Sakhya-rasa

स्थायि-भावो विभावाद्यैः सख्यम् आत्मोचितैर् इह । नीतश् चित्ते सतां पुष्टिं रसः प्रेयान् उदीर्यते

sthāyi-bhāvo vibhāvādyaiḥ sakhyam ātmocitair iha | nītaś citte satāṃ puṣṭiṃ rasaḥ preyān udīryate

तत्र आलम्बनाः-- हरिश् च तद्-वयस्याश् च तस्मिन्न् आलम्बना मताः

tatra ālambanāḥ-- hariś ca tad-vayasyāś ca tasminn ālambanā matāḥ

तत्र हरिः-- द्विभुजत्वादि-भाग् अत्र प्राग्वद् आलम्बनो हरिः

tatra hariḥ-- dvibhujatvādi-bhāg atra prāgvad ālambano hariḥ

महेन्द्र-मणि-मञ्जुल-द्युतिर् अमन्द-कुन्द-स्मितः स्फुरत्-पुरट-केतकी-कुसुम-रम्य-पट्टाम्बरः । स्रग्-उल्लसद्-उरः-स्थलः क्वणित-वेणुर् अत्राव्रजन् व्रजाद् अघहरो हरत्य् अहह नः सखीनां मनः

mahendra-maṇi-mañjula-dyutir amanda-kunda-smitaḥ sphurat-puraṭa-ketakī-kusuma-ramya-paṭṭāmbaraḥ | srag-ullasad-uraḥ-sthalaḥ kvaṇita-veṇur atrāvrajan vrajād aghaharo haraty ahaha naḥ sakhīnāṃ manaḥ

चञ्चत्-कौस्तुभ-कौमुदी-समुदयं कौमोदकी-चक्रयोः सख्येनोज्ज्वलितैस् तथा जलजयोर् आढ्यं चतुर्भिर् भुजैः । दृष्ट्वा हारि-हरिन्-मणि-द्युति-हरं शौरिं हिरण्याम्बरं जग्मुः पाण्डु-सुताः प्रमोद-सुधया नैवात्म-सम्भावनाम्

cañcat-kaustubha-kaumudī-samudayaṃ kaumodakī-cakrayoḥ sakhyenojjvalitais tathā jalajayor āḍhyaṃ caturbhir bhujaiḥ | dṛṣṭvā hāri-harin-maṇi-dyuti-haraṃ śauriṃ hiraṇyāmbaraṃ jagmuḥ pāṇḍu-sutāḥ pramoda-sudhayā naivātma-sambhāvanām

विपुल-प्रतिभो दक्षः करुणो वीर-शेखरः । विदग्धो बुद्धिमान् क्षन्ता रक्त-लोकः समृद्धिमान् । सुखी वरीयान् इत्य् आद्या गुणास् तस्येह कीर्तिता

vipula-pratibho dakṣaḥ karuṇo vīra-śekharaḥ | vidagdho buddhimān kṣantā rakta-lokaḥ samṛddhimān | sukhī varīyān ity ādyā guṇās tasyeha kīrtitā

अथ तद्-वयस्याः-- रूप-वेष-गुणाद्यैस् तु समाः सम्यग्-अयन्त्रिताः । विश्रम्भ-सम्भृतात्मानो वयस्यास् तस्य कीर्तिताः

atha tad-vayasyāḥ-- rūpa-veṣa-guṇādyais tu samāḥ samyag-ayantritāḥ | viśrambha-sambhṛtātmāno vayasyās tasya kīrtitāḥ

साम्येन भीति-विधुरेण विधीयमान- भक्ति-प्रपञ्चम् अनुदञ्चद्-अनुग्रहेण । विश्रम्भ-सार-निकुरम्ब-करम्बितेन वन्देतराम् अघहरस्य वयस्य-वृन्दम्

sāmyena bhīti-vidhureṇa vidhīyamāna- bhakti-prapañcam anudañcad-anugraheṇa | viśrambha-sāra-nikuramba-karambitena vandetarām aghaharasya vayasya-vṛndam

ते पुर-व्रज-सम्बन्धाद् द्वि-विधाः प्राय ईरिताः

te pura-vraja-sambandhād dvi-vidhāḥ prāya īritāḥ

तत्र पुर-सम्बन्धिनः-- अर्जुनो भीमसेनश् च दुहिता द्रुपदस्य च । श्रीदाम-भूसुराद्याश् च सखायः पुर-संश्रयाः

tatra pura-sambandhinaḥ-- arjuno bhīmasenaś ca duhitā drupadasya ca | śrīdāma-bhūsurādyāś ca sakhāyaḥ pura-saṃśrayāḥ

शिरसि नृपतिर् द्रग् अघ्रासीद् अघारिम् अधीर-धीर् भुज-परिघयोः श्लिष्टौ भीमार्जुनौ पुलकोज्ज्वलौ । पद-कमलयोः सास्रौ दस्रात्मजौ च निपेततुस् तम् अवशाधियः प्रौढानन्दाद् अरुन्धत पाण्डवाः

śirasi nṛpatir drag aghrāsīd aghārim adhīra-dhīr bhuja-parighayoḥ śliṣṭau bhīmārjunau pulakojjvalau | pada-kamalayoḥ sāsrau dasrātmajau ca nipetatus tam avaśādhiyaḥ prauḍhānandād arundhata pāṇḍavāḥ

श्रेष्ठः पुर-वयस्येषु भगवान् वानरध्वजः

śreṣṭhaḥ pura-vayasyeṣu bhagavān vānaradhvajaḥ

गाण्डीव-पाणिः करि-राज-शुण्डा- रम्योरुर् इन्दीवर-सुन्दराभः । रथाङ्गिना रत्न-रथाधिरोही स रोहिताक्षः सुतराम् अराजीत्

gāṇḍīva-pāṇiḥ kari-rāja-śuṇḍā- ramyorur indīvara-sundarābhaḥ | rathāṅginā ratna-rathādhirohī sa rohitākṣaḥ sutarām arājīt

पर्यङ्के महति सुरारि-हन्तुर् अङ्के निःशङ्क-प्रणय-निसृष्ट-पूर्व-कायः । उन्मीलन्-नव-नर्म-कर्मठो ऽयं गाण्डीवी स्मित-वदनाम्बुजो व्यराजीत्

paryaṅke mahati surāri-hantur aṅke niḥśaṅka-praṇaya-nisṛṣṭa-pūrva-kāyaḥ | unmīlan-nava-narma-karmaṭho 'yaṃ gāṇḍīvī smita-vadanāmbujo vyarājīt

अथ व्रज-सम्बन्धिनः-- क्षणादर्शनतो दीनाः सदा सह-विहारिणः । तद्-एक-जीविताः प्रोक्ता वयस्या व्रज-वासिनः । अतः सर्व-वयस्येषु प्रधानत्वं भजन्त्य् अमी

atha vraja-sambandhinaḥ-- kṣaṇādarśanato dīnāḥ sadā saha-vihāriṇaḥ | tad-eka-jīvitāḥ proktā vayasyā vraja-vāsinaḥ | ataḥ sarva-vayasyeṣu pradhānatvaṃ bhajanty amī

बलानुज-सदृग्-वयो-गुण-विलास-वेष-श्रियः प्रियङ्करण-वल्लकी-दल-विषाण-वेण्व्-अङ्किताः । महेन्द्र-मणि-हाटक-स्फटिक-पद्म-राग-त्विषः सदा प्रणय-शालिनः सहचरा हरेः पान्तु वः

balānuja-sadṛg-vayo-guṇa-vilāsa-veṣa-śriyaḥ priyaṅkaraṇa-vallakī-dala-viṣāṇa-veṇv-aṅkitāḥ | mahendra-maṇi-hāṭaka-sphaṭika-padma-rāga-tviṣaḥ sadā praṇaya-śālinaḥ sahacarā hareḥ pāntu vaḥ

उन्निद्रस्य ययुस् तवात्र विरतिं सप्त-क्षपास् तिष्ठतो हन्त श्रान्त इवासि निक्षिप सखे श्रीदाम-पाणौ गिरिम् । आधिर् विध्यति नस् त्वम् अर्पय करे किं वा क्षणं दक्षिणे दोष्णस् ते करवाम कामम् अधुना सव्यस्य संवाहनम्

unnidrasya yayus tavātra viratiṃ sapta-kṣapās tiṣṭhato hanta śrānta ivāsi nikṣipa sakhe śrīdāma-pāṇau girim | ādhir vidhyati nas tvam arpaya kare kiṃ vā kṣaṇaṃ dakṣiṇe doṣṇas te karavāma kāmam adhunā savyasya saṃvāhanam

इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या दास्यं गतानां पर-दैवतेन । मायाश्रितानां नर-दारकेण साकं विजह्रुः कृत-पुण्य-पुञ्जाः

itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā dāsyaṃ gatānāṃ para-daivatena | māyāśritānāṃ nara-dārakeṇa sākaṃ vijahruḥ kṛta-puṇya-puñjāḥ

सहचर-निकुरम्बं भ्रातर् आर्य प्रविष्टं द्रुतम् अघ-जठरान्तः-कोटरे प्रेक्षमाणः । स्खलद्-अशिशिर-बाष्प-क्षालित-क्षाम-गण्डः क्षणम् अहम् अवसीदन् शून्य-चित्तस् तदासम्

sahacara-nikurambaṃ bhrātar ārya praviṣṭaṃ drutam agha-jaṭharāntaḥ-koṭare prekṣamāṇaḥ | skhalad-aśiśira-bāṣpa-kṣālita-kṣāma-gaṇḍaḥ kṣaṇam aham avasīdan śūnya-cittas tadāsam

सुहृदश् च सखायश् च तथा प्रिय-सखाः परे । प्रिय-नर्म-वयस्याश् चेत्य् उक्ता गोष्ठे चतुर्-विधाः

suhṛdaś ca sakhāyaś ca tathā priya-sakhāḥ pare | priya-narma-vayasyāś cety uktā goṣṭhe catur-vidhāḥ

तत्र सुहृदः-- वात्सल्य-गन्धि-सख्यां तु किञ्चित् ते वयसाधिकाः । सायुधास् तस्य दुष्टेभ्यः सदा रक्षा-परायणाः

tatra suhṛdaḥ-- vātsalya-gandhi-sakhyāṃ tu kiñcit te vayasādhikāḥ | sāyudhās tasya duṣṭebhyaḥ sadā rakṣā-parāyaṇāḥ

सुभद्र-मण्डलीभद्र-भद्रवर्धन-गोभटाः । यक्षेन्द्रभट-भद्राङ्ग-वीरभद्रा महा-गुणाः । विजयो बलभद्राद्याः सुहृदस् तस्य कीर्तिताः

subhadra-maṇḍalībhadra-bhadravardhana-gobhaṭāḥ | yakṣendrabhaṭa-bhadrāṅga-vīrabhadrā mahā-guṇāḥ | vijayo balabhadrādyāḥ suhṛdas tasya kīrtitāḥ

धुन्वन् धावसि मण्डलाग्रम् अमलं त्वं मण्डलीभद्र किं गुर्वीं नार्य गदां गृहाण विजय क्षोभं वृथा मा कृथाः । शक्तिं न क्षिप भद्रवर्धन पुरो गोवर्धनं गाहते गर्जन्न् एष घनो बली न तु बलीवर्दाकृतिर् दानवः

dhunvan dhāvasi maṇḍalāgram amalaṃ tvaṃ maṇḍalībhadra kiṃ gurvīṃ nārya gadāṃ gṛhāṇa vijaya kṣobhaṃ vṛthā mā kṛthāḥ | śaktiṃ na kṣipa bhadravardhana puro govardhanaṃ gāhate garjann eṣa ghano balī na tu balīvardākṛtir dānavaḥ

सुहृत्सु मण्डलीभद्र-बलभद्रौ किलोत्तमौ

suhṛtsu maṇḍalībhadra-balabhadrau kilottamau

अत्र मण्डलीभद्रस्य रूपम्, यथा-- पाटल-पटल-सद्-अङ्गो लकुट-करः शेखरी शिखण्डेन । द्युति-मण्डली-मलि-निभां भाति दधन् मण्डलीभद्रः

atra maṇḍalībhadrasya rūpam, yathā-- pāṭala-paṭala-sad-aṅgo lakuṭa-karaḥ śekharī śikhaṇḍena | dyuti-maṇḍalī-mali-nibhāṃ bhāti dadhan maṇḍalībhadraḥ

वन-भ्रमण-केलिभिर् गुरुभिर् अह्नि खिन्नीकृतः सुखं स्वपितु नः सुहृद् व्रज-निशान्त-मध्ये निशि । अहं शिरसि मर्दनं मृदु करोमि कर्णे कथां त्वम् अस्य विसृजन्न् अलं सुबल सक्थिनी लालय

vana-bhramaṇa-kelibhir gurubhir ahni khinnīkṛtaḥ sukhaṃ svapitu naḥ suhṛd vraja-niśānta-madhye niśi | ahaṃ śirasi mardanaṃ mṛdu karomi karṇe kathāṃ tvam asya visṛjann alaṃ subala sakthinī lālaya

गण्डान्तः-स्फुरद्-एक-कुण्डलम् अलि-च्छन्नावतंसोत्पलं कस्तूरी-कृत-चित्रकं पृथु-हृदि भ्राजिष्णु गुञ्जा-स्रजम् । तं वीरं शरद्-अम्बुद-द्युति-भरं संवीत-कालाम्बरं गम्भीर-स्वनितं प्रलम्ब-भुजम् आलम्बे प्रलम्ब-द्विषम्

gaṇḍāntaḥ-sphurad-eka-kuṇḍalam ali-cchannāvataṃsotpalaṃ kastūrī-kṛta-citrakaṃ pṛthu-hṛdi bhrājiṣṇu guñjā-srajam | taṃ vīraṃ śarad-ambuda-dyuti-bharaṃ saṃvīta-kālāmbaraṃ gambhīra-svanitaṃ pralamba-bhujam ālambe pralamba-dviṣam

जनि-तिथिर् इति पुत्र-प्रेम-संवीतयाहं स्नपयितुम् इह सद्मन्य् अम्बया स्तम्भितो ऽस्मि । इति सुबल गिरा मे सन्दिश त्वं मुकुन्दं फणि-पति-ह्रद-कच्छे नाद्य गच्छेः कदापि

jani-tithir iti putra-prema-saṃvītayāhaṃ snapayitum iha sadmany ambayā stambhito 'smi | iti subala girā me sandiśa tvaṃ mukundaṃ phaṇi-pati-hrada-kacche nādya gaccheḥ kadāpi

मरन्द-कुसुमापीड-मणिबन्ध-करन्धमाः । इत्य्-आदयः सखायो ऽस्य सेवा-सख्यैक-रागिणः

maranda-kusumāpīḍa-maṇibandha-karandhamāḥ | ity-ādayaḥ sakhāyo 'sya sevā-sakhyaika-rāgiṇaḥ

विशाल विसिनी-दलैः कलय वीजन-प्रक्रियां वरूथप विलम्बितालक-वरूथम् उत्सारय । मृषा वृषभ जल्पितं त्यज भजाङ्ग-संवाहनं यद् उग्र-भुज-सङ्गरे गुरुम् अगात् क्लमं नः सखा

viśāla visinī-dalaiḥ kalaya vījana-prakriyāṃ varūthapa vilambitālaka-varūtham utsāraya | mṛṣā vṛṣabha jalpitaṃ tyaja bhajāṅga-saṃvāhanaṃ yad ugra-bhuja-saṅgare gurum agāt klamaṃ naḥ sakhā

सर्वेषु सखिषु श्रेष्ठो देवप्रस्थो ऽयम् ईरितः

sarveṣu sakhiṣu śreṣṭho devaprastho 'yam īritaḥ

बिभ्रद् गेण्डुं पाण्डुरोद्भास-वासाः पाशा-बद्धोत्तुङ्ग-मौलिर् बलीयान् । बन्धूकाभः सिन्धुर् अस्पर्धि-लीलो देवप्रस्थः कृष्ण-पार्श्वं प्रतस्थे

bibhrad geṇḍuṃ pāṇḍurodbhāsa-vāsāḥ pāśā-baddhottuṅga-maulir balīyān | bandhūkābhaḥ sindhur aspardhi-līlo devaprasthaḥ kṛṣṇa-pārśvaṃ pratasthe

श्रीदाम्नः पृथुलां भुजाम् अभि शिरो विन्यस्य विश्रामिणं दाम्नः सव्य-करेण रुद्ध-हृदयं शय्या-विराजत्-तनुम् । मध्ये सुन्दरि कन्दरस्य पदयोः संवाहनेन प्रियं देवप्रस्थ इतः कृती सुखयति प्रेम्णा व्रजेन्द्रात्मजम्

śrīdāmnaḥ pṛthulāṃ bhujām abhi śiro vinyasya viśrāmiṇaṃ dāmnaḥ savya-kareṇa ruddha-hṛdayaṃ śayyā-virājat-tanum | madhye sundari kandarasya padayoḥ saṃvāhanena priyaṃ devaprastha itaḥ kṛtī sukhayati premṇā vrajendrātmajam

किङ्किणि-स्तोककृष्णांशु-भद्रसेन-विलासिनः । पुण्डरीक-विटङ्काक्ष-कलविङ्कादयो ऽप्य् अमी

kiṅkiṇi-stokakṛṣṇāṃśu-bhadrasena-vilāsinaḥ | puṇḍarīka-viṭaṅkākṣa-kalaviṅkādayo 'py amī

रमयन्ति प्रिय-सखाः केलिभिर् विविधैः सदा । नियुद्ध-दण्ड-युद्धादि-कौतुकैर् अपि केशवम्

ramayanti priya-sakhāḥ kelibhir vividhaiḥ sadā | niyuddha-daṇḍa-yuddhādi-kautukair api keśavam

सगद्गद-पदैर् हरिं हसति को ऽपि वक्रोदितैः प्रसार्य भुजयोर् युगं पुलकि कश्चिद् आश्लिष्यति । करेण चलता दृशौ निभृतम् एत्य रुन्धे परः कृशाङ्गि सुखयन्त्य् अमी प्रिय-सखाः सखायं तव

sagadgada-padair hariṃ hasati ko 'pi vakroditaiḥ prasārya bhujayor yugaṃ pulaki kaścid āśliṣyati | kareṇa calatā dṛśau nibhṛtam etya rundhe paraḥ kṛśāṅgi sukhayanty amī priya-sakhāḥ sakhāyaṃ tava

एषु प्रिय-वयस्येषु श्रीदामा प्रवरो मतः

eṣu priya-vayasyeṣu śrīdāmā pravaro mataḥ

वासः पिङ्गं बिभ्रतं शृङ्ग-पाणिं बद्ध-स्पर्धं सौहृदान् माधवेन । ताम्रोष्णीषं श्याम-धामाभिरामं श्रीदामानं दाम-भाजं भजामि

vāsaḥ piṅgaṃ bibhrataṃ śṛṅga-pāṇiṃ baddha-spardhaṃ sauhṛdān mādhavena | tāmroṣṇīṣaṃ śyāma-dhāmābhirāmaṃ śrīdāmānaṃ dāma-bhājaṃ bhajāmi

त्वं नः प्रोज्झ्य कठोर यामुन-तटे कस्माद् अकस्माद् गतो दिष्ट्या दृष्टिम् इतो ऽसि हन्त निविडाश्लेषैः सखीन् प्रीणय । ब्रूमः सत्यम् अदर्शने तव मनाक् का धेनवः के वयं किं गोष्ठं किम् अभीष्टम् इत्य् अचिरतः सर्वं विपर्यस्यति

tvaṃ naḥ projjhya kaṭhora yāmuna-taṭe kasmād akasmād gato diṣṭyā dṛṣṭim ito 'si hanta niviḍāśleṣaiḥ sakhīn prīṇaya | brūmaḥ satyam adarśane tava manāk kā dhenavaḥ ke vayaṃ kiṃ goṣṭhaṃ kim abhīṣṭam ity acirataḥ sarvaṃ viparyasyati

अथ प्रिय-नर्म-वयस्याः-- प्रिय-नर्म-वयस्यास् तु पूर्वतो ऽप्य् अभितो वराः । आत्यन्तिक-रहस्येषु युक्ता भाव-विशेषिणः । सुबलार्जुन-गन्धर्वास् ते वसन्तोज्ज्वलादयः

atha priya-narma-vayasyāḥ-- priya-narma-vayasyās tu pūrvato 'py abhito varāḥ | ātyantika-rahasyeṣu yuktā bhāva-viśeṣiṇaḥ | subalārjuna-gandharvās te vasantojjvalādayaḥ

राधा-सन्देश-वृन्दं कथयति सुबलः पश्य कृष्णस्य कर्णे श्यामा-कन्दर्प-लेखं निभृतम् उपहरत्य् उज्ज्वलः पाणि-पद्मे । पाली-ताम्बूलम् आस्ये वितरति चतुरः कोकिलो मूर्ध्नि धत्ते तारा-दामेति नर्म-प्रणयि-सहचरास् तन्वि तन्वन्ति सेवाम्

rādhā-sandeśa-vṛndaṃ kathayati subalaḥ paśya kṛṣṇasya karṇe śyāmā-kandarpa-lekhaṃ nibhṛtam upaharaty ujjvalaḥ pāṇi-padme | pālī-tāmbūlam āsye vitarati caturaḥ kokilo mūrdhni dhatte tārā-dāmeti narma-praṇayi-sahacarās tanvi tanvanti sevām

प्रिय-नर्म-वयस्येषु प्रबलौ सुबलार्जुनौ

priya-narma-vayasyeṣu prabalau subalārjunau

तनु-रुचि-विजित-हिरण्यं हरि-दयितं हारिणं हरिद्-वसनम् । सुबलं कुवलय-नयनं नय-नन्दित-बान्धवं वन्दे

tanu-ruci-vijita-hiraṇyaṃ hari-dayitaṃ hāriṇaṃ harid-vasanam | subalaṃ kuvalaya-nayanaṃ naya-nandita-bāndhavaṃ vande

वयस्य-गोष्ठ्याम् अखिलेङ्गितेषु विशारदायाम् अपि माधवस्य । अन्यैर् दुरूहा सुबलेन सार्धं संज्ञा-मयी कापि बभूव वार्ता

vayasya-goṣṭhyām akhileṅgiteṣu viśāradāyām api mādhavasya | anyair durūhā subalena sārdhaṃ saṃjñā-mayī kāpi babhūva vārtā

अरुणाम्बरम् उच्चलेक्षणं मधु-पुष्प-बलिभिः प्रसाधितम् । हरि-नील-रुचिं हरि-प्रियं मणि-हारोज्ज्वलम् उज्ज्वलं भजे

aruṇāmbaram uccalekṣaṇaṃ madhu-puṣpa-balibhiḥ prasādhitam | hari-nīla-ruciṃ hari-priyaṃ maṇi-hārojjvalam ujjvalaṃ bhaje

शक्तास्मि मानम् अवितुं कथम् उज्ज्वलो ऽयं दूतः समेति सखि यत्र मिलत्य् अदूरे । सापत्रपापि कुलजापि पतिव्रतापि का वा वृषस्यति न गोप-वृषं किशोरी

śaktāsmi mānam avituṃ katham ujjvalo 'yaṃ dūtaḥ sameti sakhi yatra milaty adūre | sāpatrapāpi kulajāpi pativratāpi kā vā vṛṣasyati na gopa-vṛṣaṃ kiśorī

उज्ज्वलो ऽयं विशेषेण सदा नर्मोक्ति-लालसः

ujjvalo 'yaṃ viśeṣeṇa sadā narmokti-lālasaḥ

स्फुरद्-अतनु-तरङ्गावर्धितानल्प-वेलः सुमधुर-रस-रूपो दुर्गमावार-पारः । जगति युवति-जातिर् निम्नगा त्वं समुद्रस् तद् इयम् अघहर त्वाम् एति सर्वाध्वनैव

sphurad-atanu-taraṅgāvardhitānalpa-velaḥ sumadhura-rasa-rūpo durgamāvāra-pāraḥ | jagati yuvati-jātir nimnagā tvaṃ samudras tad iyam aghahara tvām eti sarvādhvanaiva

एतेषु के ऽपि शास्त्रेषु के ऽपि लोकेषु विश्रुताः

eteṣu ke 'pi śāstreṣu ke 'pi lokeṣu viśrutāḥ

वामा वक्रिम-चक्रेण केचिद् विस्माययन्त्य् अमुम् । केचित् प्रगल्भाः कुर्वन्ति वितण्डाम् अमुना । सौम्याः सूनृतया वाचा धन्या धिन्वन्ति तं परे

vāmā vakrima-cakreṇa kecid vismāyayanty amum | kecit pragalbhāḥ kurvanti vitaṇḍām amunā | saumyāḥ sūnṛtayā vācā dhanyā dhinvanti taṃ pare

एवं विविधया सर्वे प्रकृत्या मधुरा अमी । पवित्र-मैत्री-वैचित्री-चारुताम् उपचिन्वते

evaṃ vividhayā sarve prakṛtyā madhurā amī | pavitra-maitrī-vaicitrī-cārutām upacinvate

अथ उद्दीपनाः-- उद्दीपना वयो-रूप-शृङ्ग-वेणु-दरा हरेः । विनोद-नर्म-विक्रान्ति-गुणाः प्रेष्ठ-जनास् तथा । राज-देवावतारादि-चेष्टानुकरणादयः

atha uddīpanāḥ-- uddīpanā vayo-rūpa-śṛṅga-veṇu-darā hareḥ | vinoda-narma-vikrānti-guṇāḥ preṣṭha-janās tathā | rāja-devāvatārādi-ceṣṭānukaraṇādayaḥ

अथ वयः-- वयः कौमार-पौगण्ड-कैशोरं चेह सम्मतम् । गोष्ठे कौमार-पौगण्डे कैशोरं पुर-गोष्ठयोः

atha vayaḥ-- vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoraṃ ceha sammatam | goṣṭhe kaumāra-paugaṇḍe kaiśoraṃ pura-goṣṭhayoḥ

तत्र कौमारं, यथा-- कौमारं वत्सले वाच्यं ततः सङ्क्षिप्य लिख्यते

tatra kaumāraṃ, yathā-- kaumāraṃ vatsale vācyaṃ tataḥ saṅkṣipya likhyate

बिभ्रद् वेणुं जठर-पटयोः शृङ्ग-वेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृण-कवलं तत्-फलान्य् अङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्व-परिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञ-भुग् बाल-केलिः

bibhrad veṇuṃ jaṭhara-paṭayoḥ śṛṅga-vetre ca kakṣe vāme pāṇau masṛṇa-kavalaṃ tat-phalāny aṅgulīṣu | tiṣṭhan madhye sva-parisuhṛdo hāsayan narmabhiḥ svaiḥ svarge loke miṣati bubhuje yajña-bhug bāla-keliḥ

अथ पौगण्डम्-- आद्यं मध्यं तथा शेषं पौगण्डं च त्रिधा भवेत्

atha paugaṇḍam-- ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ paugaṇḍaṃ ca tridhā bhavet

तत्र आद्यं पौगण्डं-- अधरादेः सुलौहित्यं जठरस्य च तानवम् । कम्बु-ग्रीवोद्गमाद्यं च पौगण्डे प्रथमे सति

tatra ādyaṃ paugaṇḍaṃ-- adharādeḥ sulauhityaṃ jaṭharasya ca tānavam | kambu-grīvodgamādyaṃ ca paugaṇḍe prathame sati

तुन्दं विन्दति ते मुकुन्द शनकैर् अश्वत्थ-पत्र-श्रियं कण्ठं कम्बुवद् अम्बुजाक्ष भजते रेखा-त्रयीम् उज्ज्वलाम् । आरुन्धे कुरुविन्द-कन्दल-रुचिं भू-चन्द्र दन्त-च्छदो लक्ष्मीर् आधुनिकी धिनोति सुहृदाम् अक्षीणि सा काप्य् असौ

tundaṃ vindati te mukunda śanakair aśvattha-patra-śriyaṃ kaṇṭhaṃ kambuvad ambujākṣa bhajate rekhā-trayīm ujjvalām | ārundhe kuruvinda-kandala-ruciṃ bhū-candra danta-cchado lakṣmīr ādhunikī dhinoti suhṛdām akṣīṇi sā kāpy asau

पुष्प-मण्डन-वैचित्री चित्राणि गिरि-धातुभिः । पीत-पट्ट-दुकूलाद्यम् इह प्रोक्तं प्रसाधनम्

puṣpa-maṇḍana-vaicitrī citrāṇi giri-dhātubhiḥ | pīta-paṭṭa-dukūlādyam iha proktaṃ prasādhanam

सर्वाटवी-प्रचारेण नैचिकी-चय-चारणम् । नियुद्ध-केलि-नृत्यादि-शिक्षारम्भो ऽत्र चेष्टितम्

sarvāṭavī-pracāreṇa naicikī-caya-cāraṇam | niyuddha-keli-nṛtyādi-śikṣārambho 'tra ceṣṭitam

वृन्दारण्ये समस्तात् सुरभिणि सुरभी-वृन्द-रक्षा-विहारी गुञ्जाहारी शिखण्ड-प्रकटित-मुकुटः पीत-पट्टाम्बर-श्रीः । कर्णाभ्यां कर्णिकारे दधद् अलम् उरसा फुल्ल-मल्लीक-माल्यं नृत्यन् दोर्-युद्ध-रङ्गे नटवद् इह सखीन् नन्दयत्य् एष कृष्णः

vṛndāraṇye samastāt surabhiṇi surabhī-vṛnda-rakṣā-vihārī guñjāhārī śikhaṇḍa-prakaṭita-mukuṭaḥ pīta-paṭṭāmbara-śrīḥ | karṇābhyāṃ karṇikāre dadhad alam urasā phulla-mallīka-mālyaṃ nṛtyan dor-yuddha-raṅge naṭavad iha sakhīn nandayaty eṣa kṛṣṇaḥ

अथ मध्य-पौगण्डम्-- नासा सुशिखरा तुङ्गा कपोलौ मण्डलाकृती । पार्श्वाद्य्-अङ्गं सुवलितं पौगण्डे सति मध्यमे

atha madhya-paugaṇḍam-- nāsā suśikharā tuṅgā kapolau maṇḍalākṛtī | pārśvādy-aṅgaṃ suvalitaṃ paugaṇḍe sati madhyame

तिल-कुसुम-विहासि-नासिका-श्रीर् नव-मणि-दर्पण-दर्प-नाशि-गण्डः । हरिर् इह परिमृष्ट-पार्श्व-सीमा सुखयति सुष्ठु सखीन् स्व-शोभयैव

tila-kusuma-vihāsi-nāsikā-śrīr nava-maṇi-darpaṇa-darpa-nāśi-gaṇḍaḥ | harir iha parimṛṣṭa-pārśva-sīmā sukhayati suṣṭhu sakhīn sva-śobhayaiva

उष्णीषं पट्ट-सूत्रोत्थ-पाशेनात्र तडित्-त्विषा । यष्टिः श्यामा त्रि-हस्तोच्चा स्वर्णाग्रेत्य् आदि-मण्डनम् । भाण्डीरे क्रीडनं शैलोद्धारणाद्यं च चेष्टितम्

uṣṇīṣaṃ paṭṭa-sūtrottha-pāśenātra taḍit-tviṣā | yaṣṭiḥ śyāmā tri-hastoccā svarṇāgrety ādi-maṇḍanam | bhāṇḍīre krīḍanaṃ śailoddhāraṇādyaṃ ca ceṣṭitam

यष्टिं हस्त-त्रय-परिमितां प्रान्तयोः स्वर्ण-बद्धां बिभ्रल्-लीलां चटुल-चमरी-चारु-चूडोज्ज्वल-श्रीः । बद्धोष्णीषः पुरट-रुचिना पट्टि-पाशेन पार्श्वे पश्य क्रीडन् सुखयति सखे मित्र-वृन्दं मुकुन्दः

yaṣṭiṃ hasta-traya-parimitāṃ prāntayoḥ svarṇa-baddhāṃ bibhral-līlāṃ caṭula-camarī-cāru-cūḍojjvala-śrīḥ | baddhoṣṇīṣaḥ puraṭa-rucinā paṭṭi-pāśena pārśve paśya krīḍan sukhayati sakhe mitra-vṛndaṃ mukundaḥ

पौगण्ड-मध्य एवायं हरिर् दीव्यन् विराजते । माधुर्याद्भुत-रूपत्वात् कैशोराग्रांश-भाग् इव

paugaṇḍa-madhya evāyaṃ harir dīvyan virājate | mādhuryādbhuta-rūpatvāt kaiśorāgrāṃśa-bhāg iva

अथ शेष-पौगण्डम्-- वेणी नितम्ब-लम्बाग्रा लीलालक-लता-द्युति । अंसयोस् तुङ्गतेत्य् आदि पौगण्डे चरमे सति

atha śeṣa-paugaṇḍam-- veṇī nitamba-lambāgrā līlālaka-latā-dyuti | aṃsayos tuṅgatety ādi paugaṇḍe carame sati

अग्रे लीलालक-लतिकयालङ्कृतं बिभ्रद् आस्यं चञ्चद्-वेणी-शिखर-शिखया चुम्बित-श्रेणि-बिम्बः । उत्तुङ्गांस-च्छविर् अघहरो रङ्गम् अङ्ग-श्रियैव न्यस्यन्न् एव प्रिय-सवयसां गोकुलान् निर्जिहीते

agre līlālaka-latikayālaṅkṛtaṃ bibhrad āsyaṃ cañcad-veṇī-śikhara-śikhayā cumbita-śreṇi-bimbaḥ | uttuṅgāṃsa-cchavir aghaharo raṅgam aṅga-śriyaiva nyasyann eva priya-savayasāṃ gokulān nirjihīte

उष्णीषे वक्रिमा लीला-सरसी-रुह-पाणिता । काश्मीरेणोर्ध्व-पुण्ड्राद्यम् इह मण्डनम् ईरितम्

uṣṇīṣe vakrimā līlā-sarasī-ruha-pāṇitā | kāśmīreṇordhva-puṇḍrādyam iha maṇḍanam īritam

उष्णीषे दर-वक्रिमा कर-तले व्याजृम्भि-लीलाम्बुजं गौर-श्रीर् अलिके किलोर्ध्व-तिलकः कस्तूरिका-बिन्दुमान् । वेषः केशव पेशलः सुबलम् अप्य् आघूर्णयत्य् अद्य ते विक्रान्तं किम् उत स्वभाव-मृदुलां गोष्ठाबलानां ततिम्

uṣṇīṣe dara-vakrimā kara-tale vyājṛmbhi-līlāmbujaṃ gaura-śrīr alike kilordhva-tilakaḥ kastūrikā-bindumān | veṣaḥ keśava peśalaḥ subalam apy āghūrṇayaty adya te vikrāntaṃ kim uta svabhāva-mṛdulāṃ goṣṭhābalānāṃ tatim

अत्र भङ्गी गिरां नर्म-सखैः कर्ण-कथा-रसः । एषु गोकुल-बालानां श्री-श्लाघेत्य्-आदि-चेष्टितम्

atra bhaṅgī girāṃ narma-sakhaiḥ karṇa-kathā-rasaḥ | eṣu gokula-bālānāṃ śrī-ślāghety-ādi-ceṣṭitam

धूर्तस् त्वं यद् अवैषि हृद्-गतम् अतः कर्णे तव व्याहरे केयं मोहनता-समृद्धिर् अधुना गोधुक्-कुमारी-गणे । अत्रापि द्युति-रत्न-रोहण-भुवो बालाः सखे पञ्च-षाः पञ्चेषुर् जगतां जये निज-धुरां यत्रार्पयन् माद्यति

dhūrtas tvaṃ yad avaiṣi hṛd-gatam ataḥ karṇe tava vyāhare keyaṃ mohanatā-samṛddhir adhunā godhuk-kumārī-gaṇe | atrāpi dyuti-ratna-rohaṇa-bhuvo bālāḥ sakhe pañca-ṣāḥ pañceṣur jagatāṃ jaye nija-dhurāṃ yatrārpayan mādyati

अथ कैशोरम्-- कैशोरं पूर्वम् एवोक्तं सङ्क्षेपेणोच्यते ततः

atha kaiśoram-- kaiśoraṃ pūrvam evoktaṃ saṅkṣepeṇocyate tataḥ

पश्योत्सिक्त-बली-त्रयी-वर-लते वासस् तडिन्-मञ्जुले प्रोन्मीलद्-वन-मालिका-परिमल-स्तोमे तमाल-त्विषि । उक्षत्य् अम्बक-चातकान् स्मित-रसैर् दामोदराम्भोधरे श्रीदामा रमणीय-रोम-कलिकाकीर्णाङ्ग-शाखी बभौ

paśyotsikta-balī-trayī-vara-late vāsas taḍin-mañjule pronmīlad-vana-mālikā-parimala-stome tamāla-tviṣi | ukṣaty ambaka-cātakān smita-rasair dāmodarāmbhodhare śrīdāmā ramaṇīya-roma-kalikākīrṇāṅga-śākhī babhau

प्रायः किशोर एवायं सर्व-भक्तेषु भासते । तेन यौवन-शोभास्य नेह काचित् प्रपञ्चिता

prāyaḥ kiśora evāyaṃ sarva-bhakteṣu bhāsate | tena yauvana-śobhāsya neha kācit prapañcitā

अथ रूपं, यथा-- अलङ्कारम् अलङ्कृत्वा तवाङ्गं पङ्कजेक्षण । सखीन् केवलम् एवेदं धाम्ना धीमन् धिनोति नः

atha rūpaṃ, yathā-- alaṅkāram alaṅkṛtvā tavāṅgaṃ paṅkajekṣaṇa | sakhīn kevalam evedaṃ dhāmnā dhīman dhinoti naḥ

व्रज-निज-वडभी-वितर्दिकायाम् उषसि विषाण-वरे रुवत्य् उदग्रम् । अहह सवयसां तदीय-रोम्णाम् अपि निवहाः समम् एव जाग्रति स्म

vraja-nija-vaḍabhī-vitardikāyām uṣasi viṣāṇa-vare ruvaty udagram | ahaha savayasāṃ tadīya-romṇām api nivahāḥ samam eva jāgrati sma

सुहृदो न हि यात कातरा हरिम् अन्वेष्टुम् इतः सुतां रवेः । कथयन्न् अमुम् अत्र वैणव- ध्वनि-दूतः शिखरे धिनोति नः

suhṛdo na hi yāta kātarā harim anveṣṭum itaḥ sutāṃ raveḥ | kathayann amum atra vaiṇava- dhvani-dūtaḥ śikhare dhinoti naḥ

शङ्खो, यथा-- पाञ्चाली-पतयः श्रुत्वा पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् । पञ्चास्य पश्य मुदिताः पञ्चास्य-प्रतिमां ययुः

śaṅkho, yathā-- pāñcālī-patayaḥ śrutvā pāñcajanyasya nisvanam | pañcāsya paśya muditāḥ pañcāsya-pratimāṃ yayuḥ

स्फुरद्-अरुण-दुकूलं जागुडैर् गौर-गात्रं कृत-वर-कवरीकं रत्न-ताटङ्क-कर्णम् । मधुरिपुम् इह राधा-वेषम् उद्वीक्ष्य साक्षात् प्रिय-सखि सुबलो ऽभूद् विस्मितः स-स्मितश् च

sphurad-aruṇa-dukūlaṃ jāguḍair gaura-gātraṃ kṛta-vara-kavarīkaṃ ratna-tāṭaṅka-karṇam | madhuripum iha rādhā-veṣam udvīkṣya sākṣāt priya-sakhi subalo 'bhūd vismitaḥ sa-smitaś ca

युग्मत्वे लास्य-गानाद्याः सर्व-साधारणाः क्रियाः

yugmatve lāsya-gānādyāḥ sarva-sādhāraṇāḥ kriyāḥ

अघहर जितकाशी युद्ध-कण्डूल-बाहुस् त्वम् अटसि सखि-गोष्ठ्याम् आत्म-वीर्यं स्तुवानः । कथय किम् उ ममोच्चैश् चण्ड-दोर्-दण्ड-चेष्टा- विरमित-रण-रङ्गो निःसहाङ्गः स्थितो ऽसि

aghahara jitakāśī yuddha-kaṇḍūla-bāhus tvam aṭasi sakhi-goṣṭhyām ātma-vīryaṃ stuvānaḥ | kathaya kim u mamoccaiś caṇḍa-dor-daṇḍa-ceṣṭā- viramita-raṇa-raṅgo niḥsahāṅgaḥ sthito 'si

युक्तायुक्तादि-कथनं हित-कृत्ये प्रवर्तनम् । प्रायः पुरःसरत्वाद्याः सुहृदाम् ईरिताः क्रियाः

yuktāyuktādi-kathanaṃ hita-kṛtye pravartanam | prāyaḥ puraḥsaratvādyāḥ suhṛdām īritāḥ kriyāḥ

ताम्बुलाद्य्-अर्पणं वक्त्रे तिलक-स्थासक-क्रिया । पत्राङ्कुर-विलेखादि सखीनां कर्म कीर्तितम्

tāmbulādy-arpaṇaṃ vaktre tilaka-sthāsaka-kriyā | patrāṅkura-vilekhādi sakhīnāṃ karma kīrtitam

निर्जिती-करणं युद्धे वस्त्रे धृत्वास्य कर्षणम् । पुष्पाद्य्-आच्छेदनं हस्तात् कृष्णेन स्व-प्रसाधनम् । हस्ताहस्ति-प्रसङ्गाद्याः प्रोक्ताः प्रिय-सख-क्रियाः

nirjitī-karaṇaṃ yuddhe vastre dhṛtvāsya karṣaṇam | puṣpādy-ācchedanaṃ hastāt kṛṣṇena sva-prasādhanam | hastāhasti-prasaṅgādyāḥ proktāḥ priya-sakha-kriyāḥ

असाक्षात् स्व-स्व-यूथेशा-पक्ष-स्थापन-चातुरी । कर्णाकर्णि-कथाद्याश् च प्रिय-नर्म-सख-क्रियाः

asākṣāt sva-sva-yūtheśā-pakṣa-sthāpana-cāturī | karṇākarṇi-kathādyāś ca priya-narma-sakha-kriyāḥ

अङ्ग-संवाहनं माल्य-गुम्फनं बीजनादयः । एताः साधारणा दासैर् वयस्यानां क्रिया मताः । पूर्वोक्तेष्व् अपराश् चात्र ज्ञेया धीरैर् यथोचितम्

aṅga-saṃvāhanaṃ mālya-gumphanaṃ bījanādayaḥ | etāḥ sādhāraṇā dāsair vayasyānāṃ kriyā matāḥ | pūrvokteṣv aparāś cātra jñeyā dhīrair yathocitam

निष्क्रामन्तं नागम् उन्मथ्य कृष्णं श्रीदामायं द्राक् परिष्वक्तु-कामः । लब्ध-स्तम्भौ सम्भ्रमारम्भ-शाली बाहु-स्तम्भौ पश्य नोत्क्षेप्तुम् ईष्टे

niṣkrāmantaṃ nāgam unmathya kṛṣṇaṃ śrīdāmāyaṃ drāk pariṣvaktu-kāmaḥ | labdha-stambhau sambhramārambha-śālī bāhu-stambhau paśya notkṣeptum īṣṭe

क्रीडोत्सवानन्द-रसं मुकुन्दे स्वात्य्-अम्बुदे वर्षति रम्य-घोषे । श्रीदाम-मूर्तिर् वर-शुक्तिर् एषा स्वेदाम्बु-मुक्ता-पटलीं प्रसूते

krīḍotsavānanda-rasaṃ mukunde svāty-ambude varṣati ramya-ghoṣe | śrīdāma-mūrtir vara-śuktir eṣā svedāmbu-muktā-paṭalīṃ prasūte

अपि गुरु-पुरस् त्वाम् उत्सङ्गे निधाय विसङ्कटे विपुल-पुलकोल्लासं स्वरा परिष्वजते हरिः । प्रणयति तव स्कन्धे चासौ भुजं भुजगोपमं क्व सुबल पुरा सिद्ध-क्षेत्रे चकथ कियत्-तपः

api guru-puras tvām utsaṅge nidhāya visaṅkaṭe vipula-pulakollāsaṃ svarā pariṣvajate hariḥ | praṇayati tava skandhe cāsau bhujaṃ bhujagopamaṃ kva subala purā siddha-kṣetre cakatha kiyat-tapaḥ

प्रविष्टवति माधवे भुजग-राज-भाजं ह्रदं तदीय-सुहृदस् तदा पृथुल-वेपथु-व्याकुलाः । विवर्ण-वपुषः क्षणाद् विकट-घर्घर-ध्मायिनो निपत्य निकट-स्थली-भुवि सुषुप्तिम् आरेभिरे

praviṣṭavati mādhave bhujaga-rāja-bhājaṃ hradaṃ tadīya-suhṛdas tadā pṛthula-vepathu-vyākulāḥ | vivarṇa-vapuṣaḥ kṣaṇād vikaṭa-gharghara-dhmāyino nipatya nikaṭa-sthalī-bhuvi suṣuptim ārebhire

दावं समीक्ष्य विचरन्तम् इषीक-तुलैस् तस्य क्षयार्थम् इव बाष्प-झरं किरन्ती । स्वाम् अप्य् उपेक्ष्य तनुम् अम्बुज-माल-भारिण्य् आभीर-वीथिर् अभितो हरिम् आवरिष्ट

dāvaṃ samīkṣya vicarantam iṣīka-tulais tasya kṣayārtham iva bāṣpa-jharaṃ kirantī | svām apy upekṣya tanum ambuja-māla-bhāriṇy ābhīra-vīthir abhito harim āvariṣṭa

तत्रायोगे मदं हर्षं गर्वं निद्रां धृतिं विना । योगे मृतिं क्लमं व्याधिं विनापस्मृति-दीनते

tatrāyoge madaṃ harṣaṃ garvaṃ nidrāṃ dhṛtiṃ vinā | yoge mṛtiṃ klamaṃ vyādhiṃ vināpasmṛti-dīnate

निष्क्रमय्य किल कालियोरगं वल्लवेश्वर-सुते समीयुषि । सम्मदेन सुहृदः स्खलत्-पदास् तद्-गिरश् च विवशाङ्गतां दधुः

niṣkramayya kila kāliyoragaṃ vallaveśvara-sute samīyuṣi | sammadena suhṛdaḥ skhalat-padās tad-giraś ca vivaśāṅgatāṃ dadhuḥ

अथ स्थायी-- विमुक्त-सम्भ्रमा या स्याद् विश्रम्भात्मा रतिर् द्वयोः । प्रायः समानयोर् अत्र सा सख्य-स्थायि-शब्द-भाक्

atha sthāyī-- vimukta-sambhramā yā syād viśrambhātmā ratir dvayoḥ | prāyaḥ samānayor atra sā sakhya-sthāyi-śabda-bhāk

विश्रम्भो गाढ-विश्वास-विशेषः यन्त्रणोज्झितः । एषा सख्य-रतिर् वृद्धिं गच्छन्ती प्रणयः क्रमात् । प्रेमा स्नेहस् तथा राग इति पञ्च-भिदोदिता

viśrambho gāḍha-viśvāsa-viśeṣaḥ yantraṇojjhitaḥ | eṣā sakhya-ratir vṛddhiṃ gacchantī praṇayaḥ kramāt | premā snehas tathā rāga iti pañca-bhidoditā

तत्र सख्य-रतिः, यथा-- मुकुन्दो गान्दिनी-पुत्र त्वया सन्दिश्यताम् इति । गरुडाङ्क गुडाकेशस् त्वां कदा परिरप्स्यते

tatra sakhya-ratiḥ, yathā-- mukundo gāndinī-putra tvayā sandiśyatām iti | garuḍāṅka guḍākeśas tvāṃ kadā parirapsyate

प्रणयः-- प्राप्तायां सम्भ्रमादीनां योग्यतायाम् अपि स्फुटम् । तद्-गन्धेनाप्य् असंस्पृष्टा रतिः प्रणय उच्यते

praṇayaḥ-- prāptāyāṃ sambhramādīnāṃ yogyatāyām api sphuṭam | tad-gandhenāpy asaṃspṛṣṭā ratiḥ praṇaya ucyate

सुरैस् त्रिपुर-जिन् मुखैर् अपि विधीयमान-स्तुतेर् अपि प्रथयतः पराम् अधिक-पारमेष्ठ्य-श्रियम् । दधत्-पुलकिनं हरेर् अधि-शिरोधि सव्यं भुजं समस्कुरुत पांशुमान् शिरसि चन्द्रकान् अर्जुनः

surais tripura-jin mukhair api vidhīyamāna-stuter api prathayataḥ parām adhika-pārameṣṭhya-śriyam | dadhat-pulakinaṃ harer adhi-śirodhi savyaṃ bhujaṃ samaskuruta pāṃśumān śirasi candrakān arjunaḥ

भवत्य् उदयतीश्वरे सुहृदि हन्त राज्य-च्युतिर् मुकुन्द वसतिर् वने पर-गृहे च दास्य-क्रिया । इयं स्फुटम् अमङ्गला भवतु पाण्डवानां गतिः परन्तु ववृधे त्वयि द्वि-गुणम् एव सख्यामृतम्

bhavaty udayatīśvare suhṛdi hanta rājya-cyutir mukunda vasatir vane para-gṛhe ca dāsya-kriyā | iyaṃ sphuṭam amaṅgalā bhavatu pāṇḍavānāṃ gatiḥ parantu vavṛdhe tvayi dvi-guṇam eva sakhyāmṛtam

स्नेहो, यथा श्री-दशमे (१०.१५.१८)-- अन्ये तद्-अनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः । गायन्ति स्म महाराज स्नेह-क्लिन्न-धियः शनैः

sneho, yathā śrī-daśame (10.15.18)-- anye tad-anurūpāṇi manojñāni mahātmanaḥ | gāyanti sma mahārāja sneha-klinna-dhiyaḥ śanaiḥ

आर्द्राङ्ग-स्खलद्-अच्छ-धातुषु सुहृद्-गोत्रेषु लीला-रसं वर्षत्य् उच्छ्वसितेषु कृष्ण-मुदिरे व्यक्तं बभूवाद्भुतम् । या प्राग् आस्त सरस्वती द्रुतम् असौ लीनोपकण्ठ-स्थले या नासीद् उदगाद् दृशोः पथि सदा नीरोरुधावात्र सा

ārdrāṅga-skhalad-accha-dhātuṣu suhṛd-gotreṣu līlā-rasaṃ varṣaty ucchvasiteṣu kṛṣṇa-mudire vyaktaṃ babhūvādbhutam | yā prāg āsta sarasvatī drutam asau līnopakaṇṭha-sthale yā nāsīd udagād dṛśoḥ pathi sadā nīrorudhāvātra sā

अस्त्रेण दुष्परिहरा हरये व्यकारि या पत्रि-पङ्क्तिर् अकृपेण कृपी-सुतेन । उत्प्लुत्य गाण्डिव-भृता हृदि गृह्यमाणा जातास्य सा कुसुम-वृष्टिर् इवोत्सवाय

astreṇa duṣpariharā haraye vyakāri yā patri-paṅktir akṛpeṇa kṛpī-sutena | utplutya gāṇḍiva-bhṛtā hṛdi gṛhyamāṇā jātāsya sā kusuma-vṛṣṭir ivotsavāya

कुसुमान्य् अवचिन्वतः समन्ताद् वन-माला-रचनोचितान्य् अरण्ये । वृषभस्य वृषार्कजा मरीचिर् दिवसार्धे ऽपि बभूव कौमुदीव

kusumāny avacinvataḥ samantād vana-mālā-racanocitāny araṇye | vṛṣabhasya vṛṣārkajā marīcir divasārdhe 'pi babhūva kaumudīva

अथ अयोगे उत्कण्ठितं, यथा-- धनुर्-वेदम् अधीयानो मध्यमस् त्वयि पाण्डवः । बाष्प-सङ्कीर्णया कृष्णः गिराश्लेषं व्यजिज्ञपत्

atha ayoge utkaṇṭhitaṃ, yathā-- dhanur-vedam adhīyāno madhyamas tvayi pāṇḍavaḥ | bāṣpa-saṅkīrṇayā kṛṣṇaḥ girāśleṣaṃ vyajijñapat

अघस्य जठरानलात् फणि-ह्रदस्य च क्ष्वेडतो दवस्य कवलाद् अपि त्वम् अवितात्र येषाम् अभूः । इतस् त्रितयतो ऽप्य् अतिप्रकट-घोर-धाटी-धरात् कथं न विरह-ज्वराद् अवसितान् सखीन् अद्य नः

aghasya jaṭharānalāt phaṇi-hradasya ca kṣveḍato davasya kavalād api tvam avitātra yeṣām abhūḥ | itas tritayato 'py atiprakaṭa-ghora-dhāṭī-dharāt kathaṃ na viraha-jvarād avasitān sakhīn adya naḥ

अत्रापि पूर्ववत् प्रोक्तास् तापाद्यास् ता दशा दश

atrāpi pūrvavat proktās tāpādyās tā daśā daśa

प्रपन्नाः भाण्डीरे ऽप्य् अधिक-शिशिरे चण्डिम् अभरं तुषारे ऽपि प्रौढिं दिनकर-सुता-स्रोतसि गतः । अपूर्वः कंसारे सुबल-मुख-मित्रावलिम् असौ बलीयान् उत्तापस् तव विरह-जन्मा ज्वलयति

prapannāḥ bhāṇḍīre 'py adhika-śiśire caṇḍim abharaṃ tuṣāre 'pi prauḍhiṃ dinakara-sutā-srotasi gataḥ | apūrvaḥ kaṃsāre subala-mukha-mitrāvalim asau balīyān uttāpas tava viraha-janmā jvalayati

त्वयि प्राप्ते कंस-क्षितिपति-विमोक्षाय नगरीं गभीराद् आभीरावलि-तनुषु खेदाद् अनुदिनम् । चतूर्णां भूतानाम् अजनि तनिमा दानव-रिपो समीरस्य घ्रानाध्वनि पृथुलता केवलम् अभूत्

tvayi prāpte kaṃsa-kṣitipati-vimokṣāya nagarīṃ gabhīrād ābhīrāvali-tanuṣu khedād anudinam | catūrṇāṃ bhūtānām ajani tanimā dānava-ripo samīrasya ghrānādhvani pṛthulatā kevalam abhūt

नेत्राम्बुज-द्वन्द्वम् अवेक्ष्य पूर्णं बाष्पाम्बु-पूरेण वरूथपस्य । तत्रानुवृत्तिं किल यादवेन्द्र निर्विद्य निद्रा-मधुपी मुमोच

netrāmbuja-dvandvam avekṣya pūrṇaṃ bāṣpāmbu-pūreṇa varūthapasya | tatrānuvṛttiṃ kila yādavendra nirvidya nidrā-madhupī mumoca

गते वृन्दारण्यात् प्रिय-सुहृदि गोष्ठेश्वर-सुते लघु-भृतं सद्यः पतद्-अतितराम् उत्पतद् अपि । न हि भ्रामं भ्रामं भजति चटुलं तुलम् इव मे निरालम्बं चेतः क्वचिद् अपि विलम्बं लवम् अपि

gate vṛndāraṇyāt priya-suhṛdi goṣṭheśvara-sute laghu-bhṛtaṃ sadyaḥ patad-atitarām utpatad api | na hi bhrāmaṃ bhrāmaṃ bhajati caṭulaṃ tulam iva me nirālambaṃ cetaḥ kvacid api vilambaṃ lavam api

रचयति निज-वृत्तौ पाशुपाल्ये निवृत्तिं कलयति च कलानां विस्मृतौ यत्न-कोटिम् । किम् अपरम् इह वाच्यं जीविते ऽप्य् अद्य धत्ते यदुवर विरहात् ते नार्थितां बन्धु-वर्गः

racayati nija-vṛttau pāśupālye nivṛttiṃ kalayati ca kalānāṃ vismṛtau yatna-koṭim | kim aparam iha vācyaṃ jīvite 'py adya dhatte yaduvara virahāt te nārthitāṃ bandhu-vargaḥ

अनाश्रित-परिच्छदाः कृश-विशीर्ण-रुक्षाङ्गकाः सदा विफल-वृत्तयो विरहिताः किल च्छायया । विराव-परिवर्जितास् तव मुकुन्द गोष्ठान्तरे स्फुरति सुहृदां गणाः शिखर-जात-वृक्षा इव

anāśrita-paricchadāḥ kṛśa-viśīrṇa-rukṣāṅgakāḥ sadā viphala-vṛttayo virahitāḥ kila cchāyayā | virāva-parivarjitās tava mukunda goṣṭhāntare sphurati suhṛdāṃ gaṇāḥ śikhara-jāta-vṛkṣā iva

व्याधिः-- विरह-ज्वर-संज्वरेण ते ज्वलिता विश्लथ-गात्र-बन्धना । यदुवीर तटे विचेष्टते चिरम् आभीर-कुमार-मण्डली

vyādhiḥ-- viraha-jvara-saṃjvareṇa te jvalitā viślatha-gātra-bandhanā | yaduvīra taṭe viceṣṭate ciram ābhīra-kumāra-maṇḍalī

विना भवद्-अनुस्मृतिं विरह-विभ्रमेणाधुना जगद्-व्यवहृति-क्रमं निखिलम् एव विस्मारिताः । लुण्ठन्ति भुवि शेरते बत हसन्ति धावन्त्य् अमी रुदन्ति मथुरा-पते किम् अपि वल्लवानां गणाः

vinā bhavad-anusmṛtiṃ viraha-vibhrameṇādhunā jagad-vyavahṛti-kramaṃ nikhilam eva vismāritāḥ | luṇṭhanti bhuvi śerate bata hasanti dhāvanty amī rudanti mathurā-pate kim api vallavānāṃ gaṇāḥ

दीव्यतीह मधुरे मथुरायां प्राप्य राज्यम् अधुना मधु-नाथे । विश्वम् एव मुदितं रुदितान्धे गोकुले तु मुहुर् आकुलताभूत्

dīvyatīha madhure mathurāyāṃ prāpya rājyam adhunā madhu-nāthe | viśvam eva muditaṃ ruditāndhe gokule tu muhur ākulatābhūt

कंसारेर् विरह-ज्वरोर्मि-जनित-ज्वालावली-जर्जरा गोपाः शैल-तटे तथा शिथिलित-श्वासाङ्कुराः शेरते । वारं वारम् अखर्व-लोचन-जलैर् आप्लाव्य तान् निश्चलान् शोचन्त्य् अद्य यथा चिरं परिचय-स्निग्धाः कुरङ्गा अपि

kaṃsārer viraha-jvarormi-janita-jvālāvalī-jarjarā gopāḥ śaila-taṭe tathā śithilita-śvāsāṅkurāḥ śerate | vāraṃ vāram akharva-locana-jalair āplāvya tān niścalān śocanty adya yathā ciraṃ paricaya-snigdhāḥ kuraṅgā api

प्रोक्तेयं विरहावस्था स्पष्ट-लीलानुसारतः । कृष्णेन विप्रयोगः स्यान् न जातु व्रज-वासिनाम्

prokteyaṃ virahāvasthā spaṣṭa-līlānusārataḥ | kṛṣṇena viprayogaḥ syān na jātu vraja-vāsinām

तथा च स्कान्दे मथुरा-खण्डे-- वत्सैर् वत्सतरीभिश् च सदा क्रीडति माधवः । वृन्दावनान्तर-गतः स-रामो बालकैर् वृतः

tathā ca skānde mathurā-khaṇḍe-- vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ | vṛndāvanāntara-gataḥ sa-rāmo bālakair vṛtaḥ

अथ योगे सिद्धिर्, यथा-- पाण्डवः पुण्डरीकाक्षं प्रेक्ष्य चक्रि-निकेतने । चित्राकारं भजन्न् एव मित्राकारम् अदर्शयत्

atha yoge siddhir, yathā-- pāṇḍavaḥ puṇḍarīkākṣaṃ prekṣya cakri-niketane | citrākāraṃ bhajann eva mitrākāram adarśayat

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन् प्रेम-जवाकुलेन्द्रियः । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रबृद्ध-बाष्पः परिरेभिरे ऽच्युतम्

taṃ mātuleyaṃ parirabhya nirvṛto bhīmaḥ smayan prema-javākulendriyaḥ | yamau kirīṭī ca suhṛttamaṃ mudā prabṛddha-bāṣpaḥ parirebhire 'cyutam

कुरुजाङ्गले हरिम् अवेक्ष्य पुरः प्रिय-सङ्गमं व्रज-सुहृन्-निकराः । भुज-मण्डलेन मणि-कुण्डलिनः पुलकाञ्चितेन परिषष्वजिरे

kurujāṅgale harim avekṣya puraḥ priya-saṅgamaṃ vraja-suhṛn-nikarāḥ | bhuja-maṇḍalena maṇi-kuṇḍalinaḥ pulakāñcitena pariṣaṣvajire

यत्-पाद-पांसुर् बहु-जन्म-कृच्छ्रतो धृतात्मभिर् योगिभिर् अप्य् अलभ्यः । स एव यद्-दृग्-विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टम् अतो व्रजौकसाम्

yat-pāda-pāṃsur bahu-janma-kṛcchrato dhṛtātmabhir yogibhir apy alabhyaḥ | sa eva yad-dṛg-viṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ kiṃ varṇyate diṣṭam ato vrajaukasām

द्वयोर् अप्य् एक-जातीय-भाव-माधुर्य-भाग् असौ । प्रेयान् काम् अपि पुष्णाति रसश् चित्त-चमत्कृतिम्

dvayor apy eka-jātīya-bhāva-mādhurya-bhāg asau | preyān kām api puṣṇāti rasaś citta-camatkṛtim

प्रीते च वत्सले चापि कृष्ण-तद्-भक्तयोः पुनः । द्वयोर् अन्योन्य-भावस्य भिन्न-जातीयता भवेत्

prīte ca vatsale cāpi kṛṣṇa-tad-bhaktayoḥ punaḥ | dvayor anyonya-bhāvasya bhinna-jātīyatā bhavet

प्रेयान् एव भवेत् प्रेयान् अतः सर्व-रसेष्व् अयम् । सख्य-सम्पृक्त-हृदयैः सद्भिर् एवानुबुध्यते

preyān eva bhavet preyān ataḥ sarva-raseṣv ayam | sakhya-sampṛkta-hṛdayaiḥ sadbhir evānubudhyate