Dāsya-rasa

श्रीधर-स्वामिभिः स्पष्टम् अयम् एव रसोत्तमः । रङ्ग-प्रसङ्गे स-प्रेमकाख्यः प्रकीर्तितः

śrīdhara-svāmibhiḥ spaṣṭam ayam eva rasottamaḥ | raṅga-prasaṅge sa-premakākhyaḥ prakīrtitaḥ

रति-स्थायितया नाम-कौमुदी-कृद्भिर् अप्य् असौ । शान्तत्वेनायम् एवाद्धा सुदेवाद्यैश् च वर्णितः

rati-sthāyitayā nāma-kaumudī-kṛdbhir apy asau | śāntatvenāyam evāddhā sudevādyaiś ca varṇitaḥ

आत्मोचितैर् विभावाद्यैः प्रीतिर् आस्वादनीयताम् । नीता चेतसि भक्तानां प्रीति-भक्ति-रसो मतः

ātmocitair vibhāvādyaiḥ prītir āsvādanīyatām | nītā cetasi bhaktānāṃ prīti-bhakti-raso mataḥ

अनुग्राह्यस्य दासत्वाल् लाल्यत्वाद् अप्य् अयं द्विधा । भिद्यते सम्भ्रम-प्रीतो गौरव-प्रीत इत्य् अपि

anugrāhyasya dāsatvāl lālyatvād apy ayaṃ dvidhā | bhidyate sambhrama-prīto gaurava-prīta ity api

दासाभिमानिनां कृष्णे स्यात् प्रीतिः सम्भ्रमोत्तरा । पूर्ववत् पुष्यमाणो ऽयं सम्भ्रम-प्रीत उच्यते

dāsābhimānināṃ kṛṣṇe syāt prītiḥ sambhramottarā | pūrvavat puṣyamāṇo 'yaṃ sambhrama-prīta ucyate

तत्र आलम्बनाः-- हरिश् च तस्य दासाश् च ज्ञेया आलम्बना इह

tatra ālambanāḥ-- hariś ca tasya dāsāś ca jñeyā ālambanā iha

तत्र हरिः-- आलम्बनो ऽस्मिन् द्विभुजः कृष्णो गोकुल-वासिषु । अन्यत्र द्वि-भुजः क्वापि कुत्राप्य् एषु चतुर्-भुजः

tatra hariḥ-- ālambano 'smin dvibhujaḥ kṛṣṇo gokula-vāsiṣu | anyatra dvi-bhujaḥ kvāpi kutrāpy eṣu catur-bhujaḥ

नवाम्बुधर-बन्धुरः कर-युगेन वक्त्राम्बुजे निधाय मुरलीं स्फुरत्-पुरट-निन्दि पट्टाम्बरः । शिखण्ड-कृत-शेखरः शिखरिणस् तटे पर्यटन- प्रभुर् दिवि दिवौकसो भुवि धिनोति नः किङ्करान्

navāmbudhara-bandhuraḥ kara-yugena vaktrāmbuje nidhāya muralīṃ sphurat-puraṭa-nindi paṭṭāmbaraḥ | śikhaṇḍa-kṛta-śekharaḥ śikhariṇas taṭe paryaṭana- prabhur divi divaukaso bhuvi dhinoti naḥ kiṅkarān

प्रभुर् अयम् अनिशं पिशङ्ग-वासाः कर-युग-भाग् अरिकम्बुर् अम्बुदाभः । नव-घन इव चञ्चलापिनद्धो रवि-शशि-मण्डल-मण्डितश् चकास्ति

prabhur ayam aniśaṃ piśaṅga-vāsāḥ kara-yuga-bhāg arikambur ambudābhaḥ | nava-ghana iva cañcalāpinaddho ravi-śaśi-maṇḍala-maṇḍitaś cakāsti

चञ्चत्-कौस्तुभ-कौमुदी-समुदयः कौमोदकी-चक्रयोः सख्येनोज्ज्वलितैस् तथा जलजयोर् आढ्यश् चतुर्भिर् भुजैः । दिव्यालङ्करणेन सङ्कट-तनुः सङ्गी विहङ्गेशितुर् मां व्यस्मारयद् एष कंस-विजयी वैकुण्ठ-गोष्ठी-श्रियम्

cañcat-kaustubha-kaumudī-samudayaḥ kaumodakī-cakrayoḥ sakhyenojjvalitais tathā jalajayor āḍhyaś caturbhir bhujaiḥ | divyālaṅkaraṇena saṅkaṭa-tanuḥ saṅgī vihaṅgeśitur māṃ vyasmārayad eṣa kaṃsa-vijayī vaikuṇṭha-goṣṭhī-śriyam

ब्रह्माण्ड-कोटि-धामैक-रोम-कूपः कृपाम्बुधिः । अविचिन्त्य-महा-शक्तिः सर्व-सिद्धि-निषेवितः

brahmāṇḍa-koṭi-dhāmaika-roma-kūpaḥ kṛpāmbudhiḥ | avicintya-mahā-śaktiḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ

अवतारावली-बीजं सदात्माराम-हृद्-गुणः । ईश्वरः परमाराध्यः सर्वज्ञः सुदृढ-व्रतः

avatārāvalī-bījaṃ sadātmārāma-hṛd-guṇaḥ | īśvaraḥ paramārādhyaḥ sarvajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ

समृद्धिमान् क्षमा-शीलः शरणागत-पालकः । दक्षिणः सत्य-वचनो दक्षः सर्व-शुभङ्करः

samṛddhimān kṣamā-śīlaḥ śaraṇāgata-pālakaḥ | dakṣiṇaḥ satya-vacano dakṣaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ

वरीयान् बलवान् प्रेम-वश्य इत्य् आदिभिर् गुणैः । युतश् चतुर्-विधेष्व् एष दासेष्व् आलम्बनो हरिः

varīyān balavān prema-vaśya ity ādibhir guṇaiḥ | yutaś catur-vidheṣv eṣa dāseṣv ālambano hariḥ

अथ दासाः-- दासास् तु प्रश्रितास् तस्य निदेश-वश-वर्तिणः । विश्वस्ताः प्रभुता-ज्ञान-विनम्रित-धियश् च ते

atha dāsāḥ-- dāsās tu praśritās tasya nideśa-vaśa-vartiṇaḥ | viśvastāḥ prabhutā-jñāna-vinamrita-dhiyaś ca te

प्रभुर् अयम् अखिलैर् गुणैर् गरीयान् इह तुलनाम् अपरः प्रयाति नास्य । इति परिणत-निर्णयेन नम्रान् हित-चरितान् हरि-सेवकान् भजध्वम्

prabhur ayam akhilair guṇair garīyān iha tulanām aparaḥ prayāti nāsya | iti pariṇata-nirṇayena namrān hita-caritān hari-sevakān bhajadhvam

चतुर्धामी अधिकृताश्रित-पारिषदानुरागाः

caturdhāmī adhikṛtāśrita-pāriṣadānurāgāḥ

तत्र अधिकृताः-- ब्रह्म-शङ्कर-शक्राद्याः प्रोक्ता अधिकृता बुधैः । रूपं प्रसिद्धम् एवैषां तेन भक्तिर् उदीर्यते

tatra adhikṛtāḥ-- brahma-śaṅkara-śakrādyāḥ proktā adhikṛtā budhaiḥ | rūpaṃ prasiddham evaiṣāṃ tena bhaktir udīryate

का पर्येत्य् अम्बिकेयं हरिम् अवकलयन् कम्पते कः शिरो ऽसौ तं कः स्तौत्य् एष धाता प्रणमति विलुठन् कः क्षितौ वासवो ऽयम् । कः स्तब्धो हस्यते ऽद्धा दनुजभिद्-अनुजैः पूर्वजो ऽयं ममेत्थं कालिन्दी जाम्बवत्यां त्रिदश-परिचयं जाल-रन्ध्राद् व्यतानीत्

kā paryety ambikeyaṃ harim avakalayan kampate kaḥ śiro 'sau taṃ kaḥ stauty eṣa dhātā praṇamati viluṭhan kaḥ kṣitau vāsavo 'yam | kaḥ stabdho hasyate 'ddhā danujabhid-anujaiḥ pūrvajo 'yaṃ mametthaṃ kālindī jāmbavatyāṃ tridaśa-paricayaṃ jāla-randhrād vyatānīt

अथ आश्रिताः-- ते शरण्या ज्ञानि-चराः सेवा-निष्ठास् त्रिधाश्रिताः

atha āśritāḥ-- te śaraṇyā jñāni-carāḥ sevā-niṣṭhās tridhāśritāḥ

केचिद् भीताः शरणम् अभितः संश्रयन्ते भवन्तं विज्ञातार्थास् त्वद्-अनुभवतः प्रास्य केचिन् मुमुक्षाम् । श्रावं श्रावं तव नव-नवां माधुरीं साधु-वृन्दाद् वृन्दारण्योत्सव किल वयं देव सेवेमहि त्वाम्

kecid bhītāḥ śaraṇam abhitaḥ saṃśrayante bhavantaṃ vijñātārthās tvad-anubhavataḥ prāsya kecin mumukṣām | śrāvaṃ śrāvaṃ tava nava-navāṃ mādhurīṃ sādhu-vṛndād vṛndāraṇyotsava kila vayaṃ deva sevemahi tvām

तत्र शरण्याः-- शरण्याः कालिय-जरासन्ध-बद्ध-नृपादयः

tatra śaraṇyāḥ-- śaraṇyāḥ kāliya-jarāsandha-baddha-nṛpādayaḥ

अपि गहनागसि नागे प्रभु-वर मय्य् अद्भुताद्य ते करुणा । भक्तैर् अपि दुर्लभया यद् अहं पद-मुद्रयोज्ज्वलितः

api gahanāgasi nāge prabhu-vara mayy adbhutādya te karuṇā | bhaktair api durlabhayā yad ahaṃ pada-mudrayojjvalitaḥ

कामादीनां कति न कतिधा पालिता दुर्निदेशास् तेषां जाता मयि न करुणा न त्रपा नोपशान्तिः । उत्सृज्यैतान् अथ यदु-पते साम्प्रतं लब्ध-बुद्धिस् त्वाम् आयातः शरणम् अभयं मां नियुङ्क्ष्वात्म-दास्ये

kāmādīnāṃ kati na katidhā pālitā durnideśās teṣāṃ jātā mayi na karuṇā na trapā nopaśāntiḥ | utsṛjyaitān atha yadu-pate sāmprataṃ labdha-buddhis tvām āyātaḥ śaraṇam abhayaṃ māṃ niyuṅkṣvātma-dāsye

अथ ज्ञानि-चराः-- ये मुमुक्षां परित्यज्य हरिम् एव समाश्रिताः । शौनक-प्रमुखास् ते तु प्रोक्ता ज्ञानि-चराः बुधैः

atha jñāni-carāḥ-- ye mumukṣāṃ parityajya harim eva samāśritāḥ | śaunaka-pramukhās te tu proktā jñāni-carāḥ budhaiḥ

अहो महात्मन् बहु-दोष-दुष्टो ऽप्य् एकेन भात्य् एष भवो गुणेन । सत्-सङ्गमाख्येन सुखावहेन कृताद्य नो येन कृशा मुमुक्षा

aho mahātman bahu-doṣa-duṣṭo 'py ekena bhāty eṣa bhavo guṇena | sat-saṅgamākhyena sukhāvahena kṛtādya no yena kṛśā mumukṣā

ध्यानातीतं किम् अपि परमं ये तु जानन्ति तत्त्वं तेषाम् आस्तां हृदय-कुहरे शुद्ध-चिन्मात्र आत्मा । अस्माकं तु प्रकृति-मधुरः स्मेर-वक्त्रारविन्दो मेघ-श्यामः कनक-परिधिः पङ्कजाक्षो ऽयम् आत्मा

dhyānātītaṃ kim api paramaṃ ye tu jānanti tattvaṃ teṣām āstāṃ hṛdaya-kuhare śuddha-cinmātra ātmā | asmākaṃ tu prakṛti-madhuraḥ smera-vaktrāravindo megha-śyāmaḥ kanaka-paridhiḥ paṅkajākṣo 'yam ātmā

अथ सेवा-निष्ठाः-- मूलतो भजनासक्ताः सेवा-निष्ठा इतीरिताः । चन्द्रध्वजो हरिहयो बहुलाश्वस् तथा नृपाः । इक्ष्वाकुः श्रुतदेवाश् च पुण्डरीकादयश् च ते

atha sevā-niṣṭhāḥ-- mūlato bhajanāsaktāḥ sevā-niṣṭhā itīritāḥ | candradhvajo harihayo bahulāśvas tathā nṛpāḥ | ikṣvākuḥ śrutadevāś ca puṇḍarīkādayaś ca te

आत्मारामान् अपि गमयति त्वद्-गुणो गान-गोष्ठीं शून्योद्याने नयति विहगान् अप्य् अलं भिक्षु-चर्याम् । इत्य् उत्कर्षं कम् अपि स-चमत्कारम् आकर्ण्य चित्रं सेवायां ते स्फुटम् अघहर श्रद्धया गर्धितो ऽस्मि

ātmārāmān api gamayati tvad-guṇo gāna-goṣṭhīṃ śūnyodyāne nayati vihagān apy alaṃ bhikṣu-caryām | ity utkarṣaṃ kam api sa-camatkāram ākarṇya citraṃ sevāyāṃ te sphuṭam aghahara śraddhayā gardhito 'smi

अथ पारिषदाः-- उद्धवो दारुको जैत्रः श्रुतदेवश् च शत्रुजित् । नन्दोपनन्द-भद्राद्याः पार्षदा यदु-पत्तने

atha pāriṣadāḥ-- uddhavo dāruko jaitraḥ śrutadevaś ca śatrujit | nandopananda-bhadrādyāḥ pārṣadā yadu-pattane

नियुक्ताः सन्त्य् अमी मन्त्र-सारथ्यादिषु कर्मसु । तथापि क्वाप्य् अवसरे परिचर्यां च कुर्वते । कौरवेषु तथा भीष्म-परीक्षिद्-विदुरादयः

niyuktāḥ santy amī mantra-sārathyādiṣu karmasu | tathāpi kvāpy avasare paricaryāṃ ca kurvate | kauraveṣu tathā bhīṣma-parīkṣid-vidurādayaḥ

सरसाः सरसीरुहाक्ष-वेषास् त्रिदिवेशावलि-जैत्र-कान्ति-लेशाः । यदु-वीर-सभासदः सदामी प्रचुरालङ्करणोज्ज्वला जयन्ति

sarasāḥ sarasīruhākṣa-veṣās tridiveśāvali-jaitra-kānti-leśāḥ | yadu-vīra-sabhāsadaḥ sadāmī pracurālaṅkaraṇojjvalā jayanti

शंसन् धुर्जटि-निर्जयादि-विरुदं बाष्पावरुद्धाक्षरं शङ्का-पञ्च-लवं मदाद् अगणयन् कालाग्नि-रुद्राद् अपि । त्वय्य् एवार्पित-बुद्धिर् उद्धव-मुखस् त्वत्-पार्षदानां गणो द्वारि द्वारवती-पुरस्य पुरतः सेवोत्सुकस् तिष्ठति

śaṃsan dhurjaṭi-nirjayādi-virudaṃ bāṣpāvaruddhākṣaraṃ śaṅkā-pañca-lavaṃ madād agaṇayan kālāgni-rudrād api | tvayy evārpita-buddhir uddhava-mukhas tvat-pārṣadānāṃ gaṇo dvāri dvāravatī-purasya purataḥ sevotsukas tiṣṭhati

एतेषां प्रवरः श्रीमान् उद्धवः प्रेम-विक्लवः

eteṣāṃ pravaraḥ śrīmān uddhavaḥ prema-viklavaḥ

कालिन्दी-मधुर-त्विषं मधुपतेर् माल्येन निर्माल्यतां लब्धेनाञ्चितम् अम्बरेण च लसद्-गोरोचना-रोचिषा । द्वन्द्वेनार्गल-सुन्दरेण भुजयोर् जिष्णुम् अब्जेक्षणं मुख्यं पारिषदेषु भक्ति-लहरी-रुद्धं भजाम्य् उद्धवम्

kālindī-madhura-tviṣaṃ madhupater mālyena nirmālyatāṃ labdhenāñcitam ambareṇa ca lasad-gorocanā-rociṣā | dvandvenārgala-sundareṇa bhujayor jiṣṇum abjekṣaṇaṃ mukhyaṃ pāriṣadeṣu bhakti-laharī-ruddhaṃ bhajāmy uddhavam

मूर्धन्य् आहुक-शासनं प्रणयते ब्रह्मेशयोः शासिता सिन्धुं प्रार्थयते भुवं तनुतरां ब्रह्माण्ड-कोटीश्वरः । मन्त्रं पृच्छति माम् अपेशल-धियं विज्ञान-वारां निधिर् विक्रीडत्य् असकृद् विचित्र-चरितः सो ऽयं प्रभुर् मादृशाम्

mūrdhany āhuka-śāsanaṃ praṇayate brahmeśayoḥ śāsitā sindhuṃ prārthayate bhuvaṃ tanutarāṃ brahmāṇḍa-koṭīśvaraḥ | mantraṃ pṛcchati mām apeśala-dhiyaṃ vijñāna-vārāṃ nidhir vikrīḍaty asakṛd vicitra-caritaḥ so 'yaṃ prabhur mādṛśām

अथ अनुगाः-- सर्वदा परिचर्यासु प्रभोर् आसक्त-चेतसः । पुरस्थाश् च व्रजस्थाश् चेत्य् उच्यते अनुगा द्विधा

atha anugāḥ-- sarvadā paricaryāsu prabhor āsakta-cetasaḥ | purasthāś ca vrajasthāś cety ucyate anugā dvidhā

तत्र पुरस्थाः-- सुचन्द्रो मण्डनः स्तम्बः सुतम्बाद्याः पुरानुगाः । एषां पार्षदवत् प्रायो रूपालङ्कारणादयः

tatra purasthāḥ-- sucandro maṇḍanaḥ stambaḥ sutambādyāḥ purānugāḥ | eṣāṃ pārṣadavat prāyo rūpālaṅkāraṇādayaḥ

उपरि कनक-दण्डं मण्डनो विस्तृणीते धुवति किल सुचन्द्रश् चामरं चन्द्र-चारुम् । उपहरति सुतम्बः सुष्ठु ताम्बूल-वीटीं विदधति परिचर्याः साधवो माधवस्य

upari kanaka-daṇḍaṃ maṇḍano vistṛṇīte dhuvati kila sucandraś cāmaraṃ candra-cārum | upaharati sutambaḥ suṣṭhu tāmbūla-vīṭīṃ vidadhati paricaryāḥ sādhavo mādhavasya

अथ व्रज-स्थाः-- रक्तकः पत्रकः पत्री मधुकण्ठो मधुव्रतः । रसाल-सुविलासाश् च प्रेमकन्दो मरन्दकः

atha vraja-sthāḥ-- raktakaḥ patrakaḥ patrī madhukaṇṭho madhuvrataḥ | rasāla-suvilāsāś ca premakando marandakaḥ

आनन्दश् चन्द्रहासश् च पयोदो वकुलस् तथा । रसदः शारदाद्याश् च व्रजस्था अनुगा मताः

ānandaś candrahāsaś ca payodo vakulas tathā | rasadaḥ śāradādyāś ca vrajasthā anugā matāḥ

मणि-मय-वर-मण्डनोज्ज्वलाङ्गान् पुरट-जवा-मधुलिट्-पटीर-भासः । निज-वपुर्-अनुरूप-दिव्य-वस्त्रान् व्रज-पति-नन्दन-किङ्करान् नमामि

maṇi-maya-vara-maṇḍanojjvalāṅgān puraṭa-javā-madhuliṭ-paṭīra-bhāsaḥ | nija-vapur-anurūpa-divya-vastrān vraja-pati-nandana-kiṅkarān namāmi

द्रुतं कुरु परिष्कृतं बकुल पीत-पट्टांशुकं वरैर् अगुरुभिर् जलं रचय वासितं वारिद । रसाल परिकल्पयोर् अगलतादलैर् वीटिकाः पराग-पटली गवां दिशम् अरुन्ध पौरन्दरीम्

drutaṃ kuru pariṣkṛtaṃ bakula pīta-paṭṭāṃśukaṃ varair agurubhir jalaṃ racaya vāsitaṃ vārida | rasāla parikalpayor agalatādalair vīṭikāḥ parāga-paṭalī gavāṃ diśam arundha paurandarīm

व्रजानुगेषु सर्वेषु वरीयान् रक्तको मतः

vrajānugeṣu sarveṣu varīyān raktako mataḥ

रम्य-पिङ्ग-पटम् अङ्ग-रोचिषा खर्वितोरु-शत-पर्विका-रुचम् । सुष्ठु गोष्ठ-युवराज-सेविनं रक्त-कण्ठम् अनुयामि रक्तकम्

ramya-piṅga-paṭam aṅga-rociṣā kharvitoru-śata-parvikā-rucam | suṣṭhu goṣṭha-yuvarāja-sevinaṃ rakta-kaṇṭham anuyāmi raktakam

गिरिवर-भृति भर्तृ-दारके ऽस्मिन् व्रज-युवराजतया गते प्रसिद्धिम् । शृणु रसद सदा पदाभिसेवा- पट्टिमरता रतिर् उत्तमा ममास्तु

girivara-bhṛti bhartṛ-dārake 'smin vraja-yuvarājatayā gate prasiddhim | śṛṇu rasada sadā padābhisevā- paṭṭimaratā ratir uttamā mamāstu

धूर्यो धीरश् च वीरश् च त्रिधा पारिषद्-आदिकः

dhūryo dhīraś ca vīraś ca tridhā pāriṣad-ādikaḥ

तत्र धूर्यः-- कृष्णे ऽस्य प्रेयसी-वर्गे दासादौ च यथायथम् । यः प्रीतिं तनुते भक्तः स धूर्य इह कीर्त्यते

tatra dhūryaḥ-- kṛṣṇe 'sya preyasī-varge dāsādau ca yathāyatham | yaḥ prītiṃ tanute bhaktaḥ sa dhūrya iha kīrtyate

देवः सेव्यतया यथा स्फुरति मे देव्यस् तथास्य प्रियाः सर्वः प्राण-समानतां प्रचिनुते तद्-भक्ति-भाजां गणः । स्मृत्वा साहसिकं बिभेमि तम् अहं भक्ताभिमानोन्नतं प्रीतिं तत्-प्रणते खरे ऽप्य् अविदधद् यः स्वास्थ्यम् आलम्बते

devaḥ sevyatayā yathā sphurati me devyas tathāsya priyāḥ sarvaḥ prāṇa-samānatāṃ pracinute tad-bhakti-bhājāṃ gaṇaḥ | smṛtvā sāhasikaṃ bibhemi tam ahaṃ bhaktābhimānonnataṃ prītiṃ tat-praṇate khare 'py avidadhad yaḥ svāsthyam ālambate

अथ धीरः-- आश्रित्य प्रेयसीम् अस्य नातिसेवापरो ऽपि यः । तस्य प्रसाद-पात्रं स्यान् मुख्यं धीरः स उच्यते

atha dhīraḥ-- āśritya preyasīm asya nātisevāparo 'pi yaḥ | tasya prasāda-pātraṃ syān mukhyaṃ dhīraḥ sa ucyate

कम् अपि पृथग्-अनुच्चैर् नाचरामि प्रयत्नं यदुकुल-कमलार्क त्वत्-प्रसाद-श्रिये ऽपि । समजनि ननु देव्याः पारिजातार्चितायाः परिजन-निखिलान्तः-पातिनी मे यद्-आख्या

kam api pṛthag-anuccair nācarāmi prayatnaṃ yadukula-kamalārka tvat-prasāda-śriye 'pi | samajani nanu devyāḥ pārijātārcitāyāḥ parijana-nikhilāntaḥ-pātinī me yad-ākhyā

अथ वीरः-- कृपां तस्य समाश्रित्य प्रौढां नान्यम् अपेक्षते । अतुलां यो वहन् कृष्णे प्रीतिं वीरः स उच्यते

atha vīraḥ-- kṛpāṃ tasya samāśritya prauḍhāṃ nānyam apekṣate | atulāṃ yo vahan kṛṣṇe prītiṃ vīraḥ sa ucyate

प्रलम्ब-रिपुर् ईश्वरो भवतु का कृतिस् तेन मे कुमार-मकर-ध्वजाद् अपि न किञ्चिद् आस्ते फलम् । किम् अन्यद् अहम् उद्धतः प्रभु-कृपा-कटाक्ष-श्रिया प्रिया परिषद्-अग्रिमां न गणयामि भामाम् अपि

pralamba-ripur īśvaro bhavatu kā kṛtis tena me kumāra-makara-dhvajād api na kiñcid āste phalam | kim anyad aham uddhataḥ prabhu-kṛpā-kaṭākṣa-śriyā priyā pariṣad-agrimāṃ na gaṇayāmi bhāmām api

स्याद् एव यत्-कर्मणि नः समीहितम् करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीन-वत्सलः स्व एव धिष्ण्ये ऽभिरतस्य किं तया

syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye 'bhiratasya kiṃ tayā

एतेषु तस्य दासेषु त्रिविधेष्व् आश्रितादिषु । नित्य-सिद्धाश् च सिद्धाश् च साधकाः परिकीर्तितः

eteṣu tasya dāseṣu trividheṣv āśritādiṣu | nitya-siddhāś ca siddhāś ca sādhakāḥ parikīrtitaḥ

अथ उद्दीपनाः-- अनुग्रहस्य सम्प्राप्तिस् तस्याङ्घ्रि-रजसां तथा । भुक्तावशिष्ट-भक्तादेर् अपि तद्-भक्त-सङ्गतिः । इत्य् आदयो विभावाः स्युर् एष्व् असाधारणा मताः

atha uddīpanāḥ-- anugrahasya samprāptis tasyāṅghri-rajasāṃ tathā | bhuktāvaśiṣṭa-bhaktāder api tad-bhakta-saṅgatiḥ | ity ādayo vibhāvāḥ syur eṣv asādhāraṇā matāḥ

मुरली-शृङ्गयोः स्वानः स्मित-पूर्वावलोकनम् । गुणोत्कर्ष-श्रुतिः पद्म-पदाङ्क-नव-नीरदाः । तद्-अङ्ग-सौरभाद्यास् तु सर्वैः साधारणा मताः

muralī-śṛṅgayoḥ svānaḥ smita-pūrvāvalokanam | guṇotkarṣa-śrutiḥ padma-padāṅka-nava-nīradāḥ | tad-aṅga-saurabhādyās tu sarvaiḥ sādhāraṇā matāḥ

सोत्कण्ठं मुरली-कला-परिमलान् आकर्ण्य घूर्णत्-तनोर् एतस्याक्षि-सहस्रतः सुरपतेर् अश्रूणि सस्रुर् भुवि । चित्रं वारि-धरान् विनापि तरसा यैर् अद्य धारा-मयैर् दूरात् पश्यत देव-मातृकम् अभूद् वृन्दाटवी-मण्डलम्

sotkaṇṭhaṃ muralī-kalā-parimalān ākarṇya ghūrṇat-tanor etasyākṣi-sahasrataḥ surapater aśrūṇi sasrur bhuvi | citraṃ vāri-dharān vināpi tarasā yair adya dhārā-mayair dūrāt paśyata deva-mātṛkam abhūd vṛndāṭavī-maṇḍalam

अथ अनुभावाः-- सर्वतः स्वनियोगानाम् आधिक्येन परिग्रहः । ईर्ष्या-लवेन चास्पृष्टा मैत्री तत्-प्रणते जने । तन्-निष्ठाद्याः शीताः स्युर् एष्व् असाधारणाः क्रियाः

atha anubhāvāḥ-- sarvataḥ svaniyogānām ādhikyena parigrahaḥ | īrṣyā-lavena cāspṛṣṭā maitrī tat-praṇate jane | tan-niṣṭhādyāḥ śītāḥ syur eṣv asādhāraṇāḥ kriyāḥ

प्रेमानन्दं दारुको नाभ्यनन्दत् कंसारातेर् वीजने येन साक्षाद् अक्षोदीयान् अन्तरायो व्यधायि

premānandaṃ dāruko nābhyanandat kaṃsārāter vījane yena sākṣād akṣodīyān antarāyo vyadhāyi

उद्भास्वराः पुरोक्ता ये तथास्य सुहृद्-आदयः । विरागाद्याश् च ये शीताः प्रोक्ताः साधारणास् तु ते

udbhāsvarāḥ puroktā ye tathāsya suhṛd-ādayaḥ | virāgādyāś ca ye śītāḥ proktāḥ sādhāraṇās tu te

तत्र नृत्यम्, यथा श्री-दशमे (१०.८६.३८)-- श्रुतदेवो ऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहान् जनको यथा । नत्वा मुनींश् च संहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह

tatra nṛtyam, yathā śrī-daśame (10.86.38)-- śrutadevo 'cyutaṃ prāptaṃ svagṛhān janako yathā | natvā munīṃś ca saṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha

त्वं कलासु विमुखो ऽपि नर्तनं प्रेम-नाट्य-गुरुणासि पाठितः । यद् विचित्र-गति-चर्ययाञ्चितश् चित्रयस्य् अहह चारणान् अपि

tvaṃ kalāsu vimukho 'pi nartanaṃ prema-nāṭya-guruṇāsi pāṭhitaḥ | yad vicitra-gati-caryayāñcitaś citrayasy ahaha cāraṇān api

अथ सात्त्विकाः-- स्तम्भाद्याः सात्त्विकाः सर्वे प्रीतादि-त्रितये मताः

atha sāttvikāḥ-- stambhādyāḥ sāttvikāḥ sarve prītādi-tritaye matāḥ

गोकुलेन्द्र-गुण-गान-रसेन स्तम्भम् अद्भुतम् असौ भजमानः । पश्य भक्ति-रस-मण्डप-मूल- स्तम्भतां वहति वैष्णव-वर्यः

gokulendra-guṇa-gāna-rasena stambham adbhutam asau bhajamānaḥ | paśya bhakti-rasa-maṇḍapa-mūla- stambhatāṃ vahati vaiṣṇava-varyaḥ

स इन्द्रसेनो भगवत्-पदानुजं बिभ्रन् मुहुः प्रेम-विभिन्नया धिया । उवाच हानन्द-जलाकुलेक्षणः प्रहृष्ट-रोमा नृप गद्गदाक्षरम्

sa indraseno bhagavat-padānujaṃ bibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyā | uvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram

वितर्कावेग-ह्री-जाड्य-मोहोन्मादावहित्थिकाः । बोधः स्वप्नः क्लमो व्याधिर् मृतिश् च व्यभिचारिणः

vitarkāvega-hrī-jāḍya-mohonmādāvahitthikāḥ | bodhaḥ svapnaḥ klamo vyādhir mṛtiś ca vyabhicāriṇaḥ

इतरेषां मदादीनां नातिपोषकता भवेत् । योगे त्रयः स्युर् धृत्य्-अन्ता अयोगे तु क्लमादयः । उभयत्र परे शेषा निर्वेदाद्याः सतां मताः

itareṣāṃ madādīnāṃ nātipoṣakatā bhavet | yoge trayaḥ syur dhṛty-antā ayoge tu klamādayaḥ | ubhayatra pare śeṣā nirvedādyāḥ satāṃ matāḥ

तत्र हर्षो, यथा प्रथमे (१.११.५)-- प्रीत्य्-उत्फुल्ल-मुखाः प्रोचुर् हर्ष-गद्गदया गिरा । पितरं सर्व-सुहृदम् अवितारम् इवार्भकाः

tatra harṣo, yathā prathame (1.11.5)-- prīty-utphulla-mukhāḥ procur harṣa-gadgadayā girā | pitaraṃ sarva-suhṛdam avitāram ivārbhakāḥ

हरिम् अवलोक्य पुरो भुवि पतितो दण्ड-प्रणाम-शत-कामः । प्रमद-विमुग्धो नृपतिः पुनर् उत्थानं विसस्मार

harim avalokya puro bhuvi patito daṇḍa-praṇāma-śata-kāmaḥ | pramada-vimugdho nṛpatiḥ punar utthānaṃ visasmāra

क्लमो, यथा स्कान्दे-- अशोषयन् मनस् तस्य म्लापयन् मुख-पङ्कजम् । आधिस् तद्-विरहे देव ग्रीष्मे सर इवांशुमान्

klamo, yathā skānde-- aśoṣayan manas tasya mlāpayan mukha-paṅkajam | ādhis tad-virahe deva grīṣme sara ivāṃśumān

धन्याः स्फुरति तव सूर्य कराः सहस्रं ये सर्वदा यदुपतेः पदयोः पतन्ति । बन्ध्यो दृशां दर्शशती ध्रियते ममासौ दूरे मुहूर्तम् अपि या न विलोकते तम्

dhanyāḥ sphurati tava sūrya karāḥ sahasraṃ ye sarvadā yadupateḥ padayoḥ patanti | bandhyo dṛśāṃ darśaśatī dhriyate mamāsau dūre muhūrtam api yā na vilokate tam

अथ स्थायी-- सम्भ्रमः प्रभुता-ज्ञानात् कम्पश् चेतसि सादरः । अनेनैक्यं गता प्रीतिः सम्भ्रम-प्रीतिर् उच्यते । एषा रसे ऽत्र कथिता स्थायि-भावतया बुधैः

atha sthāyī-- sambhramaḥ prabhutā-jñānāt kampaś cetasi sādaraḥ | anenaikyaṃ gatā prītiḥ sambhrama-prītir ucyate | eṣā rase 'tra kathitā sthāyi-bhāvatayā budhaiḥ

आश्रितादेः पुरैवोक्तः प्रकारो रति-जन्मनि । तत्र पारिषदादेस् तु हेतुः संस्कार एव हि । संस्कारोद्बोधकास् तस्य दर्शन-श्रवणादयः

āśritādeḥ puraivoktaḥ prakāro rati-janmani | tatra pāriṣadādes tu hetuḥ saṃskāra eva hi | saṃskārodbodhakās tasya darśana-śravaṇādayaḥ

एषा तु सम्भ्रम-प्रीतिः प्राप्नुवत्य् उत्तरोत्तरम् । वृद्धिं प्रेमा ततः स्नेहस् ततो राग इति त्रिधा

eṣā tu sambhrama-prītiḥ prāpnuvaty uttarottaram | vṛddhiṃ premā tataḥ snehas tato rāga iti tridhā

तत्र सम्भ्रम-प्रीतिः, यथा श्री-दशमे (१०.३८.६)-- ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश् चैव मे भवः । यन् नमस्ये भगवतो योगि-ध्येयाङ्घ्रि-पङ्कजम्

tatra sambhrama-prītiḥ, yathā śrī-daśame (10.38.6)-- mamādyāmaṅgalaṃ naṣṭaṃ phalavāṃś caiva me bhavaḥ | yan namasye bhagavato yogi-dhyeyāṅghri-paṅkajam

यथा वा-- कलिन्द-नन्दिनी-कुल-कदम्ब-वन-वल्लभम् । कदा नमस्करिषामि गोप-रूपं तम् ईश्वरम्

yathā vā-- kalinda-nandinī-kula-kadamba-vana-vallabham | kadā namaskariṣāmi gopa-rūpaṃ tam īśvaram

यथा-- अणिमादि-सौख्य-वीचीम् अवीचि-दुःख-प्रवाहं वा । नय मां विकृतिर् न हि मे त्वत्-पद-कमलावलम्बस्य

yathā-- aṇimādi-saukhya-vīcīm avīci-duḥkha-pravāhaṃ vā | naya māṃ vikṛtir na hi me tvat-pada-kamalāvalambasya

रुषाज्वलित-बुद्धिना भृगु-सुतेन शप्तो ऽप्य् अलं मया हृत-जगत्-त्रयो ऽप्य् अतनु-कैतवं तन्वता । विनिन्द्य कृत-बन्धनो ऽप्य् उरग-राज-पाशैर् बलाद् अरज्यत स मय्य् अहो द्विगुणम् एव वैरोचनिः

ruṣājvalita-buddhinā bhṛgu-sutena śapto 'py alaṃ mayā hṛta-jagat-trayo 'py atanu-kaitavaṃ tanvatā | vinindya kṛta-bandhano 'py uraga-rāja-pāśair balād arajyata sa mayy aho dviguṇam eva vairocaniḥ

अथ स्नेहः-- सान्द्रश् चित्त-द्रवं कुर्वन् प्रेमा स्नेह इतीर्यते । क्षणिकस्यापि नेह स्याद् विस्लेषस्य सहिष्णुता

atha snehaḥ-- sāndraś citta-dravaṃ kurvan premā sneha itīryate | kṣaṇikasyāpi neha syād visleṣasya sahiṣṇutā

दम्भेन बाष्पाम्बु-झरस्य केशवं वीक्ष्य द्रवच्-चित्तम् असुस्रुवत् तव । इत्य् उच्चकैर् धारयतो विचित्ततां चित्रा न ते दारुक दारु-कल्पता

dambhena bāṣpāmbu-jharasya keśavaṃ vīkṣya dravac-cittam asusruvat tava | ity uccakair dhārayato vicittatāṃ citrā na te dāruka dāru-kalpatā

पत्नीं रत्न-निधेः पराम् उपहरन् पूरेण बाष्पाम्भसां रज्यन्-मञ्जुल-कण्ठ-गर्भ-लुठित-स्तोत्राक्षरोपक्रमः । चुम्बन् फुल्ल-कदम्ब-डम्बर-तुलाङ्गैः समीक्ष्याच्युतं स्तब्धो ऽप्य् अभ्यधिकां श्रियं प्रणमतां वृन्दाद् दधारोद्धवः

patnīṃ ratna-nidheḥ parām upaharan pūreṇa bāṣpāmbhasāṃ rajyan-mañjula-kaṇṭha-garbha-luṭhita-stotrākṣaropakramaḥ | cumban phulla-kadamba-ḍambara-tulāṅgaiḥ samīkṣyācyutaṃ stabdho 'py abhyadhikāṃ śriyaṃ praṇamatāṃ vṛndād dadhāroddhavaḥ

अथ रागः-- स्नेहः स रागो येन स्यात् सुखं दुःखम् अपि स्फुटम् । तत्-सम्बन्ध-लवे ऽप्य् अत्र प्रीतिः प्राण-व्ययैर् अपि

atha rāgaḥ-- snehaḥ sa rāgo yena syāt sukhaṃ duḥkham api sphuṭam | tat-sambandha-lave 'py atra prītiḥ prāṇa-vyayair api

गुरुर् अपि भुजगाद् भीस् तक्षकात् प्राज्य-राज्य- च्युतिर् अतिशयिनी च प्राय-चर्या च गुर्वी । अतनुत मुदम् उच्चैः कृष्ण-लीला-सुधान्तर्- विहरण-सचिवत्वाद् औत्तरेयस्य राज्ञः

gurur api bhujagād bhīs takṣakāt prājya-rājya- cyutir atiśayinī ca prāya-caryā ca gurvī | atanuta mudam uccaiḥ kṛṣṇa-līlā-sudhāntar- viharaṇa-sacivatvād auttareyasya rājñaḥ

केशवस्य करुणा-लवे ऽपि चेद् बाडवो ऽपि किल षाडवो मम । अस्य यद्य् अदयता-कुश-स्थली पूर्ण-सिद्धिर् अपि मे कुशस्थली

keśavasya karuṇā-lave 'pi ced bāḍavo 'pi kila ṣāḍavo mama | asya yady adayatā-kuśa-sthalī pūrṇa-siddhir api me kuśasthalī

प्राय आद्य-द्वये प्रेमा स्नेहः पारिषदेष्व् असौ । परीक्षिति भवेद्-रागो दारुके च तथोद्धवे

prāya ādya-dvaye premā snehaḥ pāriṣadeṣv asau | parīkṣiti bhaved-rāgo dāruke ca tathoddhave

व्रजानुगेष्व् अनेकेषु रक्तक-प्रमुखेषु च । अस्मिन्न् अभ्युदिते भावः प्रायः स्यात् सख्य-लेश-भाक्

vrajānugeṣv anekeṣu raktaka-pramukheṣu ca | asminn abhyudite bhāvaḥ prāyaḥ syāt sakhya-leśa-bhāk

यथा-- शुद्धान्तान् मिलितं बाष्प-रुद्ध-वाग् उद्धवो हरिम् । किञ्चित्-कुञ्चित-नेत्रान्तः स्वान्तेन परिषस्वजे

yathā-- śuddhāntān militaṃ bāṣpa-ruddha-vāg uddhavo harim | kiñcit-kuñcita-netrāntaḥ svāntena pariṣasvaje

अयोग-योगाव् एतस्य प्रभेदौ कथिताव् उभौ

ayoga-yogāv etasya prabhedau kathitāv ubhau

अथ अयोगः-- सङ्गाभावो हरेर् धीरैर् अयोग इति कथ्यते । अयोगे तन्-मनस्कत्वं तद्-गुणाद्य्-अनुसन्धयः

atha ayogaḥ-- saṅgābhāvo harer dhīrair ayoga iti kathyate | ayoge tan-manaskatvaṃ tad-guṇādy-anusandhayaḥ

तत्-प्राप्त्य्-अपाय-चिन्ताद्याः सर्वेषां कथिताः क्रियाः । उत्कण्ठितं वियोगश् चेत्य् अयोगे ऽपि द्विधोच्यते

tat-prāpty-apāya-cintādyāḥ sarveṣāṃ kathitāḥ kriyāḥ | utkaṇṭhitaṃ viyogaś cety ayoge 'pi dvidhocyate

तत्र उत्कण्ठितम्-- अदृष्ट-पूर्वस्य हरेर् दिदृक्षोत्कण्ठितं मतम्

tatra utkaṇṭhitam-- adṛṣṭa-pūrvasya harer didṛkṣotkaṇṭhitaṃ matam

यथा नारसिंहे-- चकार मेघे तद्-वर्णे बहु-मान-रतिं नृपः । पक्षपातेन तन्-नाम्नि मृगे पद्मे च तद्-दृशि

yathā nārasiṃhe-- cakāra meghe tad-varṇe bahu-māna-ratiṃ nṛpaḥ | pakṣapātena tan-nāmni mṛge padme ca tad-dṛśi

भारावताराय भुवो निजेच्छया लावण्य-धाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलम् अञ्जसा दृशः

bhārāvatārāya bhuvo nijecchayā lāvaṇya-dhāmno bhavitopalambhanaṃ mahyaṃ na na syāt phalam añjasā dṛśaḥ

अत्रायोग-प्रसक्तानां सर्वेषाम् अपि सम्भवे । औत्सुक्य-दैन्य-निर्वेद-चिन्तानां चापलस्य च । जडतोन्माद-मोहानाम् अपि स्याद् अतिरिक्तता

atrāyoga-prasaktānāṃ sarveṣām api sambhave | autsukya-dainya-nirveda-cintānāṃ cāpalasya ca | jaḍatonmāda-mohānām api syād atiriktatā

अमून्य् अधन्यानि दिनान्तराणि हरे त्वद्-आलोकनम् अन्तरेण । अनाथ-बन्धो करुणैक-सिन्धो हा हन्त हा हन्त कथं नयामि

amūny adhanyāni dināntarāṇi hare tvad-ālokanam antareṇa | anātha-bandho karuṇaika-sindho hā hanta hā hanta kathaṃ nayāmi

विलोचन-सुधाम्बुधेस् तव पदारविन्द-द्वयी विलोचन-रस-च्छटाम् अनुपलभ्य विक्षुभ्यतः । मनो मम मनाग् अपि क्वचिद् अनाप्नुवन् निर्वृतिं क्षणार्धम् अपि मन्यते व्रज-महेन्द्र वर्ष-व्रजम्

vilocana-sudhāmbudhes tava padāravinda-dvayī vilocana-rasa-cchaṭām anupalabhya vikṣubhyataḥ | mano mama manāg api kvacid anāpnuvan nirvṛtiṃ kṣaṇārdham api manyate vraja-mahendra varṣa-vrajam

निबद्ध-मूर्धाञ्जलिर् एष याचे नीरन्ध्र-दैन्योन्नति-मुक्त-कण्ठम् । दयाम्बुधे देव भवत्-कटाक्ष- दाक्षिण्य-लेशेन सकृन् निषिञ्च

nibaddha-mūrdhāñjalir eṣa yāce nīrandhra-dainyonnati-mukta-kaṇṭham | dayāmbudhe deva bhavat-kaṭākṣa- dākṣiṇya-leśena sakṛn niṣiñca

असि शशि-मुकुटाद्यैर् अप्य् अलभ्येक्षणस् त्वं लघुर् अघहर कीटाद् अप्य् अहं कूट-कर्मा । इति विसदृशतापि प्रार्थने प्रार्थयामि स्नपय कृपण-बन्धो माम् अपाङ्ग-च्छटाभिः

asi śaśi-mukuṭādyair apy alabhyekṣaṇas tvaṃ laghur aghahara kīṭād apy ahaṃ kūṭa-karmā | iti visadṛśatāpi prārthane prārthayāmi snapaya kṛpaṇa-bandho mām apāṅga-cchaṭābhiḥ

स्फुटं श्रितवतोर् अपि श्रुति-निषेवया श्लाघ्यतां ममाभव-निरतयोर् भवतु नेत्रयोर् मन्दयोः । भवेन् न हि ययोः पदं मधुरिम-श्रियाम् आस्पदं पदाम्बुजनखाङ्कुराद् अपि विसारि रोचिस् तव

sphuṭaṃ śritavator api śruti-niṣevayā ślāghyatāṃ mamābhava-niratayor bhavatu netrayor mandayoḥ | bhaven na hi yayoḥ padaṃ madhurima-śriyām āspadaṃ padāmbujanakhāṅkurād api visāri rocis tava

हरि-पद-कमलावलोक-तृष्णा तरलमतेर् अपि योग्यताम् अवीक्ष्य । अवनत-वदनस्य चिन्तया मे हरि हरि निःश्वसतो निशाः प्रयाति

hari-pada-kamalāvaloka-tṛṣṇā taralamater api yogyatām avīkṣya | avanata-vadanasya cintayā me hari hari niḥśvasato niśāḥ prayāti

त्वच्-छैशवं त्रि-भुवनाद्भुतम् इत्य् अवेहि मच्-चापलं च तव वा मम वाधिगम्यम् । तत् किं करोमि विरलं मुरली-विलासि मुग्धं मुखाम्बुजम् उदीक्षितुम् ईक्षणाभ्याम्

tvac-chaiśavaṃ tri-bhuvanādbhutam ity avehi mac-cāpalaṃ ca tava vā mama vādhigamyam | tat kiṃ karomi viralaṃ muralī-vilāsi mugdhaṃ mukhāmbujam udīkṣitum īkṣaṇābhyām

ह्रियम् अघहर मुक्त्वा दृक्-पतङ्गी ममासौ भयम् अपि दमयित्वा भक्त-वृन्दात् तृषार्ता । निरवधिम् अविचार्य स्वस्य च क्षोदिमानं तव चरण-सरोजं लेढुम् अनिव्च्छतीश

hriyam aghahara muktvā dṛk-pataṅgī mamāsau bhayam api damayitvā bhakta-vṛndāt tṛṣārtā | niravadhim avicārya svasya ca kṣodimānaṃ tava caraṇa-sarojaṃ leḍhum anivcchatīśa

जडता, यथा सप्तमे (७.४.३७)-- न्यस्त-क्रीडनको बालो जडवत् तन्-मनस्तया । कृष्ण-ग्रह-गृहीतात्मा न वेद जगद् ईदृशम्

jaḍatā, yathā saptame (7.4.37)-- nyasta-krīḍanako bālo jaḍavat tan-manastayā | kṛṣṇa-graha-gṛhītātmā na veda jagad īdṛśam

निमेषोन्मुक्ताक्षः कथम् इह परिस्पन्द-विधुरां तनुं बिभ्रद् भव्यः प्रतिकृतिर् इवास्ते द्विज-पतिः । अये ज्ञातं वंशी-रसिक-नव-राग-व्यसनिना पुरः श्यामाम्भोदे बत विनिहिता दृष्टिर् अमुना

nimeṣonmuktākṣaḥ katham iha parispanda-vidhurāṃ tanuṃ bibhrad bhavyaḥ pratikṛtir ivāste dvija-patiḥ | aye jñātaṃ vaṃśī-rasika-nava-rāga-vyasaninā puraḥ śyāmāmbhode bata vinihitā dṛṣṭir amunā

उन्मादो, यथा सप्तमे (७.४.४०)-- नदति क्वचिद् उत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् । क्वचित् तद्-भावना-युक्तस् तन्मयो ऽनुचकार ह

unmādo, yathā saptame (7.4.40)-- nadati kvacid utkaṇṭho vilajjo nṛtyati kvacit | kvacit tad-bhāvanā-yuktas tanmayo 'nucakāra ha

क्वचिन् नटति निष्पटं क्वचिद् असम्भवं स्तम्भते क्वचिद् विहसति स्फुटं क्वचिद् अमन्दम् आक्रन्दति । लसत्य् अनलसं क्वचित् क्वचिद् अपार्थम् आर्तायते हरेर् अभिनवोद्धुर-प्रणय-सीधुम् अत्तो मुनिः

kvacin naṭati niṣpaṭaṃ kvacid asambhavaṃ stambhate kvacid vihasati sphuṭaṃ kvacid amandam ākrandati | lasaty analasaṃ kvacit kvacid apārtham ārtāyate harer abhinavoddhura-praṇaya-sīdhum atto muniḥ

अयोग्यम् आत्मानम् इतीश-दर्शने स मन्यमानस् तद्-अनाप्ति-कातरः । उद्बेल-दुःखार्णव-मग्न-मानसः श्रुताश्रुधारो द्विज मूर्च्छितापतत्

ayogyam ātmānam itīśa-darśane sa manyamānas tad-anāpti-kātaraḥ | udbela-duḥkhārṇava-magna-mānasaḥ śrutāśrudhāro dvija mūrcchitāpatat

हरि-चरण-विलोकाब्धि-तापावलीभिर् बत विधूत-चिद्-अम्भस्य् अत्र नस् तीर्थ-वर्ये । श्रुति-पुट-परिवाहेनेशनामामृतानि क्षिपत ननु सतीर्थाश् चेष्टतां प्राण-हंसः

hari-caraṇa-vilokābdhi-tāpāvalībhir bata vidhūta-cid-ambhasy atra nas tīrtha-varye | śruti-puṭa-parivāheneśanāmāmṛtāni kṣipata nanu satīrthāś ceṣṭatāṃ prāṇa-haṃsaḥ

अथ वियोगः-- वियोगो लब्ध-सङ्गेन विच्छेदो दनुज-द्विषा

atha viyogaḥ-- viyogo labdha-saṅgena vicchedo danuja-dviṣā

बलि-सुत-भुज-षण्ड-खण्डनाय क्षतज-पुरं पुरुषोत्तमे प्रयाते । विधूत-विधुर-बुद्धिर् उद्धवो ऽयं विरह-निरुद्ध-मना निरुद्धवो ऽभूत्

bali-suta-bhuja-ṣaṇḍa-khaṇḍanāya kṣataja-puraṃ puruṣottame prayāte | vidhūta-vidhura-buddhir uddhavo 'yaṃ viraha-niruddha-manā niruddhavo 'bhūt

अङ्गेषु तापः कृशता जागर्यालम्ब-शून्यता । अधृतिर् जडता व्याधिर् उन्मादो मूर्च्छितं बुधैः । वियोगे सम्भ्रम-प्रीतेर् दशावस्थाः प्रकीर्तिताः

aṅgeṣu tāpaḥ kṛśatā jāgaryālamba-śūnyatā | adhṛtir jaḍatā vyādhir unmādo mūrcchitaṃ budhaiḥ | viyoge sambhrama-prīter daśāvasthāḥ prakīrtitāḥ

अनवस्थितिर् आख्याता चित्तस्यालम्ब-शून्यता । अरागिता तु सर्वस्मिन्न् अधृतिः कथिता बुधैः । अन्ये ऽष्टौ प्रकटार्थत्वात् तापाद्या न हि लक्षिताः

anavasthitir ākhyātā cittasyālamba-śūnyatā | arāgitā tu sarvasminn adhṛtiḥ kathitā budhaiḥ | anye 'ṣṭau prakaṭārthatvāt tāpādyā na hi lakṣitāḥ

अस्मान् दुनोति कमलं तपनस्य मित्रं रत्नाकरश् च बडवानल-गूढ-मूर्तिः । इन्दीवरं विधु-सुहृत् कथम् ईश्वरं वा तं स्मारयन् मुनिपते दहतीह सभ्यान्

asmān dunoti kamalaṃ tapanasya mitraṃ ratnākaraś ca baḍavānala-gūḍha-mūrtiḥ | indīvaraṃ vidhu-suhṛt katham īśvaraṃ vā taṃ smārayan munipate dahatīha sabhyān

दधति तव तथाद्य सेवकानां भुज-परिघाः कृशतां च पाण्डुतां च । पतति बत यथा मृणाल-बुद्ध्या स्फुटम् इह पाण्डव-मित्र पाण्डु-पक्षः

dadhati tava tathādya sevakānāṃ bhuja-parighāḥ kṛśatāṃ ca pāṇḍutāṃ ca | patati bata yathā mṛṇāla-buddhyā sphuṭam iha pāṇḍava-mitra pāṇḍu-pakṣaḥ

जागर्या, यथा-- विरहान् मुर-द्विषश् चिरं विधुराङ्गे परिखिन्न-चेतसि । क्षणदाः क्षण-दायितोज्झिता बहुलाश्वे बहुलास् तदाभवन्

jāgaryā, yathā-- virahān mura-dviṣaś ciraṃ vidhurāṅge parikhinna-cetasi | kṣaṇadāḥ kṣaṇa-dāyitojjhitā bahulāśve bahulās tadābhavan

विजय-रथ-कुटुम्बिना विनान्यन् न किल कुटुम्बम् इहास्ति नस् त्रिलोक्याम् । भ्रमद् इदम् अनवेक्ष्य यत्-पदाब्जं क्वचिद् अपि न व्यवतिष्ठते ऽद्य चेतः

vijaya-ratha-kuṭumbinā vinānyan na kila kuṭumbam ihāsti nas trilokyām | bhramad idam anavekṣya yat-padābjaṃ kvacid api na vyavatiṣṭhate 'dya cetaḥ

प्रेक्ष्य पिञ्छ-कुलम् अक्षि पिधत्ते नैचिकी-निचयम् उज्झति दूरे । वष्टि यष्टिम् अपि नाद्य मुरारे रक्तकस् तव पदाम्बुज-रक्तः

prekṣya piñcha-kulam akṣi pidhatte naicikī-nicayam ujjhati dūre | vaṣṭi yaṣṭim api nādya murāre raktakas tava padāmbuja-raktaḥ

यौधिष्ठिरं पुरम् उपेयुषि पद्मनाभे खेदानल-व्यतिकरैर् अतिविक्लवस्य । स्वेदाश्रुभिर् न हि परं जलताम् अवापुर् अङ्गानि निष्क्रियतया च किलोद्धवस्य

yaudhiṣṭhiraṃ puram upeyuṣi padmanābhe khedānala-vyatikarair ativiklavasya | svedāśrubhir na hi paraṃ jalatām avāpur aṅgāni niṣkriyatayā ca kiloddhavasya

चिरयति मणिम् अन्वेष्टुं चलिते मुरभिदि कुशस्थली-पुरतः । समजनि धृत-नव-व्याधिः पवन-व्याधिर् यथार्थाख्यः

cirayati maṇim anveṣṭuṃ calite murabhidi kuśasthalī-purataḥ | samajani dhṛta-nava-vyādhiḥ pavana-vyādhir yathārthākhyaḥ

प्रोषिते बत निजाधिदैवते रैवते नवम् अवेक्ष्य नीरदम् । भ्रान्त-धीर् अयम् अधीरम् उद्धवः पश्य रौति* रमते नमस्यति

proṣite bata nijādhidaivate raivate navam avekṣya nīradam | bhrānta-dhīr ayam adhīram uddhavaḥ paśya rauti* ramate namasyati

समजनि दशा विश्लेषात् ते पदाम्बुज-सेविनां व्रज-भुवि तथा नासीन् निद्रा-लवो ऽपि यथा पुरा । यदु-वर दर-श्वासेनामी वितर्कित-जीविताः सततम् अधुना निश्चेष्टाङ्गास् तटान्य् अधिशेरते

samajani daśā viśleṣāt te padāmbuja-sevināṃ vraja-bhuvi tathā nāsīn nidrā-lavo 'pi yathā purā | yadu-vara dara-śvāsenāmī vitarkita-jīvitāḥ satatam adhunā niśceṣṭāṅgās taṭāny adhiśerate

दनुज-दमन याते जीवने त्वय्य् अकस्मात् प्रचुर-विरह-तापैर् ध्वन्त-हृत्-पङ्कजायाम् । व्रजम् अभि परितस् ते दास-कासार-पङ्क्तौ न किल वसतिम् आर्ताः कर्तुम् इच्छन्ति हंसाः

danuja-damana yāte jīvane tvayy akasmāt pracura-viraha-tāpair dhvanta-hṛt-paṅkajāyām | vrajam abhi paritas te dāsa-kāsāra-paṅktau na kila vasatim ārtāḥ kartum icchanti haṃsāḥ

अशिवत्वान् न घटते भक्ते कुत्राप्य् असौ मृतिः । क्षोभकत्वाद् वियोगस्य जात-प्रायेति कथ्यते

aśivatvān na ghaṭate bhakte kutrāpy asau mṛtiḥ | kṣobhakatvād viyogasya jāta-prāyeti kathyate

अथ योगः-- कृष्णेन सङ्गमो यस् तु स योग इति कीर्त्यते । योगे ऽपि कथितः सिद्धिस् तुष्टिः स्थितिर् इति त्रिधा

atha yogaḥ-- kṛṣṇena saṅgamo yas tu sa yoga iti kīrtyate | yoge 'pi kathitaḥ siddhis tuṣṭiḥ sthitir iti tridhā

तत्र सिद्धिः-- उत्कण्ठिते हरेः प्राप्तिः सिद्धिर् इत्य् अभिधीयते

tatra siddhiḥ-- utkaṇṭhite hareḥ prāptiḥ siddhir ity abhidhīyate

मौलिश् चन्द्रक-भूषणो मरकत-स्तम्भाभिरामं वपुर् वक्त्रं चित्र-विमुग्ध-हास-मधुरं बाले विलोले दृशौ । वाचः शैशव-शीतया मद-गज-श्लाघ्या विलास-स्थितिर् मन्दं मन्दम् अये क एष मथुरा-वीथीं मिथो गाहते

mauliś candraka-bhūṣaṇo marakata-stambhābhirāmaṃ vapur vaktraṃ citra-vimugdha-hāsa-madhuraṃ bāle vilole dṛśau | vācaḥ śaiśava-śītayā mada-gaja-ślāghyā vilāsa-sthitir mandaṃ mandam aye ka eṣa mathurā-vīthīṃ mitho gāhate

यथा वा श्री-दशमे (१०.३८.३४)-- रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य सो ऽक्रूरः प्रेम-विह्वलः । पपात चरणोपान्ते दण्डवद् राम-कृष्णयोः

yathā vā śrī-daśame (10.38.34)-- rathāt tūrṇam avaplutya so 'krūraḥ prema-vihvalaḥ | papāta caraṇopānte daṇḍavad rāma-kṛṣṇayoḥ

तुष्टिः-- जाते वियोगे कंसारेः सम्प्राप्तिस् तुष्टिर् उच्यते

tuṣṭiḥ-- jāte viyoge kaṃsāreḥ samprāptis tuṣṭir ucyate

कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्न-दृष्ट्याखिल-ताप-शोषणम् । जीवेम ते सुन्दर-हास-शोभितम् अपश्यमाना वदनं मनोहरम्

kathaṃ vayaṃ nātha ciroṣite tvayi prasanna-dṛṣṭyākhila-tāpa-śoṣaṇam | jīvema te sundara-hāsa-śobhitam apaśyamānā vadanaṃ manoharam

यथा वा-- समक्षम् अक्षमः प्रेक्ष्य हरिम् अञ्जलि-बन्धने । दारुको द्वारका-द्वारि तत्र चित्र-दशां ययौ

yathā vā-- samakṣam akṣamaḥ prekṣya harim añjali-bandhane | dāruko dvārakā-dvāri tatra citra-daśāṃ yayau

स्थितिः-- सह-वासो मुकुन्देन स्थितिर् निगदिता बुधैः

sthitiḥ-- saha-vāso mukundena sthitir nigaditā budhaiḥ

पुरस्ताद् आभीरी-गण-भयद-नामा स कठिनो मणि-स्तम्भालम्बी कुरु-कुल-कथां सङ्कलयिता । स जानुभ्याम् अष्टापद-भुवनम् अवष्टभ्य भविता गुरोः शिष्यो नूनं पद-कमल-संवाहन-रतः

purastād ābhīrī-gaṇa-bhayada-nāmā sa kaṭhino maṇi-stambhālambī kuru-kula-kathāṃ saṅkalayitā | sa jānubhyām aṣṭāpada-bhuvanam avaṣṭabhya bhavitā guroḥ śiṣyo nūnaṃ pada-kamala-saṃvāhana-rataḥ

निजावसर-शुश्रूषा-विधाने सावधानता । पुरस् तस्य निवेशाद्या योगे ऽमीषां क्रिया मताः

nijāvasara-śuśrūṣā-vidhāne sāvadhānatā | puras tasya niveśādyā yoge 'mīṣāṃ kriyā matāḥ

केचिद् अस्या रतेः कृष्ण-भक्त्य्-आस्वाद-बहिर्मुखाः । भवत्वम् एव निश्चित्य न रसावस्थतां जगुः

kecid asyā rateḥ kṛṣṇa-bhakty-āsvāda-bahirmukhāḥ | bhavatvam eva niścitya na rasāvasthatāṃ jaguḥ

इति तावद् असाधीयो यत् पुराणेषु केषुचित् । श्रीमद्-भागवते चैष प्रकटो दृश्यते रसः

iti tāvad asādhīyo yat purāṇeṣu keṣucit | śrīmad-bhāgavate caiṣa prakaṭo dṛśyate rasaḥ

क्वचित् रुदन्त्य् अच्युत-चिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः

kvacit rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ | nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtāḥ

एषात्र भक्त-भावानां प्रायिकी प्रक्रियोदिता । किन्तु कालादि-वैशिष्ट्यात् क्वचित् स्यात् सीम-लङ्घनम्

eṣātra bhakta-bhāvānāṃ prāyikī prakriyoditā | kintu kālādi-vaiśiṣṭyāt kvacit syāt sīma-laṅghanam

अथ गौरव-प्रीतिः-- लाल्याभिमानिनां कृष्णे स्यात् प्रीतिर् गौरवोत्तरा । सा विभावादिभिः पुष्टा गौरव-प्रीतिर् उच्यते

atha gaurava-prītiḥ-- lālyābhimānināṃ kṛṣṇe syāt prītir gauravottarā | sā vibhāvādibhiḥ puṣṭā gaurava-prītir ucyate

तत्र आलम्बनाः-- हरिश् च तस्य लाल्याश् च भवन्त्य् आलम्बना इह

tatra ālambanāḥ-- hariś ca tasya lālyāś ca bhavanty ālambanā iha

अयम् उपहित-कर्णः प्रस्तुते वृष्णि-वृद्धैर् यदुपतिर् इतिहासे मन्द-हासोज्ज्वलास्यः । उपदिशति सुधर्मा-मध्यम् अध्यास्य दीव्यन् हितम् इह निजयाग्रे चेष्टयैवात्मजान् नः

ayam upahita-karṇaḥ prastute vṛṣṇi-vṛddhair yadupatir itihāse manda-hāsojjvalāsyaḥ | upadiśati sudharmā-madhyam adhyāsya dīvyan hitam iha nijayāgre ceṣṭayaivātmajān naḥ

महा-गुरुर् महा-कीर्तिर् महा-बुद्धिर् महा-बलः । रक्षी लालक इत्य् आद्यैर् गुणैर् आलम्बनो हरिः

mahā-gurur mahā-kīrtir mahā-buddhir mahā-balaḥ | rakṣī lālaka ity ādyair guṇair ālambano hariḥ

अथ लाल्याः-- लाल्याः किल कनिष्ठत्व-पुत्रत्वाद्य्-अभिमानिनः । कनिष्ठाः सारण-गद-सुभद्र-प्रमुखाः स्मृताः । प्रद्युम्न-चारुदेष्णाद्याः साम्बाद्याश् च कुमारकाः

atha lālyāḥ-- lālyāḥ kila kaniṣṭhatva-putratvādy-abhimāninaḥ | kaniṣṭhāḥ sāraṇa-gada-subhadra-pramukhāḥ smṛtāḥ | pradyumna-cārudeṣṇādyāḥ sāmbādyāś ca kumārakāḥ

अपि मुरान्तक-पार्षद-मण्डलाद् अधिक-मण्डन-वेश-गुण-श्रियः । आसत-पीत-सित-द्युतिभिर् युता यदु-कुमार-गणाः पुरि रेमिरे

api murāntaka-pārṣada-maṇḍalād adhika-maṇḍana-veśa-guṇa-śriyaḥ | āsata-pīta-sita-dyutibhir yutā yadu-kumāra-gaṇāḥ puri remire

सग्धिं भजन्ति हरिणा मुखम् उन्नमय्य ताम्बूल-चर्वितम् अदन्ति च दीयमानम् । घ्राताश् च मूर्ध्नि परिरभ्य भवन्त्य् अदस्राः साम्बादयः कति पुरा विदधुस् तपांसि

sagdhiṃ bhajanti hariṇā mukham unnamayya tāmbūla-carvitam adanti ca dīyamānam | ghrātāś ca mūrdhni parirabhya bhavanty adasrāḥ sāmbādayaḥ kati purā vidadhus tapāṃsi

रुक्मिणी-नन्दनस् तेषु लाल्येषु प्रवरो मतः

rukmiṇī-nandanas teṣu lālyeṣu pravaro mataḥ

तस्य रूपम्-- स जयति शम्बर-दमनः सुकुमारो यदु-कुमार-कुल-मौलिः । जनयति जनेषु जनक-भ्रान्तिं यः सुष्ठु रूपेण

tasya rūpam-- sa jayati śambara-damanaḥ sukumāro yadu-kumāra-kula-mauliḥ | janayati janeṣu janaka-bhrāntiṃ yaḥ suṣṭhu rūpeṇa

लाल्यानां तु स्व-सम्बन्ध-स्फूर्तेर् एव समन्ततः

lālyānāṃ tu sva-sambandha-sphūrter eva samantataḥ

व्रज-स्थानां परैश्वर्य-ज्ञान-शून्य-धियाम् अपि । अस्त्य् एव वल्लवाधीश-पुत्रत्वैश्वर्य-वेदनम्

vraja-sthānāṃ paraiśvarya-jñāna-śūnya-dhiyām api | asty eva vallavādhīśa-putratvaiśvarya-vedanam

अथ उद्दीपनाः-- उद्दीपनास् तु वात्सल्य-स्मित-प्रेक्षादयो हरेः

atha uddīpanāḥ-- uddīpanās tu vātsalya-smita-prekṣādayo hareḥ

यथा-- अग्रे सानुग्रहं पश्यन्न् अग्रजं व्यग्र-मानसः । गदः पदारविन्दे ऽस्य विदधे दण्डवन्-नतिम्

yathā-- agre sānugrahaṃ paśyann agrajaṃ vyagra-mānasaḥ | gadaḥ padāravinde 'sya vidadhe daṇḍavan-natim

अथ अनुभावाः-- अनुभावास् तु तस्याग्रे नीचासन-निवेशनम् । गुरोर् वर्त्मानुसारित्वं धुरस् तस्य परिग्रहः । स्वैराचार-विमोक्षाद्याः शीता लाल्येषु कीर्तिताः

atha anubhāvāḥ-- anubhāvās tu tasyāgre nīcāsana-niveśanam | guror vartmānusāritvaṃ dhuras tasya parigrahaḥ | svairācāra-vimokṣādyāḥ śītā lālyeṣu kīrtitāḥ

यदु-सदसि सुरेन्द्रैर् द्राग् उपव्रज्यमानाः सुखद-करक-वार्भिर् ब्रह्मणाभ्युक्षिताङ्गः । मधुरिपुम् अभिवन्द्य स्वर्ण-पीठानि मुञ्चन् भुवम् अभि मकराङ्को राङ्कवं स्वीचकार

yadu-sadasi surendrair drāg upavrajyamānāḥ sukhada-karaka-vārbhir brahmaṇābhyukṣitāṅgaḥ | madhuripum abhivandya svarṇa-pīṭhāni muñcan bhuvam abhi makarāṅko rāṅkavaṃ svīcakāra

दासैः साधाराणाश् चान्ये प्रोच्यन्ते ऽमीषु केचन । प्रणामो मौन-बाहुल्यं सङ्कोचं प्रश्रयाढ्यता । निज-प्राण-व्ययेनापि तद्-आज्ञा-परिपालनम्

dāsaiḥ sādhārāṇāś cānye procyante 'mīṣu kecana | praṇāmo mauna-bāhulyaṃ saṅkocaṃ praśrayāḍhyatā | nija-prāṇa-vyayenāpi tad-ājñā-paripālanam

अधो-वदनता स्थैर्यं कास-हासादि-वर्जनम् । तदीयातिरहः-केलि-वार्ताद्य्-उपरमादयः

adho-vadanatā sthairyaṃ kāsa-hāsādi-varjanam | tadīyātirahaḥ-keli-vārtādy-uparamādayaḥ

कन्दर्प विन्दति मुकुन्द-पदारविन्द- द्वन्द्वे दृशोः पदम् असौ किल निष्प्रकम्पा । प्रालेय-बिन्दु-निचितं धृत-कण्टका ते स्विन्नाद्य कण्टकि-फलं तनुर् अन्वकार्षीत्

kandarpa vindati mukunda-padāravinda- dvandve dṛśoḥ padam asau kila niṣprakampā | prāleya-bindu-nicitaṃ dhṛta-kaṇṭakā te svinnādya kaṇṭaki-phalaṃ tanur anvakārṣīt

अथ व्यभिचारिणः-- अनन्तरोक्ताः सर्वे ऽत्र भवन्ति व्यभिचारिणः

atha vyabhicāriṇaḥ-- anantaroktāḥ sarve 'tra bhavanti vyabhicāriṇaḥ

दूरे दरेन्द्रस्य नभस्य् उदीर्णे ध्वनौ स्थितानां यदु-राजधन्याम् । तनूरुहैस् तत्र कुमारकाणां नटैश् च हृष्यद्भिर् अकारि नृत्यम्

dūre darendrasya nabhasy udīrṇe dhvanau sthitānāṃ yadu-rājadhanyām | tanūruhais tatra kumārakāṇāṃ naṭaiś ca hṛṣyadbhir akāri nṛtyam

धन्यः साम्ब भवान् स-रिङ्गणम् अयन् पार्श्वे रजः-कर्बूरो यस् तातेन विकृष्य वत्सलतया स्वोत्सङ्गम् आरोपितः । धिङ् मां दुर्भगम् अत्र शङ्कर-मयैर् दुर्दैव-विस्फूर्जितैः प्राप्ता न क्षणिकापि लालन-रतिः सा येन बाल्ये पितुः

dhanyaḥ sāmba bhavān sa-riṅgaṇam ayan pārśve rajaḥ-karbūro yas tātena vikṛṣya vatsalatayā svotsaṅgam āropitaḥ | dhiṅ māṃ durbhagam atra śaṅkara-mayair durdaiva-visphūrjitaiḥ prāptā na kṣaṇikāpi lālana-ratiḥ sā yena bālye pituḥ

अथ स्थायी-- देह-सम्बन्धितामानाद् गुरु-धीर् अत्र गौरवम् । तन्मयी लालके प्रीतिर् गौरव-प्रीतिर् उच्यते

atha sthāyī-- deha-sambandhitāmānād guru-dhīr atra gauravam | tanmayī lālake prītir gaurava-prītir ucyate

स्थायि-भावो ऽत्र सा चैषाम् आमूलात् स्वयम् उच्छ्रिता । कञ्चिद् विशेषम् आपन्ना प्रेमेति स्नेह इत्य् अपि । राग इत्य् उच्यते चात्र गौरव-प्रीतिर् एव सा

sthāyi-bhāvo 'tra sā caiṣām āmūlāt svayam ucchritā | kañcid viśeṣam āpannā premeti sneha ity api | rāga ity ucyate cātra gaurava-prītir eva sā

मुद्रां भिनत्ति न रद-च्छदयोर् अमन्दां वक्त्रं च नोन्नमयति स्रवद्-अस्र-कीर्णम् । धीरः परं किम् अपि सङ्कुचतीं झषाङ्को दृष्टिं क्षिपत्य् अघभिदश् चरणारविन्दे

mudrāṃ bhinatti na rada-cchadayor amandāṃ vaktraṃ ca nonnamayati sravad-asra-kīrṇam | dhīraḥ paraṃ kim api saṅkucatīṃ jhaṣāṅko dṛṣṭiṃ kṣipaty aghabhidaś caraṇāravinde

द्विषद्भिः क्षोदिष्ठैर् जगद्-अविहितेच्छस्य भवतः कराद् आकृष्यैव प्रसभम् अभिमन्याव् अपि हते । सुभद्रायाः प्रीतिर् दनुज-दमन त्वद्-विषयिका प्रपेदे कल्याणी न हि मलिनिमानं लवम् अपि

dviṣadbhiḥ kṣodiṣṭhair jagad-avihitecchasya bhavataḥ karād ākṛṣyaiva prasabham abhimanyāv api hate | subhadrāyāḥ prītir danuja-damana tvad-viṣayikā prapede kalyāṇī na hi malinimānaṃ lavam api

विमुञ्च पृथु-वेपथुं विसृज कण्ठाकुःठायितं विमृज्य मयि निक्षिप प्रसरद्-अश्रु-धारे दृशौ । करं च मकर-ध्वज प्रकट-कण्टकालङ्कृतं निधेहि सविधे पितुः कथय वत्स कः सम्भ्रमः

vimuñca pṛthu-vepathuṃ visṛja kaṇṭhākuḥṭhāyitaṃ vimṛjya mayi nikṣipa prasarad-aśru-dhāre dṛśau | karaṃ ca makara-dhvaja prakaṭa-kaṇṭakālaṅkṛtaṃ nidhehi savidhe pituḥ kathaya vatsa kaḥ sambhramaḥ

विषम् अपि सहसा सुधाम् इवायं निपिबति चेत् पितुर् इङ्गितं झषाङ्कः । विसृजति तद्-असम्मतिर् यदि स्याद् विषम् इव तां तु सुधां स एव सद्यः

viṣam api sahasā sudhām ivāyaṃ nipibati cet pitur iṅgitaṃ jhaṣāṅkaḥ | visṛjati tad-asammatir yadi syād viṣam iva tāṃ tu sudhāṃ sa eva sadyaḥ

त्रिष्व् एवायोग-योगाद्या भेदाः पूर्ववद् ईरिताः

triṣv evāyoga-yogādyā bhedāḥ pūrvavad īritāḥ

शम्बरः सुमुखि लब्ध-दुर्विपड्- डम्बरः स रिपुर् अम्बरायितः । अम्बु-राज-महसं कदा गुरुः कम्बु-राज-करम् ईक्षितास्महे

śambaraḥ sumukhi labdha-durvipaḍ- ḍambaraḥ sa ripur ambarāyitaḥ | ambu-rāja-mahasaṃ kadā guruḥ kambu-rāja-karam īkṣitāsmahe

मनो ममेष्टाम् अपि गेण्डु-लीलां न वष्टि योग्यां च तथास्त्र-योग्याम् । गुरौ पुरं कौरवम् अभ्युपेते काराम् इव द्वारवतीम् अवैति

mano mameṣṭām api geṇḍu-līlāṃ na vaṣṭi yogyāṃ ca tathāstra-yogyām | gurau puraṃ kauravam abhyupete kārām iva dvāravatīm avaiti

सिद्धिः-- मिलितः शम्बर-पुरतो मदनः पुरतो विलोकयन् पितरम् । को ऽहम् इति स्वं प्रमदान् न धीर् अधीर् अप्य् असौ वेद

siddhiḥ-- militaḥ śambara-purato madanaḥ purato vilokayan pitaram | ko 'ham iti svaṃ pramadān na dhīr adhīr apy asau veda

तुष्टिः-- मिलितम् अधिष्ठित-गरुडं प्रेक्ष्य युधिष्ठिर-पुरान् मुरारातिम् । अजनि मुदा यदु-नगरे सम्भ्रम-भूमा कुमाराणाम्

tuṣṭiḥ-- militam adhiṣṭhita-garuḍaṃ prekṣya yudhiṣṭhira-purān murārātim | ajani mudā yadu-nagare sambhrama-bhūmā kumārāṇām

स्थितिः-- कुञ्चयन्न् अक्षिणी किञ्चिद् बाष्प-निष्पन्दि-पक्षिणी । वन्दते पादयोर् द्वन्द्वं पितुः प्रति-दिनं स्मरः

sthitiḥ-- kuñcayann akṣiṇī kiñcid bāṣpa-niṣpandi-pakṣiṇī | vandate pādayor dvandvaṃ pituḥ prati-dinaṃ smaraḥ

उत्कण्ठित-वियोगाद्ये यद् यद् विस्तारितं न हि । सम्भ्रम-प्रीतिवज् ज्ञेयं तत् तद् एवाखिलं बुधैः

utkaṇṭhita-viyogādye yad yad vistāritaṃ na hi | sambhrama-prītivaj jñeyaṃ tat tad evākhilaṃ budhaiḥ