Raudra-rasa

नीता क्रोध-रतिः पुष्टिं विभावाद्यैर् निजोचितैः । हृदि भक्त-जनस्यासौ रौद्र-भक्ति-रसो भवेत्

nītā krodha-ratiḥ puṣṭiṃ vibhāvādyair nijocitaiḥ | hṛdi bhakta-janasyāsau raudra-bhakti-raso bhavet

कृष्णो हितो ऽहितश् चेति क्रोधस्य विषयस् त्रिधा । कृष्णे सखी-जरत्य्-आद्याः क्रोधस्याश्रयतां गताः । भक्ताः सर्व-विधा एव हिते चैवाहिते तथा

kṛṣṇo hito 'hitaś ceti krodhasya viṣayas tridhā | kṛṣṇe sakhī-jaraty-ādyāḥ krodhasyāśrayatāṃ gatāḥ | bhaktāḥ sarva-vidhā eva hite caivāhite tathā

तत्र कृष्णे सख्याः क्रोधः-- सखी-क्रोधे भवेत् सख्याः कृष्णाद् अत्याहिते सति

tatra kṛṣṇe sakhyāḥ krodhaḥ-- sakhī-krodhe bhavet sakhyāḥ kṛṣṇād atyāhite sati

अन्तः-क्लेश-कलङ्किताः किल वयं यामो ऽद्य याम्यां पुरीं नायं वञ्चन-सञ्चय-प्रणयिनं हासं तथाप्य् उज्झति । अस्मिन् सम्पुटिते गभीर-कपटैर् आभीर-पल्ली-विटे हा मेधाविनि राधिके तव कथं प्रेमा गरीयान् अभूत्

antaḥ-kleśa-kalaṅkitāḥ kila vayaṃ yāmo 'dya yāmyāṃ purīṃ nāyaṃ vañcana-sañcaya-praṇayinaṃ hāsaṃ tathāpy ujjhati | asmin sampuṭite gabhīra-kapaṭair ābhīra-pallī-viṭe hā medhāvini rādhike tava kathaṃ premā garīyān abhūt

तत्र जरत्याः क्रोधः-- क्रोधो जरत्या वध्व्-आदि-सम्बन्धे प्रेक्षिते हरौ

tatra jaratyāḥ krodhaḥ-- krodho jaratyā vadhv-ādi-sambandhe prekṣite harau

अरे युवति-तस्कर प्रकटम् एव वध्वाः पटस् तवोरसि निरीक्ष्यते बत न नेति किं जल्पसि । अहो व्रज-निवासिनः शृणुत किं न विक्रोशनं व्रजेश्वर-सुतेन मे सुत-गृहे ऽग्निर् उत्थापितः

are yuvati-taskara prakaṭam eva vadhvāḥ paṭas tavorasi nirīkṣyate bata na neti kiṃ jalpasi | aho vraja-nivāsinaḥ śṛṇuta kiṃ na vikrośanaṃ vrajeśvara-sutena me suta-gṛhe 'gnir utthāpitaḥ

गोवर्धनं महा-मल्लं विनान्येषां व्रजौकसाम् । सर्वेषाम् एव गोविन्दे रतिः प्रौढा विराजते

govardhanaṃ mahā-mallaṃ vinānyeṣāṃ vrajaukasām | sarveṣām eva govinde ratiḥ prauḍhā virājate

अथ हितः-- हितस् त्रिधानवहितः साहसी चेर्ष्युर् इत्य् अपि

atha hitaḥ-- hitas tridhānavahitaḥ sāhasī cerṣyur ity api

तत्र अनवहितः-- कृष्ण-पालन-कर्तापि तत्-कर्माभिनिवेशतः । क्वचित् तत्र प्रमत्तो यः प्रोक्तो ऽनवहितो ऽत्र सः

tatra anavahitaḥ-- kṛṣṇa-pālana-kartāpi tat-karmābhiniveśataḥ | kvacit tatra pramatto yaḥ prokto 'navahito 'tra saḥ

उत्तिष्ठ मूढ कुरु मा विलम्बं वृथैव धिक् पण्डित-मानिनी त्वम् । क्रट्यत्-पलाशि-द्वयम् अन्तरा ते बद्धः सुतो ऽसौ सखि बम्भ्रमीति

uttiṣṭha mūḍha kuru mā vilambaṃ vṛthaiva dhik paṇḍita-māninī tvam | kraṭyat-palāśi-dvayam antarā te baddhaḥ suto 'sau sakhi bambhramīti

अथ साहसी-- यः प्रेरको भय-स्थाने साहसी स निगद्यते

atha sāhasī-- yaḥ prerako bhaya-sthāne sāhasī sa nigadyate

गोविन्दः प्रिय-सुहृदां गिरैव यातस् तालानां विपिनम् इति स्फुटं निशम्य । भ्रू-भेद-स्थपुटित-दृष्टिर् आद्यम् एषां डिम्भानां व्रज-पति-गेहिनी ददर्श

govindaḥ priya-suhṛdāṃ giraiva yātas tālānāṃ vipinam iti sphuṭaṃ niśamya | bhrū-bheda-sthapuṭita-dṛṣṭir ādyam eṣāṃ ḍimbhānāṃ vraja-pati-gehinī dadarśa

अथ ईर्ष्युः-- ईर्ष्युर् मान-धना प्रोक्ता प्रौढेर्ष्याक्रान्त-मानसा

atha īrṣyuḥ-- īrṣyur māna-dhanā proktā prauḍherṣyākrānta-mānasā

दुर्मान-मन्थ-मथिते कथयामि किं ते दूरं प्रयाहि सविधे तव जाज्ज्वलीमि । हा धिक् प्रियेण चिकुराञ्चित-पिञ्छ-कोट्या निर्मञ्छिताग्र-चरणाप्य् अरुणाननासि

durmāna-mantha-mathite kathayāmi kiṃ te dūraṃ prayāhi savidhe tava jājjvalīmi | hā dhik priyeṇa cikurāñcita-piñcha-koṭyā nirmañchitāgra-caraṇāpy aruṇānanāsi

अथ अहितः-- अहितः स्याद् द्विधा स्वस्य हरेश् चेति प्रभेदतः

atha ahitaḥ-- ahitaḥ syād dvidhā svasya hareś ceti prabhedataḥ

तत्र स्वस्याहितः-- अहितः स्वस्य स स्याद् यः कृष्ण-सम्बन्ध-बाधकः

tatra svasyāhitaḥ-- ahitaḥ svasya sa syād yaḥ kṛṣṇa-sambandha-bādhakaḥ

कृष्णं मुष्णन् अकरुण-बलाद् गोप-नारी-वधार्थी मा मर्यादाम् यदु-कुल-भुवाम् भिन्धिरे गान्दिनेयः । इति उत्तुङ्गा मम मधु-पुरे यात्रया तत्र तासां वित्रस्तानां परिववलिरे वल्लवीनां विलापाः

kṛṣṇaṃ muṣṇan akaruṇa-balād gopa-nārī-vadhārthī mā maryādām yadu-kula-bhuvām bhindhire gāndineyaḥ | iti uttuṅgā mama madhu-pure yātrayā tatra tāsāṃ vitrastānāṃ parivavalire vallavīnāṃ vilāpāḥ

अथ हरेर् अहितः-- अहितस् तु हरेस् तस्य वैरि-पक्षो निगद्यते

atha harer ahitaḥ-- ahitas tu hares tasya vairi-pakṣo nigadyate

हरौ श्रुति-शिरः-शिखा मणि-मरीचि-नीराजित स्फुरच्-चरण-पङ्कजे ऽप्य् अवमतिं व्यनक्त्य् अत्र यः । अयं क्षिपति पाण्डवः शमन-दण्ड-घोरं हठात् त्रिर् अस्य मुकुटोपरि स्फुटम् उदीर्य सव्यं पदम्

harau śruti-śiraḥ-śikhā maṇi-marīci-nīrājita sphurac-caraṇa-paṅkaje 'py avamatiṃ vyanakty atra yaḥ | ayaṃ kṣipati pāṇḍavaḥ śamana-daṇḍa-ghoraṃ haṭhāt trir asya mukuṭopari sphuṭam udīrya savyaṃ padam

सोल्लुण्ठ-हास-वक्रोक्ति-कटाक्षानादरादयः । कृष्णाहित-हितस्थाः स्युर् अमी उद्दीपना इह

solluṇṭha-hāsa-vakrokti-kaṭākṣānādarādayaḥ | kṛṣṇāhita-hitasthāḥ syur amī uddīpanā iha

भ्रू-भेदाधर-कम्पाद्या अनुभावा इहोदिताः । अत्र स्तम्भादयः सर्वे प्राकट्यं यान्ति सात्त्विकाः

bhrū-bhedādhara-kampādyā anubhāvā ihoditāḥ | atra stambhādayaḥ sarve prākaṭyaṃ yānti sāttvikāḥ

आवेगो जडता गर्वो निर्वेदो मोह-चापले । असूयौग्र्यं तथामर्ष-श्रमाद्या व्यभिचारिणः

āvego jaḍatā garvo nirvedo moha-cāpale | asūyaugryaṃ tathāmarṣa-śramādyā vyabhicāriṇaḥ

मन्युर् बन्धुषु ते पूज्य-सम-न्यूनास् त्रिधोदिताः । रोषस् तु दयिते स्त्रीणाम् अतो व्यभिचरत्य् असौ

manyur bandhuṣu te pūjya-sama-nyūnās tridhoditāḥ | roṣas tu dayite strīṇām ato vyabhicaraty asau

हस्त-पेषादयः कोपे मन्यौ तुष्णीकतादयः । दृग्-अन्त-पाटलत्वाद्या रोषे तु कथिताः क्रियाः

hasta-peṣādayaḥ kope manyau tuṣṇīkatādayaḥ | dṛg-anta-pāṭalatvādyā roṣe tu kathitāḥ kriyāḥ

निरुध्य पुरम् उन्मदे हरिम् अगाध-सत्त्वाश्रयं मृधे मगध-भूपतौ किम् अपि वक्त्रम् आक्रोशति । दृशं कवलित-द्विषद्-विसर-जाङ्गले नुनोद दहद्-इङ्गल-प्रवल-पिङ्गलां लाङ्गली*

nirudhya puram unmade harim agādha-sattvāśrayaṃ mṛdhe magadha-bhūpatau kim api vaktram ākrośati | dṛśaṃ kavalita-dviṣad-visara-jāṅgale nunoda dahad-iṅgala-pravala-piṅgalāṃ lāṅgalī*

क्रोशन्त्यां कर-पल्लवेन बलवान् सद्यः पिधत्ते मुखं धावन्त्यां भय-भाजि विस्तृत-भुजो रुन्धे पुरः पद्धतिम् । पादान्ते विलुठत्य् असौ मयि मुहुर् दष्टाधरायां रुषा मातश् चण्डि मया शिखण्ड-मुकुटाद् आत्माभिरक्ष्यः कथम्

krośantyāṃ kara-pallavena balavān sadyaḥ pidhatte mukhaṃ dhāvantyāṃ bhaya-bhāji vistṛta-bhujo rundhe puraḥ paddhatim | pādānte viluṭhaty asau mayi muhur daṣṭādharāyāṃ ruṣā mātaś caṇḍi mayā śikhaṇḍa-mukuṭād ātmābhirakṣyaḥ katham

ज्वलति दुर्मुखि मर्मणि मुर्मुरस् तव गिरा जटिले निटिले च मे । गिरिधरः स्पृशति स्म कदा मदाद् दुहितरं दुहितुर् मम पामरि

jvalati durmukhi marmaṇi murmuras tava girā jaṭile niṭile ca me | giridharaḥ spṛśati sma kadā madād duhitaraṃ duhitur mama pāmari

हन्त स्वकीय-कुच-मूर्ध्नि मनोहरो ऽयं हारश् चकास्ति हरि-कण्ठ-तटी-चरिष्णुः । भोः पश्यत स्वकुल-कज्जल-मञ्जरीयं कुटेन मां तद् अपि वञ्चयते वधूटी

hanta svakīya-kuca-mūrdhni manoharo 'yaṃ hāraś cakāsti hari-kaṇṭha-taṭī-cariṣṇuḥ | bhoḥ paśyata svakula-kajjala-mañjarīyaṃ kuṭena māṃ tad api vañcayate vadhūṭī

अस्मिन् न तादृशो मन्यौ वर्तते रत्य्-अनुग्रहः । उदाहरण-मात्राय तथाप्य् एष निदर्शितः

asmin na tādṛśo manyau vartate raty-anugrahaḥ | udāharaṇa-mātrāya tathāpy eṣa nidarśitaḥ

क्रोधाश्रयाणां शत्रूणां चैद्यादीनां स्वभावतः । क्रोधो रति-विनाभावान् न भक्ति-रसतां व्रजेत्

krodhāśrayāṇāṃ śatrūṇāṃ caidyādīnāṃ svabhāvataḥ | krodho rati-vinābhāvān na bhakti-rasatāṃ vrajet