Chapter 21

श्रीनारायण उवाच ।। ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।। एत आश्रमिणः प्रोक्ताश्चत्वारो मुनिसत्तम ।। १ ।। संस्कारैः संस्कृतो यस्तु शुद्धयोनिर्द्विजातिताम् ।। प्राप्तः स हि ब्रह्मचारी तद्धर्मानादितो ब्रुवे ।। २ ।। वर्णी वेदमधीयीत वसन्गुरुगृहे शुचिः ।। जितेन्द्रियो जितक्रोधो विनीतस्तथ्यभाषणः ।। ३ ।। सायं प्रातश्चरेद्धोमं भिक्षाचर्यां च संयतः ।। कुर्यात्त्रिकालं संध्यां च विष्णुपूजां तथान्वहम् ।। ४ ।। गुर्वाज्ञयैव भुञ्जीत मितमन्नमनाकुलः ।। गुरुसेवापरो नित्यं भवेद्व्यसनवर्जितः ।। ५ ।। स्नाने च भोजने होमे जपे मौनमुपाश्रयेत् ।। छिन्द्यान्न नखरोमाणि दन्तान्नैवातिधावयेत् ।। ६ ।। नातिधावेच्च वासांसि भवेन्निष्कपटो गुरौ ।। आहूतोध्ययनं कुर्यादादावन्ते च तं नमेत् ।। ७ ।। अस्पृश्यान्न स्पृशेच्चासौ नाऽसंभाष्यांश्च भाषयेत् ।। अभक्ष्यं भक्षयेन्नैव नाऽपेयं च पिबेत्क्वचित् ।। ८ ।। मेखलामजिनं दण्डं बिभृयाच्च कमण्डलुम् ।। सिते द्वे वाससी ब्रह्मसूत्रं च जपमालिकाम् ।। ९ ।। दर्भपाणिश्च जटिलः केशसंस्कारवर्जितः ।। अङ्गरागं पुष्पहारान्भूषणानि च वर्जयेत् ।। 2.9.21.१० ।। तैलाभ्यङ्गं न कुर्वीत कज्जले नाञ्जनं तथा ।। वर्जयेच्च प्रयत्नेन संसर्गं मद्यमांसयोः ।। ११ ।। स्त्रीणां निरीक्षणं स्पर्शं भाषणं क्रीडनादि च ।। वर्जयेत्सर्वथा वर्णी स्त्रियाश्चाप्यवलेखनम् ।। १२ ।। विना च देवप्रतिमां काष्ठचित्रादियोषितम् ।। अपि नैव स्पृशेद्धीमान्न च बुद्ध्यावलोकयेत् ।। १३ ।। प्राणिमात्रं च मिथुनीभूतं नेक्षेत कर्हिचित् ।। स्त्रीणां गुणाश्चाप्यगुणाञ्छृणुयान्नैव नो वदेत् ।। १४ ।। अस्पृशन्नेव वन्देत गुरुपत्नीमपि स्वकाम् ।। जनन्यापि न तिष्ठेत रहःस्थाने तु कर्हिचित् ।। १५ ।। एवंवृत्तो वसेत्तत्र यावद्विद्यासमापनम् ।। ततो विरक्तो न्यासी स्याद्वर्णी वा नैष्ठिको भवेत् ।। अनधिकारिता प्रोक्ता नैष्ठिकव्रतिनां कलौ ।। १६ ।। न संधाविति विज्ञेयं कलीति शब्दसंग्रहात् ।। वनी स्यादथ वा ब्रह्मन्नविरक्तो भवेद्गृही ।। १७ ।। प्राजापत्यं च सावित्रं ब्राह्मं नैष्ठिकमेव च ।। चतुर्विधं ब्रह्मचर्यं तत्रैकं शक्तितः श्रयेत् ।। १८ ।। इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवासुदेवमाहात्म्ये ब्रह्मचारिधर्मनिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ।। २१ ।।

śrīnārāyaṇa uvāca || brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā || eta āśramiṇaḥ proktāścatvāro munisattama || 1 || saṃskāraiḥ saṃskṛto yastu śuddhayonirdvijātitām || prāptaḥ sa hi brahmacārī taddharmānādito bruve || 2 || varṇī vedamadhīyīta vasangurugṛhe śuciḥ || jitendriyo jitakrodho vinītastathyabhāṣaṇaḥ || 3 || sāyaṃ prātaścareddhomaṃ bhikṣācaryāṃ ca saṃyataḥ || kuryāttrikālaṃ saṃdhyāṃ ca viṣṇupūjāṃ tathānvaham || 4 || gurvājñayaiva bhuñjīta mitamannamanākulaḥ || gurusevāparo nityaṃ bhavedvyasanavarjitaḥ || 5 || snāne ca bhojane home jape maunamupāśrayet || chindyānna nakharomāṇi dantānnaivātidhāvayet || 6 || nātidhāvecca vāsāṃsi bhavenniṣkapaṭo gurau || āhūtodhyayanaṃ kuryādādāvante ca taṃ namet || 7 || aspṛśyānna spṛśeccāsau nā'saṃbhāṣyāṃśca bhāṣayet || abhakṣyaṃ bhakṣayennaiva nā'peyaṃ ca pibetkvacit || 8 || mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ bibhṛyācca kamaṇḍalum || site dve vāsasī brahmasūtraṃ ca japamālikām || 9 || darbhapāṇiśca jaṭilaḥ keśasaṃskāravarjitaḥ || aṅgarāgaṃ puṣpahārānbhūṣaṇāni ca varjayet || 2.9.21.10 || tailābhyaṅgaṃ na kurvīta kajjale nāñjanaṃ tathā || varjayecca prayatnena saṃsargaṃ madyamāṃsayoḥ || 11 || strīṇāṃ nirīkṣaṇaṃ sparśaṃ bhāṣaṇaṃ krīḍanādi ca || varjayetsarvathā varṇī striyāścāpyavalekhanam || 12 || vinā ca devapratimāṃ kāṣṭhacitrādiyoṣitam || api naiva spṛśeddhīmānna ca buddhyāvalokayet || 13 || prāṇimātraṃ ca mithunībhūtaṃ nekṣeta karhicit || strīṇāṃ guṇāścāpyaguṇāñchṛṇuyānnaiva no vadet || 14 || aspṛśanneva vandeta gurupatnīmapi svakām || jananyāpi na tiṣṭheta rahaḥsthāne tu karhicit || 15 || evaṃvṛtto vasettatra yāvadvidyāsamāpanam || tato virakto nyāsī syādvarṇī vā naiṣṭhiko bhavet || anadhikāritā proktā naiṣṭhikavratināṃ kalau || 16 || na saṃdhāviti vijñeyaṃ kalīti śabdasaṃgrahāt || vanī syādatha vā brahmannavirakto bhavedgṛhī || 17 || prājāpatyaṃ ca sāvitraṃ brāhmaṃ naiṣṭhikameva ca || caturvidhaṃ brahmacaryaṃ tatraikaṃ śaktitaḥ śrayet || 18 || iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīvāsudevamāhātmye brahmacāridharmanirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||