः । अमर्षोत्सुकतासूया-स्मृत्य्-आद्या व्यभिचारिणः

catuṣṭaye 'pi vīrāṇāṃ nikhilā eva sāttvikāḥ | garvāvega-dhṛti-vrīḍā-mati-harṣāvahitthikāḥ | amarṣotsukatāsūyā-smṛty-ādyā vyabhicāriṇaḥ

युद्धोत्साह-रतिस् तस्मिन् स्थायि-भावतयोदिता । या स्वशक्ति-सहायाद्यैर् आहार्या सहजापि वा । जिगीषा स्थेयसी युद्धे सा युद्धोत्साह ईर्यते

yuddhotsāha-ratis tasmin sthāyi-bhāvatayoditā | yā svaśakti-sahāyādyair āhāryā sahajāpi vā | jigīṣā stheyasī yuddhe sā yuddhotsāha īryate

स्व-तात-शिष्ट्या स्फुटम् अप्य् अनिच्छन्न् आहूयमानः पुरुषोत्तमेन । स स्तोक-कृष्णो धृत-युद्ध-तृष्णः प्रोद्यम्य दण्डं भ्रमयाञ्चकार

sva-tāta-śiṣṭyā sphuṭam apy anicchann āhūyamānaḥ puruṣottamena | sa stoka-kṛṣṇo dhṛta-yuddha-tṛṣṇaḥ prodyamya daṇḍaṃ bhramayāñcakāra

शुण्डाकारं प्रेक्ष्य मे बाहु-दण्डं मा त्वं भैषीः क्षुद्र रे भद्रसेन । हेलारम्भेणाद्य निर्जित्य रामं श्रीदामाहं कृष्णम् एवाह्वयेय

śuṇḍākāraṃ prekṣya me bāhu-daṇḍaṃ mā tvaṃ bhaiṣīḥ kṣudra re bhadrasena | helārambheṇādya nirjitya rāmaṃ śrīdāmāhaṃ kṛṣṇam evāhvayeya

बलस्य बलिनो बलात् सुहृद्-अनीकम् आलोडयन् पयोधिम् इव मन्दरः कृत-मुकुन्द-पक्ष-ग्रहः । जनं विकट-गर्जितैर् वधिरयन् स धीर-स्वरो हरेः प्रमदम् एककः समिति भद्रसेनो व्यधात्

balasya balino balāt suhṛd-anīkam āloḍayan payodhim iva mandaraḥ kṛta-mukunda-pakṣa-grahaḥ | janaṃ vikaṭa-garjitair vadhirayan sa dhīra-svaro hareḥ pramadam ekakaḥ samiti bhadraseno vyadhāt

मयि वल्गति भीम-विक्रमे भज भङ्गं न हि सङ्गरादितः । इति मित्र-गिरा वरूथपः स-विरूपं विब्रुवन् हरिं ययौ

mayi valgati bhīma-vikrame bhaja bhaṅgaṃ na hi saṅgarāditaḥ | iti mitra-girā varūthapaḥ sa-virūpaṃ vibruvan hariṃ yayau

सङ्ग्राम-कामुक-भुजः स्वयम् एव कामं दामोदरस्य विजयाय कृती सुदामा । साहाय्यम् अत्र सुबलः कुरुते बली चेज् जातो मणिः सुजटितो वर-हाटकेन

saṅgrāma-kāmuka-bhujaḥ svayam eva kāmaṃ dāmodarasya vijayāya kṛtī sudāmā | sāhāyyam atra subalaḥ kurute balī cej jāto maṇiḥ sujaṭito vara-hāṭakena

सुहृद् एव प्रतिभटो वीरे कृष्णस्य न त्वरिः । स भक्त-क्षोभ-कारित्वाद् रौद्रे त्व् आलम्बनो रसे । रागाभावो दृग्-आदीनां रौद्राद् अस्य विभेदकः

suhṛd eva pratibhaṭo vīre kṛṣṇasya na tvariḥ | sa bhakta-kṣobha-kāritvād raudre tv ālambano rase | rāgābhāvo dṛg-ādīnāṃ raudrād asya vibhedakaḥ

अथ दान-वीरः-- द्वि-विधो दान-वीरः स्याद् एकस् तत्र बहु-प्रदः । उपस्थित-दुरापार्थ-त्यागी चापर उच्यते

atha dāna-vīraḥ-- dvi-vidho dāna-vīraḥ syād ekas tatra bahu-pradaḥ | upasthita-durāpārtha-tyāgī cāpara ucyate

तत्र बहु-प्रदः-- सहसा दीयते येन स्वयं सर्वस्वम् अप्य् उत । दामोदरस्य सौख्याय प्रोच्यते स बहु-प्रदः

tatra bahu-pradaḥ-- sahasā dīyate yena svayaṃ sarvasvam apy uta | dāmodarasya saukhyāya procyate sa bahu-pradaḥ

स्थैर्य-दाक्षिण्य-धैर्याद्या अनुभावा इहोदिताः । वितर्कौत्सुक्य-हर्षाद्या विज्ञेया व्यभिचारिणः

sthairya-dākṣiṇya-dhairyādyā anubhāvā ihoditāḥ | vitarkautsukya-harṣādyā vijñeyā vyabhicāriṇaḥ

दानोत्साह-रतिस् त्व् अत्र स्थायि-भावतयोदिता । प्रगाढा स्थेयसी दित्सा दानोत्साह इतीर्यते

dānotsāha-ratis tv atra sthāyi-bhāvatayoditā | pragāḍhā stheyasī ditsā dānotsāha itīryate

द्विधा बहु-प्रदो ऽप्य् एष विद्वद्भिर् इह कथ्यते । स्याद् आभ्युदयिकस् त्व् एकः परस् तत्-सम्प्रदानकः

dvidhā bahu-prado 'py eṣa vidvadbhir iha kathyate | syād ābhyudayikas tv ekaḥ paras tat-sampradānakaḥ

तत्र आभ्युदायिकः-- कृष्णस्याभ्युदयार्थं तु येन सर्वस्वम् अर्प्यते । अर्थिभ्यो ब्राह्मणादिभ्यः स आभ्युदायिको भवेत्

tatra ābhyudāyikaḥ-- kṛṣṇasyābhyudayārthaṃ tu yena sarvasvam arpyate | arthibhyo brāhmaṇādibhyaḥ sa ābhyudāyiko bhavet

व्रजपतिर् इह सूनोर् जातकार्थं तथासौ व्यतरद् अमल-चेताः सञ्चयं नैचिकीनाम् । पृथुर् अपि नृग-कीर्तिः साम्प्रतं संवृतासीद् इति निजगदुर् उच्चैर् भूसुरा येन तृप्ताः

vrajapatir iha sūnor jātakārthaṃ tathāsau vyatarad amala-cetāḥ sañcayaṃ naicikīnām | pṛthur api nṛga-kīrtiḥ sāmprataṃ saṃvṛtāsīd iti nijagadur uccair bhūsurā yena tṛptāḥ

तद्-दानं प्रीति-पूजाभ्यां भवेद् इत्य् उदितं द्विधा

tad-dānaṃ prīti-pūjābhyāṃ bhaved ity uditaṃ dvidhā

तत्र प्रीति-दानम्-- प्रीति-दानं तु तस्मै यद् दद्याद् बन्ध्व्-आदि-रूपिणे

tatra prīti-dānam-- prīti-dānaṃ tu tasmai yad dadyād bandhv-ādi-rūpiṇe

चार्चिक्यं वैजयन्तीं पटम् उरु-पुरटोद्भासुरं भूषणानां श्रेणिं माणिक्य-भाजं गज-रथ-तुरगान् कर्बुरान् कर्बुरेण । दत्त्वा राज्यं कुटुम्बं स्वम् अपि भगवते दित्सुर् अप्य् अन्यद् उच्चैर् देयं कुत्राप्य् अदृष्ट्वा मख-सदसि तदा व्याकुलः पाण्डवो ऽभूत्

cārcikyaṃ vaijayantīṃ paṭam uru-puraṭodbhāsuraṃ bhūṣaṇānāṃ śreṇiṃ māṇikya-bhājaṃ gaja-ratha-turagān karburān karbureṇa | dattvā rājyaṃ kuṭumbaṃ svam api bhagavate ditsur apy anyad uccair deyaṃ kutrāpy adṛṣṭvā makha-sadasi tadā vyākulaḥ pāṇḍavo 'bhūt

पुजा-दानं-- पुजा-दानं तु तस्मै यद् विप्र-रूपाय दीयते

pujā-dānaṃ-- pujā-dānaṃ tu tasmai yad vipra-rūpāya dīyate

यजन्ति यज्ञं क्रतुभिर् यम् आदृता भवन्त आम्नाय-विधान-कोविदाः । स एव विष्णुर् वरदो ऽस्तु वा परो दास्याम्य् अमुष्मै क्षितिम् ईप्सितां मुने

yajanti yajñaṃ kratubhir yam ādṛtā bhavanta āmnāya-vidhāna-kovidāḥ | sa eva viṣṇur varado 'stu vā paro dāsyāmy amuṣmai kṣitim īpsitāṃ mune

यथा वा दश-रूपके {*धनिक तो ४.७२}-- लक्ष्मी-पयोधरोत्सङ्ग-कुङ्कुमारुणितो हरेः । बलिनैव स येनास्य भिक्षा-पात्रीकृतः करः

yathā vā daśa-rūpake {*Dhanika to 4.72}-- lakṣmī-payodharotsaṅga-kuṅkumāruṇito hareḥ | balinaiva sa yenāsya bhikṣā-pātrīkṛtaḥ karaḥ

अथ उपस्थित-दुरापार्थ-त्यागी-- उपस्थित-दुरापार्थ-त्यग्य् असौ येन नेष्यते । हरिणा दीयमानो ऽपि सार्ष्ट्य्-आदिस् तुष्यता वरः

atha upasthita-durāpārtha-tyāgī-- upasthita-durāpārtha-tyagy asau yena neṣyate | hariṇā dīyamāno 'pi sārṣṭy-ādis tuṣyatā varaḥ

अनुभावास् तद्-उत्कर्ष-वर्णन-द्रढिमादयः । अत्र सञ्चारिता भूम्ना धृतेर् एव समीक्ष्यते

anubhāvās tad-utkarṣa-varṇana-draḍhimādayaḥ | atra sañcāritā bhūmnā dhṛter eva samīkṣyate

त्यागोत्साह-रतिर् धीरैः स्थायी भाव इहोदितः । त्यागेच्छा तादृशी प्रौढा त्यागोत्साह इतीर्यते

tyāgotsāha-ratir dhīraiḥ sthāyī bhāva ihoditaḥ | tyāgecchā tādṛśī prauḍhā tyāgotsāha itīryate

स्थानाभिलाषी तपसि स्थितो ऽहं त्वां प्राप्तवान् देव-मुनीन्द्र-गुह्यम् । काचं विचिन्वन्न् अपि दिव्य-रत्नं स्वामिन् कृतार्थो ऽस्मि वरं न याचे

sthānābhilāṣī tapasi sthito 'haṃ tvāṃ prāptavān deva-munīndra-guhyam | kācaṃ vicinvann api divya-ratnaṃ svāmin kṛtārtho 'smi varaṃ na yāce

नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादं किं वान्यद् अर्पित-भयं भ्रुव उन्नयैस् ते । ये ऽङ्ग त्वद्-अङ्घ्रि-शरणा भवतः कथायाः कीर्तन्य-तीर्थ-यशसः कुशला रस-ज्ञाः

nātyantikaṃ vigaṇayanty api te prasādaṃ kiṃ vānyad arpita-bhayaṃ bhruva unnayais te | ye 'ṅga tvad-aṅghri-śaraṇā bhavataḥ kathāyāḥ kīrtanya-tīrtha-yaśasaḥ kuśalā rasa-jñāḥ

अयम् एव भवन्न् उच्चैः प्रौढ-भाव-विशेष-भाक् । धुर्यादीनां तृतीयस्य वीरस्य पदवीं व्रजेत्

ayam eva bhavann uccaiḥ prauḍha-bhāva-viśeṣa-bhāk | dhuryādīnāṃ tṛtīyasya vīrasya padavīṃ vrajet

अथ दया-वीरः-- कृपार्द्र-हृदयत्वेन खण्डशो देहम् अर्पयन् । कृष्णायाच्छन्न-कृपाय दया-वीर इहोच्यते

atha dayā-vīraḥ-- kṛpārdra-hṛdayatvena khaṇḍaśo deham arpayan | kṛṣṇāyācchanna-kṛpāya dayā-vīra ihocyate

आश्वासनोक्तयः स्थैर्यम् इत्य् आद्यास् तत्र विक्रियाः । औत्सुक्यम् अतिहर्षाद्या ज्ञेयाः सञ्चारिणो बुधैः

āśvāsanoktayaḥ sthairyam ity ādyās tatra vikriyāḥ | autsukyam atiharṣādyā jñeyāḥ sañcāriṇo budhaiḥ

दयोत्साह-रतिस् त्व् अत्र स्थायि-भाव उदीर्यते । दयोद्रेक-भृद् उत्साहो दयोत्साह इहोदितः

dayotsāha-ratis tv atra sthāyi-bhāva udīryate | dayodreka-bhṛd utsāho dayotsāha ihoditaḥ

वन्दे कुट्मलिताञ्जलिर् मुहुर् अहं वीरं मयूर-ध्वजं येनार्धं कपट-द्विजाय वपुषः कंस-द्विषे दित्सता । कष्टं गद्गदिकाकुलो ऽस्मि कथनारम्भाद् अहो धीमता सोल्लासं क्रकचेन दारितम् अभूत् पत्नी-सुताभ्यां शिवः

vande kuṭmalitāñjalir muhur ahaṃ vīraṃ mayūra-dhvajaṃ yenārdhaṃ kapaṭa-dvijāya vapuṣaḥ kaṃsa-dviṣe ditsatā | kaṣṭaṃ gadgadikākulo 'smi kathanārambhād aho dhīmatā sollāsaṃ krakacena dāritam abhūt patnī-sutābhyāṃ śivaḥ

हरेश् चेत् तत्त्व-विज्ञानं नैवास्य घटते दया । तद्-अभावे त्व् असौ दान-वीरे ऽन्तर्-भवति स्फुटम्

hareś cet tattva-vijñānaṃ naivāsya ghaṭate dayā | tad-abhāve tv asau dāna-vīre 'ntar-bhavati sphuṭam

वैष्णवत्वाद् रतिः कृष्णे क्रियते ऽनेन सर्वदा । कृतात्र द्विज-रूपे च भक्तिस् तेनास्य भक्तता

vaiṣṇavatvād ratiḥ kṛṣṇe kriyate 'nena sarvadā | kṛtātra dvija-rūpe ca bhaktis tenāsya bhaktatā

अन्तर्-भावं वदन्तो ऽस्य दान-वीरे दयात्मनः । वोपदेवादयो धीरा वीरम् आचक्षते त्रिधा

antar-bhāvaṃ vadanto 'sya dāna-vīre dayātmanaḥ | vopadevādayo dhīrā vīram ācakṣate tridhā

अथ धर्म-वीरः-- कृष्णैक-तोषणे धर्मे यः सदा परिनिष्ठितः । प्रायेण धीर-शान्तस् तु धर्म-वीरः स उच्यते

atha dharma-vīraḥ-- kṛṣṇaika-toṣaṇe dharme yaḥ sadā pariniṣṭhitaḥ | prāyeṇa dhīra-śāntas tu dharma-vīraḥ sa ucyate

उद्दीपना इह प्रोक्ताः सच्-छास्त्र-श्रवणादयः । अनुभावा नयास्तिक्य-सहिष्णुत्व-यमादयः

uddīpanā iha proktāḥ sac-chāstra-śravaṇādayaḥ | anubhāvā nayāstikya-sahiṣṇutva-yamādayaḥ

धर्मोत्साह-रतिर् धीरैः स्थायी भाव इहोच्यते । धर्मैकाभिनिवेशस् तु धर्मोत्साहो मतः सताम्

dharmotsāha-ratir dhīraiḥ sthāyī bhāva ihocyate | dharmaikābhiniveśas tu dharmotsāho mataḥ satām

भवद् अभि रति-हेतून् कुर्वता सप्त-तन्तून् पुरम् अभि पुरु-हूते नित्यम् एवोपहूते । दनुज-दमन तस्याः पाण्डु-पुत्रेण गण्डः सुचिरम् अरचि शच्याः सव्य-हस्ताङ्क-शायी

bhavad abhi rati-hetūn kurvatā sapta-tantūn puram abhi puru-hūte nityam evopahūte | danuja-damana tasyāḥ pāṇḍu-putreṇa gaṇḍaḥ suciram araci śacyāḥ savya-hastāṅka-śāyī

यज्ञः पूजा-विशेषो ऽस्य भुजाद्य्-अङ्गानि वैष्णवः । ध्यात्वेन्द्राद्य्-आश्रयत्वेन यद् एष्व् आहुतिर् अर्प्यते

yajñaḥ pūjā-viśeṣo 'sya bhujādy-aṅgāni vaiṣṇavaḥ | dhyātvendrādy-āśrayatvena yad eṣv āhutir arpyate

अयं तु साक्षात् तस्यैव निदेशात् कुरुते मखान् । युधिष्ठिरो ऽम्बुधिः प्रेम्णां महा-भागवतोत्तमः

ayaṃ tu sākṣāt tasyaiva nideśāt kurute makhān | yudhiṣṭhiro 'mbudhiḥ premṇāṃ mahā-bhāgavatottamaḥ

दानादि-त्रिविधं वीरं वर्णयन्तः परिस्फुटम् । धर्म-वीरं न मन्यन्ते कतिचिद् धनिकादयः*

dānādi-trividhaṃ vīraṃ varṇayantaḥ parisphuṭam | dharma-vīraṃ na manyante katicid dhanikādayaḥ*