Ekādaśī-nirṇayaḥ — Determining Ekādaśī

नमो भगवते तस्मै यस्य प्रियतमा तिथिः । एकादशी द्वादशी च सर्वाभीष्ट-प्रदा नृणाम्

namo bhagavate tasmai yasya priyatamā tithiḥ | ekādaśī dvādaśī ca sarvābhīṣṭa-pradā nṛṇām

इत्थꣳ च नित्यꣳ कुर्वाणः क-पूजा-महोत्सवम् । हरेर् दिने विशेषेण कुर्यात् तꣳ पक्षयोर् द्वयोः

itthaṁ ca nityaṁ kurvāṇaḥ ka-pūjā-mahotsavam | harer dine viśeṣeṇa kuryāt taṁ pakṣayor dvayoḥ

अत्र व्रतस्य नित्यत्वाद् अवश्यꣳ तत् समाचरेत् । सर्व-पापापहꣳ सर्वार्थदꣳ श्री-कृष्ण-तोषणम्

atra vratasya nityatvād avaśyaṁ tat samācaret | sarva-pāpāpahaṁ sarvārthadaṁ śrī-kṛṣṇa-toṣaṇam

तच् च कृष्ण-प्रीणनत्वाद् विधि-प्राप्तत्वतस् तथा । भोजनस्य निषधाच् चाकरणे प्रत्यवायतः

tac ca kṛṣṇa-prīṇanatvād vidhi-prāptatvatas tathā | bhojanasya niṣadhāc cākaraṇe pratyavāyataḥ

एकादश्याꣳ निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशी-दिने । शुक्ला वा यदि वा कृष्णा तद् व्रतꣳ वैष्णवꣳ महत्

ekādaśyāṁ nirāhāro yo bhuṅkte dvādaśī-dine | śuklā vā yadi vā kṛṣṇā tad vrataṁ vaiṣṇavaṁ mahat

आग्नेये— एकादश्याꣳ न भुञ्जीत व्रतम् एतद् धि वैष्णवम्

āgneye— ekādaśyāṁ na bhuñjīta vratam etad dhi vaiṣṇavam

ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशाꣳ शूद्राणाꣳ चैव योषिताम् । मोक्ष-दꣳ कुर्वताꣳ भक्त्या विष्णोः प्रियतरꣳ द्विज

brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṁ śūdrāṇāṁ caiva yoṣitām | mokṣa-daṁ kurvatāṁ bhaktyā viṣṇoḥ priyataraṁ dvija

एकादशी-व्रतꣳ नाम सर्वाभीष्ट-प्रदꣳ नृणाम् । कर्तव्यꣳ सर्वथा विप्र विष्णु-प्रीति-करꣳ यतः

ekādaśī-vrataṁ nāma sarvābhīṣṭa-pradaṁ nṛṇām | kartavyaṁ sarvathā vipra viṣṇu-prīti-karaṁ yataḥ

तत्र कण्वः— एकादश्याम् उपवसेन् न कदाचिद् अतिक्रमेत्

tatra kaṇvaḥ— ekādaśyām upavasen na kadācid atikramet

आग्नेये— उपोष्यकादशी राजन् यावद्-आयुः-प्रवृत्तिभिः

āgneye— upoṣyakādaśī rājan yāvad-āyuḥ-pravṛttibhiḥ

अतएव विष्णु-रहस्ये— द्वादशी न प्रमोक्तव्या यावद्-आयुः-प्रवृत्तिभिः

ataeva viṣṇu-rahasye— dvādaśī na pramoktavyā yāvad-āyuḥ-pravṛttibhiḥ

रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने । न भोक्तव्यꣳ न भोक्तव्यꣳ सम्प्राप्ते हरि-वासरे

raṭantīha purāṇāni bhūyo bhūyo varānane | na bhoktavyaṁ na bhoktavyaṁ samprāpte hari-vāsare

किꣳ च— आगमाः शतशो राजन्न् इतिहासा रटन्ति हि । न भोक्तव्यꣳ न भोक्तव्यꣳ सम्प्राप्ते हरि-वासरे ऋषयः सङ्घशः सर्वे नारदाद्याश् च चुक्रुशुः । न भोक्तव्यꣳ न भोक्तव्यꣳ सम्प्राप्ते हरि-वासरे

kiṁ ca— āgamāḥ śataśo rājann itihāsā raṭanti hi | na bhoktavyaṁ na bhoktavyaṁ samprāpte hari-vāsare ṛṣayaḥ saṅghaśaḥ sarve nāradādyāś ca cukruśuḥ | na bhoktavyaṁ na bhoktavyaṁ samprāpte hari-vāsare

विष्णु-स्मृतौ— एकादश्याꣳ न भुञ्जीत कदाचिद् अपि मानवः

viṣṇu-smṛtau— ekādaśyāṁ na bhuñjīta kadācid api mānavaḥ

शृङ्गि-ऋषि-प्रोक्ते च— एकादश्याꣳ न भुञ्जीत दृष्टे रजस्य् अपि

śṛṅgi-ṛṣi-prokte ca— ekādaśyāṁ na bhuñjīta dṛṣṭe rajasy api

बृहन्-नारदीये तत्रैव [१.२३.५]— उपवास फलꣳ लिप्सुर् जह्याद् भुक्ति-चतुष्टयम् । पूर्वापर-दिने रात्राव् अहो-रात्रꣳ तु मध्यमे

bṛhan-nāradīye tatraiva [1.23.5]— upavāsa phalaṁ lipsur jahyād bhukti-catuṣṭayam | pūrvāpara-dine rātrāv aho-rātraṁ tu madhyame

अन्यत्र च— सायम् आद्य्-अन्तयोर् अह्नोः सायꣳ प्रातश् च मध्यमे । उपवास-फलꣳ प्रेप्सुर् जह्याद् भुक्त-चतुष्टयम्

anyatra ca— sāyam ādy-antayor ahnoḥ sāyaṁ prātaś ca madhyame | upavāsa-phalaṁ prepsur jahyād bhukta-catuṣṭayam

यानि कानि च पापानि ब्रह्म-हत्या-समानि च । अन्नम् आश्रित्य तिष्ठन्ति सम्प्राप्ते हरि-वासरे । तानि पापान्य् अवाप्नोति भुञ्जानो हरि-वासरे

yāni kāni ca pāpāni brahma-hatyā-samāni ca | annam āśritya tiṣṭhanti samprāpte hari-vāsare | tāni pāpāny avāpnoti bhuñjāno hari-vāsare

किꣳ च [२.३.१६]— सोऽश्नाति पार्थिवꣳ पापꣳ योऽश्नाति हरि-वासरे

kiṁ ca [2.3.16]— so'śnāti pārthivaṁ pāpaṁ yo'śnāti hari-vāsare

स्कान्दे— मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा । एकादश्याꣳ तु यो भुङ्क्ते विष्णु-लोक-च्युतो भवेत्

skānde— mātṛhā pitṛhā caiva bhrātṛhā guruhā tathā | ekādaśyāṁ tu yo bhuṅkte viṣṇu-loka-cyuto bhavet

अग्निवर्णायसꣳ तीक्ष्णꣳ क्षिपन्ति यम-किङ्कराः । मुखे तेषाꣳ महादेवि ये भुञ्जन्ति हरेर् दिने

agnivarṇāyasaṁ tīkṣṇaṁ kṣipanti yama-kiṅkarāḥ | mukhe teṣāṁ mahādevi ye bhuñjanti harer dine

ब्रह्म-वैवर्ते— स केवलम् अघꣳ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते हरि-वासरे । दिने’त्र सर्व-पापानि भवन्त्य् अन्न-स्थितानि तु । तानि मोहेन यो’श्नाति न स पापैर् विमुच्यते

brahma-vaivarte— sa kevalam aghaṁ bhuṅkte yo bhuṅkte hari-vāsare | dine’tra sarva-pāpāni bhavanty anna-sthitāni tu | tāni mohena yo’śnāti na sa pāpair vimucyate

किꣳ च— पितरꣳ को न वन्देत मातरꣳ को न पूजयेत् । को हि दूषयते वेदꣳ को भुङ्क्ते हरि-वासरे

kiṁ ca— pitaraṁ ko na vandeta mātaraṁ ko na pūjayet | ko hi dūṣayate vedaṁ ko bhuṅkte hari-vāsare

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो’थवा यतिः । एकादश्याꣳ हि भुञ्जानो भुङ्क्ते गो-माꣳसम् एव हि

brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho’thavā yatiḥ | ekādaśyāṁ hi bhuñjāno bhuṅkte go-māṁsam eva hi

ब्रह्मघ्नस्य सुरापस्य स्तेयिनो गुरु-तल्पिनः । निष्कृतिर् धर्म-शास्त्रोक्ता नैकादश्य्-अन्न-भोजिनः

brahmaghnasya surāpasya steyino guru-talpinaḥ | niṣkṛtir dharma-śāstroktā naikādaśy-anna-bhojinaḥ

एक एव नरः पापी नरके नृप गच्छति । एकादश्य्-अन्न-भोजी यः पितृभिः सह मज्जति

eka eva naraḥ pāpī narake nṛpa gacchati | ekādaśy-anna-bhojī yaḥ pitṛbhiḥ saha majjati

भुङ्क्ष्व भुङ्क्ष्वेति यो ब्रूयात् सम्प्राप्ते हरि-वासरे । गो-ब्राह्मण-स्त्रियश् चापि जहीहि वदति क्वचित् मद्यꣳ पिबेति यो ब्रूयात् तेषाम् एव अधो-गतिः

bhuṅkṣva bhuṅkṣveti yo brūyāt samprāpte hari-vāsare | go-brāhmaṇa-striyaś cāpi jahīhi vadati kvacit madyaṁ pibeti yo brūyāt teṣām eva adho-gatiḥ

पुरोडाशो’पि वामोरु सम्प्राप्ते हरि-वासरे । अभक्ष्यः सर्वदा प्रोक्तः किꣳ पुनश् चान्न-सꣳस्क्रिया

puroḍāśo’pi vāmoru samprāpte hari-vāsare | abhakṣyaḥ sarvadā proktaḥ kiṁ punaś cānna-saṁskriyā

एकादश्याꣳ मुनि-श्रेष्ठ श्राद्धे भुङ्क्ते नरो यदि । प्रतिग्रासꣳ स भुङ्क्ते तु किल्बिषꣳ मूत्र-विण्-मयम्

ekādaśyāṁ muni-śreṣṭha śrāddhe bhuṅkte naro yadi | pratigrāsaṁ sa bhuṅkte tu kilbiṣaṁ mūtra-viṇ-mayam

वैष्णवो यदि भुञ्जीत एकादश्याꣳ प्रमादतः । विष्ण्व्-अर्चनꣳ वृथा तस्य नरकꣳ घोरम् आप्नुयात्

vaiṣṇavo yadi bhuñjīta ekādaśyāṁ pramādataḥ | viṣṇv-arcanaṁ vṛthā tasya narakaṁ ghoram āpnuyāt

विष्णु-रहस्ये— समादाय विधानेन द्वादशी-व्रतम् उत्तमम् । तस्य भङ्गꣳ नरः कृत्वा रौरवꣳ नरकꣳ व्रजेत्

viṣṇu-rahasye— samādāya vidhānena dvādaśī-vratam uttamam | tasya bhaṅgaṁ naraḥ kṛtvā rauravaṁ narakaṁ vrajet

विधवा या भवेन् नारी भुञ्जीतैकादशी-दिने । तस्यास् तु सुकृतꣳ नश्येद् भ्रूण-हत्या दिने दिने

vidhavā yā bhaven nārī bhuñjītaikādaśī-dine | tasyās tu sukṛtaṁ naśyed bhrūṇa-hatyā dine dine

नारदीये— एकादशीꣳ विना रण्डा यतिश् च सुमहा-तपाः । पच्यते ह्य् अन्ध-तामिस्रे यावद् आहूत-सम्प्लवम्

nāradīye— ekādaśīṁ vinā raṇḍā yatiś ca sumahā-tapāḥ | pacyate hy andha-tāmisre yāvad āhūta-samplavam

तत्र देवलः— न शङ्खेन पिबेत् तोयꣳ न खादेत् कूर्म-शूकरौ । एकादश्याꣳ न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि

tatra devalaḥ— na śaṅkhena pibet toyaṁ na khādet kūrma-śūkarau | ekādaśyāṁ na bhuñjīta pakṣayor ubhayor api

यथा शुक्ला तथा कृष्णा विशेषो नास्ति कश्चन

yathā śuklā tathā kṛṣṇā viśeṣo nāsti kaścana

शुक्ला वा यदि वा कृष्णा विष्णु-पूजन-तत्-परः । एकादश्याꣳ न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि

śuklā vā yadi vā kṛṣṇā viṣṇu-pūjana-tat-paraḥ | ekādaśyāṁ na bhuñjīta pakṣayor ubhayor api

सर्व-पाप-प्रणाशाय विष्णु-सन्तोषणाय च । उपोष्या द्वादशी पुण्या सर्वैर् उभय-पक्षयोः

sarva-pāpa-praṇāśāya viṣṇu-santoṣaṇāya ca | upoṣyā dvādaśī puṇyā sarvair ubhaya-pakṣayoḥ

वाराहे— एकादश्याम् उपवसेत् पक्षयोर् उभयोर् अपि । द्वादश्याम् अर्चयेद् विष्णुꣳ स मुक्ति-फल-भाग् भवेत्

vārāhe— ekādaśyām upavaset pakṣayor ubhayor api | dvādaśyām arcayed viṣṇuṁ sa mukti-phala-bhāg bhavet

यथा सुपूजितो गौरः कृष्णो वा वेदविद् द्विजः । सन्तारयति दातारꣳ द्वादश्याꣳ च तथा स्मृते

yathā supūjito gauraḥ kṛṣṇo vā vedavid dvijaḥ | santārayati dātāraṁ dvādaśyāṁ ca tathā smṛte

तैलꣳ शुक्लेतराणाꣳ वै तिलानाꣳ सदृशꣳ तथा । कृष्णायाश् च सितायाश् च गोः क्षीरꣳ सदृशꣳ यथा । द्वादश्योः सदृशꣳ तद्वत् पुण्यꣳ स्यात् कृष्ण-शुक्लयोः

tailaṁ śukletarāṇāṁ vai tilānāṁ sadṛśaṁ tathā | kṛṣṇāyāś ca sitāyāś ca goḥ kṣīraṁ sadṛśaṁ yathā | dvādaśyoḥ sadṛśaṁ tadvat puṇyaṁ syāt kṛṣṇa-śuklayoḥ

किꣳ च— चन्द्र-सूर्य-ग्रहौ पुण्यौ यथैव मुनिभिः स्मृतौ । तथा सितासिते पुण्ये द्वादश्यौ विष्णु-तुष्टिदे

kiṁ ca— candra-sūrya-grahau puṇyau yathaiva munibhiḥ smṛtau | tathā sitāsite puṇye dvādaśyau viṣṇu-tuṣṭide

यथा गो-तिल-विप्राणाꣳ कृष्णत्वꣳ नैव दूषणम् । एकादशी तथा राजन्न् उपोष्या पक्षयोर् द्वयोः

yathā go-tila-viprāṇāṁ kṛṣṇatvaṁ naiva dūṣaṇam | ekādaśī tathā rājann upoṣyā pakṣayor dvayoḥ

यथा विष्णुः शिवश् चैव सम्पूज्यौ मुनिभिः स्मृतौ । तथा पूज्यतमे प्रोक्ते द्वादश्यौ कृष्ण-शुक्लके

yathā viṣṇuḥ śivaś caiva sampūjyau munibhiḥ smṛtau | tathā pūjyatame prokte dvādaśyau kṛṣṇa-śuklake

नित्यꣳ शक्ति-समायुक्तैर् नरैर् विष्णु-परायणैः । पक्षे पक्षे तु कर्तव्यम् एकादश्याम् उपोषणम्

nityaṁ śakti-samāyuktair narair viṣṇu-parāyaṇaiḥ | pakṣe pakṣe tu kartavyam ekādaśyām upoṣaṇam

सपुत्रश् च सभार्यश् च स्वजनैर् भक्ति-सꣳयुतः । एकादश्याम् उपवसेत् पक्षयोर् उभयोर् अपि

saputraś ca sabhāryaś ca svajanair bhakti-saṁyutaḥ | ekādaśyām upavaset pakṣayor ubhayor api

स ब्रह्महा सुरापश् च कृतघ्नो गुरु-तल्पगः । विवेचयति यो मोहाद् एकादश्यौ सितासिते

sa brahmahā surāpaś ca kṛtaghno guru-talpagaḥ | vivecayati yo mohād ekādaśyau sitāsite

सर्वेषाम् इह पापानाम् आश्रयः स तु कीर्तितः । विवेचयति यो मोहाद् एकादश्यौ सितासिते

sarveṣām iha pāpānām āśrayaḥ sa tu kīrtitaḥ | vivecayati yo mohād ekādaśyau sitāsite

भविष्ये— एवꣳ ज्ञात्वा सदोपोष्ये द्वादश्यौ कृष्ण-शुक्लके । तयोर् भेदꣳ न कुर्वीत भेदेन नरकꣳ व्रजेत्

bhaviṣye— evaṁ jñātvā sadopoṣye dvādaśyau kṛṣṇa-śuklake | tayor bhedaṁ na kurvīta bhedena narakaṁ vrajet

गारुडे— शुक्ला वा यदि वा कृष्णा विशेषो नास्ति कश्चन । विशेषꣳ कुरुते यस् तु पितृहा स प्रकीर्तितः

gāruḍe— śuklā vā yadi vā kṛṣṇā viśeṣo nāsti kaścana | viśeṣaṁ kurute yas tu pitṛhā sa prakīrtitaḥ

एकादश्योर् द्वयोर् यस् तु विशेषꣳ कुरुते नरः । तस्योद्धारꣳ न पश्यामि यावद् आहूत-रम्प्लवम्

ekādaśyor dvayor yas tu viśeṣaṁ kurute naraḥ | tasyoddhāraṁ na paśyāmi yāvad āhūta-ramplavam

य इच्छेद् विष्णुना वासꣳ पुत्र-सम्पदम् आत्मनः । एकादशीम् उपवसेत् पक्षयोर् उभयोर् अपि

ya icched viṣṇunā vāsaṁ putra-sampadam ātmanaḥ | ekādaśīm upavaset pakṣayor ubhayor api

तत्त्व-सागरे— यथा शुक्ला तथा कृष्णा यथा कृष्णा तथोत्तरा । तुल्ये ते मनुते यस् तु स वै वैष्णव उच्यते

tattva-sāgare— yathā śuklā tathā kṛṣṇā yathā kṛṣṇā tathottarā | tulye te manute yas tu sa vai vaiṣṇava ucyate

सङ्क्रान्तौ रवि-वारे वा यदा चैकादशी भवेत् । उपोष्या सा महा-पुण्या सर्व-पाप-हरा तिथिः

saṅkrāntau ravi-vāre vā yadā caikādaśī bhavet | upoṣyā sā mahā-puṇyā sarva-pāpa-harā tithiḥ

किꣳ च— व्यतिपातो वैधृतिर् वा एकादश्याꣳ यदा भवेत् । उपोष्या सा तु वीज्ञेया पुत्र-सम्पद्-विवर्धिनी

kiṁ ca— vyatipāto vaidhṛtir vā ekādaśyāṁ yadā bhavet | upoṣyā sā tu vījñeyā putra-sampad-vivardhinī

भानु-वारेण सꣳयुक्ता तथा सङ्क्रान्ति-सꣳयुता । एकादशी सदोपोष्या सर्व-सम्पत्-करी तिथिः

bhānu-vāreṇa saṁyuktā tathā saṅkrānti-saṁyutā | ekādaśī sadopoṣyā sarva-sampat-karī tithiḥ

नारदाच् च— भानु-वार-समोपेता तथा सङ्क्रान्ति-सꣳयुता । एकादशी सदोपोष्या पुत्र-पौत्र-विवर्धिनी

nāradāc ca— bhānu-vāra-samopetā tathā saṅkrānti-saṁyutā | ekādaśī sadopoṣyā putra-pautra-vivardhinī

आदित्ये’हनि सङ्क्रान्तौ ग्रहणे चन्द्र-सूर्ययोः । पारणꣳ चोपवासꣳ च न कुर्यात् पुत्रवान् गृही

āditye’hani saṅkrāntau grahaṇe candra-sūryayoḥ | pāraṇaṁ copavāsaṁ ca na kuryāt putravān gṛhī

तन्-निमित्तोपवासस्य निषेधो’यम् उदाहृतः । नानुषङ्गतो ग्राह्यो यतो नित्यम् उपोषणम्

tan-nimittopavāsasya niṣedho’yam udāhṛtaḥ | nānuṣaṅgato grāhyo yato nityam upoṣaṇam

अमावस्या द्वादशी च सङ्क्रान्तिश् च विशेषतः । एताः प्रशस्तास् तिथयो भानुवारस् तथैव च अत्र स्नानꣳ जपो होमो देवतानाꣳ च पूजनम् । उपवासस् तथा दानम् एकैकꣳ पावनꣳ महत्

amāvasyā dvādaśī ca saṅkrāntiś ca viśeṣataḥ | etāḥ praśastās tithayo bhānuvāras tathaiva ca atra snānaṁ japo homo devatānāṁ ca pūjanam | upavāsas tathā dānam ekaikaṁ pāvanaṁ mahat

अतएव देवलः— शनैर् वारे रवेर् वारे सङ्क्रान्त्याꣳ ग्रहणे’पि च । त्याज्या नैकादशी राजन् सर्वदैवेति निश्चयः

ataeva devalaḥ— śanair vāre raver vāre saṅkrāntyāṁ grahaṇe’pi ca | tyājyā naikādaśī rājan sarvadaiveti niścayaḥ

विष्णु-रहस्ये— परमापदम् आपन्नो हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृतके चैव न त्याज्यꣳ द्वादशी-व्रतम्

viṣṇu-rahasye— paramāpadam āpanno harṣe vā samupasthite | sūtake mṛtake caiva na tyājyaṁ dvādaśī-vratam

वाराहे— सूतके’पि नरः स्नात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् । एकादश्या ꣳ न भुञ्जीत व्रतम् एतन् न लुप्यते

vārāhe— sūtake’pi naraḥ snātvā praṇamya manasā harim | ekādaśyā ṁ na bhuñjīta vratam etan na lupyate

अत एवोक्तम्— मृतके तु ण भुञ्जीत एकादश्याꣳ सदा नरः । द्वादश्याꣳ तु समश्नीयात् स्नात्वा विष्णुꣳ प्रणम्य च

ata evoktam— mṛtake tu ṇa bhuñjīta ekādaśyāṁ sadā naraḥ | dvādaśyāṁ tu samaśnīyāt snātvā viṣṇuṁ praṇamya ca

पाद्मे— पूर्व-सङ्कलितꣳ यच् च व्रतꣳ सुनियत-व्रतैः । तत् कर्तव्यꣳ नरैस् तद्वद् दानार्चन-विवर्जितम्

pādme— pūrva-saṅkalitaṁ yac ca vrataṁ suniyata-vrataiḥ | tat kartavyaṁ narais tadvad dānārcana-vivarjitam

यथा सङ्कलितꣳ सम्यग् व्रतꣳ विष्णु-परायणैः । कर्तव्यꣳ च तथैवेह स्नात्वा सꣳशय-वर्जितम्

yathā saṅkalitaṁ samyag vrataṁ viṣṇu-parāyaṇaiḥ | kartavyaṁ ca tathaiveha snātvā saṁśaya-varjitam

पाद्मे पुष्कर-खण्डे— एकादश्याꣳ यदा राम श्राद्धꣳ नैमित्तिकꣳ भवेत् । तद्-दिने तु परित्यज्य द्वादश्याꣳ श्राद्धम् आचरेत्

pādme puṣkara-khaṇḍe— ekādaśyāṁ yadā rāma śrāddhaṁ naimittikaṁ bhavet | tad-dine tu parityajya dvādaśyāṁ śrāddham ācaret

तत्रैव उत्तर-खण्डे [६.२३४.१३-१४]— एकादश्याꣳ च प्राप्तायाꣳ माता-पित्रोर् मृतेऽहनि । द्वादश्याꣳ तु प्रदातव्यꣳ नोपवास-दिने क्वचित् । गर्हितान्नꣳ न वाश्नन्ति पितरश् च दिवौकसः

tatraiva uttara-khaṇḍe [6.234.13-14]— ekādaśyāṁ ca prāptāyāṁ mātā-pitror mṛte'hani | dvādaśyāṁ tu pradātavyaṁ nopavāsa-dine kvacit | garhitānnaṁ na vāśnanti pitaraś ca divaukasaḥ

स्कान्दे— एकादशी यदा नित्या श्राद्धꣳ नैमित्तिकꣳ भवेत् । उपवासꣳ तदा कुर्याद् द्वादश्याꣳ श्राद्धम् आचरेत्

skānde— ekādaśī yadā nityā śrāddhaṁ naimittikaṁ bhavet | upavāsaṁ tadā kuryād dvādaśyāṁ śrāddham ācaret

ब्रह्म-वैवर्ते— ये कुर्वन्ति महीपाल श्राद्धꣳ त्व् एकादशी-दिने । त्रयस् ते नरकꣳ यान्ति दाता भोक्ता परेतकः

brahma-vaivarte— ye kurvanti mahīpāla śrāddhaṁ tv ekādaśī-dine | trayas te narakaṁ yānti dātā bhoktā paretakaḥ

आग्नेये— गृहस्थो ब्रह्मचारी च आहिताग्निर् यतिस् तथा । एकादश्याꣳ न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि

āgneye— gṛhastho brahmacārī ca āhitāgnir yatis tathā | ekādaśyāṁ na bhuñjīta pakṣayor ubhayor api

तत्रैव उत्तर-खण्डे शिव-पार्वती-सꣳवादे [६.२३४.१२]— वर्णानाम् आश्रमाणाꣳ च स्त्रीणाꣳ वर-वर्णिनी । एकादश्य्-उपवासस् तु कर्तव्यो नात्र सꣳशयः

tatraiva uttara-khaṇḍe śiva-pārvatī-saṁvāde [6.234.12]— varṇānām āśramāṇāṁ ca strīṇāṁ vara-varṇinī | ekādaśy-upavāsas tu kartavyo nātra saṁśayaḥ

कात्यायन-स्मृतौ— अष्टवर्षाधिको मर्त्यो अपूर्णाशीतिवत्सरः । एकादश्याम् उपवसेत् पक्षयोर् उभयोर् अपि

kātyāyana-smṛtau— aṣṭavarṣādhiko martyo apūrṇāśītivatsaraḥ | ekādaśyām upavaset pakṣayor ubhayor api

नारदीये— अष्टवर्षाधिको मर्त्यो ह्य् अशीतिर् नैव पूर्यते । यो भुङ्क्ते मामके राष्ट्रे विष्णोर् अहनि पापकृत् स मे वध्यश् च निर्वास्यो देशतः कालतश् च मे । एतस्मात् कारणाद् विप्र एकादश्याम् उपोषणम् । कुर्यान् नरो वा नारी वा पक्षयोर् उभयोर् अपि

nāradīye— aṣṭavarṣādhiko martyo hy aśītir naiva pūryate | yo bhuṅkte māmake rāṣṭre viṣṇor ahani pāpakṛt sa me vadhyaś ca nirvāsyo deśataḥ kālataś ca me | etasmāt kāraṇād vipra ekādaśyām upoṣaṇam | kuryān naro vā nārī vā pakṣayor ubhayor api

वैष्णवो वाथ सौरो वा कुर्याद् एकादशी-व्रतम्

vaiṣṇavo vātha sauro vā kuryād ekādaśī-vratam

सौर-पुराणे— वैष्णवो वाथ शैवो वा सौरो’प्य् एतत् समाचरेत्

saura-purāṇe— vaiṣṇavo vātha śaivo vā sauro’py etat samācaret

न शैवो न च सौरो वा नाश्रमी तीर्थ-सेवकः । यो भुङ्क्ते वासरे विष्णोः श्वपचाद् अधिको हि सः

na śaivo na ca sauro vā nāśramī tīrtha-sevakaḥ | yo bhuṅkte vāsare viṣṇoḥ śvapacād adhiko hi saḥ

विप्रियꣳ तेन मे गौरि कृतꣳ दुष्टेन पापिना । मद्-भक्ति-बलम् आश्रित्य यो वै भुङ्क्ते हरेर् दिने

vipriyaṁ tena me gauri kṛtaṁ duṣṭena pāpinā | mad-bhakti-balam āśritya yo vai bhuṅkte harer dine

वायु-पुराणे— उपवासे त्व् अशक्तस्य आहिताग्नेर् अथापि वा । पुत्रान् वा कारयेद् अन्यान् ब्राह्मणान् वापि कारयेत्

vāyu-purāṇe— upavāse tv aśaktasya āhitāgner athāpi vā | putrān vā kārayed anyān brāhmaṇān vāpi kārayet

अथवा विप्रमुख्येभ्यः दानꣳ दद्यात् स्व-शक्तितः । उपवासꣳ तु कुर्वाणः पुण्यꣳ शत-गुणꣳ लभेत्

athavā vipramukhyebhyaḥ dānaṁ dadyāt sva-śaktitaḥ | upavāsaṁ tu kurvāṇaḥ puṇyaṁ śata-guṇaṁ labhet

यम् उद्दिश्य कृतꣳ सो’पि सम्पूर्णꣳ फलम् अश्नुते । नारी स्व-पतिम् उद्दिश्य एकादश्याम् उपोषिता पुण्यꣳ शत-गुणꣳ प्राहुर् मुनयः पारिदर्शिनः । उपवास-फलꣳ तस्याः पतिः प्राप्नोत्य् असꣳशयम्

yam uddiśya kṛtaṁ so’pi sampūrṇaṁ phalam aśnute | nārī sva-patim uddiśya ekādaśyām upoṣitā puṇyaṁ śata-guṇaṁ prāhur munayaḥ pāridarśinaḥ | upavāsa-phalaṁ tasyāḥ patiḥ prāpnoty asaṁśayam

वाराहे— असामर्थ्ये शरीरस्य व्रते वा समुपस्थिते । कारयेद् धर्म-पत्नीꣳ च पुत्रꣳ वा विनयान्वितम् । भगिनीꣳ भ्रातरꣳ वापि व्रतम् अस्य न लुप्यते

vārāhe— asāmarthye śarīrasya vrate vā samupasthite | kārayed dharma-patnīṁ ca putraṁ vā vinayānvitam | bhaginīṁ bhrātaraṁ vāpi vratam asya na lupyate

कात्यायन-स्मृतौ— पितृ-मातृ-पति-भ्रातृ-गुर्व्-अर्थे तु विशेषतः । उपवासꣳ प्रकुर्वाणः पुण्यꣳ शत-गुणꣳ लभेत् । दक्षिणात्र न दातव्या शुश्रूषा विहिता च या

kātyāyana-smṛtau— pitṛ-mātṛ-pati-bhrātṛ-gurv-arthe tu viśeṣataḥ | upavāsaṁ prakurvāṇaḥ puṇyaṁ śata-guṇaṁ labhet | dakṣiṇātra na dātavyā śuśrūṣā vihitā ca yā

गृहस्थः क्षत्रियार्थे य एकादश्याम् उपोषतः । पुरोधाः स-प्रियैः सार्धꣳ फलꣳ प्राप्नोति निश्चितम्

gṛhasthaḥ kṣatriyārthe ya ekādaśyām upoṣataḥ | purodhāḥ sa-priyaiḥ sārdhaṁ phalaṁ prāpnoti niścitam

पितामहादीन् उद्दिश्य एकादश्याम् उपोषणम् । कृतꣳ यैस् तु फलꣳ विप्राः समग्रꣳ ते समाययुः कर्ता दश-गुणꣳ पुण्यꣳ प्राप्नोत्य् अत्र न सꣳशयः । यम् उद्दिश्य कृतꣳ सो’पि सम्पूर्णꣳ फलम् आप्नुयात्

pitāmahādīn uddiśya ekādaśyām upoṣaṇam | kṛtaṁ yais tu phalaṁ viprāḥ samagraṁ te samāyayuḥ kartā daśa-guṇaṁ puṇyaṁ prāpnoty atra na saṁśayaḥ | yam uddiśya kṛtaṁ so’pi sampūrṇaṁ phalam āpnuyāt

एक-भक्तेन नक्तेन बाल-वृद्धातुरः क्षिपेत् । पयोमूल-फलैर् वापि न निर्द्वादशिको भवेत्

eka-bhaktena naktena bāla-vṛddhāturaḥ kṣipet | payomūla-phalair vāpi na nirdvādaśiko bhavet

उपवासे त्व् अशक्तानाम् अशीतेर् ऊर्ध्व-जीवनाम् । एक-भक्तादिकꣳ कार्यम् आह बौधायनो मुनिः

upavāse tv aśaktānām aśīter ūrdhva-jīvanām | eka-bhaktādikaṁ kāryam āha baudhāyano muniḥ

किꣳ च— व्याधिभिः परिभूतानाꣳ पित्ताधिक-शरीरिणाम् । त्रिꣳशद्-वर्षाधिकानाꣳ च नक्तादि-परिकल्पनम्

kiṁ ca— vyādhibhiḥ paribhūtānāṁ pittādhika-śarīriṇām | triṁśad-varṣādhikānāṁ ca naktādi-parikalpanam

एक-भक्तेन नक्तेन बाल-वृद्धातुरः क्षिपेत् । नातिक्रमेद् द्वादशीꣳ च उपवास-व्रतेन च

eka-bhaktena naktena bāla-vṛddhāturaḥ kṣipet | nātikramed dvādaśīṁ ca upavāsa-vratena ca

एकादश्याꣳ प्रभुꣳ विष्णुꣳ समभ्यर्च्य कदाचन । उपोषितेन नक्तेन तथैवायाचितेन च

ekādaśyāṁ prabhuṁ viṣṇuṁ samabhyarcya kadācana | upoṣitena naktena tathaivāyācitena ca

एक-भक्तेन वा तात न निर्द्वादशिको भवेत् । तद् एक-नियमी नित्यꣳ न सीदति कदाचन

eka-bhaktena vā tāta na nirdvādaśiko bhavet | tad eka-niyamī nityaṁ na sīdati kadācana

वायव्ये— नक्तꣳ हविष्यान्नम् अनोदनꣳ वा फलꣳ तिलाः क्षीरम् अथाम्बु चाज्यम् । यत् पञ्च-गव्यꣳ यदि वापि वायुः प्रशस्तम् अत्रोत्तरम् उत्तरꣳ च

vāyavye— naktaṁ haviṣyānnam anodanaṁ vā phalaṁ tilāḥ kṣīram athāmbu cājyam | yat pañca-gavyaṁ yadi vāpi vāyuḥ praśastam atrottaram uttaraṁ ca

भविष्ये— उपवासात् परꣳ भैक्ष्यꣳ भैक्ष्यात् परम-याचितम् । अयाचितात् परꣳ नक्तꣳ तस्मान् नक्तेन वर्तयेत्

bhaviṣye— upavāsāt paraṁ bhaikṣyaṁ bhaikṣyāt parama-yācitam | ayācitāt paraṁ naktaṁ tasmān naktena vartayet

किꣳ च— सर्व-भूत-मयꣳ व्याधिः प्रमादो गुरु-शासनम् । अव्रतघ्नानि पठ्यन्ते सकृद् एतानि शास्त्रतः

kiṁ ca— sarva-bhūta-mayaṁ vyādhiḥ pramādo guru-śāsanam | avrataghnāni paṭhyante sakṛd etāni śāstrataḥ

अष्टैतान्य् अव्रत-घ्नानि आपो मूलꣳ फलꣳ पयः । हविर् ब्राह्मण-काम्या च गुरोर् वचनेमौषधम्

aṣṭaitāny avrata-ghnāni āpo mūlaṁ phalaṁ payaḥ | havir brāhmaṇa-kāmyā ca guror vacanemauṣadham

मद्-उत्थाने मच्-छयने मत्-पार्श्व-परिवर्तने । अत्र यो दीक्षितः कश्चिद् वैष्णवो भक्ति-तत्-परः अन्नꣳ वा यदि भुञ्जीत फल-मूलम् अथापि वा । अपराधम् अहꣳ तस्य न क्षमामि कदाचन । क्षिपामि तरके घोरे यावद् आहूत-सम्प्लवम्

mad-utthāne mac-chayane mat-pārśva-parivartane | atra yo dīkṣitaḥ kaścid vaiṣṇavo bhakti-tat-paraḥ annaṁ vā yadi bhuñjīta phala-mūlam athāpi vā | aparādham ahaṁ tasya na kṣamāmi kadācana | kṣipāmi tarake ghore yāvad āhūta-samplavam

अन्यत्र च— मच्-छयने मद्-उत्थाने मत्-पार्श्व-परिवर्तने । फल-मूल-जलाहारी हृदि शल्यꣳ ममार्पयेत्

anyatra ca— mac-chayane mad-utthāne mat-pārśva-parivartane | phala-mūla-jalāhārī hṛdi śalyaṁ mamārpayet

इत्थꣳ सुसिद्धे नित्यत्वे’प्य् अग्निहोत्रादिवत् फलम् । चित्रꣳ स्याद् इति माहात्म्यम् एकादश्या विलिख्यते

itthaṁ susiddhe nityatve’py agnihotrādivat phalam | citraṁ syād iti māhātmyam ekādaśyā vilikhyate

तत्त्व-सागरे— मातेव सर्व-बालानाम् औषधꣳ रोगिनाम् इव । रक्षार्थꣳ सर्व-लोकानाꣳ निर्मितैकादशी तिथिः

tattva-sāgare— māteva sarva-bālānām auṣadhaṁ roginām iva | rakṣārthaṁ sarva-lokānāṁ nirmitaikādaśī tithiḥ

नाना-दुःख-समाकीर्णे सꣳसारे नर-जन्मनि । एकादश्य्-उपवासी यः स धन्यः स च बुद्धिमान्

nānā-duḥkha-samākīrṇe saṁsāre nara-janmani | ekādaśy-upavāsī yaḥ sa dhanyaḥ sa ca buddhimān

एकादशीꣳ परित्यज्य यो’न्य-व्रतम् उपासते । स कर-स्थꣳ महा-रत्नꣳ त्यक्ता लोष्ट्रꣳ हि याचते

ekādaśīṁ parityajya yo’nya-vratam upāsate | sa kara-sthaṁ mahā-ratnaṁ tyaktā loṣṭraṁ hi yācate

एकम् एकादशीꣳ चापि समुपोष्य जनार्दनम् । तोयेनापि समभ्यर्च्य सꣳसारान् मुक्तिम् आप्नुयात्

ekam ekādaśīṁ cāpi samupoṣya janārdanam | toyenāpi samabhyarcya saṁsārān muktim āpnuyāt

प्रसङ्गाद् अथवा दम्भाल् लोभाद् वा त्रिदशाधिप । एकादश्याꣳ मनः कृत्वा सर्व-दुःखाद् विमुच्यते

prasaṅgād athavā dambhāl lobhād vā tridaśādhipa | ekādaśyāṁ manaḥ kṛtvā sarva-duḥkhād vimucyate

समायास्य महा-रोगाद् दुःखिनाꣳ सर्व-देहिनाम् । एकादश्य्-उपवासो’यꣳ निर्मितꣳ परमौषधम्

samāyāsya mahā-rogād duḥkhināṁ sarva-dehinām | ekādaśy-upavāso’yaṁ nirmitaṁ paramauṣadham

सꣳसार-सर्प-दष्टानाꣳ नराणाꣳ पाप-कर्मणाम् । एकादश्य्-उपवासेन सद्य एव सुखꣳ भवेत्

saṁsāra-sarpa-daṣṭānāṁ narāṇāṁ pāpa-karmaṇām | ekādaśy-upavāsena sadya eva sukhaṁ bhavet

नारदीये वशिष्ठोक्तौ [२.१.१०-१९]— एकादशी-समुत्थेन वह्निना पातकेन्धनम् । भस्मताꣳ याति राजेन्द्र अपि जन्म-शतोद्भवम्

nāradīye vaśiṣṭhoktau [2.1.10-19]— ekādaśī-samutthena vahninā pātakendhanam | bhasmatāṁ yāti rājendra api janma-śatodbhavam

नेदृशꣳ पावनꣳ किञ्चिन् नराणाꣳ भूप विद्यते । यादृशꣳ पद्मनाभस्य दिनꣳ पातक-हानि-दम्

nedṛśaṁ pāvanaṁ kiñcin narāṇāṁ bhūpa vidyate | yādṛśaṁ padmanābhasya dinaṁ pātaka-hāni-dam

तावत् पापानि देहेऽस्मिꣳस् तिष्ठन्ति मनुजाधिप । यावन् नोपवसेज् जन्तुः पद्मनाभ-दिनꣳ शुभम्

tāvat pāpāni dehe'smiṁs tiṣṭhanti manujādhipa | yāvan nopavasej jantuḥ padmanābha-dinaṁ śubham

अश्वमेध-सहस्राणि राजसूय-शतानि च । एकादश्य्-उपवासस्य कलाꣳ नार्हन्ति षोडशीम्

aśvamedha-sahasrāṇi rājasūya-śatāni ca | ekādaśy-upavāsasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm

एकादशेन्द्रियैः पापꣳ यत् कृतꣳ भवति प्रभो । एकादश्य्-उपवासेन तत् सर्वꣳ विलयꣳ व्रजेत्

ekādaśendriyaiḥ pāpaṁ yat kṛtaṁ bhavati prabho | ekādaśy-upavāsena tat sarvaṁ vilayaṁ vrajet

एकादशी-समꣳ किꣳचित् पाप-नाशꣳ न विद्यते । स्वर्ग-मोक्ष-प्रदा ह्य् एषा राज्य-पुत्र-प्रदायिनी

ekādaśī-samaṁ kiṁcit pāpa-nāśaṁ na vidyate | svarga-mokṣa-pradā hy eṣā rājya-putra-pradāyinī

सुकलत्र-प्रदा ह्य् एषा शरीरारोग्य-दायिनी

sukalatra-pradā hy eṣā śarīrārogya-dāyinī

न गन्गा न गया भूप न काशी न च पुष्करम् । न चापि कौरवꣳ क्षेत्रꣳ न रेवा न च देविका । यमुना चन्द्र-भागा च पुण्या भूप हरेर् दिनात्

na gangā na gayā bhūpa na kāśī na ca puṣkaram | na cāpi kauravaṁ kṣetraṁ na revā na ca devikā | yamunā candra-bhāgā ca puṇyā bhūpa harer dināt

व्याजेनापि कृता राजन् न दर्शयति पातकम् । अनायासेन राजेन्द्र प्राप्यते वैष्णवꣳ पदम्

vyājenāpi kṛtā rājan na darśayati pātakam | anāyāsena rājendra prāpyate vaiṣṇavaṁ padam

चिन्तामणि-समा ह्य् एषा अथवापि निधेः समा । कल्प-पादप-प्रेक्षा वा सर्व-वेदोपमाथवा

cintāmaṇi-samā hy eṣā athavāpi nidheḥ samā | kalpa-pādapa-prekṣā vā sarva-vedopamāthavā

तत्रैवान्यत्र [२.१.८, २२-२४]— सम्प्राप्य वासरꣳ विष्णोर् यो नरः सꣳयतेन्द्रियः । उपवास-परो भूत्वा पूजयेन् मधुसूदनम् । वहन्ति पूर्व-पापानि किꣳ तपोभिः किम् अध्वरैः

tatraivānyatra [2.1.8, 22-24]— samprāpya vāsaraṁ viṣṇor yo naraḥ saṁyatendriyaḥ | upavāsa-paro bhūtvā pūjayen madhusūdanam | vahanti pūrva-pāpāni kiṁ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ

एकादशीꣳ प्रपन्ना ये नरा नर-वरोत्तम । ते’द्वन्द्व-बाहवो भूत्वा नागारि-कृत-केतनाः

ekādaśīṁ prapannā ye narā nara-varottama | te’dvandva-bāhavo bhūtvā nāgāri-kṛta-ketanāḥ

स्रग्विणः पीत-वस्त्रा हि प्रयान्ति हरि-मन्दिरम् । एष प्रभावो हि मया द्वादश्याः परिकीर्तितः । पापेन्धनस्य घोरस्य पावकाख्यो मही-पते

sragviṇaḥ pīta-vastrā hi prayānti hari-mandiram | eṣa prabhāvo hi mayā dvādaśyāḥ parikīrtitaḥ | pāpendhanasya ghorasya pāvakākhyo mahī-pate

किꣳ च— यद् योगैर् मत्-पदꣳ साङ्ख्यैः प्राप्यते वा न वा द्विज । अनायासेन तत् प्राप्यꣳ पदꣳ हरि-दिनानुगैः

kiṁ ca— yad yogair mat-padaṁ sāṅkhyaiḥ prāpyate vā na vā dvija | anāyāsena tat prāpyaṁ padaṁ hari-dinānugaiḥ

अन्नाभावे यदा विप्र एकादश्याम् उपोषितः । उपवास-फलꣳ तेन समग्रꣳ समवाप्यते

annābhāve yadā vipra ekādaśyām upoṣitaḥ | upavāsa-phalaṁ tena samagraṁ samavāpyate

राज-बन्धाद् यदा विप्र एकादश्याम् उपोषितः । उपवास-फलꣳ तस्य सम्यग् भवति निश्चितम्

rāja-bandhād yadā vipra ekādaśyām upoṣitaḥ | upavāsa-phalaṁ tasya samyag bhavati niścitam

ब्रह्म-वैवर्ते— यथा दावाग्निर् उदितः शुष्कम् आर्द्रꣳ च गह्वरे । दहत्य् एव समस्तानि कलुषाणि हरेर् दिनम्

brahma-vaivarte— yathā dāvāgnir uditaḥ śuṣkam ārdraṁ ca gahvare | dahaty eva samastāni kaluṣāṇi harer dinam

पापेन्धनस्य घोरस्य शुष्कस्यार्द्रस्य भार्गव । नान्यद् विनाशाय मतꣳ विनैकादश्य्-उपोषणम्

pāpendhanasya ghorasya śuṣkasyārdrasya bhārgava | nānyad vināśāya mataṁ vinaikādaśy-upoṣaṇam

किꣳ च— सर्व-प्रायश्चित्तम् इदꣳ सꣳसारोत्तार-कारकम् । एकादशी-व्रतꣳ विप्र कुर्वन् मुक्तिम् अवाप्नुयात्

kiṁ ca— sarva-prāyaścittam idaṁ saṁsārottāra-kārakam | ekādaśī-vrataṁ vipra kurvan muktim avāpnuyāt

नरो दिनैर् यद् दशभिश् चतुर्भिश् च करोत्य् अघम् । उपोष्य पञ्चदशमꣳ दिनꣳ विष्णोर् हि मुच्यते

naro dinair yad daśabhiś caturbhiś ca karoty agham | upoṣya pañcadaśamaṁ dinaṁ viṣṇor hi mucyate

इति सर्व-पुराणेषु मुनीनाꣳ निश्चितꣳ मतम् । उपोष्यैकादशीꣳ पापान् मुच्यते नात्र सꣳशयः

iti sarva-purāṇeṣu munīnāṁ niścitaṁ matam | upoṣyaikādaśīṁ pāpān mucyate nātra saṁśayaḥ

कलाव् उच्छिन्न-मार्गाणाꣳ नृशꣳस-पातितात्मनाम् । एकादशीꣳ विना विप्र न सꣳसाराद् विमोक्षणम्

kalāv ucchinna-mārgāṇāṁ nṛśaṁsa-pātitātmanām | ekādaśīṁ vinā vipra na saṁsārād vimokṣaṇam

किꣳ च— एतत् सारम् इदꣳ तत्त्वम् इदꣳ सत्यम् इदꣳ व्रतम् । प्रायश्चित्तम् इदꣳ सम्यग् एकादश्याम् उपोषणम्

kiṁ ca— etat sāram idaṁ tattvam idaṁ satyam idaṁ vratam | prāyaścittam idaṁ samyag ekādaśyām upoṣaṇam

किꣳ च— गोविन्द-स्मरणꣳ नॄणाम् एकादश्याम् उपोषणम् । प्रायश्चित्तम् इदꣳ नूनꣳ सꣳसारोत्तार-कारकम्

kiṁ ca— govinda-smaraṇaṁ nṝṇām ekādaśyām upoṣaṇam | prāyaścittam idaṁ nūnaṁ saṁsārottāra-kārakam

तत्रैवान्ते— स्नेहेन भक्त्या वैरेण प्रसङ्गेन यथा तथा । निहन्ति सर्वꣳ कलुषम् एकादश्याꣳ स्तुतो हरिः

tatraivānte— snehena bhaktyā vaireṇa prasaṅgena yathā tathā | nihanti sarvaṁ kaluṣam ekādaśyāṁ stuto hariḥ

किꣳ च— एवꣳ समस्त-सुख-धर्म-गुणाश्रयꣳ च एकादशी-व्रतम् इदꣳ कलिकेतुर् उक्तः । शास्त्रेषु शौनक जगत्-पतिषु प्रियꣳ च श्रद्धा-परः प्रकुरुते लभते न मुक्तिम्

kiṁ ca— evaṁ samasta-sukha-dharma-guṇāśrayaṁ ca ekādaśī-vratam idaṁ kaliketur uktaḥ | śāstreṣu śaunaka jagat-patiṣu priyaṁ ca śraddhā-paraḥ prakurute labhate na muktim

तत्रैव सर्वान्ते— एतच् छृणोति कुरुते’नुमतिꣳ ददाति श्रद्धाꣳ च कारयति यश् च तथा नराणाम् । एकादशी-व्रत-कृते कलुषैर् विमुक्तः प्राप्नोति दिव्य-भुवनꣳ गरुड-ध्वजस्य

tatraiva sarvānte— etac chṛṇoti kurute’numatiṁ dadāti śraddhāṁ ca kārayati yaś ca tathā narāṇām | ekādaśī-vrata-kṛte kaluṣair vimuktaḥ prāpnoti divya-bhuvanaṁ garuḍa-dhvajasya

उपोष्यैकादशीम् एकाꣳ प्रसङ्गेनापि मानवः । न याति यातनाꣳ यामीम् इति नो यमतः श्रुतम्

upoṣyaikādaśīm ekāṁ prasaṅgenāpi mānavaḥ | na yāti yātanāṁ yāmīm iti no yamataḥ śrutam

एकादशेन्द्रियैः पापꣳ यत् कृतꣳ वैश्य मानवैः । एकादश्य्-उपवासेन तत् सर्वꣳ विलयꣳ व्रजेत्

ekādaśendriyaiḥ pāpaṁ yat kṛtaṁ vaiśya mānavaiḥ | ekādaśy-upavāsena tat sarvaṁ vilayaṁ vrajet

एकादशी-समꣳ किञ्चित् पुण्यꣳ लोके न विद्यते । व्याजेनापि कृता यैस् ते वशꣳ यन्ति न भास्करेः

ekādaśī-samaṁ kiñcit puṇyaṁ loke na vidyate | vyājenāpi kṛtā yais te vaśaṁ yanti na bhāskareḥ

किꣳ च— बालत्वे यौवने वापि वृद्धत्वे वा विशाꣳ वर । उपोष्यैकादशीꣳ नूनꣳ नैव प्राप्नोति दुर्गतिम्

kiṁ ca— bālatve yauvane vāpi vṛddhatve vā viśāṁ vara | upoṣyaikādaśīṁ nūnaṁ naiva prāpnoti durgatim

एकादश्याꣳ च विधिवद् उपवास-परायणाः । शुक्ले सितेतरे पक्षे ते नऋआः स्वर्ग-भागिनः

ekādaśyāṁ ca vidhivad upavāsa-parāyaṇāḥ | śukle sitetare pakṣe te naṛāḥ svarga-bhāginaḥ

[पद्मप् ५.९६.१००-१०१] एकादशी-समꣳ किꣳचित् पाप-त्राणꣳ न विद्यते । ताम् उपोष्य विधानेन पुरुषाः स्वर्ग-गामिनः

[PadmaP 5.96.100-101] ekādaśī-samaṁ kiṁcit pāpa-trāṇaṁ na vidyate | tām upoṣya vidhānena puruṣāḥ svarga-gāminaḥ

एकादशेन्द्रियैः पापꣳ यत् कृतꣳ भवति द्विज । नरो निर्धूय तत् तूर्णꣳ प्रीतः स्वर्-गतिमान् भवेत्

ekādaśendriyaiḥ pāpaṁ yat kṛtaṁ bhavati dvija | naro nirdhūya tat tūrṇaṁ prītaḥ svar-gatimān bhavet

[पद्मप् ५.९६.१०३-१०७] एकतः क्रतवः सर्वे सर्व-तीर्थ-तपाꣳसि च । महा-दानादि-दानानि व्रतꣳ वैष्णवम् एकतः

[PadmaP 5.96.103-107] ekataḥ kratavaḥ sarve sarva-tīrtha-tapāṁsi ca | mahā-dānādi-dānāni vrataṁ vaiṣṇavam ekataḥ

वैष्णव-व्रतजो धर्मो धर्मो यज्ञादि-सम्भवः । एकत्र तुलितौ धात्रा तत्र पूर्वो भवेद् गुरुः । हरि-वासर-भक्तानाम् अच्युतानन्त-भाषिणाम्

vaiṣṇava-vratajo dharmo dharmo yajñādi-sambhavaḥ | ekatra tulitau dhātrā tatra pūrvo bhaved guruḥ | hari-vāsara-bhaktānām acyutānanta-bhāṣiṇām

नाहꣳ शास्ता विशेषेण तेभ्यो विप्र बिभेम्य् अहम् । येषाꣳ पुत्रश् च पौत्रश् च एकादश्याम् उपोषितः । स महात्मा स-पुरुषाञ् छतम् उद्धरते बलात्

nāhaṁ śāstā viśeṣeṇa tebhyo vipra bibhemy aham | yeṣāṁ putraś ca pautraś ca ekādaśyām upoṣitaḥ | sa mahātmā sa-puruṣāñ chatam uddharate balāt

उपोषणꣳ ततः कुर्यात् पक्षयोर् उभयोर् अपि । एकादश्याꣳ स पुरुषो भुक्ति-मुक्त्य्-एक-भाजनम्

upoṣaṇaṁ tataḥ kuryāt pakṣayor ubhayor api | ekādaśyāṁ sa puruṣo bhukti-mukty-eka-bhājanam

एकादश्याꣳ तु प्राप्तायाꣳ समुपोष्येह मानवः । सर्व-पाप-विनिर्मुक्ता यान्ति विष्णोः परꣳ पदम्

ekādaśyāṁ tu prāptāyāṁ samupoṣyeha mānavaḥ | sarva-pāpa-vinirmuktā yānti viṣṇoḥ paraṁ padam

धर्मदा ह्य् अर्थदा चैव कामदा मोक्षदा किल । सर्व-काम-दुघा नॄणाꣳ द्वादशी-वर-वर्णिनी

dharmadā hy arthadā caiva kāmadā mokṣadā kila | sarva-kāma-dughā nṝṇāṁ dvādaśī-vara-varṇinī

एकादशी-व्रतꣳ सौम्य यद्य् एकꣳ सम्यग् अर्जितम् । किꣳ दानैः किꣳ तपस्-तीर्थैः सर्वदꣳ विधिना कृतम्

ekādaśī-vrataṁ saumya yady ekaṁ samyag arjitam | kiṁ dānaiḥ kiṁ tapas-tīrthaiḥ sarvadaṁ vidhinā kṛtam

एकादशीꣳ परित्यज्य यो ह्य् अन्यद् व्रतम् आचरेत् । स कर-स्थꣳ महा-राज्यꣳ त्यक्त्वा भैक्ष्यꣳ तु याचते

ekādaśīṁ parityajya yo hy anyad vratam ācaret | sa kara-sthaṁ mahā-rājyaṁ tyaktvā bhaikṣyaṁ tu yācate

स्कान्दे— विनपि ऋक्ष-सꣳयोगाद् एकैवैकादशी नृणाम् । विनिहन्तीह चैताꣳसि कुनृपो विषयꣳ यथा

skānde— vinapi ṛkṣa-saṁyogād ekaivaikādaśī nṛṇām | vinihantīha caitāṁsi kunṛpo viṣayaṁ yathā

न दानꣳ न तपः स्नानꣳ न चान्यत् सुकृतꣳ क्वचित् । मुक्तये ह्य् अभवत् सुभ्रु मुक्त्वैकꣳ हरि-वासरम्

na dānaṁ na tapaḥ snānaṁ na cānyat sukṛtaṁ kvacit | muktaye hy abhavat subhru muktvaikaṁ hari-vāsaram

सकृच् चोपोषणेनास्याꣳ नश्यन्ति पाप-राशयः । एकतः पृथिवी-दानम् एकतो हरि-वासरः । न समꣳ कविभिः प्रोक्तꣳ वासरो ह्य् अधिकः स्मृतः

sakṛc copoṣaṇenāsyāṁ naśyanti pāpa-rāśayaḥ | ekataḥ pṛthivī-dānam ekato hari-vāsaraḥ | na samaṁ kavibhiḥ proktaṁ vāsaro hy adhikaḥ smṛtaḥ

अगम्यागमने पापꣳ मित्र-द्रोहे च पातकम् । इत्य् आदि पातकꣳ यच् च यत्नैर् अन्यद् उपार्जितम् पाषाण्डालाप-जनितꣳ पतितानाꣳ च सङ्गमात् । तन् मया मार्जितꣳ सर्वम् एकादश्य्-उपवासिनाम् प्रतिग्रहोत्थꣳ यत् पापꣳ दशाभ्रꣳशोद्भवꣳ च यत् । तन् मया मार्जितꣳ दूता एकादश्य्-उपवासिनाम्

agamyāgamane pāpaṁ mitra-drohe ca pātakam | ity ādi pātakaṁ yac ca yatnair anyad upārjitam pāṣāṇḍālāpa-janitaṁ patitānāṁ ca saṅgamāt | tan mayā mārjitaṁ sarvam ekādaśy-upavāsinām pratigrahotthaṁ yat pāpaṁ daśābhraṁśodbhavaṁ ca yat | tan mayā mārjitaṁ dūtā ekādaśy-upavāsinām

अत एव तत्र— एकादश्य्-उपवासी यो नरो भवति भूतले । मुक्तꣳ मया शतानन्द तेषाꣳ त्रिपुरुषꣳ कुलम् एकादश्याम् अभुञ्जाना युक्ताः पाप-शतैर् अपि । भवद्भिर् परिहर्तव्या हिता मे यदि सर्वदा

ata eva tatra— ekādaśy-upavāsī yo naro bhavati bhūtale | muktaṁ mayā śatānanda teṣāṁ tripuruṣaṁ kulam ekādaśyām abhuñjānā yuktāḥ pāpa-śatair api | bhavadbhir parihartavyā hitā me yadi sarvadā

किꣳ च— वरꣳ चाण्डाल-जातीय एकादश्य्-उपवास-कृत् । न तु विप्रश् चतुर्वेदी यो भुङ्क्ते हरि-वासरे

kiṁ ca— varaṁ cāṇḍāla-jātīya ekādaśy-upavāsa-kṛt | na tu vipraś caturvedī yo bhuṅkte hari-vāsare

कल्प-वृक्ष-समाख्याता द्वादशी वाञ्छितार्थदा । सुगतेर् दायिनी पुꣳसाꣳ स्मृता च कृत-कीर्तया

kalpa-vṛkṣa-samākhyātā dvādaśī vāñchitārthadā | sugater dāyinī puṁsāṁ smṛtā ca kṛta-kīrtayā

नाश्वमेध-सहस्रैश् च तीर्थ-कोट्य्-अवगाहनैः । यत् फलꣳ प्राप्यते वत्स द्वादशी-वासरे कृते

nāśvamedha-sahasraiś ca tīrtha-koṭy-avagāhanaiḥ | yat phalaṁ prāpyate vatsa dvādaśī-vāsare kṛte

पूजाम् आप्नोति सर्वत्र न रोगेभ्यो भयꣳ भवेत् । नोपसर्ग-भयꣳ तस्य दुष्ट-जीव-समुद्भवम्

pūjām āpnoti sarvatra na rogebhyo bhayaṁ bhavet | nopasarga-bhayaṁ tasya duṣṭa-jīva-samudbhavam

न दाहो न क्लमो नार्तिः स्मरणꣳ सर्वदा हरेः । सन्ततेर् न वियोगश् च द्वादशी-कारिणाꣳ हरेः

na dāho na klamo nārtiḥ smaraṇaṁ sarvadā hareḥ | santater na viyogaś ca dvādaśī-kāriṇāṁ hareḥ

कथा-रुचिर् भवेन् नित्यꣳ न भयꣳ विद्यते क्वचित् । रणे राज-कुले चैव सर्वत्र विजयी भवेत्

kathā-rucir bhaven nityaṁ na bhayaṁ vidyate kvacit | raṇe rāja-kule caiva sarvatra vijayī bhavet

धर्मोपरि मतिर् नित्यꣳ कृष्णे भक्तिः सुनिर्मला । पातकैर् नैव लिप्येत द्वादशी-भक्तितो नराः

dharmopari matir nityaṁ kṛṣṇe bhaktiḥ sunirmalā | pātakair naiva lipyeta dvādaśī-bhaktito narāḥ

इत्थꣳ गुह्यꣳ समाख्यातꣳ दृष्ट्वा शास्त्र-समुच्चयम् । सर्व-धर्मान् परित्यज्य कलौ कार्यꣳ हरेर् दिनम्

itthaṁ guhyaṁ samākhyātaṁ dṛṣṭvā śāstra-samuccayam | sarva-dharmān parityajya kalau kāryaṁ harer dinam

न भवेन् मानसी पीडा रोगाश् चात्यन्त-दुःखदाः । माहात्म्यꣳ पठतः पुꣳसो द्वादशी-सम्भवꣳ कलौ

na bhaven mānasī pīḍā rogāś cātyanta-duḥkhadāḥ | māhātmyaṁ paṭhataḥ puṁso dvādaśī-sambhavaṁ kalau

न तत् पुण्यꣳ कुरुक्षेत्रे प्रयागे च सताꣳ कलौ । माहात्म्यꣳ पठताꣳ पुꣳसाꣳ यत् फलꣳ द्वादशीभवम्

na tat puṇyaṁ kurukṣetre prayāge ca satāṁ kalau | māhātmyaṁ paṭhatāṁ puṁsāṁ yat phalaṁ dvādaśībhavam

भविस्ये (इन् थे एहविस्य पुरन इत् इस् स्ततेद्) एकदसि मह्द्पुन्य्द् सर्व्व पप विन्द्सिनि भक्तेस्च दिपनि विस्नोह् परम्द्र्थ गतिप्रद्द् य्द्मुपोस्य नरो भक्त्य्द् न सर्ह्स्द्रे भविस्यति

bhavisye (In the Ehavisya Purana it is stated) ekadasi mahdpunyd sarvva papa vindsini bhaktesca dipani visnoh paramdrtha gatipradd ydmuposya naro bhaktyd na sarhsdre bhavisyati

भविष्ये – एकादशी महा-पुण्या सर्व-पाप-विनाशिनी । भक्तेस् तु दीपनी विष्णोः परमार्थ-गति-प्रदा । याम् उपोष्य नरो भक्त्या न सꣳसारे भविष्यति ।१७२॥ एकादश्याꣳ निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशी-दिने । न स दुर्गतिम् आप्नोति नरकाणि न पश्यति

bhaviṣye – ekādaśī mahā-puṇyā sarva-pāpa-vināśinī | bhaktes tu dīpanī viṣṇoḥ paramārtha-gati-pradā | yām upoṣya naro bhaktyā na saṁsāre bhaviṣyati |172|| ekādaśyāṁ nirāhāro yo bhuṅkte dvādaśī-dine | na sa durgatim āpnoti narakāṇi na paśyati

कृत्वा पाप-सहस्राणि एकादश्याम् उपोषितः । द्वादश्याम् अर्चयेद् विष्णुꣳ न स दुर्गतिम् आप्नुयात्

kṛtvā pāpa-sahasrāṇi ekādaśyām upoṣitaḥ | dvādaśyām arcayed viṣṇuṁ na sa durgatim āpnuyāt

एषा तिथिः परा पुण्या विष्णोर् ईशस्य तुष्टिदा । तस्याम् एव जगन्नाथो अमूर्तो मूर्तिमान् स्थितः । तेन सा सर्व-पाप-घ्नी सर्व-दुःख-विनाशिनी

eṣā tithiḥ parā puṇyā viṣṇor īśasya tuṣṭidā | tasyām eva jagannātho amūrto mūrtimān sthitaḥ | tena sā sarva-pāpa-ghnī sarva-duḥkha-vināśinī

या सा विष्णुमयी शक्तिर् अनन्ता व्याप्य या स्थिता । सा तेन तिथि-रूपेण द्रष्टव्यैकादशी सती

yā sā viṣṇumayī śaktir anantā vyāpya yā sthitā | sā tena tithi-rūpeṇa draṣṭavyaikādaśī satī

कृत्वा पाप-सहस्राणि ब्रह्म-हत्या-शतानि वै । एकाम् एकादशीꣳ भक्त्या समुपोष्य शुचिर् भवेत्

kṛtvā pāpa-sahasrāṇi brahma-hatyā-śatāni vai | ekām ekādaśīṁ bhaktyā samupoṣya śucir bhavet

एकादशी-व्रताद् अन्यद् यद् व्रतꣳ क्रियते नरैः । तत् फलꣳ तद् विजानीयाद् दुःखोद्भूतम् इवाङ्कुरम्

ekādaśī-vratād anyad yad vrataṁ kriyate naraiḥ | tat phalaṁ tad vijānīyād duḥkhodbhūtam ivāṅkuram

सौर-धर्मे— एकतश् चाग्नि-होत्रादि द्वदशीम् एकतः प्रभुः । तुलयातौलयत् तत्र द्वादशी च विशिष्यते

saura-dharme— ekataś cāgni-hotrādi dvadaśīm ekataḥ prabhuḥ | tulayātaulayat tatra dvādaśī ca viśiṣyate

देवी-रहस्य-स्कन्द-पुराणयोः— पापꣳ पञ्च-विधꣳ प्रोक्तꣳ पातकꣳ चातिपातकम् । उपपातक-सꣳज्ञꣳ च महा-पातकम् एव च प्रकीर्णकꣳ च तत् सर्वम् एकादश्याम् उपोषणात् । विलयꣳ याति तोयस्थꣳ यथा चैवाम् अभाजनम्

devī-rahasya-skanda-purāṇayoḥ— pāpaṁ pañca-vidhaṁ proktaṁ pātakaṁ cātipātakam | upapātaka-saṁjñaṁ ca mahā-pātakam eva ca prakīrṇakaṁ ca tat sarvam ekādaśyām upoṣaṇāt | vilayaṁ yāti toyasthaṁ yathā caivām abhājanam

देवी-रहस्ये— गायत्रीह यथा सर्व-पाप-पञ्जर-भेदिनी । एकादशी तथा सर्व-पाप-पञ्जर-भेदिनी

devī-rahasye— gāyatrīha yathā sarva-pāpa-pañjara-bhedinī | ekādaśī tathā sarva-pāpa-pañjara-bhedinī

वायव्ये स्कान्दे च— अभोज्य-भोजनाज् जातम् अगम्या-गमनाच् च यत् । अयाज्य-याजनाद् यच् च अभक्ष्याणाꣳ च भक्षणम् अस्पृश्य-स्पर्शनाद् यच् च परेषाꣳ निन्दया च यत् । आत्म-सम्भावनाद् यच् च पारदार्य-कृतꣳ च यत् विहिताकरणाद् यच् च पर-वित्तापहारतः । कामान्धेन कृतꣳ यच् च पातकꣳ चोपपातकम् । तत् सर्वꣳ विलयꣳ याति एकादश्याम् उपोषणात्

vāyavye skānde ca— abhojya-bhojanāj jātam agamyā-gamanāc ca yat | ayājya-yājanād yac ca abhakṣyāṇāṁ ca bhakṣaṇam aspṛśya-sparśanād yac ca pareṣāṁ nindayā ca yat | ātma-sambhāvanād yac ca pāradārya-kṛtaṁ ca yat vihitākaraṇād yac ca para-vittāpahārataḥ | kāmāndhena kṛtaṁ yac ca pātakaṁ copapātakam | tat sarvaṁ vilayaṁ yāti ekādaśyām upoṣaṇāt

मनसापि चिकीर्षन्ति द्वदशीꣳ ये नरोत्तमाः । ते’पि घोरꣳ न पश्यन्ति सꣳसार-दुःख-सागरम्

manasāpi cikīrṣanti dvadaśīṁ ye narottamāḥ | te’pi ghoraṁ na paśyanti saṁsāra-duḥkha-sāgaram

विष्णु-पुराणे— ओꣳकारः सर्व-देवानाꣳ यथा चाद्यः प्रपूजितः । तथा सर्व-व्रतानाꣳ च द्वादशी-व्रतम् उत्तमम्

viṣṇu-purāṇe— oṁkāraḥ sarva-devānāṁ yathā cādyaḥ prapūjitaḥ | tathā sarva-vratānāṁ ca dvādaśī-vratam uttamam

त्वत्-पादाम्बुज-भक्तानाꣳ न दुःखꣳ पापिनाम् अपि । किꣳ पुनः पाप-हीनानाꣳ द्वादशी-सेविनाꣳ नृणाम्

tvat-pādāmbuja-bhaktānāṁ na duḥkhaṁ pāpinām api | kiṁ punaḥ pāpa-hīnānāṁ dvādaśī-sevināṁ nṛṇām

नोष्णत्वꣳ द्विज-राजे हि शीतत्वꣳ न हुताशने । वैष्णवानाम् अपापत्वम् एकादश्य्-उपवासिनाम्

noṣṇatvaṁ dvija-rāje hi śītatvaṁ na hutāśane | vaiṣṇavānām apāpatvam ekādaśy-upavāsinām

वैष्णव-तन्त्रे— एकादशी महा-पुण्या विष्णोर् ईशस्य वल्लभा । तसाम् उपोषितो यस् तु द्वादश्याꣳ पूजयेद् धरिम् । तस्य पापानि नश्यन्ति विष्णौ भक्तिश् च जायते

vaiṣṇava-tantre— ekādaśī mahā-puṇyā viṣṇor īśasya vallabhā | tasām upoṣito yas tu dvādaśyāṁ pūjayed dharim | tasya pāpāni naśyanti viṣṇau bhaktiś ca jāyate

बृहन्-नारदीये, एकादशी-माहात्म्यारम्भे (१.२३.१०)— महा-पातक-युक्तो वा युक्तो वा सर्व-पातकैः । एकादश्याꣳ निराहारः स्थित्वा याति पराꣳ गतिम्

bṛhan-nāradīye, ekādaśī-māhātmyārambhe (1.23.10)— mahā-pātaka-yukto vā yukto vā sarva-pātakaiḥ | ekādaśyāṁ nirāhāraḥ sthitvā yāti parāṁ gatim

वायु-पुराणे— एकादशी-व्रतꣳ यस् तु भक्तिमान् कुरुते नरः । सर्व-पाप-विनिर्मुक्तः स विष्णोर् याति मन्दिरम्

vāyu-purāṇe— ekādaśī-vrataṁ yas tu bhaktimān kurute naraḥ | sarva-pāpa-vinirmuktaḥ sa viṣṇor yāti mandiram

विष्णु-धर्मोत्तरे— एकादश्य्-उपवासꣳ यः श्रद्धया कुरुते नरः । स सर्व-पातकैः सद्यस् त्वचेवाहिर् विमुच्यते न पश्यत्य् आमयꣳ नापि नरकान्तर-यातनाम् । स नमस्यः प्रपूज्यश् च वासुदेव-प्रियो हि सः

viṣṇu-dharmottare— ekādaśy-upavāsaṁ yaḥ śraddhayā kurute naraḥ | sa sarva-pātakaiḥ sadyas tvacevāhir vimucyate na paśyaty āmayaṁ nāpi narakāntara-yātanām | sa namasyaḥ prapūjyaś ca vāsudeva-priyo hi saḥ

गारुडे— एकादशी-व्रतꣳ भक्त्या यः करोति नरः सदा । स विष्णु-लोकꣳ व्रजति याति विष्णोः स्वरूपताम्

gāruḍe— ekādaśī-vrataṁ bhaktyā yaḥ karoti naraḥ sadā | sa viṣṇu-lokaṁ vrajati yāti viṣṇoḥ svarūpatām

आग्नेये— एकादश्य्-उपवासꣳ यः सदा तु कुरुते नरः । स याति परमꣳ स्थानꣳ यत्र देवो हरिः स्थितः

āgneye— ekādaśy-upavāsaṁ yaḥ sadā tu kurute naraḥ | sa yāti paramaṁ sthānaṁ yatra devo hariḥ sthitaḥ

शिव-पुराणे— यः करोति नरो भक्त्या एकादश्याम् उपोषणम् । स याति विष्णु-सालोक्यꣳ प्राप्य विष्णोः स्वरूपताम्

śiva-purāṇe— yaḥ karoti naro bhaktyā ekādaśyām upoṣaṇam | sa yāti viṣṇu-sālokyaṁ prāpya viṣṇoḥ svarūpatām

ईदृङ्-माहात्म्य-रत्नानि शास्त्राम्भोधौ स्फुरन्त्य् अपि । कः सङ्ग्रहीतुꣳ शक्तः स्याद् अत्र कृष्ण-कृपाꣳ विना

īdṛṅ-māhātmya-ratnāni śāstrāmbhodhau sphuranty api | kaḥ saṅgrahītuṁ śaktaḥ syād atra kṛṣṇa-kṛpāṁ vinā

एकादशी च सम्पूर्णा विद्धेति द्विविधा स्मृता । विद्धा च द्विविधा तत्र त्याज्या बिद्धा तु पूर्वजा

ekādaśī ca sampūrṇā viddheti dvividhā smṛtā | viddhā ca dvividhā tatra tyājyā biddhā tu pūrvajā

नाग-विद्धा तु या षष्ठी शिव-विद्धा च सप्तमी । दशम्यैकादशी विद्धा तत्र नोपवसेद् बुधः

nāga-viddhā tu yā ṣaṣṭhī śiva-viddhā ca saptamī | daśamyaikādaśī viddhā tatra nopavased budhaḥ

सारदा-पुराणे— एकादशी तथा षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । तृतीया च चतुर्थी च अमावस्याष्टमी तथा । उपोष्याः पर-सꣳयुक्ता नोपोष्याः पूर्व-सꣳयुताः

sāradā-purāṇe— ekādaśī tathā ṣaṣṭhī paurṇamāsī caturdaśī | tṛtīyā ca caturthī ca amāvasyāṣṭamī tathā | upoṣyāḥ para-saṁyuktā nopoṣyāḥ pūrva-saṁyutāḥ

सौर-धर्मोत्तरे च— एकादशीम् उपवसेद् द्वादशीम् अथवा पुनः । विमिश्राꣳ वापि कुर्वीत न दशम्या युताꣳ क्वचित्

saura-dharmottare ca— ekādaśīm upavased dvādaśīm athavā punaḥ | vimiśrāṁ vāpi kurvīta na daśamyā yutāṁ kvacit

अत्र वार्षायणिः— भूत-बिद्धा त्व् अमावस्या दशम्यैकादशी-युता । दिशा बिद्धा तु सा स्वर्गꣳ हन्ति पुण्यꣳ पुरा कृतम्

atra vārṣāyaṇiḥ— bhūta-biddhā tv amāvasyā daśamyaikādaśī-yutā | diśā biddhā tu sā svargaṁ hanti puṇyaṁ purā kṛtam

नारदः— दशम्य्-अनुगता यत्र तिथिर् एकादशी भवेत् । तत्रापत्य-विनाशꣳ च परेत्य नरकꣳ व्रजेत्

nāradaḥ— daśamy-anugatā yatra tithir ekādaśī bhavet | tatrāpatya-vināśaṁ ca paretya narakaṁ vrajet

नोपोष्या दशमि-बिद्धा सदैवैकादशी तिथिः । समुपोष्य नरो जह्यात् पुण्यꣳ वर्ष-चातोद्भवम्

nopoṣyā daśami-biddhā sadaivaikādaśī tithiḥ | samupoṣya naro jahyāt puṇyaṁ varṣa-cātodbhavam

किꣳ च— दशम्या चैव बिद्धायाम् एकादश्याम् उपोषितः । तस्यायुः क्षीयते नित्यꣳ नारदो’हꣳ ब्रवीमि वः । सत्यꣳ सत्यꣳ विनश्येत सन्ततिस् तु न चान्यथा

kiṁ ca— daśamyā caiva biddhāyām ekādaśyām upoṣitaḥ | tasyāyuḥ kṣīyate nityaṁ nārado’haṁ bravīmi vaḥ | satyaṁ satyaṁ vinaśyeta santatis tu na cānyathā

किꣳ च— मुहूर्तेनापि सꣳयुक्ता दशम्यैकादशी तु या । ताम् उपोष्य नरो मोहात् सुखाद् धर्माच् च हीयते

kiṁ ca— muhūrtenāpi saṁyuktā daśamyaikādaśī tu yā | tām upoṣya naro mohāt sukhād dharmāc ca hīyate

वाशिष्ठश् च— दशम्यैकादशी यत्र तत्र नोपवसेद् बुधः । अपत्यानि विनश्यन्ति स्वर्ग-लोकꣳ न गच्छति

vāśiṣṭhaś ca— daśamyaikādaśī yatra tatra nopavased budhaḥ | apatyāni vinaśyanti svarga-lokaṁ na gacchati

ब्राह्मे व्रत-खण्डे— उपोष्यैकादशीꣳ मोहाद् दशमी-शेष-सꣳयुताम् । न नरः सुखम् आधत्ते इह-लोके परत्र च

brāhme vrata-khaṇḍe— upoṣyaikādaśīṁ mohād daśamī-śeṣa-saṁyutām | na naraḥ sukham ādhatte iha-loke paratra ca

धृतराष्ट्रेण मैत्रेयः पृष्टः प्राह नराधिपम् । यद्-अर्थꣳ ते वियोगो’भूत् पुत्राणाꣳ भार्यया सह

dhṛtarāṣṭreṇa maitreyaḥ pṛṣṭaḥ prāha narādhipam | yad-arthaṁ te viyogo’bhūt putrāṇāṁ bhāryayā saha

पूर्वꣳ त्वया सभार्येण दशमी-शेष-सꣳयुता । कृता चैकादशी राजन् तस्येदꣳ कारणꣳ मतम्

pūrvaṁ tvayā sabhāryeṇa daśamī-śeṣa-saṁyutā | kṛtā caikādaśī rājan tasyedaṁ kāraṇaṁ matam

किꣳ च तत्रैव— न चाहꣳ स्वैरिणी भार्या न चाहम् अपतिव्रता । न चेह कलुषꣳ येन किꣳ पापꣳ त्व् अन्य-जन्मनि राम-पत्न्या वचः श्रुत्वा वाल्मीकिर् मुनि-पुङ्गवः । चिरꣳ ध्यात्वा महाराज ताम् उवाचेदृशꣳ वचः दशम्यैकादशीꣳ पूर्वꣳ समुपोष्य जनार्दनः । अभ्यर्चितस् त्वया देवि तस्येदꣳ कर्मणः फलम्

kiṁ ca tatraiva— na cāhaṁ svairiṇī bhāryā na cāham apativratā | na ceha kaluṣaṁ yena kiṁ pāpaṁ tv anya-janmani rāma-patnyā vacaḥ śrutvā vālmīkir muni-puṅgavaḥ | ciraṁ dhyātvā mahārāja tām uvācedṛśaṁ vacaḥ daśamyaikādaśīṁ pūrvaṁ samupoṣya janārdanaḥ | abhyarcitas tvayā devi tasyedaṁ karmaṇaḥ phalam

किꣳ च— वशिष्ठः समुवाचेदꣳ पृष्टो मान्धातृ-भार्यया । दशम्यैकादशी देवि पुरा चोपोषिता त्वया तेन ते कर्मणा चेह स्व-भर्तृ-सुत-बान्धवैः । वियोगः समनुप्राप्तः सत्यꣳ विद्धि पतिव्रते

kiṁ ca— vaśiṣṭhaḥ samuvācedaṁ pṛṣṭo māndhātṛ-bhāryayā | daśamyaikādaśī devi purā copoṣitā tvayā tena te karmaṇā ceha sva-bhartṛ-suta-bāndhavaiḥ | viyogaḥ samanuprāptaḥ satyaṁ viddhi pativrate

यानि यानीह पापानि त्रैलोक्ये सम्भवन्ति वै । तेषाꣳ स्थानꣳ दशम्या वै सहितैकादशी मता । सप्त-जन्म-कृतꣳ पुण्यꣳ नश्येत नात्र सꣳशयः

yāni yānīha pāpāni trailokye sambhavanti vai | teṣāṁ sthānaṁ daśamyā vai sahitaikādaśī matā | sapta-janma-kṛtaṁ puṇyaṁ naśyeta nātra saṁśayaḥ

कौर्म-नारदीय-विष्णु-रहस्येषु— दशमी-शेष-सꣳयुक्ताꣳ यः करोति विमूढ-धीः । एकादशी-फलꣳ तस्य न स्याद् द्वादश-वार्षिकम्

kaurma-nāradīya-viṣṇu-rahasyeṣu— daśamī-śeṣa-saṁyuktāṁ yaḥ karoti vimūḍha-dhīḥ | ekādaśī-phalaṁ tasya na syād dvādaśa-vārṣikam

यैः कृता दशमी-बिद्धाविद्या-मोहेन मानवैः । ते गता नरकꣳ घोरꣳ युगानाम् एक-सप्ततिम्

yaiḥ kṛtā daśamī-biddhāvidyā-mohena mānavaiḥ | te gatā narakaṁ ghoraṁ yugānām eka-saptatim

किꣳ च— दशमी-बेध-सꣳयुक्ताम् उपोष्यैकादशीꣳ किल । सꣳवत्सर-कृतेनेह नरो धर्मेण मुच्यते

kiṁ ca— daśamī-bedha-saṁyuktām upoṣyaikādaśīṁ kila | saṁvatsara-kṛteneha naro dharmeṇa mucyate

भविष्ये— पूर्णा-बिद्धाꣳ पलार्धेन नन्दाꣳ पूर्णाम् अपि त्यजेत् । यदीच्छेद् आत्म-सन्तानꣳ चतुर्षु नियमेष्व् अपि नोपोषितꣳ च नक्तꣳ च नैक-भक्तम् अयाचितम् । नन्दायाꣳ पूर्व-बिद्धायाꣳ कुर्याद् ऐश्वर्य-मोहितः

bhaviṣye— pūrṇā-biddhāṁ palārdhena nandāṁ pūrṇām api tyajet | yadīcched ātma-santānaṁ caturṣu niyameṣv api nopoṣitaṁ ca naktaṁ ca naika-bhaktam ayācitam | nandāyāṁ pūrva-biddhāyāṁ kuryād aiśvarya-mohitaḥ

ब्रह्म-वैवर्ते— गङ्गोदकस्य सम्पूर्णꣳ यथा त्याज्यꣳ घटꣳ भवेत् । सुरा-बिन्दु-समायुक्तꣳ तत् सर्वꣳ मद्यताꣳ व्रजेत् हालाहलꣳ विषꣳ रौद्रꣳ कः पिबेन् मूढ-धीर् नरः । दशमी-शेष-सꣳयुक्ताꣳ क उपोषति सद्-व्रती एवꣳ ज्ञात्वा मुनिश्रेष्ठ दशमी-शेष-सꣳयुता । वर्जिता मुनिभिः सर्वैर् वासुदेवम् अभीप्सुभिः

brahma-vaivarte— gaṅgodakasya sampūrṇaṁ yathā tyājyaṁ ghaṭaṁ bhavet | surā-bindu-samāyuktaṁ tat sarvaṁ madyatāṁ vrajet hālāhalaṁ viṣaṁ raudraṁ kaḥ piben mūḍha-dhīr naraḥ | daśamī-śeṣa-saṁyuktāṁ ka upoṣati sad-vratī evaṁ jñātvā muniśreṣṭha daśamī-śeṣa-saṁyutā | varjitā munibhiḥ sarvair vāsudevam abhīpsubhiḥ

गारुडे— बिद्धाम् एकादशीꣳ विप्रास् तज्यन्त्य् एआꣳ मनीषिणः । तस्याम् उपोषितो याति दारिद्र्यꣳ दुःखम् एव च

gāruḍe— biddhām ekādaśīṁ viprās tajyanty eāṁ manīṣiṇaḥ | tasyām upoṣito yāti dāridryaṁ duḥkham eva ca

नारदीये— लव-बेधे’पि विप्रेन्द्र दशम्यैकादशीꣳ त्यजेत् । सुराया बिन्दुना स्पृष्टꣳ गङ्गाम्भः-कलसꣳ यथा । श्वदृतौ पञ्च-गव्यꣳ च दशम्या दूषितꣳ त्यजेत्

nāradīye— lava-bedhe’pi viprendra daśamyaikādaśīṁ tyajet | surāyā bindunā spṛṣṭaṁ gaṅgāmbhaḥ-kalasaṁ yathā | śvadṛtau pañca-gavyaṁ ca daśamyā dūṣitaṁ tyajet

स्कान्दे— द्वापरान्ते तु गान्धारी कुरु-वꣳश-विवर्धिनी । करिष्यति च सेनानि मूढ-भावाच् छिखि-ध्वज । तेन पुत्र-शतꣳ तस्या नाशम् एष्यत्य् असꣳशयम्

skānde— dvāparānte tu gāndhārī kuru-vaṁśa-vivardhinī | kariṣyati ca senāni mūḍha-bhāvāc chikhi-dhvaja | tena putra-śataṁ tasyā nāśam eṣyaty asaṁśayam

कला काष्ठापि या चैव दृश्यते दशमी विभो । एकादश्याꣳ तु सेनानि कर्तव्या न कथञ्चन

kalā kāṣṭhāpi yā caiva dṛśyate daśamī vibho | ekādaśyāṁ tu senāni kartavyā na kathañcana

किꣳ च— दशयैकादशी यत्र तत्र सन्निहितो’सुरः । द्वादश्यैकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः

kiṁ ca— daśayaikādaśī yatra tatra sannihito’suraḥ | dvādaśyaikādaśī yatra tatra sannihito hariḥ

स्वर्गापेक्षा महा-देवि तेन त्यक्ता न सꣳशयः । वाञ्छितꣳ नारकꣳ सौख्यꣳ विद्धꣳ कृत्वा हरेर् दिनम्

svargāpekṣā mahā-devi tena tyaktā na saṁśayaḥ | vāñchitaṁ nārakaṁ saukhyaṁ viddhaṁ kṛtvā harer dinam

निहताः पितरस् तेन देवतानाꣳ वधः कृतः । दत्तꣳ राज्यꣳ तु दैत्यानाꣳ कृत्वा बिद्धꣳ हरेर् दिनम्

nihatāḥ pitaras tena devatānāṁ vadhaḥ kṛtaḥ | dattaṁ rājyaṁ tu daityānāṁ kṛtvā biddhaṁ harer dinam

पितृभिः सहितꣳ वैरꣳ तैस् तु सुरैः सह । कारापयन्ति बिद्धꣳ ये कुर्वन्ति हरि-वासरम्

pitṛbhiḥ sahitaṁ vairaṁ tais tu suraiḥ saha | kārāpayanti biddhaṁ ye kurvanti hari-vāsaram

ये शꣳसन्ति दिनꣳ विष्णोर् दशमी-वेध-दूषितम् । ज्ञेयास् ते पाप-पुरुषाः शुक्र-माया-विमोहिताः

ye śaṁsanti dinaṁ viṣṇor daśamī-vedha-dūṣitam | jñeyās te pāpa-puruṣāḥ śukra-māyā-vimohitāḥ

उपोषण-दिने विद्धे जागरः पूजनꣳ हरेः । वृथा दानादिकꣳ सर्वꣳ कृतघ्नेषु कृतꣳ यथा उपोषण-दिने विद्धे प्रारब्धे जागरे सति । विहाय स्थानꣳ तद् विष्णुः शापꣳ दत्त्वापगच्छति

upoṣaṇa-dine viddhe jāgaraḥ pūjanaṁ hareḥ | vṛthā dānādikaṁ sarvaṁ kṛtaghneṣu kṛtaṁ yathā upoṣaṇa-dine viddhe prārabdhe jāgare sati | vihāya sthānaṁ tad viṣṇuḥ śāpaṁ dattvāpagacchati

किꣳ च— एकादशीꣳ यदा विद्धाꣳ कुरुते चारु-लोचने । दशमी-वेधजꣳ पापꣳ नश्यते कृष्ण-दर्शनात् न चास्ति सꣳशयꣳ कश्चित् पुनर् न कुरुते यदि । कारापयन्ति ये त्व् अज्ञाः कूट-युक्तास् तु हैतुकाः

kiṁ ca— ekādaśīṁ yadā viddhāṁ kurute cāru-locane | daśamī-vedhajaṁ pāpaṁ naśyate kṛṣṇa-darśanāt na cāsti saṁśayaṁ kaścit punar na kurute yadi | kārāpayanti ye tv ajñāḥ kūṭa-yuktās tu haitukāḥ

प्रेत-योनिꣳ प्रपश्यन्ति पितृभिः सहिता नराः । द्वादशीꣳ दशमी-विद्धा धन-सन्तान-नाशिनी । ध्वꣳसिनी सर्व-पुण्यानाꣳ कृष्ण-भक्ति-प्रणाशिनी

preta-yoniṁ prapaśyanti pitṛbhiḥ sahitā narāḥ | dvādaśīṁ daśamī-viddhā dhana-santāna-nāśinī | dhvaṁsinī sarva-puṇyānāṁ kṛṣṇa-bhakti-praṇāśinī

तत्रैव श्री-मार्कण्डेय-भगीरथ-सꣳवादे— न स भागवतो ज्ञेयो यः करोति हरेर् दिनम् । एकादशी-बेध-सꣳयुक्तꣳ पाप-म्ञ्लꣳ सदैव हि

tatraiva śrī-mārkaṇḍeya-bhagīratha-saṁvāde— na sa bhāgavato jñeyo yaḥ karoti harer dinam | ekādaśī-bedha-saṁyuktaṁ pāpa-mñlaṁ sadaiva hi

पुराणम् अन्यथा कृत्वा करोत्य् एकादशी-दिनम् । दशमी-शेष-सꣳयुक्तꣳ स नरः पशु-सन्ततिः

purāṇam anyathā kṛtvā karoty ekādaśī-dinam | daśamī-śeṣa-saṁyuktaṁ sa naraḥ paśu-santatiḥ

ब्रह्मघ्नस्य च यत् पापꣳ स्त्री-बाल-गुरु-घातिनः । दशमी-शेष-सꣳयुक्ताꣳ यः करोति तद् आप्नुयात्

brahmaghnasya ca yat pāpaṁ strī-bāla-guru-ghātinaḥ | daśamī-śeṣa-saṁyuktāṁ yaḥ karoti tad āpnuyāt

वृषली-सेवनात् पापꣳ स्वपची-गमने च यत् । तत् पापꣳ जायते बिद्धꣳ यः करोति हरेर् दिनम्

vṛṣalī-sevanāt pāpaṁ svapacī-gamane ca yat | tat pāpaṁ jāyate biddhaṁ yaḥ karoti harer dinam

दशमी-शेष-सꣳयुक्तꣳ निषिद्धꣳ विष्णुना पुरा । तस्माद् भागवतैर् भूप शोधयित्वा हरेर् दिनम् । उपोषितव्यꣳ यत्नेन पूर्व-सङ्गति-वर्जितम्

daśamī-śeṣa-saṁyuktaṁ niṣiddhaṁ viṣṇunā purā | tasmād bhāgavatair bhūpa śodhayitvā harer dinam | upoṣitavyaṁ yatnena pūrva-saṅgati-varjitam

पृथिव्याꣳ यानि पापानि स्थूल-सूक्ष्माणि भूपते । तेषाꣳ फलम् अवाप्नोति स-शल्यैकादशी-व्रते

pṛthivyāṁ yāni pāpāni sthūla-sūkṣmāṇi bhūpate | teṣāṁ phalam avāpnoti sa-śalyaikādaśī-vrate

कुरुते वैष्णवो भूत्वा स-शल्यैकादशी-व्रतम् । ज्ञानतो’ज्ञानतो वापि न स विष्णु-प्रियो भवेत्

kurute vaiṣṇavo bhūtvā sa-śalyaikādaśī-vratam | jñānato’jñānato vāpi na sa viṣṇu-priyo bhavet

किꣳ च, तत्रैवान्यत्र— विद्धाम् एकादशीꣳ मोहाद् दशमी-शेष-सꣳयुताम् । कुर्वन् न सुखम् आधत्ते इह-लोके परत्र च

kiṁ ca, tatraivānyatra— viddhām ekādaśīṁ mohād daśamī-śeṣa-saṁyutām | kurvan na sukham ādhatte iha-loke paratra ca

तस्माद् एकादशी युक्ता दशम्या नर-सत्तम । न कर्तव्या प्रयत्नेन निष्कला द्वादशी मता

tasmād ekādaśī yuktā daśamyā nara-sattama | na kartavyā prayatnena niṣkalā dvādaśī matā

यथा चैकादशी राजन् द्वादशी च तथा नृणाम् । समाना तत्-फला प्रोक्ता व्रते’स्मिन् चक्र-पाणिनः

yathā caikādaśī rājan dvādaśī ca tathā nṛṇām | samānā tat-phalā proktā vrate’smin cakra-pāṇinaḥ

वर्जनीयः प्रयत्नेन बेधो दशमि-सम्भवः । नो चेत् पुत्र न सन्देहः प्रेत-योनिम् अवाप्स्यति

varjanīyaḥ prayatnena bedho daśami-sambhavaḥ | no cet putra na sandehaḥ preta-yonim avāpsyati

हत्या गच्छन्ति काश्याꣳ तु गयायाꣳ पैतृकꣳ ऋणम् । दशमी-बेधजꣳ पापꣳ न काश्याꣳ न गयाशिरे

hatyā gacchanti kāśyāṁ tu gayāyāṁ paitṛkaṁ ṛṇam | daśamī-bedhajaṁ pāpaṁ na kāśyāṁ na gayāśire

त्रैलोक्य-सम्भवꣳ पापꣳ तेषाꣳ भवति भूतले । सशल्यꣳ ये कुर्वन्ति वासरꣳ कृष्ण-सꣳज्ञकम् । प्रेतत्वꣳ दुःसहꣳ पुत्र दुःसहा यम-यातना

trailokya-sambhavaṁ pāpaṁ teṣāṁ bhavati bhūtale | saśalyaṁ ye kurvanti vāsaraṁ kṛṣṇa-saṁjñakam | pretatvaṁ duḥsahaṁ putra duḥsahā yama-yātanā

पुण्यꣳ सुसञ्चितꣳ याति कल्प-कोटि-शतार्जितम् । सशल्यꣳ ये प्रकुर्वन्ति मुक्तिदꣳ मम वासरम्

puṇyaṁ susañcitaṁ yāti kalpa-koṭi-śatārjitam | saśalyaṁ ye prakurvanti muktidaṁ mama vāsaram

दशमी-बेधजꣳ पापꣳ त्वद्-दिने मम पूर्वजैः । यत् कृतꣳ नाशम् आयातु त्वत्-प्रसादाज् जनार्दनः

daśamī-bedhajaṁ pāpaṁ tvad-dine mama pūrvajaiḥ | yat kṛtaṁ nāśam āyātu tvat-prasādāj janārdanaḥ

स-बिद्धꣳ त्वद्-दिने कृष्ण यत् कृतꣳ जागरꣳ विभो । तत् पापꣳ विलयꣳ यातु लवणꣳ तु यथाम्भसि

sa-biddhaṁ tvad-dine kṛṣṇa yat kṛtaṁ jāgaraṁ vibho | tat pāpaṁ vilayaṁ yātu lavaṇaṁ tu yathāmbhasi

स-बिद्धꣳ वासरꣳ यस्मात् कृतꣳ मम पितामहैः । प्रेतत्वꣳ तेन सम्प्राप्तꣳ महा-दुःख-प्रदायकम्

sa-biddhaṁ vāsaraṁ yasmāt kṛtaṁ mama pitāmahaiḥ | pretatvaṁ tena samprāptaṁ mahā-duḥkha-pradāyakam

शुक्रेण मोहिता विप्रा दैत्यानाꣳ कारणेन तु । पुष्ट्य्-अर्थꣳ दशमी-विद्धꣳ कुर्वन्ति मम वासरम्

śukreṇa mohitā viprā daityānāṁ kāraṇena tu | puṣṭy-arthaṁ daśamī-viddhaṁ kurvanti mama vāsaram

वासरꣳ दशमी-विद्धꣳ दैत्यानाꣳ पुष्टि-वर्धनम् । मदीयꣳ नास्ति सन्देहः सत्यꣳ सत्यꣳ पितामह

vāsaraṁ daśamī-viddhaṁ daityānāṁ puṣṭi-vardhanam | madīyaṁ nāsti sandehaḥ satyaṁ satyaṁ pitāmaha

यावद् दशम्या सꣳयुक्तꣳ करिष्यन्ति दिनꣳ मम । तत् पुण्यꣳ दैत्य-जातीनाꣳ सुरैर् दत्तꣳ पितामह

yāvad daśamyā saṁyuktaṁ kariṣyanti dinaṁ mama | tat puṇyaṁ daitya-jātīnāṁ surair dattaṁ pitāmaha

तेन पुण्येन सम्पुष्टो हिरण्याक्षः पितामह । निर्जित्य वासवꣳ सङ्ख्ये हृतꣳ राज्यꣳ दिवौकसाम्

tena puṇyena sampuṣṭo hiraṇyākṣaḥ pitāmaha | nirjitya vāsavaṁ saṅkhye hṛtaṁ rājyaṁ divaukasām

शुक्रेण मोहिताः सर्वे दैत्यानाꣳ विजयाय वै । अतो विद्धꣳ प्रकुर्वन्ति वासरꣳ मम मानुषाः

śukreṇa mohitāḥ sarve daityānāṁ vijayāya vai | ato viddhaṁ prakurvanti vāsaraṁ mama mānuṣāḥ

मार्कण्ड गच्छ भद्रꣳ ते भूर्लोकꣳ तु ममाज्ञया । दशमी-वेध-विषये मायाꣳ शुक्रस्य नाशय

mārkaṇḍa gaccha bhadraṁ te bhūrlokaṁ tu mamājñayā | daśamī-vedha-viṣaye māyāṁ śukrasya nāśaya

श्री-विष्णोर् वचनꣳ श्रुत्वा मार्कण्डो मुनि-सत्तमः । सम्प्राप्तो’निक्मिषारण्यꣳ यत्र यज्ञ-पुमान् हरिः

śrī-viṣṇor vacanaṁ śrutvā mārkaṇḍo muni-sattamaḥ | samprāpto’nikmiṣāraṇyaṁ yatra yajña-pumān hariḥ

मार्कण्ड-वचनꣳ श्रुत्वा ऋषायो नैमिषालयाः । शुक्र-माया-विनिर्मुक्ता विस्मयꣳ परमꣳ गताः

mārkaṇḍa-vacanaṁ śrutvā ṛṣāyo naimiṣālayāḥ | śukra-māyā-vinirmuktā vismayaṁ paramaṁ gatāḥ

इन्द्रद्युम्नाय कथितꣳ महाभागवताय वै । गत्वाश्रमेषु सर्वेषु कथितꣳ वन-वासिनाम्

indradyumnāya kathitaṁ mahābhāgavatāya vai | gatvāśrameṣu sarveṣu kathitaṁ vana-vāsinām

हित्वा शुक्रस्य वाक्यानि मार्कण्वचनाज् जनैः । त्यक्ता दशमि-सꣳयुक्ता विप्राद्यैः पुण्य-काङ्क्षिभिः

hitvā śukrasya vākyāni mārkaṇvacanāj janaiḥ | tyaktā daśami-saṁyuktā viprādyaiḥ puṇya-kāṅkṣibhiḥ

पूर्णाबेध-कुठारेण नरा द्वादशी-पादपम् । छेदयन्ति च ये पापाः कल्पान्तꣳ नारका हि ते

pūrṇābedha-kuṭhāreṇa narā dvādaśī-pādapam | chedayanti ca ye pāpāḥ kalpāntaṁ nārakā hi te

पूर्णाबिद्धाम् उपास्ते को नन्दाꣳ वेद-बलाद् अपि । को वेद वचनात् तात गोसवे गाꣳ निहन्ति वै

pūrṇābiddhām upāste ko nandāṁ veda-balād api | ko veda vacanāt tāta gosave gāṁ nihanti vai

दशमी-शेष-सꣳयुक्तम् आश्रयेत् को व्रतꣳ व्रती । तस्माद् एकादशी त्याज्या दशमी-पल-मिश्रिता । उपोष्या द्वादशी शुद्धा त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

daśamī-śeṣa-saṁyuktam āśrayet ko vrataṁ vratī | tasmād ekādaśī tyājyā daśamī-pala-miśritā | upoṣyā dvādaśī śuddhā trayodaśyāṁ tu pāraṇam

सुपुण्यैकादशी सूत यदि शल्य-विवर्जिता । कर्तुर् निरय-पाताय सशल्या समुपोषिता । शल्यꣳ बेध इति प्रोक्तꣳ पुराणार्थ-विचक्षणैः

supuṇyaikādaśī sūta yadi śalya-vivarjitā | kartur niraya-pātāya saśalyā samupoṣitā | śalyaṁ bedha iti proktaṁ purāṇārtha-vicakṣaṇaiḥ

ये तु मिथ्याभिधानेन मोहयन्ति नरा भुवि । विमूढाः पापिनस् तेषाꣳ रौरवꣳ शरणꣳ चिरम्

ye tu mithyābhidhānena mohayanti narā bhuvi | vimūḍhāḥ pāpinas teṣāṁ rauravaṁ śaraṇaṁ ciram

अध्यापयन्त्य् अविज्ञेयꣳ पण्डितꣳ-मन्य-बुद्धयः । कारयन्त्य् अबुधा लोके द्वादशीꣳ दशमी-युताम् ये कारयन्ति कुर्वन्ति द्वादशीꣳ दशमी-युताम् । शुद्धये तन्-मुखꣳ वीक्ष्य सूर्य-दर्शनम् आचरेत्

adhyāpayanty avijñeyaṁ paṇḍitaṁ-manya-buddhayaḥ | kārayanty abudhā loke dvādaśīṁ daśamī-yutām ye kārayanti kurvanti dvādaśīṁ daśamī-yutām | śuddhaye tan-mukhaṁ vīkṣya sūrya-darśanam ācaret

नमो नारायणायेति जेपेद् वा द्वादशाक्षरम् । वराकाः किम् उ जानन्ति प्राणिनः कार्य-निश्चयम् । धिग् धिङ् मूढ-धियः पापान् धर्म-विप्लव-कारिणः

namo nārāyaṇāyeti jeped vā dvādaśākṣaram | varākāḥ kim u jānanti prāṇinaḥ kārya-niścayam | dhig dhiṅ mūḍha-dhiyaḥ pāpān dharma-viplava-kāriṇaḥ

हिꣳसितो भगवाꣳस् तेन द्वादशी दशमी-युता । कृता येन द्विज-श्रेष्ठ सम्यग् उक्तꣳ मया तव

hiṁsito bhagavāṁs tena dvādaśī daśamī-yutā | kṛtā yena dvija-śreṣṭha samyag uktaṁ mayā tava

सꣳस्थितो भगवान् कृष्णो द्वादशी-रूप-धृग् यतः । तस्माद् असꣳशयꣳ त्याज्या द्वादशी दशमी-युता

saṁsthito bhagavān kṛṣṇo dvādaśī-rūpa-dhṛg yataḥ | tasmād asaṁśayaṁ tyājyā dvādaśī daśamī-yutā

किꣳ च— द्वयोर् विवदतोः श्रुत्वा द्वादशीꣳ समुपोषयेत् । पारणꣳ तु त्रयोदश्याम् एष शास्त्र-विनिर्णयः

kiṁ ca— dvayor vivadatoḥ śrutvā dvādaśīṁ samupoṣayet | pāraṇaṁ tu trayodaśyām eṣa śāstra-vinirṇayaḥ

द्वादशी दशमी-युक्ता यतः शास्त्रे प्रतिष्ठिता । न तत् शास्त्रम् अहꣳ मन्ये यदि ब्रह्मा स्वयꣳ वदेत्

dvādaśī daśamī-yuktā yataḥ śāstre pratiṣṭhitā | na tat śāstram ahaṁ manye yadi brahmā svayaṁ vadet

अत एव नारदीये— बहु-वाक्य-विरोधेन सन्देहो जायते यदा । उपोष्या द्वादशी तत्र त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

ata eva nāradīye— bahu-vākya-virodhena sandeho jāyate yadā | upoṣyā dvādaśī tatra trayodaśyāṁ tu pāraṇam

विवादेषु च सर्वेषु द्वादश्याꣳ समुपोषणम् । पारणꣳ हि त्रयोदश्याम् आज्ञेयꣳ मामकी मुने । हेतुवादो न कर्तव्यो हेतुना पतते नरः

vivādeṣu ca sarveṣu dvādaśyāṁ samupoṣaṇam | pāraṇaṁ hi trayodaśyām ājñeyaṁ māmakī mune | hetuvādo na kartavyo hetunā patate naraḥ

एकादशी-दिन-क्षये उपवासꣳ करोति यः । तस्य पुत्रा विनश्यन्ति मघायाꣳ पिण्डतो यथा

ekādaśī-dina-kṣaye upavāsaṁ karoti yaḥ | tasya putrā vinaśyanti maghāyāṁ piṇḍato yathā

दिन-क्षये तु सम्प्राप्ते नोपोष्या दशमी-युता । यदीच्छेत् पुत्र-पौत्राणाꣳ वृद्धिꣳ सम्पदम् आत्मनः

dina-kṣaye tu samprāpte nopoṣyā daśamī-yutā | yadīcchet putra-pautrāṇāṁ vṛddhiṁ sampadam ātmanaḥ

व्यासः— एकादशी-दिने क्षीणे उपवासी भवेद् गृही । अन्नाभावे निरुद्धो वा सङ्कल्पाद् वा विशेषतः धर्म-हानिश् च भवति सन्ततिर् नश्यति ध्रुवम् । तस्यायुः क्षीयते नित्यꣳ सꣳवत्सरम् इति श्रुतिः

vyāsaḥ— ekādaśī-dine kṣīṇe upavāsī bhaved gṛhī | annābhāve niruddho vā saṅkalpād vā viśeṣataḥ dharma-hāniś ca bhavati santatir naśyati dhruvam | tasyāyuḥ kṣīyate nityaṁ saṁvatsaram iti śrutiḥ

अत एव गोमिलः— एकादश्याꣳ यदा ब्रह्मन् दिन-क्षय-तिथिर् भवेत् । तदा ह्य् एकादशीꣳ त्यक्त्वा द्वादशीꣳ समुपोषयेत् । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयदश्याꣳ तु पारणम्

ata eva gomilaḥ— ekādaśyāṁ yadā brahman dina-kṣaya-tithir bhavet | tadā hy ekādaśīṁ tyaktvā dvādaśīṁ samupoṣayet | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayadaśyāṁ tu pāraṇam

क्षये वाप्य् अथवा वृद्धौ सम्प्राप्ते वा दिन-त्रये । उपोष्या द्वादशी शुद्धा पूर्व-बिद्धाꣳ विवर्जयेत्

kṣaye vāpy athavā vṛddhau samprāpte vā dina-traye | upoṣyā dvādaśī śuddhā pūrva-biddhāṁ vivarjayet

किꣳ च— दशम्यैकादशी बिद्धा परतो द्वादशी न चेत् । द्वादशी तु तदोपोष्या त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

kiṁ ca— daśamyaikādaśī biddhā parato dvādaśī na cet | dvādaśī tu tadopoṣyā trayodaśyāṁ tu pāraṇam

कौर्मे— दिन-क्षये तु सम्प्राप्ते उपोष्या द्वादशी भवेत् । दशमी-शेष-सꣳयुक्ताꣳ न कुर्वीत कदाचन

kaurme— dina-kṣaye tu samprāpte upoṣyā dvādaśī bhavet | daśamī-śeṣa-saṁyuktāṁ na kurvīta kadācana

किꣳ च— तिथि-वृद्धौ तथा ह्रासे सम्प्राप्ते वा दिन-क्षये । सन्दिग्धेषु च वाक्येषु द्वादशीꣳ समुपोषयेत्

kiṁ ca— tithi-vṛddhau tathā hrāse samprāpte vā dina-kṣaye | sandigdheṣu ca vākyeṣu dvādaśīṁ samupoṣayet

ब्राह्मे— तिथि-च्छेदे तु सम्प्राप्ते द्वादशीꣳ समुपक्रमेत् । पारयेद् वै त्रयोदश्याꣳ यदीच्छेच् छ्रेय आत्मनः

brāhme— tithi-cchede tu samprāpte dvādaśīṁ samupakramet | pārayed vai trayodaśyāṁ yadīcchec chreya ātmanaḥ

जपे होमे तथा दाने ब्राह्मणानाꣳ च तर्पणे । पारणे चापि राजेन्द्र प्रशस्ता च त्रयोदशी

jape home tathā dāne brāhmaṇānāṁ ca tarpaṇe | pāraṇe cāpi rājendra praśastā ca trayodaśī

स्कान्दे च— एकादश्याꣳ तु बिद्धायाꣳ नोपवासार्चनादिकम् । द्वादश्याम् एव तत् कुर्यात् त्रयोदश्याꣳ च पारणम् । शत-यज्ञादिकꣳ पुण्यꣳ मुक्तिर् एव महा-फलम्

skānde ca— ekādaśyāṁ tu biddhāyāṁ nopavāsārcanādikam | dvādaśyām eva tat kuryāt trayodaśyāṁ ca pāraṇam | śata-yajñādikaṁ puṇyaṁ muktir eva mahā-phalam

किꣳ च— ऊर्ध्वꣳ हरि-दिनꣳ न स्याद् द्वादशीꣳ ग्राहयेत् ततः । द्वादश्याम् उपवासो’त्र त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

kiṁ ca— ūrdhvaṁ hari-dinaṁ na syād dvādaśīṁ grāhayet tataḥ | dvādaśyām upavāso’tra trayodaśyāṁ tu pāraṇam

एवꣳ कुर्वन् नरो भक्त्या विष्णु-सायुज्यम् आप्नुयात् । अन्यथा कुरुते यस् तु स याति नरकꣳ ध्रुवम्

evaṁ kurvan naro bhaktyā viṣṇu-sāyujyam āpnuyāt | anyathā kurute yas tu sa yāti narakaṁ dhruvam

एकादशी ऋषीणाꣳ तु द्वादशी चक्रपाणिनः

ekādaśī ṛṣīṇāṁ tu dvādaśī cakrapāṇinaḥ

एकादशी ऋषीणाꣳ तु द्वादशी चक्रपाणिनः । तत् कथꣳ द्वादशी भूप नोपोष्या क्रयते जनैः

ekādaśī ṛṣīṇāṁ tu dvādaśī cakrapāṇinaḥ | tat kathaṁ dvādaśī bhūpa nopoṣyā krayate janaiḥ

एषा निःश्रेयसी भूप फल-भोग-विवर्धनी । मोक्षात्मिका पुरा प्रोक्ता द्वादशी प्रवरा तिथिः

eṣā niḥśreyasī bhūpa phala-bhoga-vivardhanī | mokṣātmikā purā proktā dvādaśī pravarā tithiḥ

एकादशी शरीरꣳ तु पुरुषो द्वादशी स्मृता । द्वादश्याम् उपवासेन सिद्धा भूप सहस्रशः

ekādaśī śarīraṁ tu puruṣo dvādaśī smṛtā | dvādaśyām upavāsena siddhā bhūpa sahasraśaḥ

चक्रवर्तित्वम् अतुलꣳ सम्प्राप्ता अचलाꣳ श्रियम् । चतुर्दशैते स ज्ञाता बलिनश् चक्रवर्तिनः विष्ण्व्-अꣳशास् ते महावीरा दुष्ट-दैत्य-निवर्हणाः । उपोष्य द्वादशीꣳ शुद्धाꣳ यावज्-जीवꣳ व्रतान्विताः

cakravartitvam atulaṁ samprāptā acalāṁ śriyam | caturdaśaite sa jñātā balinaś cakravartinaḥ viṣṇv-aṁśās te mahāvīrā duṣṭa-daitya-nivarhaṇāḥ | upoṣya dvādaśīṁ śuddhāṁ yāvaj-jīvaṁ vratānvitāḥ

चक्रवर्तित्वम् आपन्ना भुक्त्वा भोगान् सुखानि वै । कुवलाश्वो विश्व-गन्धिर् हरिश्चन्द्रो नलः पृथुः मरुतो भरतश् चैव कार्तवीर्यश् च हैहयः । मान्धाता सगरो रामः ककुत्स्थो नहुषस् तथा उपोष्य द्वादशीꣳ पुण्याम् अपराꣳ च विवर्ज्य तु । भुक्त्वा स्वर्ग-सुखान्य् एते चक्रवर्तित्वम् आगताः

cakravartitvam āpannā bhuktvā bhogān sukhāni vai | kuvalāśvo viśva-gandhir hariścandro nalaḥ pṛthuḥ maruto bharataś caiva kārtavīryaś ca haihayaḥ | māndhātā sagaro rāmaḥ kakutstho nahuṣas tathā upoṣya dvādaśīṁ puṇyām aparāṁ ca vivarjya tu | bhuktvā svarga-sukhāny ete cakravartitvam āgatāḥ

जनकानाꣳ महीपाल द्वादश्याꣳ समुपोषणे । सप्तम्या सन्ततिर् युक्ता सꣳसिद्धिꣳ परमाꣳ गता

janakānāṁ mahīpāla dvādaśyāṁ samupoṣaṇe | saptamyā santatir yuktā saṁsiddhiṁ paramāṁ gatā

पुरु-कुत्सो महीपालो द्वादश्याꣳ समुपोषणे । सिद्धिꣳ गतः परित्यज्य कर्म-बन्धꣳ दुरासदाम्

puru-kutso mahīpālo dvādaśyāṁ samupoṣaṇe | siddhiṁ gataḥ parityajya karma-bandhaṁ durāsadām

मान्धाता यौवनाश्वश् च द्वादश्याꣳ समुपोषणे । सङ्ग्रामे निधनꣳ प्राप्य सम्प्राप्तः परमꣳ पदम्

māndhātā yauvanāśvaś ca dvādaśyāṁ samupoṣaṇe | saṅgrāme nidhanaṁ prāpya samprāptaḥ paramaṁ padam

शाकुन्तलो महीपालो दौष्मन्तिर् अपराजितः । द्वादश्याम् उपवासेन गतस् तद् वैष्णवꣳ पदम्

śākuntalo mahīpālo dauṣmantir aparājitaḥ | dvādaśyām upavāsena gatas tad vaiṣṇavaṁ padam

वैण्यः पुरूरवा भूप पालयित्वा धरातलम् । धरणी-धरम् अभ्यर्च्य द्वादशीषु सदा पुनः । गतस् तद् वैष्णवꣳ लोकꣳ दाह-प्रलय-वर्जितम्

vaiṇyaḥ purūravā bhūpa pālayitvā dharātalam | dharaṇī-dharam abhyarcya dvādaśīṣu sadā punaḥ | gatas tad vaiṣṇavaṁ lokaṁ dāha-pralaya-varjitam

एते राजर्षयो भूप द्वादश्याꣳ समुपोषणे । सिद्धिꣳ परमिकाꣳ प्राप्त ये द्विजास् तान् शृणुष्व मे

ete rājarṣayo bhūpa dvādaśyāṁ samupoṣaṇe | siddhiṁ paramikāṁ prāpta ye dvijās tān śṛṇuṣva me

याव-क्रीतश् च वैदर्भो माण्डव्यः कौशिको मुनिः । भरद्वाजस् तथा कण्वः कुम्भयोनिस् तथा मुनिः अष्टाशीति सहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्व-रेतसाम् । प्रयान्ति स्यन्दस्याग्रे तिमिरारेर् जनाधिप ते सर्वे परमाꣳ सिद्धिꣳ द्वादश्याꣳ समुपोषणे । मया सह गता भूप कथन्ते सꣳशयो भवेत् द्वादशी-वासरꣳ राजन् हरि-गुह्यꣳ प्रकीर्तितम् । निरापबाधꣳ लोके’स्मिन् शुद्धꣳ वैष्णव-वल्लभम्

yāva-krītaś ca vaidarbho māṇḍavyaḥ kauśiko muniḥ | bharadvājas tathā kaṇvaḥ kumbhayonis tathā muniḥ aṣṭāśīti sahasrāṇi munīnām ūrdhva-retasām | prayānti syandasyāgre timirārer janādhipa te sarve paramāṁ siddhiṁ dvādaśyāṁ samupoṣaṇe | mayā saha gatā bhūpa kathante saṁśayo bhavet dvādaśī-vāsaraṁ rājan hari-guhyaṁ prakīrtitam | nirāpabādhaṁ loke’smin śuddhaṁ vaiṣṇava-vallabham

तस्माद् भूप न सन्देहः कर्तव्यो द्वादशीꣳ प्रति । विशेष-फलदा प्रोक्ता द्वादशी पाप-नाशिनी

tasmād bhūpa na sandehaḥ kartavyo dvādaśīṁ prati | viśeṣa-phaladā proktā dvādaśī pāpa-nāśinī

स्कन्दे-- प्रतिपत्-प्रभृतयः सर्वा उदयाद् उदयाद् रवेः । सम्पूर्णा इति विख्याता हरि-वासर-वर्जिताः

skande-- pratipat-prabhṛtayaḥ sarvā udayād udayād raveḥ | sampūrṇā iti vikhyātā hari-vāsara-varjitāḥ

गारुडे शिव-रहस्ये च— उदयात् प्राक् यदा विप्र मुहूर्त-द्वय-सꣳयुता । सम्पूर्णैकादशी नाम तत्रैवोपवसेद् गृही

gāruḍe śiva-rahasye ca— udayāt prāk yadā vipra muhūrta-dvaya-saṁyutā | sampūrṇaikādaśī nāma tatraivopavased gṛhī

भविष्ये च— आदित्योदय-वेलायाः प्राङ्-मुहूर्त-द्वयान्विता । एकादशी तु सम्पूर्णा विद्धान्या परिकीर्तिता

bhaviṣye ca— ādityodaya-velāyāḥ prāṅ-muhūrta-dvayānvitā | ekādaśī tu sampūrṇā viddhānyā parikīrtitā

अतएव परित्याज्य समये चारुणोदये । दशम्यैकादशी विद्धा वैष्णवेन विशेषतः

ataeva parityājya samaye cāruṇodaye | daśamyaikādaśī viddhā vaiṣṇavena viśeṣataḥ

अत्र कण्वः— अरुणोदय-वेलायाꣳ दशमी-सꣳयुता यदि । अत्रोपोष्या द्वादशी स्यात् त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

atra kaṇvaḥ— aruṇodaya-velāyāṁ daśamī-saṁyutā yadi | atropoṣyā dvādaśī syāt trayodaśyāṁ tu pāraṇam

स्कान्दे— अरुणोदय-वेलायाꣳ दशमी यदि सङ्गता । रुचि-चक्रार्ध-मात्रापि द्वादशीम् उपवासयेत् । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

skānde— aruṇodaya-velāyāṁ daśamī yadi saṅgatā | ruci-cakrārdha-mātrāpi dvādaśīm upavāsayet | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

अतएव गारुडे— उदयात् प्राक् त्रिघटिका-व्यापिन्य् एकादशी यदा । सन्दिग्धैकादशी नाम वर्जयेद् धर्म-काङ्क्षया उदयात् प्राङ्-मुहूर्तेन व्यापिन्य् एकादशी यदा । सꣳयुक्तैकादशी नाम वर्जयेद् धर्म-वृद्धये आदित्योदय-वेलाया आरभ्य षष्ठ-नाडिकाम् । सम्पूर्णैकादशी नाम त्याज्या धर्म-फलेप्सुभिः

ataeva gāruḍe— udayāt prāk trighaṭikā-vyāpiny ekādaśī yadā | sandigdhaikādaśī nāma varjayed dharma-kāṅkṣayā udayāt prāṅ-muhūrtena vyāpiny ekādaśī yadā | saṁyuktaikādaśī nāma varjayed dharma-vṛddhaye ādityodaya-velāyā ārabhya ṣaṣṭha-nāḍikām | sampūrṇaikādaśī nāma tyājyā dharma-phalepsubhiḥ

पुत्र-पौत्र-समृद्ध्य्-अर्थꣳ द्वादश्याम् उपवासयेत् । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

putra-pautra-samṛddhy-arthaṁ dvādaśyām upavāsayet | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

अरुणोदय-वेलायाꣳ या स्तोकापि तिथिर् भवेत् । पूर्णैवेत्य् अवगन्तव्या प्रभूता नोदयꣳ विना

aruṇodaya-velāyāṁ yā stokāpi tithir bhavet | pūrṇaivety avagantavyā prabhūtā nodayaṁ vinā

तत्र चेद् दशमी-वेद्यो’तिवेधो वापि जायते । महावेधो’थवा योगो रक्षसाꣳ तत् फलꣳ भवेत्

tatra ced daśamī-vedyo’tivedho vāpi jāyate | mahāvedho’thavā yogo rakṣasāṁ tat phalaṁ bhavet

तत्र प्रश्नः— कीदृशस् तु भवेद् वेधो योगो विप्रेन्द्र कीदृशः । योग-वेधौ समाचक्ष्व याभ्याꣳ दुष्टम् उपोषणम्

tatra praśnaḥ— kīdṛśas tu bhaved vedho yogo viprendra kīdṛśaḥ | yoga-vedhau samācakṣva yābhyāṁ duṣṭam upoṣaṇam

चतस्रो घटिकाः प्रातर् अरुणोदय-निश्चयः । चतुष्टय-विभागो’त्र वेधादीनाꣳ किलोदितः

catasro ghaṭikāḥ prātar aruṇodaya-niścayaḥ | catuṣṭaya-vibhāgo’tra vedhādīnāṁ kiloditaḥ

तत्रोत्तरम्— अरुणोदय-वेधः स्यात् सार्धꣳ तु घटिका-त्रयम् । अतिवेधो द्वि-घटिकः प्रभा-सन्दर्शनाद् वेधः महोवेधो’पि तत्रैव दृश्यते’र्को न दृश्यते । तुरीयस् तत्र विहितो योगः सूर्योदये बुधैः

tatrottaram— aruṇodaya-vedhaḥ syāt sārdhaṁ tu ghaṭikā-trayam | ativedho dvi-ghaṭikaḥ prabhā-sandarśanād vedhaḥ mahovedho’pi tatraiva dṛśyate’rko na dṛśyate | turīyas tatra vihito yogaḥ sūryodaye budhaiḥ

वेधातिवेध-महा-वेध-योगाश् चत्वार उपवासस्य दूषकाः । तत्र रवेः सन्दर्शनात् पूर्वꣳ सार्धꣳ घटिका-त्रयम् एकादश्या व्याप्तम् । तत्र प्राचीने घटिकार्वे दशमी-सम्भावे वेधः । यदा घटिका-द्वयम् उपरितनम् एकादशी-व्याप्तꣳ पूर्वꣳ तु घटिका-द्वयꣳ दशमी-व्याप्तꣳ तदानीम् अतिवेध इति

vedhātivedha-mahā-vedha-yogāś catvāra upavāsasya dūṣakāḥ | tatra raveḥ sandarśanāt pūrvaṁ sārdhaṁ ghaṭikā-trayam ekādaśyā vyāptam | tatra prācīne ghaṭikārve daśamī-sambhāve vedhaḥ | yadā ghaṭikā-dvayam uparitanam ekādaśī-vyāptaṁ pūrvaṁ tu ghaṭikā-dvayaṁ daśamī-vyāptaṁ tadānīm ativedha iti

तत्रैव— राक्षसानाꣳ फलꣳ योगे महा-वेधे तु वास्कलेः । जम्भासुरस्यातिवेधे मोहिना वेध-शिल्पिनी

tatraiva— rākṣasānāṁ phalaṁ yoge mahā-vedhe tu vāskaleḥ | jambhāsurasyātivedhe mohinā vedha-śilpinī

गोभिलोक्तौ— अरुणोदय-वेलायाꣳ दशमी यदि सङ्गता । सꣳयुक्तैकादशीꣳ ताꣳ तु मोहिन्यै दत्तवान् विभुः

gobhiloktau— aruṇodaya-velāyāṁ daśamī yadi saṅgatā | saṁyuktaikādaśīṁ tāṁ tu mohinyai dattavān vibhuḥ

अरुणोदय-वेलायाꣳ दशमी-मिश्रिता भवेत् । ताꣳ त्यक्त्वा द्वादशीꣳ शुद्धाम् उपोष्येद् अविचारयन्

aruṇodaya-velāyāṁ daśamī-miśritā bhavet | tāṁ tyaktvā dvādaśīṁ śuddhām upoṣyed avicārayan

भविष्ये— अरुणोदये तु दशमी-गन्ध-मात्रꣳ भवेद् यदि । द्रष्टव्यꣳ तत् प्रयत्नेन वर्जनीयꣳ नराधिप

bhaviṣye— aruṇodaye tu daśamī-gandha-mātraṁ bhaved yadi | draṣṭavyaṁ tat prayatnena varjanīyaṁ narādhipa

किꣳ च— दशमी-शेष-सꣳयुक्तो यदि स्याद् अरुणोदयः । वैष्णवेन न कर्तव्यꣳ तद्-दिनैकादशी-व्रतम्

kiṁ ca— daśamī-śeṣa-saṁyukto yadi syād aruṇodayaḥ | vaiṣṇavena na kartavyaṁ tad-dinaikādaśī-vratam

गारुडे— दशमी-शेष-सꣳयुक्तो यदि स्याद् अरुणोदयः । नैवोपोष्यꣳ वैष्णवैस् तु तत्र चैकादशी-व्रते

gāruḍe— daśamī-śeṣa-saṁyukto yadi syād aruṇodayaḥ | naivopoṣyaṁ vaiṣṇavais tu tatra caikādaśī-vrate

गृहीत-विष्णु-दीक्षाको विष्णु-सेवा-परो नरः । वैष्णवश् चात्र सꣳग्राह्यः स्कान्दाद्य्-उक्तानुसारतः

gṛhīta-viṣṇu-dīkṣāko viṣṇu-sevā-paro naraḥ | vaiṣṇavaś cātra saṁgrāhyaḥ skāndādy-uktānusārataḥ

तथा च स्कान्दे— परमापदम् आपन्ने हर्षे वा समुपस्थिते । नैकादशीꣳ त्यजेद् यस् तु यस्य दीक्षास्ति वैष्णवी समात्मा सर्व-जीवेषु निजाचाराद् अविप्लुतः । विष्ण्व्-अर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते

tathā ca skānde— paramāpadam āpanne harṣe vā samupasthite | naikādaśīṁ tyajed yas tu yasya dīkṣāsti vaiṣṇavī samātmā sarva-jīveṣu nijācārād aviplutaḥ | viṣṇv-arpitākhilācāraḥ sa hi vaiṣṇava ucyate

पाद्मे च— सदीक्षावधि सन्यासꣳ स-यन्त्रꣳ द्वादशाक्षरम् । अष्टाक्षरम् अथान्यꣳ वा ये मन्त्रꣳ समुपासते । ज्ञेयास् ते वैष्णवा लोके विष्ण्व्-अर्चन-रतास् तथा

pādme ca— sadīkṣāvadhi sanyāsaṁ sa-yantraṁ dvādaśākṣaram | aṣṭākṣaram athānyaṁ vā ye mantraṁ samupāsate | jñeyās te vaiṣṇavā loke viṣṇv-arcana-ratās tathā

स्कान्दे— उदयात् प्राक् चतस्रश् च घटिका अरुणोदयः । तत्र स्नानꣳ प्रशस्तꣳ स्यात् स वै पुण्यतमः स्मृतः

skānde— udayāt prāk catasraś ca ghaṭikā aruṇodayaḥ | tatra snānaṁ praśastaṁ syāt sa vai puṇyatamaḥ smṛtaḥ

ब्रह्म-वैवर्ते— चतस्रो घटिकाः प्रातर् अरुणोदय उच्यते । यतीनाꣳ स्नान-कालो’यꣳ गङ्गाम्भः-सदृशः स्मृतः

brahma-vaivarte— catasro ghaṭikāḥ prātar aruṇodaya ucyate | yatīnāṁ snāna-kālo’yaṁ gaṅgāmbhaḥ-sadṛśaḥ smṛtaḥ

त्रि-यामाꣳ रजनीꣳ प्राहुस् त्यक्त्वाद्य्-अन्त-चतुष्टयम् । नाडीनाꣳ ते उभे सन्ध्ये दिवसाद्य्-अन्त-सꣳज्ञिते

tri-yāmāṁ rajanīṁ prāhus tyaktvādy-anta-catuṣṭayam | nāḍīnāṁ te ubhe sandhye divasādy-anta-saṁjñite

अथ कौत्सः— अरुणोदय-वेलायाꣳ बिद्धा काचिद् उपोषिता । तस्याः पुत्र-शतꣳ नष्टꣳ तस्मात् ताꣳ परिवर्जयेत्

atha kautsaḥ— aruṇodaya-velāyāṁ biddhā kācid upoṣitā | tasyāḥ putra-śataṁ naṣṭaṁ tasmāt tāṁ parivarjayet

अरुणोदय-काले तु बेधꣳ दृष्ट्वा चतुर्विधम् । मद्-दिनꣳ ये प्रकुर्वन्ति यावद् आहूत-नारकाः

aruṇodaya-kāle tu bedhaṁ dṛṣṭvā caturvidham | mad-dinaṁ ye prakurvanti yāvad āhūta-nārakāḥ

कृते तु मद्-दिने तत्र सन्तानस्यापि सꣳक्षयः । सप्त-जन्मसु नश्यन्ति धर्माणि च धनानि च

kṛte tu mad-dine tatra santānasyāpi saṁkṣayaḥ | sapta-janmasu naśyanti dharmāṇi ca dhanāni ca

भविष्ये च— अरुणोदय-काले तु दशमी यदि दृश्यते । न तत्रैकादशी कार्या धर्म-कामार्थ-नाशिनी

bhaviṣye ca— aruṇodaya-kāle tu daśamī yadi dṛśyate | na tatraikādaśī kāryā dharma-kāmārtha-nāśinī

किꣳ च— अरुणोदय-काले तु दशमी यदि दृश्यते । पाप-मूलꣳ तदा ज्ञेयम् एकादश्य्-उपवासिनाम् इति ।

kiṁ ca— aruṇodaya-kāle tu daśamī yadi dṛśyate | pāpa-mūlaṁ tadā jñeyam ekādaśy-upavāsinām iti |

बिद्धोपवास-दोषा ये सामान्याल् लिखिताः पुरा । ज्ञेयास् ते’त्रापि बिद्धाया लक्षणस्यानुसारतः

biddhopavāsa-doṣā ye sāmānyāl likhitāḥ purā | jñeyās te’trāpi biddhāyā lakṣaṇasyānusārataḥ

एवꣳ ज्ञेयानि वाक्यानि बिद्धा-व्रत-पराणि तु । अवैष्णवाश्रयाण्य् एव शुक्र-माया-कृतानि वा

evaṁ jñeyāni vākyāni biddhā-vrata-parāṇi tu | avaiṣṇavāśrayāṇy eva śukra-māyā-kṛtāni vā

इत्थꣳ च जन्माष्टम्यादि-व्रतान्य् अपि न वैष्णवैः । बिद्धेष्व् अहःसु कार्याणि तादृग्-दोष-गानाश्रयात्

itthaṁ ca janmāṣṭamyādi-vratāny api na vaiṣṇavaiḥ | biddheṣv ahaḥsu kāryāṇi tādṛg-doṣa-gānāśrayāt

अर्ध-रात्राच् च परतो वर्तेत दशमी यदि । तदाप्य् एकादशीꣳ बिद्धाꣳ मन्यन्ते यच् च केचन

ardha-rātrāc ca parato varteta daśamī yadi | tadāpy ekādaśīṁ biddhāṁ manyante yac ca kecana

तथा च कौर्मे— अर्ध-रात्रम् अतिक्रम्य दशमी यदि दृश्यते । तदा ह्य् एकादशीꣳ त्यक्त्वा द्वादशीꣳ समुपोषयेत् इति ।

tathā ca kaurme— ardha-rātram atikramya daśamī yadi dṛśyate | tadā hy ekādaśīṁ tyaktvā dvādaśīṁ samupoṣayet iti |

अभिज्ञास् तच् च मन्यन्ते पक्ष-वर्धन्य्-उपाश्रितम् । अतस् तच् च तथान्यꣳ च महताꣳ नैव सम्मतम्

abhijñās tac ca manyante pakṣa-vardhany-upāśritam | atas tac ca tathānyaṁ ca mahatāṁ naiva sammatam

अर्ध-रात्रे’पि केषाꣳचिद् दशम्या बेध इष्यते । अरुणोदय-वेलायाꣳ नावकाशो विचारणे

ardha-rātre’pi keṣāṁcid daśamyā bedha iṣyate | aruṇodaya-velāyāṁ nāvakāśo vicāraṇe

कपाल-बेध इत्य् आहुर् आचार्या यꣳ हरि-प्रियाः । न तन् मम मतꣳ यस्मात् त्रियामा रात्रिर् उच्यते

kapāla-bedha ity āhur ācāryā yaṁ hari-priyāḥ | na tan mama mataṁ yasmāt triyāmā rātrir ucyate

पाद्मे च— अर्ध-रात्रꣳ स्पृशेत् पूर्णा पक्ष-वृद्धिर् यद् अग्रतः । कपाल-बेधनी सा च शुद्धाꣳ भद्राम् उपोषणम्

pādme ca— ardha-rātraṁ spṛśet pūrṇā pakṣa-vṛddhir yad agrataḥ | kapāla-bedhanī sā ca śuddhāṁ bhadrām upoṣaṇam

अथ बेध-विहीनापि सम्पूर्णैकादशी तिथिः । अग्रतो वृद्धि-गामित्वात् परित्याज्यैव वैष्णवैः

atha bedha-vihīnāpi sampūrṇaikādaśī tithiḥ | agrato vṛddhi-gāmitvāt parityājyaiva vaiṣṇavaiḥ

गारुडे— सम्पूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनर् एव सा । वैष्णवी च त्रयोदश्याꣳ घटिकैकापि दृश्यते । गृहस्थो’पि पराꣳ कुर्यात् पूर्वा नोपवसेत् तदा

gāruḍe— sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punar eva sā | vaiṣṇavī ca trayodaśyāṁ ghaṭikaikāpi dṛśyate | gṛhastho’pi parāṁ kuryāt pūrvā nopavaset tadā

किꣳ च, श्री-नारदः— सम्पूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनर् एव सा । अत्रोपोष्या द्वितीया तु पुत्र-पौत्र-विवर्धिनी

kiṁ ca, śrī-nāradaḥ— sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punar eva sā | atropoṣyā dvitīyā tu putra-pautra-vivardhinī

अत एव पाद्मे— द्वादशी-मिश्रिता ग्राह्या सर्वत्रैकादशी तिथिः । द्वादशी च त्रयोदश्याꣳ विद्यते यदि वा न वा

ata eva pādme— dvādaśī-miśritā grāhyā sarvatraikādaśī tithiḥ | dvādaśī ca trayodaśyāṁ vidyate yadi vā na vā

किꣳ च— सर्वत्रैकादशी कार्या द्वादशी-मिश्रिता नरैः । प्रातर् भवतु वा मा वा यतो नित्यम् उपोषणम्

kiṁ ca— sarvatraikādaśī kāryā dvādaśī-miśritā naraiḥ | prātar bhavatu vā mā vā yato nityam upoṣaṇam

स्कान्दे— सम्पूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनर् एव सा । तत्र कृत-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

skānde— sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punar eva sā | tatra kṛta-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

किꣳ च— एकादशी-कला यत्र परतो द्वादशी न चेत् । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

kiṁ ca— ekādaśī-kalā yatra parato dvādaśī na cet | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

कौर्मे— एकादशी-कलाप्य् एका परतो द्वादशी न चेत् । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

kaurme— ekādaśī-kalāpy ekā parato dvādaśī na cet | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

भविष्ये— एकादशी-कलाप्य् एका परतो न च वर्धते । गृहिभिः पुत्रवद्भिश् च नैवोपोष्या सदा तिथिः

bhaviṣye— ekādaśī-kalāpy ekā parato na ca vardhate | gṛhibhiḥ putravadbhiś ca naivopoṣyā sadā tithiḥ

किꣳ च, पाद्मे— एकादशी-कला-युक्ता येन द्वादश्य्-उपोषिता । किꣳ तस्य बहुभिर् यज्ञैर् अश्वमेधादिभिर् नृप

kiṁ ca, pādme— ekādaśī-kalā-yuktā yena dvādaśy-upoṣitā | kiṁ tasya bahubhir yajñair aśvamedhādibhir nṛpa

एकादशी द्वादशी च तत्र सन्निहितो हरिः । उपोष्य रजनीम् एकाꣳ ब्रह्म-हत्याꣳ व्यपोहति

ekādaśī dvādaśī ca tatra sannihito hariḥ | upoṣya rajanīm ekāṁ brahma-hatyāṁ vyapohati

विष्णु-रहस्ये— एकादशी-कला-प्राप्ता येन द्वादश्य्-उपोषिता । तुल्या क्रतु-शतेन स्यात् त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

viṣṇu-rahasye— ekādaśī-kalā-prāptā yena dvādaśy-upoṣitā | tulyā kratu-śatena syāt trayodaśyāṁ tu pāraṇam

बौधायन-स्मृतौ— एकादशी-कला-युक्ता उपोष्या द्वादशी नरैः । त्रयोदश्याꣳ तु यो भुङ्क्ते तस्य विष्णुः प्रसादति

baudhāyana-smṛtau— ekādaśī-kalā-yuktā upoṣyā dvādaśī naraiḥ | trayodaśyāṁ tu yo bhuṅkte tasya viṣṇuḥ prasādati

॥ इत्य् उन्मीलनी ॥ अथ वञ्जुली-द्वादशी-व्रत-विधिः स्कान्दे— एकादशी भवेत् पूर्णा परतो द्वादशी यदा । तदाह्य्-एकादशीꣳ त्यक्त्वा द्वादश्याꣳ समुपोषयेत्

|| ity unmīlanī || atha vañjulī-dvādaśī-vrata-vidhiḥ skānde— ekādaśī bhavet pūrṇā parato dvādaśī yadā | tadāhy-ekādaśīṁ tyaktvā dvādaśyāṁ samupoṣayet

कालिका-पुराणे— एकादशी तु सम्पूर्णा परतो द्वादशी भवेत् । उपोष्या द्वादशी तत्र तिथि-वृद्धिः प्रशस्यते

kālikā-purāṇe— ekādaśī tu sampūrṇā parato dvādaśī bhavet | upoṣyā dvādaśī tatra tithi-vṛddhiḥ praśasyate

भविष्ये— उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्याम् एव पारणम् । निर्गतायाꣳ त्रयोदश्याꣳ कला च विकलापि वा

bhaviṣye— upoṣyā dvādaśī śuddhā dvādaśyām eva pāraṇam | nirgatāyāṁ trayodaśyāṁ kalā ca vikalāpi vā

विकलायाꣳ तु द्वादश्याꣳ पारणꣳ यः करोति हि । ताम् उपोष्य महीपाल न गर्भे विशते नरः

vikalāyāṁ tu dvādaśyāṁ pāraṇaṁ yaḥ karoti hi | tām upoṣya mahīpāla na garbhe viśate naraḥ

भागवतादि-तन्त्रे च— सम्पूर्णैकदशी त्याज्या परतो द्वादशी यदि । उपोष्या द्वादशी शुद्धा द्वादश्याम् एव पारणम् । न गर्भे विशते जन्तुर् इत्य् आह भगवान् हरिः

bhāgavatādi-tantre ca— sampūrṇaikadaśī tyājyā parato dvādaśī yadi | upoṣyā dvādaśī śuddhā dvādaśyām eva pāraṇam | na garbhe viśate jantur ity āha bhagavān hariḥ

॥ इति वञ्जुली ॥ अथ त्रिस्पृशा नारदीये— एकादशी द्वादशी च रात्रि-शेषे त्रयोदशी । त्रिस्पृशा नाम सा प्रोक्ता ब्रह्म-हत्याꣳ व्यपोहति

|| iti vañjulī || atha trispṛśā nāradīye— ekādaśī dvādaśī ca rātri-śeṣe trayodaśī | trispṛśā nāma sā proktā brahma-hatyāṁ vyapohati

कौर्मे— एकादशी द्वादशी च रात्रि-शेषे त्रयोदशी । त्रिभिर् मिश्रा तिथिः प्रोक्ता सर्व-पाप-हरा स्मृता

kaurme— ekādaśī dvādaśī ca rātri-śeṣe trayodaśī | tribhir miśrā tithiḥ proktā sarva-pāpa-harā smṛtā

उपवासः कृतस् तस्याꣳ सदा पातक-नाशनः । एकादशी द्वादशी च रात्रि-शेषे त्रयोदशी । तत्र क्रतु-शतꣳ पुण्यꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

upavāsaḥ kṛtas tasyāṁ sadā pātaka-nāśanaḥ | ekādaśī dvādaśī ca rātri-śeṣe trayodaśī | tatra kratu-śataṁ puṇyaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

किꣳ च— त्रिस्पृशैकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । ताम् एवोपवसेत् कामी अकामो विष्णु-तत्परः

kiṁ ca— trispṛśaikādaśī yatra tatra sannihito hariḥ | tām evopavaset kāmī akāmo viṣṇu-tatparaḥ

स्कान्दे— एकादशी द्वादशी च रात्रि-शेषे त्रयोदशी । उपोष्या च प्रयत्नेन महा-पुण्य-विवर्धिनी

skānde— ekādaśī dvādaśī ca rātri-śeṣe trayodaśī | upoṣyā ca prayatnena mahā-puṇya-vivardhinī

किꣳ च— एकादशी-कला-युक्ता द्वादशी क्षीयते यदा । उपोष्या च महा-पुण्या सर्व-पाप-हरा तिथिः

kiṁ ca— ekādaśī-kalā-yuktā dvādaśī kṣīyate yadā | upoṣyā ca mahā-puṇyā sarva-pāpa-harā tithiḥ

सुमन्तु-स्मृतौ— एकादशी-कला-युक्ता द्वादशी लुप्यते यदा । एकादशी तदोपोष्या द्वितीया मोक्ष-काङ्क्षिभिः

sumantu-smṛtau— ekādaśī-kalā-yuktā dvādaśī lupyate yadā | ekādaśī tadopoṣyā dvitīyā mokṣa-kāṅkṣibhiḥ

भविष्ये— एकादशी-कलाप्य् एका द्वादशी सकलꣳ दिनम् । त्रयोदशी ऊषा-काले वैष्णवꣳ तु दिन-त्रयम् । सर्व-पाप-हरꣳ प्राप्तꣳ तद् उपोष्यम् इति स्मृतिः

bhaviṣye— ekādaśī-kalāpy ekā dvādaśī sakalaṁ dinam | trayodaśī ūṣā-kāle vaiṣṇavaṁ tu dina-trayam | sarva-pāpa-haraṁ prāptaṁ tad upoṣyam iti smṛtiḥ

पाद्मे च— द्वादशी-सꣳयुता यत्र भवत्य् एकादशी-कला । दिन-क्षये’पि या पुण्या न दशम्या कदाचन

pādme ca— dvādaśī-saṁyutā yatra bhavaty ekādaśī-kalā | dina-kṣaye’pi yā puṇyā na daśamyā kadācana

त्रिस्पृशैकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । पुण्यꣳ क्रतु-शतस्योक्तꣳ त्रयोदश्याꣳ तु पारणम्

trispṛśaikādaśī yatra tatra sannihito hariḥ | puṇyaṁ kratu-śatasyoktaṁ trayodaśyāṁ tu pāraṇam

द्वारका-माहात्म्ये— पुरा चैकादशी स्वल्पा अन्ते चैव त्रयोदशी । सम्पूर्णा द्वादशी मध्ये त्रिस्पृशा सा हरि-प्रिया

dvārakā-māhātmye— purā caikādaśī svalpā ante caiva trayodaśī | sampūrṇā dvādaśī madhye trispṛśā sā hari-priyā

त्रिस्पृशाꣳ द्वादशीꣳ प्राप्य कुरुते पूर्व-वासरम् । तेनात्मनस् तु कल्याणꣳ दग्धꣳ पापाग्निना दृढम्

trispṛśāṁ dvādaśīṁ prāpya kurute pūrva-vāsaram | tenātmanas tu kalyāṇaṁ dagdhaṁ pāpāgninā dṛḍham

ब्रह्म-वैवर्ते व्यासोक्तौ— तिथिः स-शल्या परिवर्जनीया धर्मार्थ-कामैस् तु बुधैर् मनुष्यैः । विहीन-शल्यापि विवर्जनीया यद्य् अग्रतो वृद्धिम् उपैति पक्षः

brahma-vaivarte vyāsoktau— tithiḥ sa-śalyā parivarjanīyā dharmārtha-kāmais tu budhair manuṣyaiḥ | vihīna-śalyāpi vivarjanīyā yady agrato vṛddhim upaiti pakṣaḥ

अन्यत्र च— दर्शश् च पौर्णमासी च सम्पूर्णा वर्धते यदि । द्वितीये’ह्नि नृप-श्रेष्ठ सा भवेत् पक्ष-वर्धिनी

anyatra ca— darśaś ca paurṇamāsī ca sampūrṇā vardhate yadi | dvitīye’hni nṛpa-śreṣṭha sā bhavet pakṣa-vardhinī

एवꣳ महत्यो द्वादश्यश् चतस्रो दर्शिताः क्रमात् । उन्मीलनी वञ्जुली च त्रिस्पृशा पक्ष-वर्धिनी

evaṁ mahatyo dvādaśyaś catasro darśitāḥ kramāt | unmīlanī vañjulī ca trispṛśā pakṣa-vardhinī

अपराश् च चतस्रस् ता ज्ञेया नक्षत्र-योगतः । जया च विजया चैव जयन्ती पाप-नाशिनी

aparāś ca catasras tā jñeyā nakṣatra-yogataḥ | jayā ca vijayā caiva jayantī pāpa-nāśinī

तत्र तत्र विशेषश् च यो’न्यः कृष्णार्चनादिकः । लेख्यः सो’ग्रे विशेषेण तत्-तन्-मुख्य-निरूपणे

tatra tatra viśeṣaś ca yo’nyaḥ kṛṣṇārcanādikaḥ | lekhyaḥ so’gre viśeṣeṇa tat-tan-mukhya-nirūpaṇe

एवꣳ द्वादश्य्-अवृद्धौ च पूर्वोपोष्येति यद् वचः । तथा त्याज्या त्रिस्पृशा च कृष्णाप्य् एकादशीति यत्

evaṁ dvādaśy-avṛddhau ca pūrvopoṣyeti yad vacaḥ | tathā tyājyā trispṛśā ca kṛṣṇāpy ekādaśīti yat

तथ च स्कान्दे— पूर्णा एकादशी त्याज्या वर्धते द्वितयꣳ यदि । द्वादश्याꣳ पारणालाभे पूर्वैव परिगृह्यते

tatha ca skānde— pūrṇā ekādaśī tyājyā vardhate dvitayaṁ yadi | dvādaśyāṁ pāraṇālābhe pūrvaiva parigṛhyate

एकादशी द्वादशी च रात्रि-शेषे त्रयोदशी । त्रिस्पृशा तद् अहो-रात्रꣳ नोपोष्यꣳ तत् सुतार्थिभिः

ekādaśī dvādaśī ca rātri-śeṣe trayodaśī | trispṛśā tad aho-rātraṁ nopoṣyaṁ tat sutārthibhiḥ

अतो विष्णु-धर्मोत्तरे— एकादशी यदा वृद्धा द्वादशी च क्षयꣳ गता । क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तꣳ तत्र विधीयते

ato viṣṇu-dharmottare— ekādaśī yadā vṛddhā dvādaśī ca kṣayaṁ gatā | kṣīṇā sā dvādaśī jñeyā naktaṁ tatra vidhīyate

स्कान्दे च— एकादशी कला यत्र द्वादशी च क्षयꣳ गता । तत्र नक्तꣳ प्रकुर्वीत नोपवासꣳ गृहाश्रमी

skānde ca— ekādaśī kalā yatra dvādaśī ca kṣayaṁ gatā | tatra naktaṁ prakurvīta nopavāsaṁ gṛhāśramī

यथा शुक्ला तथा कृष्णा द्वादशी मे सदा प्रिया । शुक्ला गृहस्थैः कर्तव्या भोग-सन्तान-वर्धिनी

yathā śuklā tathā kṛṣṇā dvādaśī me sadā priyā | śuklā gṛhasthaiḥ kartavyā bhoga-santāna-vardhinī

किꣳ च— सङ्क्रान्त्याद्य्-उपवासेन पारणा न युधिष्ठिर । एकादश्याꣳ च कृष्णायाꣳ ज्येष्ठः पुत्रो विनश्यति

kiṁ ca— saṅkrāntyādy-upavāsena pāraṇā na yudhiṣṭhira | ekādaśyāṁ ca kṛṣṇāyāṁ jyeṣṭhaḥ putro vinaśyati

किꣳ च— शयनी-बोधनी-मध्ये या कृष्णैकादशी भवेत् । सैवोपोष्य गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन

kiṁ ca— śayanī-bodhanī-madhye yā kṛṣṇaikādaśī bhavet | saivopoṣya gṛhasthena nānyā kṛṣṇā kadācana

अत एव गोभिलः— एकादश्याꣳ न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि । वनस्थ-यति-धर्मो’यꣳ शुक्लाम् एव सदा गृही इति ।

ata eva gobhilaḥ— ekādaśyāṁ na bhuñjīta pakṣayor ubhayor api | vanastha-yati-dharmo’yaṁ śuklām eva sadā gṛhī iti |

एतत् सर्वꣳ तथान्यच् च वचनꣳ वैष्णवेतरान् । गृहस्थान् पुत्र-वित्तादि-तत्-परान् प्रति मन्यताम्

etat sarvaṁ tathānyac ca vacanaṁ vaiṣṇavetarān | gṛhasthān putra-vittādi-tat-parān prati manyatām

अत एव मार्कण्डेय-पुराणे— सम्पूर्णैकादशी यत्र परतः पुनर् एव सा । पूर्वाम् उपवसेत् कामी निष्कामस् तूत्तरꣳ वसेत्

ata eva mārkaṇḍeya-purāṇe— sampūrṇaikādaśī yatra parataḥ punar eva sā | pūrvām upavaset kāmī niṣkāmas tūttaraṁ vaset

त्रिकाण्ड-मण्डलेन च— सम्पूर्णैकादशी यत्र प्रभाते पुनर् एव सा । उत्तराꣳ तु यतिः कुर्यात् पूर्वाम् उपवसेद् गृही

trikāṇḍa-maṇḍalena ca— sampūrṇaikādaśī yatra prabhāte punar eva sā | uttarāṁ tu yatiḥ kuryāt pūrvām upavased gṛhī

स्कान्दे— निष्कामस् तु गृही कुर्याद् उत्तरैकादशीꣳ सदा । प्रातर् भवतु वा मा वा द्वादशी च द्विजोत्तम

skānde— niṣkāmas tu gṛhī kuryād uttaraikādaśīṁ sadā | prātar bhavatu vā mā vā dvādaśī ca dvijottama

शुद्धैव द्वादशी राजन् उपोष्या मोक्ष-काङ्क्षिभिः । पारणस् तु त्रयोदश्याꣳ पूजयित्वा जनार्दनम् इति ।

śuddhaiva dvādaśī rājan upoṣyā mokṣa-kāṅkṣibhiḥ | pāraṇas tu trayodaśyāṁ pūjayitvā janārdanam iti |

तादृशो’पि गृहस्थो’त्र परꣳ पुत्रादि-कामुकः । उपवासस्य नित्यत्वात् किञ्चिद् भक्ष्यꣳ प्रकल्पयेत्

tādṛśo’pi gṛhastho’tra paraṁ putrādi-kāmukaḥ | upavāsasya nityatvāt kiñcid bhakṣyaṁ prakalpayet

तद् उक्तम्— उपवास-निषेधे तु किञ्चिद् भक्ष्यꣳ प्रकल्पयेत् । नो दुष्यत्य् उपवासो’त्र उपवास-फलꣳ लभेत् इति ।

tad uktam— upavāsa-niṣedhe tu kiñcid bhakṣyaṁ prakalpayet | no duṣyaty upavāso’tra upavāsa-phalaṁ labhet iti |

इत्थꣳ शास्त्र-विचारेण शिष्टाचारानुसारतः । एकादशी-व्यवस्थेयꣳ कृता वैष्णव-सम्मता

itthaṁ śāstra-vicāreṇa śiṣṭācārānusārataḥ | ekādaśī-vyavastheyaṁ kṛtā vaiṣṇava-sammatā

विद्वाꣳसो’प्य् अत्र मूढाः स्युर् विना कृष्ण-प्रसादतः । अतः सदासौ निर्धार्या पृष्ट्वा भागवतोत्तमान्

vidvāṁso’py atra mūḍhāḥ syur vinā kṛṣṇa-prasādataḥ | ataḥ sadāsau nirdhāryā pṛṣṭvā bhāgavatottamān

द्वादश्या निर्णये भूप मूढम् अत्र जगत्-त्रयम् । अत्र मूढा महीपाल प्रायशो ये नराः पुरा

dvādaśyā nirṇaye bhūpa mūḍham atra jagat-trayam | atra mūḍhā mahīpāla prāyaśo ye narāḥ purā

महा-पुण्यतमा ह्य् एषा द्वादशी फलतो’धिका । शोधयित्वा सदा कार्या सम्यग् दैवज्ञ-सत्तमैः

mahā-puṇyatamā hy eṣā dvādaśī phalato’dhikā | śodhayitvā sadā kāryā samyag daivajña-sattamaiḥ

अर्चयन्ति सदा विष्णुꣳ मनो-वाक्-काय-कर्मभिः । तेषाꣳ हि वचनꣳ कार्यꣳ ते हि विष्णु-समा मताः

arcayanti sadā viṣṇuṁ mano-vāk-kāya-karmabhiḥ | teṣāṁ hi vacanaṁ kāryaṁ te hi viṣṇu-samā matāḥ

सꣳस्पृष्ट्वा वैष्णवान् विप्रान् विष्णु-शास्त्र-विशारदान् । चीर्ण-व्रतान् सदाचाराꣳस् तद्-उक्तꣳ यत्नतश् चरेत्

saṁspṛṣṭvā vaiṣṇavān viprān viṣṇu-śāstra-viśāradān | cīrṇa-vratān sadācārāṁs tad-uktaṁ yatnataś caret

इतिहास-पुराण-ज्ञाः स्मृति-सिद्धान्त-वेदिनः । वासुदेव-प्रिया ये च तद्-उक्तꣳ वैदिकꣳ भवेत्

itihāsa-purāṇa-jñāḥ smṛti-siddhānta-vedinaḥ | vāsudeva-priyā ye ca tad-uktaṁ vaidikaṁ bhavet

विष्णु-रहस्ये कौर्मे च— येषाꣳ न कारणꣳ वेदा न विप्रा न जनार्दनः । तन्त्राणि धर्म-शास्त्राणि तेषाꣳ वाक्यꣳ विवर्जयेत्

viṣṇu-rahasye kaurme ca— yeṣāṁ na kāraṇaṁ vedā na viprā na janārdanaḥ | tantrāṇi dharma-śāstrāṇi teṣāṁ vākyaṁ vivarjayet

वैष्णव-तन्त्रे— येषाꣳ गुरौ न जप्ये वा विष्णौ च परमात्मनि । नास्ति भक्तिः सदा तेषाꣳ वचनꣳ परिवर्जयेत्

vaiṣṇava-tantre— yeṣāṁ gurau na japye vā viṣṇau ca paramātmani | nāsti bhaktiḥ sadā teṣāṁ vacanaṁ parivarjayet

स्कान्दे— येषाꣳ विश्वेश्वरे विष्णौ शिवे भक्तिर् न विद्यते । न तेषाꣳ वचनꣳ ग्राह्यꣳ धर्म-निर्णय-सिद्धये

skānde— yeṣāṁ viśveśvare viṣṇau śive bhaktir na vidyate | na teṣāṁ vacanaṁ grāhyaṁ dharma-nirṇaya-siddhaye

किꣳ च— पञ्चरात्र-पुराणानि सेतिहासानि मानवाः । ये विनिन्दन्ति तेषाꣳ वै वचनꣳ परिवर्जयेत्

kiṁ ca— pañcarātra-purāṇāni setihāsāni mānavāḥ | ye vinindanti teṣāṁ vai vacanaṁ parivarjayet

अतएव याज्ञवल्क्यः— पुराणꣳ पञ्चरात्रꣳ च वेदाः पाशुपतास् तथा । अतिप्रमाणान्य् एतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः

ataeva yājñavalkyaḥ— purāṇaṁ pañcarātraṁ ca vedāḥ pāśupatās tathā | atipramāṇāny etāni na hantavyāni hetubhiḥ