Snāpanikaḥ — Bathing and Worshiping the Deity

श्री-चैतन्य-प्रसादेन तद्-रूपꣳ गोकुलोत्सवम् । मनोज्ञꣳ यष्टु-कामस्य मूर्त्य्-अर्चा-विधिर् उच्यते

śrī-caitanya-prasādena tad-rūpaṁ gokulotsavam | manojñaṁ yaṣṭu-kāmasya mūrty-arcā-vidhir ucyate

स्वयꣳ व्यक्ताः स्थापनाश् च मूर्तयो द्विविधा मताः । स्वयꣳ व्यक्ताः स्वयꣳ कृष्णः स्थापनास् तु प्रतिष्ठया

svayaṁ vyaktāḥ sthāpanāś ca mūrtayo dvividhā matāḥ | svayaṁ vyaktāḥ svayaṁ kṛṣṇaḥ sthāpanās tu pratiṣṭhayā

यथा च पाद्मोत्तर-खण्डे [पद्मप् ६.२५३.४-७]— शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तद्-अर्चावसथꣳ हरेः । स्थापनꣳ च स्वयꣳ व्यक्तꣳ द्विविधꣳ तत् प्रकीर्तितम् शिला-मृद्-दारु-लोहाद्यैः कृत्वा प्रतिकृतिꣳ हरेः । श्रौत-स्मार्तागम-प्रोक्त-विधिना स्थापनꣳ हि यत् तत् स्थापनꣳ इति प्रोक्तꣳ स्वयꣳ व्यक्तꣳ हि मे शृणु । यस्मिन् सन्निहितो विष्णुः स्वम् एव नॄणाꣳ भुवि पाषाणदार्वोर् आत्मेशः स्वयꣳ व्यक्तꣳ हि तत् स्मृतम् । दुर्लभत्वात् स्वयꣳ व्यक्त-मूर्तेः श्री-वैष्णवोत्तमः । यथाविधि प्रतिष्ठाप्य स्थापिताꣳ मूर्तिम् अर्चयेत्

yathā ca pādmottara-khaṇḍe [PadmaP 6.253.4-7]— śṛṇu devi pravakṣyāmi tad-arcāvasathaṁ hareḥ | sthāpanaṁ ca svayaṁ vyaktaṁ dvividhaṁ tat prakīrtitam śilā-mṛd-dāru-lohādyaiḥ kṛtvā pratikṛtiṁ hareḥ | śrauta-smārtāgama-prokta-vidhinā sthāpanaṁ hi yat tat sthāpanaṁ iti proktaṁ svayaṁ vyaktaṁ hi me śṛṇu | yasmin sannihito viṣṇuḥ svam eva nṝṇāṁ bhuvi pāṣāṇadārvor ātmeśaḥ svayaṁ vyaktaṁ hi tat smṛtam | durlabhatvāt svayaṁ vyakta-mūrteḥ śrī-vaiṣṇavottamaḥ | yathāvidhi pratiṣṭhāpya sthāpitāṁ mūrtim arcayet

हरि-भक्ति-सुधोदये— नैकꣳ स्व-वꣳशꣳ तु नरस् तारयत्य् अखिलꣳ जगत् । अर्चायाम् ईप्सितꣳ नॄणाꣳ फलꣳ यागादि-दुर्लभम् । प्रतिमाम् आश्रितो’भीष्ट-प्रदाꣳ कल्प-लताꣳ यथा

hari-bhakti-sudhodaye— naikaṁ sva-vaṁśaṁ tu naras tārayaty akhilaṁ jagat | arcāyām īpsitaṁ nṝṇāṁ phalaṁ yāgādi-durlabham | pratimām āśrito’bhīṣṭa-pradāṁ kalpa-latāṁ yathā

श्री-मूर्तिꣳ क्षालनार्हाꣳ तु शस्त-गन्ध-जलादिना । प्रक्सालयेत् तद् अन्याꣳ तु मूल-मन्त्रेण मार्जयेत्

śrī-mūrtiṁ kṣālanārhāṁ tu śasta-gandha-jalādinā | praksālayet tad anyāṁ tu mūla-mantreṇa mārjayet

श्री-मूर्ति-हृदयꣳ स्पृष्ट्वा स्व-मन्त्रꣳ चाष्टधा जपेत् । एवꣳ प्रसादनꣳ मूर्तेर् आत्मनस् तत्-प्रसादनात् । शुद्धिर् एका द्वितीया तु स्याद् अव्यग्रतयापि च स्थान-शुद्धिस् तथा द्रव्य-शुद्धिश् च लिखिता पुरा । इति प्रकार-भेदेन भवेच् छुद्धि-चतुष्टयम्

śrī-mūrti-hṛdayaṁ spṛṣṭvā sva-mantraṁ cāṣṭadhā japet | evaṁ prasādanaṁ mūrter ātmanas tat-prasādanāt | śuddhir ekā dvitīyā tu syād avyagratayāpi ca sthāna-śuddhis tathā dravya-śuddhiś ca likhitā purā | iti prakāra-bhedena bhavec chuddhi-catuṣṭayam

उक्तꣳ च श्री-नारदेन— पुष्पेणाम्बु गृहीत्वा तु प्रोक्षयेते सर्व-साधनम् । मल-स्नानꣳ ततः कुर्यात् पात्रे देवꣳ निधाय च

uktaṁ ca śrī-nāradena— puṣpeṇāmbu gṛhītvā tu prokṣayete sarva-sādhanam | mala-snānaṁ tataḥ kuryāt pātre devaṁ nidhāya ca

अन्येनापि— पुष्पाक्षतादि-द्रव्यानाꣳ कुर्यान् मन्त्रादि-शोधनम् । क्षालनेनाम्बु-लेपादेर् मूर्ति-शुद्दिꣳ समाचरेत् । अव्यग्रत्वेनात्म-शुद्धिꣳ क्सिति-शुद्धिꣳ ततश् चरेत् इति ॥ मन्त्र-शुद्धिꣳ पराꣳ चित्त-शुद्धिꣳ चेच्छन्ति केचन । एवꣳ षट् शुद्धयः पुण्याः सम्प्रदायानुसारतः

anyenāpi— puṣpākṣatādi-dravyānāṁ kuryān mantrādi-śodhanam | kṣālanenāmbu-lepāder mūrti-śuddiṁ samācaret | avyagratvenātma-śuddhiṁ ksiti-śuddhiṁ tataś caret iti || mantra-śuddhiṁ parāṁ citta-śuddhiṁ cecchanti kecana | evaṁ ṣaṭ śuddhayaḥ puṇyāḥ sampradāyānusārataḥ

ताम्रादि-पीठे श्री-खण्डाद्यालिप्ते’ष्ट-दलꣳ लिखेत् । सकर्णिकꣳ त्रिवृत्ताढ्यꣳ पद्मꣳ षोडश-केशरम् सदलाग्रꣳ चतुष्कोणꣳ चतुर्द्वार-विभूषितम् । पूजा-यन्त्रꣳ समुद्धृत्य पीठार्चाꣳ तत्र साधयेत्

tāmrādi-pīṭhe śrī-khaṇḍādyālipte’ṣṭa-dalaṁ likhet | sakarṇikaṁ trivṛttāḍhyaṁ padmaṁ ṣoḍaśa-keśaram sadalāgraṁ catuṣkoṇaṁ caturdvāra-vibhūṣitam | pūjā-yantraṁ samuddhṛtya pīṭhārcāṁ tatra sādhayet

पीठे भगवतो वामे श्री-गुरून् गुरु-पादुकाम् । नारदादीन् पूर्व-सिद्धान् यजेद् अन्याꣳश् च वैष्णवान्

pīṭhe bhagavato vāme śrī-gurūn guru-pādukām | nāradādīn pūrva-siddhān yajed anyāṁś ca vaiṣṇavān

दक्षिणे चार्चयेद् दुर्गाꣳ गणेशꣳ च सरस्वतीम् । तत्र प्राग्-लिखित-न्यासस्यानुसारेण पूजयेत्

dakṣiṇe cārcayed durgāṁ gaṇeśaṁ ca sarasvatīm | tatra prāg-likhita-nyāsasyānusāreṇa pūjayet

मध्ये आधार-शक्त्य्-आदीन् धर्मादीꣳश् च विदिक्ष्व् अथ । अधर्मादीꣳश् चतुर्-दिक्ष्व् अनन्तादीन् मध्यतः पुनः शक्तीर् नवाष्ट-पत्रेषु कर्णिकायाꣳ च पूजयेत् । तथा तद्-उपरिष्ठाच् च पीठ-मन्त्रꣳ यथोदितम्

madhye ādhāra-śakty-ādīn dharmādīṁś ca vidikṣv atha | adharmādīṁś catur-dikṣv anantādīn madhyataḥ punaḥ śaktīr navāṣṭa-patreṣu karṇikāyāṁ ca pūjayet | tathā tad-upariṣṭhāc ca pīṭha-mantraṁ yathoditam

तत्-पीठे मूल-मन्त्रेण श्री-मूर्तिꣳ स्थापयेद् अथ । पुष्पाञ्जलिꣳ गृहित्वेष्ट-देव-रूपꣳ विचिन्तयेत् ततश् च मूल-मन्त्रेण क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलि-त्रयम् । निजेष्ट-देव-मूर्तेश् च परम् ऐक्यꣳ विभावयेत्

tat-pīṭhe mūla-mantreṇa śrī-mūrtiṁ sthāpayed atha | puṣpāñjaliṁ gṛhitveṣṭa-deva-rūpaṁ vicintayet tataś ca mūla-mantreṇa kṣiptvā puṣpāñjali-trayam | nijeṣṭa-deva-mūrteś ca param aikyaṁ vibhāvayet

ततो देवार्चने प्रौढ-पादताया निषेधनात् । भूमै निहित-पादः सन् कुर्याद् आवाहनादिकम् यच् चावाह्यम् अधिष्ठानꣳ तत्रावाहनम् आचरेत् । शालग्राम-स्थापने च नावाहन-विसर्जने

tato devārcane prauḍha-pādatāyā niṣedhanāt | bhūmai nihita-pādaḥ san kuryād āvāhanādikam yac cāvāhyam adhiṣṭhānaṁ tatrāvāhanam ācaret | śālagrāma-sthāpane ca nāvāhana-visarjane

तथा चोक्तम्— उद्वासावाहने न स्तः स्थावरे वै यथा तथा । शालग्रामार्चने नैव ह्य् आवाहन-विसर्जने शालग्रामे तु भगवान् आविर्भूतो यथा हरिः । न तथान्यत्र सूर्यादौ वैकुण्ठे’पि च सर्वगः

tathā coktam— udvāsāvāhane na staḥ sthāvare vai yathā tathā | śālagrāmārcane naiva hy āvāhana-visarjane śālagrāme tu bhagavān āvirbhūto yathā hariḥ | na tathānyatra sūryādau vaikuṇṭhe’pi ca sarvagaḥ

आवाहनादि-मुद्राश् च सꣳदर्श्यावाहनꣳ बुधः । तथा सꣳस्थापनꣳ सन्निधापनꣳ सन्निरोधनम् सकलीकरणꣳ चावगुण्ठनꣳ च यथाविधि । अमृतीकरणꣳ कुर्यात् परमीकरणꣳ तथा

āvāhanādi-mudrāś ca saṁdarśyāvāhanaṁ budhaḥ | tathā saṁsthāpanaṁ sannidhāpanaṁ sannirodhanam sakalīkaraṇaṁ cāvaguṇṭhanaṁ ca yathāvidhi | amṛtīkaraṇaṁ kuryāt paramīkaraṇaṁ tathā

आगमे— आवाहनꣳ चादरेण सम्मुखीकरणꣳ प्रभोः । भक्त्या निवेशनꣳ तस्य सꣳस्थापन-मुद्रा-हृतम् तवास्मीति त्वदीयत्व-दर्शनꣳ सन्निधापनम् । क्रिया-समाप्ति-पर्यन्तꣳ स्थापनꣳ सन्निरोधनम् सक्लईकरणꣳ चोक्तꣳ तत्-सर्वाङ्ग-प्रकाशनम् । आनन्द-घनतात्यन्त-प्रकाशो ह्य् अवगुठनम् अमृतीकरणꣳ सर्वैर् एवाङ्गैर् अवरुद्धता । परमीकरणꣳ नामाभीष्ट-सम्पादनꣳ परम्

āgame— āvāhanaṁ cādareṇa sammukhīkaraṇaṁ prabhoḥ | bhaktyā niveśanaṁ tasya saṁsthāpana-mudrā-hṛtam tavāsmīti tvadīyatva-darśanaṁ sannidhāpanam | kriyā-samāpti-paryantaṁ sthāpanaṁ sannirodhanam saklaīkaraṇaṁ coktaṁ tat-sarvāṅga-prakāśanam | ānanda-ghanatātyanta-prakāśo hy avaguṭhanam amṛtīkaraṇaṁ sarvair evāṅgair avaruddhatā | paramīkaraṇaṁ nāmābhīṣṭa-sampādanaṁ param

नारसिꣳहे— आगच्छ नरसिꣳहेति आवाह्याक्षत-पुष्पकैः । एतावतापि राजेन्द्र सर्व-पापैः प्रमुच्यते इति ।

nārasiṁhe— āgaccha narasiṁheti āvāhyākṣata-puṣpakaiḥ | etāvatāpi rājendra sarva-pāpaiḥ pramucyate iti |

न्यसेद् यथा-सम्प्रदायꣳ देवे’ङ्गादीनि पूर्ववत् । शङ्ख-चक्रादिकाश् चाथ मुद्रा विद्वान् प्रदर्शयेत्

nyased yathā-sampradāyaṁ deve’ṅgādīni pūrvavat | śaṅkha-cakrādikāś cātha mudrā vidvān pradarśayet

तथा च तत्त्व-सागरे— आवाहनादि-मुद्राश् च दर्शयित्वा ततः पुनः । अङ्ग-न्यासꣳ च देवस्य कृत्वा मुद्राः प्रदर्शयेत्

tathā ca tattva-sāgare— āvāhanādi-mudrāś ca darśayitvā tataḥ punaḥ | aṅga-nyāsaṁ ca devasya kṛtvā mudrāḥ pradarśayet

अथ मुद्राः आगमे— आवाहनीꣳ स्थापनीꣳ च तथान्याꣳ सन्निधापनीम् । सꣳनिरोध-करीꣳ चान्याꣳ सकलीकरणीꣳ पराम् तथावगुण्ठनीꣳ पश्चाद् अमृतीकरणीꣳ तथा । परमीकरणꣳ चान्या प्राग् अष्टौ दर्शयेद् इमाः शङ्खꣳ चक्रꣳ गदाꣳ पद्मꣳ मुषलꣳ शार्ङ्गम् एव च । खड्गꣳ पाशाङ्कुशी तद्वद् वैनतेयꣳ तथैव च श्रीवत्स-कौस्तुभौ वेणुम् अभीति-वरदौ तथा । वनमालाꣳ तथा मन्त्री दर्शयेत् कृष्ण-पूजने मुद्रा चापि प्रयोक्तव्या नित्य`अबिल्व-फलाकृतिः । इत्य् एताश् च पुनः सप्तदश मुद्राः प्रदर्शयेत् गन्द-दिग्धौ करौ कृत्वा मुद्राः सर्वत्र योजयेत् । यो’न्यथा कुरुते मूढो न सिद्धः फलभाग् भवेत्

atha mudrāḥ āgame— āvāhanīṁ sthāpanīṁ ca tathānyāṁ sannidhāpanīm | saṁnirodha-karīṁ cānyāṁ sakalīkaraṇīṁ parām tathāvaguṇṭhanīṁ paścād amṛtīkaraṇīṁ tathā | paramīkaraṇaṁ cānyā prāg aṣṭau darśayed imāḥ śaṅkhaṁ cakraṁ gadāṁ padmaṁ muṣalaṁ śārṅgam eva ca | khaḍgaṁ pāśāṅkuśī tadvad vainateyaṁ tathaiva ca śrīvatsa-kaustubhau veṇum abhīti-varadau tathā | vanamālāṁ tathā mantrī darśayet kṛṣṇa-pūjane mudrā cāpi prayoktavyā nitya`abilva-phalākṛtiḥ | ity etāś ca punaḥ saptadaśa mudrāḥ pradarśayet ganda-digdhau karau kṛtvā mudrāḥ sarvatra yojayet | yo’nyathā kurute mūḍho na siddhaḥ phalabhāg bhavet

अथ मुद्रा-माहात्म्यम् अगस्त्य-सꣳहितायाम्— एताभिः सप्तदशभिर् मुद्राभिस् तु विचक्सणः । यो वै माम् अर्चयेन् नित्यꣳ मोहयेत् स सुरेश्वरम् । द्रापयेद् अपि विप्रेन्द्र ततः प्रार्थितम् आप्नुयत्

atha mudrā-māhātmyam agastya-saṁhitāyām— etābhiḥ saptadaśabhir mudrābhis tu vicaksaṇaḥ | yo vai mām arcayen nityaṁ mohayet sa sureśvaram | drāpayed api viprendra tataḥ prārthitam āpnuyat

मनो-वाणी-देहैर् यद् इह च पुरा वापि विहितꣳ त्वमत्या मत्या वा तद् अखिलम् असौ दुष्कृति-चयम् । इमाꣳ मुद्राꣳ जानन् क्षपयति नरस् तꣳ सुर-गणा नमन्त्य् अस्याधीना भवति सततꣳ सर्व-जनता

mano-vāṇī-dehair yad iha ca purā vāpi vihitaṁ tvamatyā matyā vā tad akhilam asau duṣkṛti-cayam | imāṁ mudrāṁ jānan kṣapayati naras taṁ sura-gaṇā namanty asyādhīnā bhavati satataṁ sarva-janatā

ततो निक्षिप्य देवस्योपरि पुष्पाञ्जलि-त्रयम् । दत्त्वासनार्थꣳ पुस्पꣳ च स्वागतꣳ विधिनाचरेत्

tato nikṣipya devasyopari puṣpāñjali-trayam | dattvāsanārthaṁ puspaṁ ca svāgataṁ vidhinācaret

आसनाद्य्-उपचारेषु मुद्राः षोडश दर्शयेत् । प्रसिद्धाः पद्म-स्वस्त्य्-आद्या विद्वान् षोडशसु क्रमात् श्री-कृष्णायार्पयेद् अर्घ्यꣳ पाद्यम् आचमनीयकम् । मधुपर्कꣳ पुनश् चाचमनीयꣳ च विधिर् यथा

āsanādy-upacāreṣu mudrāḥ ṣoḍaśa darśayet | prasiddhāḥ padma-svasty-ādyā vidvān ṣoḍaśasu kramāt śrī-kṛṣṇāyārpayed arghyaṁ pādyam ācamanīyakam | madhuparkaṁ punaś cācamanīyaṁ ca vidhir yathā

तथा च स्मृत्य्-अर्थ-सारे – आवाहनासनꣳ पाद्यम् अर्घ्यम् आचमनीयकम् । स्नानम् आचमनꣳ वस्त्राचमनꣳ चोपवीतकम् आचमनꣳ गन्ध-पुष्पꣳ धूप-दीपꣳ प्रकल्पयेत् । नैवेद्यꣳ पुनर् आचामꣳ नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत्

tathā ca smṛty-artha-sāre – āvāhanāsanaṁ pādyam arghyam ācamanīyakam | snānam ācamanaṁ vastrācamanaṁ copavītakam ācamanaṁ gandha-puṣpaṁ dhūpa-dīpaṁ prakalpayet | naivedyaṁ punar ācāmaṁ natvā stutvā visarjayet

अन्यत्र च – आदौ पुष्पाञ्जलिꣳ दत्त्वा पादार्चनम् अतः परम् । पाद्यम् अर्घꣳ त्व् आचमनꣳ मधुपर्कꣳ यथोदितम् अभ्यङ्गोद्वर्तने कृत्वा महा-स्नानꣳ समाचरेत् । अभिषेकाङ्ग-वस्त्रꣳ च दत्त्वा नीराजयेद् धरिम् इति । श्री-मूर्तौ तु शिरस्य् अर्घ्यꣳ दद्यात् पाद्यꣳ च पादयोः । मुखे चाचमनीयꣳ त्रिर् मधुपर्कꣳ च तत्र हि सर्वेष्व् अप्य् उपचारेषु पाद्यादिषु पृथक् पृथक् । आदौ पुष्पाञ्जलिꣳ केचिद् इच्छन्ति भगवत्-पराः

anyatra ca – ādau puṣpāñjaliṁ dattvā pādārcanam ataḥ param | pādyam arghaṁ tv ācamanaṁ madhuparkaṁ yathoditam abhyaṅgodvartane kṛtvā mahā-snānaṁ samācaret | abhiṣekāṅga-vastraṁ ca dattvā nīrājayed dharim iti | śrī-mūrtau tu śirasy arghyaṁ dadyāt pādyaṁ ca pādayoḥ | mukhe cācamanīyaṁ trir madhuparkaṁ ca tatra hi sarveṣv apy upacāreṣu pādyādiṣu pṛthak pṛthak | ādau puṣpāñjaliṁ kecid icchanti bhagavat-parāḥ

नरसिꣳह-पुराणे – दत्त्वासनम् अथार्घ्यꣳ च पाद्यम् आचमनीयकम् । देवदेवस्य विधिना सर्व-पापैः प्रमुच्यते

narasiṁha-purāṇe – dattvāsanam athārghyaṁ ca pādyam ācamanīyakam | devadevasya vidhinā sarva-pāpaiḥ pramucyate

विष्णु-धर्मोत्तरे – आसनानाꣳ प्रदानेन स्थानꣳ सर्वत्र विन्दति । गोदान-फलम् आप्नोति तथा पाद्य-प्रदो नरः ततस् त्व् अर्हण-दानेन सर्व-पापैः प्रमुच्यते । तथैवाचमईयस्य दाता ब्राहमण-सत्तमाः तीर्थ-तोयꣳ तथा दत्त्वा देवस्याचमनꣳ पुनः । स्वर्ग-लोकम् अवाप्नोति सर्व-पाप-विवर्जितः । नरस् त्व् आचमनीयस्य दाता भवति निर्मलः

viṣṇu-dharmottare – āsanānāṁ pradānena sthānaṁ sarvatra vindati | godāna-phalam āpnoti tathā pādya-prado naraḥ tatas tv arhaṇa-dānena sarva-pāpaiḥ pramucyate | tathaivācamaīyasya dātā brāhamaṇa-sattamāḥ tīrtha-toyaṁ tathā dattvā devasyācamanaṁ punaḥ | svarga-lokam avāpnoti sarva-pāpa-vivarjitaḥ | naras tv ācamanīyasya dātā bhavati nirmalaḥ

मधुपर्कस्य दानेन परꣳ पदम् इहाश्नुते

madhuparkasya dānena paraṁ padam ihāśnute

विष्णु-पुराणे (?) च – मधुपर्क-विधिꣳ कृत्वा मधुपर्कꣳ प्रयच्छति । ब्रह्मन् स याति परमꣳ स्थानम् एतन् न सꣳशयः

viṣṇu-purāṇe (?) ca – madhuparka-vidhiṁ kṛtvā madhuparkaṁ prayacchati | brahman sa yāti paramaṁ sthānam etan na saṁśayaḥ

विज्ञाप्य देवꣳ स्नानार्थꣳ पादुके पुरतो’र्पयेत् । महा-विद्यादिना तꣳ च स्नान-स्थानꣳ ततो नयेत्

vijñāpya devaṁ snānārthaṁ pāduke purato’rpayet | mahā-vidyādinā taṁ ca snāna-sthānaṁ tato nayet

प्राग्वत् तत्रासनꣳ पाद्यꣳ तत्रैवाचमनीयकम् । निवेद्य दर्शयेन् मुद्राम् अमृतीकरणीꣳ बुधः

prāgvat tatrāsanaṁ pādyaṁ tatraivācamanīyakam | nivedya darśayen mudrām amṛtīkaraṇīṁ budhaḥ

शालग्राम-शिला-रूपꣳ ततो देवꣳ निवेशयेत् । स्नान-पात्रे निजाभीष्टाꣳ चलाꣳ श्री-मूर्तिम् एव वा

śālagrāma-śilā-rūpaṁ tato devaṁ niveśayet | snāna-pātre nijābhīṣṭāṁ calāṁ śrī-mūrtim eva vā

स्कन्द-पुराणे – कृत्वा ताम्र-मये पात्रे यो’र्चयेन् मधुसूदनम् । फलम् आप्नोति पूजायाः प्रत्यहꣳ शत्वार्षिकम् यो’र्चयेन् माधवꣳ भक्त्या अश्वत्थ-दल-सꣳस्थितम् । प्रत्यहꣳ लभते पुण्यꣳ पद्म-युत-समुद्भवम्

skanda-purāṇe – kṛtvā tāmra-maye pātre yo’rcayen madhusūdanam | phalam āpnoti pūjāyāḥ pratyahaṁ śatvārṣikam yo’rcayen mādhavaṁ bhaktyā aśvattha-dala-saṁsthitam | pratyahaṁ labhate puṇyaṁ padma-yuta-samudbhavam

रम्भा-दलोपरि हरिꣳ कृत्वा यो’भ्यर्चयेन् नरः । वर्षायुतꣳ भवेत् पीतः केशवः प्रियया सह ये पश्यन्ति सकृद् भक्त्या पद्म-पत्रोपरि स्थितम् । भक्त्या पद्मालया-कान्तꣳ तैर् आप्तꣳ दुर्लभ-फलम् इति ।

rambhā-dalopari hariṁ kṛtvā yo’bhyarcayen naraḥ | varṣāyutaṁ bhavet pītaḥ keśavaḥ priyayā saha ye paśyanti sakṛd bhaktyā padma-patropari sthitam | bhaktyā padmālayā-kāntaṁ tair āptaṁ durlabha-phalam iti |

ततः शङ्खेनाभिषेकꣳ कुर्याद् घण्टादि-निःस्वनैः । मूलेन्âष्टाक्षरेणापि धूपयन्न् अन्तरान्तरा

tataḥ śaṅkhenābhiṣekaṁ kuryād ghaṇṭādi-niḥsvanaiḥ | mūlenâṣṭākṣareṇāpi dhūpayann antarāntarā

तत्र तु प्रथमꣳ भक्त्या विदधीत सुगन्धिभिः । दिव्यैस् तैलादिभिर् द्रव्यैर् अभ्यङ्गꣳ श्री-हरेः शनैः

tatra tu prathamaṁ bhaktyā vidadhīta sugandhibhiḥ | divyais tailādibhir dravyair abhyaṅgaṁ śrī-hareḥ śanaiḥ

स्कन्दे – मालती-जातिम् आदाय सुगन्धानाꣳ तु वा पुनः तथान्य-पुष्प-जातीनाꣳ गृहीत्वा भक्तितो नराः । ये स्नापयन्ति देवेशम् उत्सवे वै हरेर् दिने मेदिनी-दान-तुल्यꣳ हि फलम् उक्तꣳ स्वयम्भुवा । यः पुनः पुष्प-तैलेन दिव्यौषधि-युतेन हि अभ्यङ्गꣳ कुरुते विष्णोर् मध्ये क्षिप्त्वा तु कुङ्कुमम् । रोमाञ्चित-तनुर् भूत्वा प्रियया सह माधवः । प्रीत्या बिभर्ति स्वोत्सङ्गे मन्वन्तर-शतꣳ हरिः

skande – mālatī-jātim ādāya sugandhānāṁ tu vā punaḥ tathānya-puṣpa-jātīnāṁ gṛhītvā bhaktito narāḥ | ye snāpayanti deveśam utsave vai harer dine medinī-dāna-tulyaṁ hi phalam uktaṁ svayambhuvā | yaḥ punaḥ puṣpa-tailena divyauṣadhi-yutena hi abhyaṅgaṁ kurute viṣṇor madhye kṣiptvā tu kuṅkumam | romāñcita-tanur bhūtvā priyayā saha mādhavaḥ | prītyā bibharti svotsaṅge manvantara-śataṁ hariḥ

विष्णु-धर्मोत्तरे च – गन्ध-तैलानि दिव्यानि सुगन्धीनि शुचीनि च । केशवाय नरो दत्त्वा गन्धर्वैः सह मोदते

viṣṇu-dharmottare ca – gandha-tailāni divyāni sugandhīni śucīni ca | keśavāya naro dattvā gandharvaiḥ saha modate

ततः शङ्ख-भृतेनैव क्षीरेण स्नापयेत् क्रमात् । दध्ना घृतेन मधुना खण्डेन च पृथक् पृथक् पञ्चामृताद्यैः स्नपनꣳ सदा नेच्छन्ति तत् प्रियाः । किन्तु तैः काल-देशादि-विशेषे कारयन्ति तत्

tataḥ śaṅkha-bhṛtenaiva kṣīreṇa snāpayet kramāt | dadhnā ghṛtena madhunā khaṇḍena ca pṛthak pṛthak pañcāmṛtādyaiḥ snapanaṁ sadā necchanti tat priyāḥ | kintu taiḥ kāla-deśādi-viśeṣe kārayanti tat

ब्रह्म-पुराणे (?) देवानाꣳ प्रतिमा यत्र घृताभ्यङ्गस् ततो भवेत् । पलानि तस्य देयानि श्रद्धया पञ्चविꣳशतिः अष्टोत्तर-पल-शतꣳ देयꣳ च सर्वदा । द्वे सहस्रे पलानाꣳ तु महा-स्नाने च सङ्ख्यया दातव्ये येन सर्वासु दिक्षु निर्याति तद्-घृतम् इति ।

brahma-purāṇe (?) devānāṁ pratimā yatra ghṛtābhyaṅgas tato bhavet | palāni tasya deyāni śraddhayā pañcaviṁśatiḥ aṣṭottara-pala-śataṁ deyaṁ ca sarvadā | dve sahasre palānāṁ tu mahā-snāne ca saṅkhyayā dātavye yena sarvāsu dikṣu niryāti tad-ghṛtam iti |

दुग्धादाव् अपि सङ्ख्येयम् एवꣳ ज्ञेया मनीषिभिः । पल-सङ्ख्या च विज्ञेया याज्ञवल्क्यादि-वाक्यतः

dugdhādāv api saṅkhyeyam evaṁ jñeyā manīṣibhiḥ | pala-saṅkhyā ca vijñeyā yājñavalkyādi-vākyataḥ

तथा हि – पञ्च-कृष्णलको माषस् ते सुवर्णस् तु षोडश । सुवर्णानाꣳ च चत्वारः पलम् इत्य् अभिधीयते इति ।

tathā hi – pañca-kṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa | suvarṇānāṁ ca catvāraḥ palam ity abhidhīyate iti |

किꣳ च – स्नानार्थꣳ सुरभी-क्षीरꣳ महिष्याद्यास् तु कुत्सिताः

kiṁ ca – snānārthaṁ surabhī-kṣīraṁ mahiṣyādyās tu kutsitāḥ

विष्णु-धर्मोत्तरे च – शरीर-दुःख-शमनꣳ मनो-दुःख-विनाशनम् । क्षीरेण स्नपनꣳ विष्णोः क्षीराभोधि-प्रदꣳ तथा

viṣṇu-dharmottare ca – śarīra-duḥkha-śamanaṁ mano-duḥkha-vināśanam | kṣīreṇa snapanaṁ viṣṇoḥ kṣīrābhodhi-pradaṁ tathā

अग्नि-पुराणे – गवाꣳ शतस्य विप्रेभ्यः सम्यग्-दत्तस्य यत् फलम् । घृत-प्रस्थेन तद् विष्णोर् लभेत् स्नानान् न सꣳशयः इन्द्रद्युम्नेन सम्प्राप्ता सप्त-द्वीपा वसुन्धरा । घृतोदकेन सꣳयुक्ता प्रतिमा स्नापिता किल प्रतिमासꣳ सिताष्टम्याꣳ घृतेन जगताꣳ पतिम् । स्नापयित्वा समभ्यर्च्य सर्व-पापैः प्रमुच्यते ज्ञानतो’ज्ञानतो वापि यत् पापꣳ कुरुते नरः । तत् क्षालयति सन्ध्यायाꣳ घृत-स्नपन-तोषितः येषु क्षीरवहा नद्यो पायस-कर्दमाः । तान् लोकान् पुरुषा यान्ति क्षीर-स्नपनका हरेः

agni-purāṇe – gavāṁ śatasya viprebhyaḥ samyag-dattasya yat phalam | ghṛta-prasthena tad viṣṇor labhet snānān na saṁśayaḥ indradyumnena samprāptā sapta-dvīpā vasundharā | ghṛtodakena saṁyuktā pratimā snāpitā kila pratimāsaṁ sitāṣṭamyāṁ ghṛtena jagatāṁ patim | snāpayitvā samabhyarcya sarva-pāpaiḥ pramucyate jñānato’jñānato vāpi yat pāpaṁ kurute naraḥ | tat kṣālayati sandhyāyāṁ ghṛta-snapana-toṣitaḥ yeṣu kṣīravahā nadyo pāyasa-kardamāḥ | tān lokān puruṣā yānti kṣīra-snapanakā hareḥ

विष्णु-धर्मे श्री-पुलस्त्य-प्रह्लाद-सꣳवादे च – द्वादश्याꣳ पञ्चदश्याꣳ च गव्येन हविसा हरेः । स्नापनꣳ दैत्य-शार्दूल महा-पातक-नाशनम्

viṣṇu-dharme śrī-pulastya-prahlāda-saṁvāde ca – dvādaśyāṁ pañcadaśyāṁ ca gavyena havisā hareḥ | snāpanaṁ daitya-śārdūla mahā-pātaka-nāśanam

दध्य्-आदीनाꣳ विकाराणाꣳ क्षीरतः सम्भवो यथा । तथैवाशेष-कामानाꣳ क्षीर-स्नानꣳ ततो हरेः

dadhy-ādīnāṁ vikārāṇāṁ kṣīrataḥ sambhavo yathā | tathaivāśeṣa-kāmānāṁ kṣīra-snānaṁ tato hareḥ

नारसिꣳहे – पयसा यस् तु देवेशꣳ स्नापयेद् गरुड-ध्वजम् । सर्व-पाप-विशुद्धात्मा विष्णु-लोके महीयते स्नाप्य दध्ना सकृद् विष्णुꣳ निर्मलꣳ प्रिय-दर्शनम् । विष्णु-लोकम् अवाप्नोति सेव्यमानः सुरोत्तमः दुःस्वप्न-शमनꣳ ज्ञेयम् अमङ्गल्य-विनाशनम् । माङ्गल्य-वृद्धि-दꣳ दध्ना स्नपनꣳ नर-पुङ्गव यः करोति हरेर् अर्चाꣳ मधुना स्नापिताꣳ नरः । अग्नि-लोके स मोदित्वा पुनर् विष्णु-पुरे वसेत् मधुना स्नपनꣳ कृत्वा सौभाग्यम् अधिगच्छति । लोक-मित्राण्य् अवाप्नोति तथैवेक्षु-रसेन च

nārasiṁhe – payasā yas tu deveśaṁ snāpayed garuḍa-dhvajam | sarva-pāpa-viśuddhātmā viṣṇu-loke mahīyate snāpya dadhnā sakṛd viṣṇuṁ nirmalaṁ priya-darśanam | viṣṇu-lokam avāpnoti sevyamānaḥ surottamaḥ duḥsvapna-śamanaṁ jñeyam amaṅgalya-vināśanam | māṅgalya-vṛddhi-daṁ dadhnā snapanaṁ nara-puṅgava yaḥ karoti harer arcāṁ madhunā snāpitāṁ naraḥ | agni-loke sa moditvā punar viṣṇu-pure vaset madhunā snapanaṁ kṛtvā saubhāgyam adhigacchati | loka-mitrāṇy avāpnoti tathaivekṣu-rasena ca

श्री-द्वारका-माहात्म्ये च श्री-मार्कण्डेयेन्द्रद्युम्न-सꣳवादे – क्षीर-स्नानꣳ प्रकुर्वन्ति ये नरा विष्णु-मूर्धनि । तेनाश्व-मेधजꣳ पुण्यꣳ बिन्दुना बिन्दुना स्मृतम् क्षीराद् दश-गुणꣳ दध्ना घृतꣳ तस्माद् दशोत्तरम् । घृताद् दश-गुणꣳ क्षौद्रꣳ खण्डꣳ तस्माद् दशोत्तरम्

śrī-dvārakā-māhātmye ca śrī-mārkaṇḍeyendradyumna-saṁvāde – kṣīra-snānaṁ prakurvanti ye narā viṣṇu-mūrdhani | tenāśva-medhajaṁ puṇyaṁ bindunā bindunā smṛtam kṣīrād daśa-guṇaṁ dadhnā ghṛtaṁ tasmād daśottaram | ghṛtād daśa-guṇaṁ kṣaudraṁ khaṇḍaṁ tasmād daśottaram

पुष्पोदकꣳ च गन्धोदꣳ वर्धते च दशोत्तरम् । मन्त्रोदकꣳ च दर्भोदꣳ तथैव नृप-सत्तम द्राक्षा-रसꣳ चूत-रसꣳ शत-वाजि-मखैः समम् । तथैव तीर्थ-नीरꣳ च फलꣳ यच्छति भूमिप

puṣpodakaṁ ca gandhodaṁ vardhate ca daśottaram | mantrodakaṁ ca darbhodaṁ tathaiva nṛpa-sattama drākṣā-rasaṁ cūta-rasaṁ śata-vāji-makhaiḥ samam | tathaiva tīrtha-nīraṁ ca phalaṁ yacchati bhūmipa

स्नापनꣳ कृष्ण-देवस्य यः करोति स्व-शक्तितः । फलम् आप्नोति तत् प्रोक्तꣳ निष्कामो मुक्तिम् आप्नुयात्

snāpanaṁ kṛṣṇa-devasya yaḥ karoti sva-śaktitaḥ | phalam āpnoti tat proktaṁ niṣkāmo muktim āpnuyāt

विष्णु-धर्मोत्तरे– तीर्थोदकानि पुण्यानि स्वयम् आनीय मानवः । तैलस्य स्नपनꣳ दत्त्वा सर्व-पापैः प्रमुच्यते

viṣṇu-dharmottare– tīrthodakāni puṇyāni svayam ānīya mānavaḥ | tailasya snapanaṁ dattvā sarva-pāpaiḥ pramucyate

स्कान्दे – स्नान-काले तु कृष्णस्य अगुरुꣳ दहते तु यः । प्रविष्टो नासिका-रन्ध्रꣳ पापꣳ जन्मायुतꣳ दहेत् उद्वर्तनꣳ च तैलादेर् अपसारण-कारणम् । देवस्य कारयेद् द्रव्यैर् उपयुक्त्यैर् अनन्तरम्

skānde – snāna-kāle tu kṛṣṇasya aguruṁ dahate tu yaḥ | praviṣṭo nāsikā-randhraṁ pāpaṁ janmāyutaṁ dahet udvartanaṁ ca tailāder apasāraṇa-kāraṇam | devasya kārayed dravyair upayuktyair anantaram

नारसिꣳहे – यव-गोधूमैश् चूर्णैर् उद्वर्त्योष्णेन वारिणा । प्रक्षाल्य देव-देवेशꣳ वारुणꣳ लोकम् आप्नुयात्

nārasiṁhe – yava-godhūmaiś cūrṇair udvartyoṣṇena vāriṇā | prakṣālya deva-deveśaṁ vāruṇaṁ lokam āpnuyāt

विष्णु-धर्मोत्तरे च – गो-धूम-यव-चूर्णैस् तु तम् उत्साद्य जनार्दनम् । लोध्र-चूर्णक-सङ्कीर्णैर् बल-रूपꣳ तथाप्नुयात् मसूर-मास-चूर्णꣳ च कुङ्कुम-क्षोद-सꣳयुतम् । निवेद्य देव-देवाय गन्धर्वैः सह मोदते

viṣṇu-dharmottare ca – go-dhūma-yava-cūrṇais tu tam utsādya janārdanam | lodhra-cūrṇaka-saṅkīrṇair bala-rūpaṁ tathāpnuyāt masūra-māsa-cūrṇaṁ ca kuṅkuma-kṣoda-saṁyutam | nivedya deva-devāya gandharvaiḥ saha modate

वाराहे – कलायकस्य चूर्णेन पिष्ट-चूर्णेन वा पुनः । तेनैवोद्वर्तनꣳ कुर्याद् गन्ध-पुष्पैश् च सꣳयुतम् । यदीच्छेत् परमाꣳ सिद्धिꣳ मम कर्म-परायणः इति ।

vārāhe – kalāyakasya cūrṇena piṣṭa-cūrṇena vā punaḥ | tenaivodvartanaṁ kuryād gandha-puṣpaiś ca saṁyutam | yadīcchet paramāṁ siddhiṁ mama karma-parāyaṇaḥ iti |

ततः समर्पयेत् कूर्चम् उषीरादि-विनिर्मितम् । मलापकर्षणाद्य्-अर्थꣳ श्रीमन्-मूर्त्य्-अङ्ग-सन्धितः

tataḥ samarpayet kūrcam uṣīrādi-vinirmitam | malāpakarṣaṇādy-arthaṁ śrīman-mūrty-aṅga-sandhitaḥ

विष्णु-धर्मोत्तरे – उषीर-कूर्चकꣳ दत्त्वा सर्व-पापैः प्रमुच्यते । दत्त्वा गो-बाल-जꣳ कूर्चꣳ सर्वाꣳस् तापान् व्यपोहति । दत्त्वा चामरकꣳ कूर्चꣳ श्रियम् आप्नोत्य् अनुत्तमम्

viṣṇu-dharmottare – uṣīra-kūrcakaṁ dattvā sarva-pāpaiḥ pramucyate | dattvā go-bāla-jaṁ kūrcaṁ sarvāṁs tāpān vyapohati | dattvā cāmarakaṁ kūrcaṁ śriyam āpnoty anuttamam

ततः कोष्णेन सꣳस्नाप्य सꣳस्कृतेन सुगन्धिना । शीतलेनाम्बुना शङ्ख-भृतेन स्नापयेत् पुनः

tataḥ koṣṇena saṁsnāpya saṁskṛtena sugandhinā | śītalenāmbunā śaṅkha-bhṛtena snāpayet punaḥ

तद् उक्तम् एकादश-स्कन्धे [भ्प् ११.२७.३०] – चन्दनोशीर-कर्पूर- कुङ्कुमागुरु-वासितैः । सलिलैः स्नापयेन् मन्त्रैर् नित्यदा विभवे सति

tad uktam ekādaśa-skandhe [BhP 11.27.30] – candanośīra-karpūra- kuṅkumāguru-vāsitaiḥ | salilaiḥ snāpayen mantrair nityadā vibhave sati

भविष्ये – स्नाने पल-शतꣳ देयम् अभ्यङ्गे पञ्च-विꣳशतिः । पलानाꣳ द्वे सहस्रे तु महा-स्नानꣳ प्रकीर्तितम्

bhaviṣye – snāne pala-śataṁ deyam abhyaṅge pañca-viṁśatiḥ | palānāṁ dve sahasre tu mahā-snānaṁ prakīrtitam

तत्र याज्ञवल्क्यः— न नक्तोदक-पुष्पाद्यैर् अर्चनꣳ स्नानम् अर्हति

tatra yājñavalkyaḥ— na naktodaka-puṣpādyair arcanaṁ snānam arhati

विष्णुः— न नक्तꣳ गृहीतोदकेन दैव-कर्म कुर्यात्

viṣṇuḥ— na naktaṁ gṛhītodakena daiva-karma kuryāt

हारीतः— रात्राव् एता आपो वरुणꣳ प्राविशन्त तस्मान् न रात्रौ गृह्णीयात्

hārītaḥ— rātrāv etā āpo varuṇaṁ prāviśanta tasmān na rātrau gṛhṇīyāt

अथ स्नपन-माहात्म्यम् नारसिꣳहे— निर्मालय्म् अपनीयाथ तोयेन स्नाप्य केशवम् । नरसिꣳहाकृतिꣳ राजन् सर्व-पापैः प्रमुच्यते गो-दान-जꣳ फलꣳ प्राप्य यानेनाम्बर-शोभिना । नरसिꣳह-पुरꣳ प्राप्य मोदते कालम् अक्षयम्

atha snapana-māhātmyam nārasiṁhe— nirmālaym apanīyātha toyena snāpya keśavam | narasiṁhākṛtiṁ rājan sarva-pāpaiḥ pramucyate go-dāna-jaṁ phalaṁ prāpya yānenāmbara-śobhinā | narasiṁha-puraṁ prāpya modate kālam akṣayam

किꣳ च— स्नाप्य तोयेन भक्त्या तु नरसिꣳहꣳ नराधिप । सर्व-पाप-विनिर्मुक्तो विष्णु-लोकꣳ महीयते नरसिꣳहꣳ तु सꣳस्नाप्य कर्पूरागुरु-वारिणा । चन्द्द्र-लोके स मोदित्वा पश्चाद् विष्णु-पुरꣳ वसेत्

kiṁ ca— snāpya toyena bhaktyā tu narasiṁhaṁ narādhipa | sarva-pāpa-vinirmukto viṣṇu-lokaṁ mahīyate narasiṁhaṁ tu saṁsnāpya karpūrāguru-vāriṇā | canddra-loke sa moditvā paścād viṣṇu-puraṁ vaset

किꣳ च— कुश-पुष्पोदकेनापि विष्णु-लोकम् अवाप्नुयात् । रत्नोदकेन सावित्रꣳ कौवेरꣳ हेम-वारिणा

kiṁ ca— kuśa-puṣpodakenāpi viṣṇu-lokam avāpnuyāt | ratnodakena sāvitraṁ kauveraṁ hema-vāriṇā

विष्णु-धर्मोत्तरे – रत्नोदक-प्रदानेन श्रियम् आप्नोत्य् अनुत्तमाम् । बीजोदक-प्रदानेन क्रिया-साफल्यम् आप्नुयात् पुष्प-तोय-प्रदानेन श्रीमान् भवति मानवः । फल-तोय-प्रदानेन सफलाꣳ विन्दते क्रियाम्

viṣṇu-dharmottare – ratnodaka-pradānena śriyam āpnoty anuttamām | bījodaka-pradānena kriyā-sāphalyam āpnuyāt puṣpa-toya-pradānena śrīmān bhavati mānavaḥ | phala-toya-pradānena saphalāṁ vindate kriyām

हयशीर्ष-पञ्चरात्रे— सुगन्धिना यस् तोयेन स्नापयेज् जल-शायिनम् । ब्रह्म-लोकम् अवाप्नोति यावद् इन्द्राश् चतुर्दश

hayaśīrṣa-pañcarātre— sugandhinā yas toyena snāpayej jala-śāyinam | brahma-lokam avāpnoti yāvad indrāś caturdaśa

ग्द्रुदे (इन् थे क़रुद पुरन इत् इस् स्ततेद्) तुलसि मिस्र तोयेन स्न्द्पयन्ति जनर्द्दनम् पुजयन्ति च भ्द्वेन धन्य्द्स्ते भुवि म्द्नवह्

gdrude (In the Qaruda Purana it is stated) tulasi misra toyena sndpayanti janarddanam pujayanti ca bhdvena dhanydste bhuvi mdnavah

अग्नि-पुराणे— महा-स्नानेन गोविन्दꣳ सम्यक् सꣳस्नाप्य मानवः । यꣳ यꣳ प्रार्थयते कामꣳ तꣳ तꣳ प्राप्नोत्य् असꣳशयः

agni-purāṇe— mahā-snānena govindaṁ samyak saṁsnāpya mānavaḥ | yaṁ yaṁ prārthayate kāmaṁ taṁ taṁ prāpnoty asaṁśayaḥ

पाद्मे श्री-पुलस्त्य-भगीरथ-सꣳवादे— स्नानम् अभ्यर्चनꣳ यस् तु कुरुते केशवे सदा । तस्य पुण्यस्य या सङ्ख्या नास्ति सा ज्ञाने गोचरा

pādme śrī-pulastya-bhagīratha-saṁvāde— snānam abhyarcanaṁ yas tu kurute keśave sadā | tasya puṇyasya yā saṅkhyā nāsti sā jñāne gocarā

विष्णु-धर्मोत्तरे – स्नानार्थꣳ देवदेवस्य यस् तु गन्धꣳ प्रयच्छति । भवन्ति वशगास् तस्य नार्यः सर्वत्र सर्वदा पुष्प-दानात् तथा लोके भवतीह फलान्वितः । दत्त्वा मृगमद-स्नानꣳ सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

viṣṇu-dharmottare – snānārthaṁ devadevasya yas tu gandhaṁ prayacchati | bhavanti vaśagās tasya nāryaḥ sarvatra sarvadā puṣpa-dānāt tathā loke bhavatīha phalānvitaḥ | dattvā mṛgamada-snānaṁ sarvān kāmān avāpnuyāt

सर्वौषधि-प्रदानेन वाजिमेध-फलꣳ लभेत् । दत्त्वा जाती-फलꣳ मुख्यꣳ सफलाꣳ विन्दति क्रियाम्

sarvauṣadhi-pradānena vājimedha-phalaṁ labhet | dattvā jātī-phalaṁ mukhyaṁ saphalāṁ vindati kriyām

मुरा मासी वचा कुष्ठꣳ शैलेयꣳ रजनी-द्वयम् । शटी चम्पक-मुस्तꣳ च सर्वौषधि-गणः स्मृतः

murā māsī vacā kuṣṭhaṁ śaileyaṁ rajanī-dvayam | śaṭī campaka-mustaṁ ca sarvauṣadhi-gaṇaḥ smṛtaḥ

गन्धश् चागमे— गन्धश् चन्दन-कर्पूर-कालागुरुभिर् ईरितः

gandhaś cāgame— gandhaś candana-karpūra-kālāgurubhir īritaḥ

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— शङ्ख-स्थितेन तोयेन यः स्नापयति केशवम् । कपिला-शत-दानस्य फलꣳ प्राप्नोति मानवः शङ्के तीर्थोदकꣳ कृत्वा यः स्नापयति माधवम् । द्वादश्याꣳ बिन्दु-मात्रेण कुलानाꣳ तारयेच् छतम्

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— śaṅkha-sthitena toyena yaḥ snāpayati keśavam | kapilā-śata-dānasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ śaṅke tīrthodakaṁ kṛtvā yaḥ snāpayati mādhavam | dvādaśyāṁ bindu-mātreṇa kulānāṁ tārayec chatam

कपिला-क्षीरम् आदाय शङ्खे कृत्वा जनार्दनम् । यः स्नापयति धर्मात्मा यज्ञायुत-फलꣳ लभेत् अन्य-गो-सम्भवꣳ क्षीरꣳ शङ्खे कृत्वा तु नारद । यः स्नापयति देवेशꣳ राजसूय-फलꣳ लभेएत् शङ्खे कृत्वा च पानीयꣳ साक्षतꣳ कुसुमान्वितम् । स्नापयेद् देवदेवेशꣳ हन्यात् पापꣳ चिरार्जितम् साक्षतꣳ कुसुमोपेतꣳ शङ्खे तोयꣳ स-चन्दनम् । यः कृत्वा स्नापयेद् देवꣳ मम लोके वसेच् चिरम्

kapilā-kṣīram ādāya śaṅkhe kṛtvā janārdanam | yaḥ snāpayati dharmātmā yajñāyuta-phalaṁ labhet anya-go-sambhavaṁ kṣīraṁ śaṅkhe kṛtvā tu nārada | yaḥ snāpayati deveśaṁ rājasūya-phalaṁ labheet śaṅkhe kṛtvā ca pānīyaṁ sākṣataṁ kusumānvitam | snāpayed devadeveśaṁ hanyāt pāpaṁ cirārjitam sākṣataṁ kusumopetaṁ śaṅkhe toyaṁ sa-candanam | yaḥ kṛtvā snāpayed devaṁ mama loke vasec ciram

क्षिप्त्वा गन्धोदकꣳ शङ्खे यः स्नापयति केशवम् । नमो नारायणायेति मुच्यते योनि-सङ्कटान् नाद्यꣳ तडागजꣳ वारि वापी-कूप-ह्रदादिजम् । गाङ्गेयꣳ च भवेत् सर्वꣳ कृतꣳ शङ्खे कलि-प्रिय त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया । शङ्खे तिष्ठन्ति विप्रेन्द्र तस्मात् शङ्खꣳ सदार्चयेत्

kṣiptvā gandhodakaṁ śaṅkhe yaḥ snāpayati keśavam | namo nārāyaṇāyeti mucyate yoni-saṅkaṭān nādyaṁ taḍāgajaṁ vāri vāpī-kūpa-hradādijam | gāṅgeyaṁ ca bhavet sarvaṁ kṛtaṁ śaṅkhe kali-priya trailokye yāni tīrthāni vāsudevasya cājñayā | śaṅkhe tiṣṭhanti viprendra tasmāt śaṅkhaṁ sadārcayet

शङ्खे कृत्वा तु पानीयꣳ स-पुष्पꣳ सतिलाक्षतम् । अर्घ्यꣳ ददाति देवस्य स-सागर-धरा-फलम्

śaṅkhe kṛtvā tu pānīyaṁ sa-puṣpaṁ satilākṣatam | arghyaṁ dadāti devasya sa-sāgara-dharā-phalam

अर्घ्यꣳ दत्त्वा तु शङ्खेन यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणी-कृता तेन सप्त-द्वीपा वसुन्धरा दर्शनेनापि शङ्खस्य किꣳ पुनः स्पर्शने कृते । विलयꣳ यान्ति पापानि हिमꣳ सूर्योदये यथा

arghyaṁ dattvā tu śaṅkhena yaḥ karoti pradakṣiṇam | pradakṣiṇī-kṛtā tena sapta-dvīpā vasundharā darśanenāpi śaṅkhasya kiṁ punaḥ sparśane kṛte | vilayaṁ yānti pāpāni himaṁ sūryodaye yathā

नित्ये नैमित्तिके काम्ये स्नानार्चन-विलेपने । शङ्खम् उद्वहते यस् तु श्वेतद्वीपे वसेच् चिरम्

nitye naimittike kāmye snānārcana-vilepane | śaṅkham udvahate yas tu śvetadvīpe vasec ciram

नत्वा शङ्खꣳ करे धृत्वा मन्त्रेणानेन वैष्णवः । यः स्नापयति गोविन्दꣳ तस्य पुण्यम् अनन्तकम्

natvā śaṅkhaṁ kare dhṛtvā mantreṇānena vaiṣṇavaḥ | yaḥ snāpayati govindaṁ tasya puṇyam anantakam

त्वꣳ पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे । मानितः सर्व-देवैश् च पाञ्चजन्य नमो’स्तु ते तव नादेन जीमूता वित्रस्यन्ति सुरासुराः । शशाङ्कायुत-दीप्ताभ पाञ्चजन्य नमो’स्तु ते गर्भा देवारि-नारीणाꣳ विलीयन्ते सहस्रधा । तव नादेन पाताले पाञ्चजन्य नमो’स्तु ते

tvaṁ purā sāgarotpanno viṣṇunā vidhṛtaḥ kare | mānitaḥ sarva-devaiś ca pāñcajanya namo’stu te tava nādena jīmūtā vitrasyanti surāsurāḥ | śaśāṅkāyuta-dīptābha pāñcajanya namo’stu te garbhā devāri-nārīṇāṁ vilīyante sahasradhā | tava nādena pātāle pāñcajanya namo’stu te

वाराहे च— दक्षिणावर्त-शङ्खेन तिल-मिश्रोदकेन च । उदके नाभिमात्रे तु यः कुर्याद् अभिषेचनम् प्राक् स्रोतसि च नद्याꣳ वै नरस् त्व् एकाग्र-मानसः । यावज् जीव-कृतꣳ पापꣳ तत्-क्षणाद् एव नश्यति दक्षिणावर्त-शङ्खेन पात्रे औडुम्बरे स्थितम् । उदकꣳ यः प्रतीच्छेत शिरसा कृष्ण-मानसः । तस्य जन्म-कृतꣳ पापꣳ तत्-क्षणाद् एव नश्यति

vārāhe ca— dakṣiṇāvarta-śaṅkhena tila-miśrodakena ca | udake nābhimātre tu yaḥ kuryād abhiṣecanam prāk srotasi ca nadyāṁ vai naras tv ekāgra-mānasaḥ | yāvaj jīva-kṛtaṁ pāpaṁ tat-kṣaṇād eva naśyati dakṣiṇāvarta-śaṅkhena pātre auḍumbare sthitam | udakaṁ yaḥ pratīccheta śirasā kṛṣṇa-mānasaḥ | tasya janma-kṛtaṁ pāpaṁ tat-kṣaṇād eva naśyati

आगमे— बृहत्त्वꣳ स्निग्धताच्छत्वꣳ शङ्खस्येति गुण-त्रयम् आवर्त-भङ्ग-दोषस् तु हेम-योगान् न जायते । नालिकायाꣳ स्वभावेन यदि छिद्रꣳ भवेन् नहि इति ।

āgame— bṛhattvaṁ snigdhatācchatvaṁ śaṅkhasyeti guṇa-trayam āvarta-bhaṅga-doṣas tu hema-yogān na jāyate | nālikāyāṁ svabhāvena yadi chidraṁ bhaven nahi iti |

घण्टावाद्यꣳ च नितराꣳ स्नान-काले प्रशस्यते । यतो भगवतो विष्णोस् तत् सदा परमꣳ प्रियम्

ghaṇṭāvādyaṁ ca nitarāṁ snāna-kāle praśasyate | yato bhagavato viṣṇos tat sadā paramaṁ priyam

आवाहनार्घ्ये धूपे च पुष्प-नैवेद्य-योजने । नित्यम् एताꣳ प्रयुञ्जीत तन्-मन्त्रेणाभिमन्त्रिताम्

āvāhanārghye dhūpe ca puṣpa-naivedya-yojane | nityam etāṁ prayuñjīta tan-mantreṇābhimantritām

जय-ध्वनिꣳ ततो मन्त्रमातः स्वाहेत्य् उदीर्य च । अभ्यर्च्य वादयन् घण्टाꣳ धूपꣳ नीचैः प्रदापयेत् पूजा-कालꣳ विनान्यत्र हितꣳ नास्याः प्रचालनम् । न तया च विना कुर्यात् पूजनꣳ सिद्धि-लालसः

jaya-dhvaniṁ tato mantramātaḥ svāhety udīrya ca | abhyarcya vādayan ghaṇṭāṁ dhūpaṁ nīcaiḥ pradāpayet pūjā-kālaṁ vinānyatra hitaṁ nāsyāḥ pracālanam | na tayā ca vinā kuryāt pūjanaṁ siddhi-lālasaḥ

उक्तꣳ च स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— स्नानार्चन-क्रिया-काले घण्टा-नादꣳ करोति यः । पुरतो वासुदेवस्य तस्य पुण्य-फलꣳ शृणु

uktaṁ ca skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— snānārcana-kriyā-kāle ghaṇṭā-nādaṁ karoti yaḥ | purato vāsudevasya tasya puṇya-phalaṁ śṛṇu

वर्ष-कोटि-सहस्राणि वर्ष-कोटि-शतानि च । वसते देव-लोके तु अप्सरो-गण-सेवितः सर्व-वाद्य-मयी घण्टा केशवस्य सदा प्रिया । वादनाल् लभते पुण्यꣳ यज्ञ-कोटि-समुद्भवम् वादित्र-निनदैस् तूर्य-गीत-मङ्गल-निस्वनैः । यः स्नापयति गोविन्दꣳ जीवन्-मुक्तो भवेद् धि सः

varṣa-koṭi-sahasrāṇi varṣa-koṭi-śatāni ca | vasate deva-loke tu apsaro-gaṇa-sevitaḥ sarva-vādya-mayī ghaṇṭā keśavasya sadā priyā | vādanāl labhate puṇyaṁ yajña-koṭi-samudbhavam vāditra-ninadais tūrya-gīta-maṅgala-nisvanaiḥ | yaḥ snāpayati govindaṁ jīvan-mukto bhaved dhi saḥ

वादित्राणाम् अभावे तु पूजा-काले हि सर्वदा । घण्टा-शब्दो नरैः कार्यः सर्व-वाद्य-मयी यतः सर्व-वाद्य-मयी घण्टा देवदेवस्य वल्लभा । तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन घण्टा-नादꣳ तु कारयेत् मन्वन्तर-सहस्राणि मन्वन्तर-शतानि च । घण्टा-नादेन देवेशः प्रीतो भवति केशवः

vāditrāṇām abhāve tu pūjā-kāle hi sarvadā | ghaṇṭā-śabdo naraiḥ kāryaḥ sarva-vādya-mayī yataḥ sarva-vādya-mayī ghaṇṭā devadevasya vallabhā | tasmāt sarva-prayatnena ghaṇṭā-nādaṁ tu kārayet manvantara-sahasrāṇi manvantara-śatāni ca | ghaṇṭā-nādena deveśaḥ prīto bhavati keśavaḥ

विष्णु-धर्मोत्तरे श्री-भगवत्-प्रह्लाद-सꣳवादे— शृणु दैत्येन्द्र वक्ष्यामि घण्टा-माहात्म्यम् उत्तमम् । प्रह्लाद त्वत्-समो नास्ति मद्-भक्तो भुवन-त्रये मम नामाङ्किता घण्टा पुरतो मम तिष्ठति । अर्चिता वैष्णव-गृहे तत्र माꣳ विद्धि दैत्यज वैनतेयाङ्किताꣳ घण्टाꣳ सुदर्शन-युताꣳ यदि । ममाग्रे स्थापयेद् यस् तु देहे तस्य वसाम्य् अहम्

viṣṇu-dharmottare śrī-bhagavat-prahlāda-saṁvāde— śṛṇu daityendra vakṣyāmi ghaṇṭā-māhātmyam uttamam | prahlāda tvat-samo nāsti mad-bhakto bhuvana-traye mama nāmāṅkitā ghaṇṭā purato mama tiṣṭhati | arcitā vaiṣṇava-gṛhe tatra māṁ viddhi daityaja vainateyāṅkitāṁ ghaṇṭāṁ sudarśana-yutāṁ yadi | mamāgre sthāpayed yas tu dehe tasya vasāmy aham

यस् तु वादयते घण्टा वैनतेयेन चिह्निताम् । धूपे नीराजनए स्नाने पूजा-काले विलेपने ममाग्रे प्रत्यहꣳ वत्स प्रत्येकꣳ लभते फलम् । ममायुतꣳ गो-युतꣳ च चान्द्रायण-शतोद्भवम् विधि-बाह्य-कृता पूजा सफला जायते नॄणाम् । घण्टा-नादेन तुस्टो’हꣳ प्रयच्छामि स्वकꣳ पदम्

yas tu vādayate ghaṇṭā vainateyena cihnitām | dhūpe nīrājanae snāne pūjā-kāle vilepane mamāgre pratyahaṁ vatsa pratyekaṁ labhate phalam | mamāyutaṁ go-yutaṁ ca cāndrāyaṇa-śatodbhavam vidhi-bāhya-kṛtā pūjā saphalā jāyate nṝṇām | ghaṇṭā-nādena tusṭo’haṁ prayacchāmi svakaṁ padam

नागारि-चिह्निता घण्टा रथाङ्गेन समन्विता । वादनात् कुरुते नाशꣳ जन्म-मृत्यु-भयस्य च

nāgāri-cihnitā ghaṇṭā rathāṅgena samanvitā | vādanāt kurute nāśaṁ janma-mṛtyu-bhayasya ca

गरुडेनाङ्क्ताꣳ घण्टाꣳ दृष्ट्वाहꣳ प्रत्यहꣳ सदा । प्रीतिꣳ करोति दैत्येन्द्र लक्ष्मीꣳ प्राप्य यथाधनः दृष्ट्वामृतꣳ यथा देवाः प्रीतिꣳ कुर्वन्त्य् अहर्निशम् । सुपर्णे च तथा प्रीतिꣳ घण्टा-शिखर-सꣳस्थिते स्व-करेण प्रकुर्वन्ति घण्टा-नादꣳ स्व-भक्तितः । मदीयार्चन-काले तु फलꣳ कोट्य्-ऐन्दवꣳ कलौ

garuḍenāṅktāṁ ghaṇṭāṁ dṛṣṭvāhaṁ pratyahaṁ sadā | prītiṁ karoti daityendra lakṣmīṁ prāpya yathādhanaḥ dṛṣṭvāmṛtaṁ yathā devāḥ prītiṁ kurvanty aharniśam | suparṇe ca tathā prītiṁ ghaṇṭā-śikhara-saṁsthite sva-kareṇa prakurvanti ghaṇṭā-nādaṁ sva-bhaktitaḥ | madīyārcana-kāle tu phalaṁ koṭy-aindavaṁ kalau

अन्यत्र च— घण्टा-दण्डस्य शिखरे स-चक्रꣳ स्थापयेत् तु यः । गरुडꣳ वै प्रियꣳ विष्णोः स्थापितꣳ भुवन-त्रयम् स-चक्र- घण्टा-नादꣳ तु मृत्यु-काले शृणोति यः । पाप-कोटि-युतस्यापि नश्यन्ति यम-किङ्कराः

anyatra ca— ghaṇṭā-daṇḍasya śikhare sa-cakraṁ sthāpayet tu yaḥ | garuḍaṁ vai priyaṁ viṣṇoḥ sthāpitaṁ bhuvana-trayam sa-cakra- ghaṇṭā-nādaṁ tu mṛtyu-kāle śṛṇoti yaḥ | pāpa-koṭi-yutasyāpi naśyanti yama-kiṅkarāḥ

सर्वे दोषाः प्रलीयन्ते घण्टा-नादे कृते हरौ । देवतानाꣳ मुनीन्द्राणाꣳ पितॄणाम् उत्सवो भवेत् अभावे वैनतेयस्य चक्रस्यापि न सꣳशयः । घण्टा-नादेन भक्तानाꣳ प्रसादꣳ कुरुते हरिः

sarve doṣāḥ pralīyante ghaṇṭā-nāde kṛte harau | devatānāṁ munīndrāṇāṁ pitṝṇām utsavo bhavet abhāve vainateyasya cakrasyāpi na saṁśayaḥ | ghaṇṭā-nādena bhaktānāṁ prasādaṁ kurute hariḥ

गृहे यस्मिन् भवेन् नित्यꣳ घण्टा नागारि-सꣳयुता । न सर्पाणाꣳ भयꣳ तत्र नाग्नि-विद्युत्-समुद्भवम् यस्य घण्टा गृहे नास्ति शङ्खश् च पुरतो हरेः । कथꣳ भागवतꣳ नाम गीयते तस्य देहिनः इति ।

gṛhe yasmin bhaven nityaṁ ghaṇṭā nāgāri-saṁyutā | na sarpāṇāṁ bhayaṁ tatra nāgni-vidyut-samudbhavam yasya ghaṇṭā gṛhe nāsti śaṅkhaś ca purato hareḥ | kathaṁ bhāgavataṁ nāma gīyate tasya dehinaḥ iti |

अतो भगवतः प्रीत्यै घण्टा श्री-गरुडान्विता । सङ्गृह्या वैष्णवैर् यत्नाच् चक्रेणोपरि मण्डिता स्नाने शङ्खादि-वाद्याꣳ तु नाम-सङ्कीर्तनꣳ हरेः । गीतꣳ नृत्यꣳ पुराणादि-पठनꣳ च प्रशस्यते

ato bhagavataḥ prītyai ghaṇṭā śrī-garuḍānvitā | saṅgṛhyā vaiṣṇavair yatnāc cakreṇopari maṇḍitā snāne śaṅkhādi-vādyāṁ tu nāma-saṅkīrtanaṁ hareḥ | gītaṁ nṛtyaṁ purāṇādi-paṭhanaṁ ca praśasyate

स्कन्द-पुराणे— स्नान-काले तु कृष्णस्य शङ्खादीनाꣳ तु वादनम् । कुरुते ब्रह्म-लोके तु वसते ब्रह्म-वासरम्

skanda-purāṇe— snāna-kāle tu kṛṣṇasya śaṅkhādīnāṁ tu vādanam | kurute brahma-loke tu vasate brahma-vāsaram

स्नान-काले तु सम्प्राप्ते कृष्णस्याग्रे तु नर्तनम् । गीतꣳ चैव पुनात्य् अत्र ऋचोक्तꣳ वदनेन हि

snāna-kāle tu samprāpte kṛṣṇasyāgre tu nartanam | gītaṁ caiva punāty atra ṛcoktaṁ vadanena hi

तत्रैव श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— मृदङ्ग-वाद्येन युतꣳ पणवेन समन्वितम् । अर्चनꣳ वासुदेवस्य स-नृत्यꣳ मोक्षदꣳ नॄणाम्

tatraiva śrī-brahma-nārada-saṁvāde— mṛdaṅga-vādyena yutaṁ paṇavena samanvitam | arcanaṁ vāsudevasya sa-nṛtyaṁ mokṣadaṁ nṝṇām

ग्ल्तर्ह् व्द्द्यन्च न्र्त्यन्च तथ्द् पुस्तकव्द्चनम् पुज्द्क्द्ले तु क्र्स्नस्य सर्व्वद्द् केसवप्रियम् न्र्त्यव्द्द्य्द्द्यभ्द्वे तु कुर्य्य्द्त् पुस्तकव्द्चनम् पुज्द्क्द्ले त्विदर्ह् पुत्र सर्व्वद्द् प्र्ल्तिद्द्यकम् पुस्तकस्यप्यभ्द्वे तु विस्नुन्द्म सहस्रकम्

gltarh vddyanca nrtyanca tathd pustakavdcanam pujdkdle tu krsnasya sarvvadd kesavapriyam nrtyavddyddyabhdve tu kuryydt pustakavdcanam pujdkdle tvidarh putra sarvvadd prltiddyakam pustakasyapyabhdve tu visnundma sahasrakam

द्वारका-माहात्म्ये— स्नान-काले तु कृष्णस्य जय-शब्दꣳ करोति यः । कर-ताडन-सꣳयुक्तꣳ गीतꣳ नृत्यꣳ प्रकुर्वते उन्मत्त-चेष्टाꣳ कुर्वाणो हसन् जल्पन् यथेच्छया । नोत्तान-शायी भवति मातुर् अङ्के नरेश्वर

dvārakā-māhātmye— snāna-kāle tu kṛṣṇasya jaya-śabdaṁ karoti yaḥ | kara-tāḍana-saṁyuktaṁ gītaṁ nṛtyaṁ prakurvate unmatta-ceṣṭāṁ kurvāṇo hasan jalpan yathecchayā | nottāna-śāyī bhavati mātur aṅke nareśvara

तत्रैव— स्नान-काले तु देवस्य पठेन् नाम-सहस्रकम् । प्रत्यक्सरꣳ लभेत् पुण्यꣳ कपिला-गो-शतोद्भवम्

tatraiva— snāna-kāle tu devasya paṭhen nāma-sahasrakam | pratyaksaraṁ labhet puṇyaṁ kapilā-go-śatodbhavam

विष्णु-धर्मोत्तरे— कृत्वा नाम-सहस्रेण स्तुतिꣳ तस्य महात्मनः । वियोगम् आप्नोति नरः सर्वानर्थैर् न सꣳशयः

viṣṇu-dharmottare— kṛtvā nāma-sahasreṇa stutiṁ tasya mahātmanaḥ | viyogam āpnoti naraḥ sarvānarthair na saṁśayaḥ

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— विष्णोर् नाम-सहस्रꣳ तु पूजा-काले पठन्ति ये । वेदानाꣳ चैव पुण्यानाꣳ फलम् आप्नोति मानवः

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— viṣṇor nāma-sahasraṁ tu pūjā-kāle paṭhanti ye | vedānāṁ caiva puṇyānāṁ phalam āpnoti mānavaḥ

श्लोकेनैकेन देवर्षे सहस्र-नामकस्य यत् । पठितेन फलꣳ प्रोक्तꣳ न तत् क्रतु-शतैर् अपि

ślokenaikena devarṣe sahasra-nāmakasya yat | paṭhitena phalaṁ proktaṁ na tat kratu-śatair api

मन्त्र-हीनꣳ क्रिया-हीनꣳ यत् कृतꣳ पूजनꣳ हरेः । परिपूर्णꣳ भवेत् सर्वꣳ सहस्र-नाम-कीर्तनात्

mantra-hīnaṁ kriyā-hīnaṁ yat kṛtaṁ pūjanaṁ hareḥ | paripūrṇaṁ bhavet sarvaṁ sahasra-nāma-kīrtanāt

किꣳ च— ज्ञानाज्ञान-कृतꣳ पापꣳ पठित्वा विष्णु-सन्निधौ । नाम्नाꣳ सहस्रꣳ विष्णोस् तु प्रजहाति महा-रुजम् ब्रह्म-हत्यादि-पापानि काम-चार-कृतान्य् अपि । विलयꣳ यान्ति वै नूनम् अन्य-पापे तु का कथा सिद्ध्यन्ति सर्व-कार्याणि मनसा चिन्तितानि च । यः पठेत् प्रातर् उत्थाय विष्णोर् नाम-सहस्रकम्

kiṁ ca— jñānājñāna-kṛtaṁ pāpaṁ paṭhitvā viṣṇu-sannidhau | nāmnāṁ sahasraṁ viṣṇos tu prajahāti mahā-rujam brahma-hatyādi-pāpāni kāma-cāra-kṛtāny api | vilayaṁ yānti vai nūnam anya-pāpe tu kā kathā siddhyanti sarva-kāryāṇi manasā cintitāni ca | yaḥ paṭhet prātar utthāya viṣṇor nāma-sahasrakam

तत्रैव श्री-कृष्णार्जुन-सꣳवादे— अधीतास् तेन वै वेदाः सुराः सर्व-समर्चिताः । नाम्नाꣳ सहस्रꣳ यो’धीते मुक्तिस् तस्य करे स्थिता कुर्वत् पाप-सहस्राणि भुञ्जानो’पि यतस् ततः । पठेन् नाम-सहस्रस् तु दुर्गन्धꣳ न स पश्यति मुक्त्वा नाम-सहस्रस् तु नान्यो धर्मो’स्ति कश्चन । कलौ प्राप्ते गुडाकेश सत्यम् एतन् मयेरितम् यज्ञैर् दानैस् तपभिश् च स्तवैः प्रीतिर् न मे’र्जुन । सन्तुष्टिस् तु न चान्येन विना नाम-सहस्रकम्

tatraiva śrī-kṛṣṇārjuna-saṁvāde— adhītās tena vai vedāḥ surāḥ sarva-samarcitāḥ | nāmnāṁ sahasraṁ yo’dhīte muktis tasya kare sthitā kurvat pāpa-sahasrāṇi bhuñjāno’pi yatas tataḥ | paṭhen nāma-sahasras tu durgandhaṁ na sa paśyati muktvā nāma-sahasras tu nānyo dharmo’sti kaścana | kalau prāpte guḍākeśa satyam etan mayeritam yajñair dānais tapabhiś ca stavaiḥ prītir na me’rjuna | santuṣṭis tu na cānyena vinā nāma-sahasrakam

स्तवꣳ नाम-सहस्राख्यꣳ ये न जानन्ति वै कलौ । भ्रमन्ति ते नर्¸अ लोके सर्व-धर्म-बहिष्कृताः स्तवꣳ नाम-सहस्राख्यꣳ लिखितꣳ यस्य वेश्मनि । पूज्यते मम सान्निध्ये पूजाꣳ गृह्णामि तस्य वै यस्मिन् नाम-सहस्रꣳ मे गृहे तिष्ठति सर्वदा । लिखितꣳ पाण्डव-श्रेष्ठ तत्र नो विशते कलिः तस्मात् त्वम् अपि कौन्तेय मद्-भक्तो मन्-मना भव ।

stavaṁ nāma-sahasrākhyaṁ ye na jānanti vai kalau | bhramanti te nar¸a loke sarva-dharma-bahiṣkṛtāḥ stavaṁ nāma-sahasrākhyaṁ likhitaṁ yasya veśmani | pūjyate mama sānnidhye pūjāṁ gṛhṇāmi tasya vai yasmin nāma-sahasraṁ me gṛhe tiṣṭhati sarvadā | likhitaṁ pāṇḍava-śreṣṭha tatra no viśate kaliḥ tasmāt tvam api kaunteya mad-bhakto man-manā bhava |

पठन् नाम-सहस्रꣳ मे सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि

paṭhan nāma-sahasraṁ me sarvān kāmān avāpsyasi

अहम् आराधितः पूर्वꣳ ब्रह्मणा लोक-कर्तृणा । ततो नाम-सहस्रꣳ मे प्राप्तꣳ लोक-हितꣳ परम् नारदेन ततः पूर्वꣳ प्राप्तꣳ च परमेष्ठिनः । नारदेन ततः प्रोक्त-वृषीणाम् ऊर्ध्व-रेतसाम् ऋषिभिस् तु महाबाहो देवलोके प्रकाशितम् । मर्त्य-लोके मनुष्याणाꣳ व्यासेन परिभाषितम्

aham ārādhitaḥ pūrvaṁ brahmaṇā loka-kartṛṇā | tato nāma-sahasraṁ me prāptaṁ loka-hitaṁ param nāradena tataḥ pūrvaṁ prāptaṁ ca parameṣṭhinaḥ | nāradena tataḥ prokta-vṛṣīṇām ūrdhva-retasām ṛṣibhis tu mahābāho devaloke prakāśitam | martya-loke manuṣyāṇāṁ vyāsena paribhāṣitam

तपसोग्रेण महता शङ्करेण महात्मना । मत्-प्रसादाद् अनुप्राप्तꣳ गुह्यानाम् उत्तमोत्तमम् दत्तꣳ भवान्यै रुद्रेण नाम्नाꣳ मे हि सहस्रकम् । विश्रुतꣳ त्रिषु लोकेषु मया ते परिकीर्तितम् अशेषार्तिहरꣳ पार्थ मम नाम-सहस्रकम् । सद्यः प्रीति-करꣳ पुण्यꣳ सुराणाम् अमृतꣳ यथा अष्टादश-पुराणानाꣳ सारेम् एतद् धनञ्जय । मयोद्धृत्य समाख्यातꣳ तव नाम-सहस्रकम् सहस्र-नाम-माहात्म्यꣳ देवो जानाति शङ्करः । सहस्र-नाम-माहात्म्यꣳ यः पठेच् छृणुयाद् अपि । अपराध-सहस्रेण न स लिप्येत् कदाचन

tapasogreṇa mahatā śaṅkareṇa mahātmanā | mat-prasādād anuprāptaṁ guhyānām uttamottamam dattaṁ bhavānyai rudreṇa nāmnāṁ me hi sahasrakam | viśrutaṁ triṣu lokeṣu mayā te parikīrtitam aśeṣārtiharaṁ pārtha mama nāma-sahasrakam | sadyaḥ prīti-karaṁ puṇyaṁ surāṇām amṛtaṁ yathā aṣṭādaśa-purāṇānāṁ sārem etad dhanañjaya | mayoddhṛtya samākhyātaṁ tava nāma-sahasrakam sahasra-nāma-māhātmyaṁ devo jānāti śaṅkaraḥ | sahasra-nāma-māhātmyaṁ yaḥ paṭhec chṛṇuyād api | aparādha-sahasreṇa na sa lipyet kadācana

स्कान्दे अवन्ती-खण्डे श्री-व्यासोक्तौ – गीता सुगीता कर्तव्या किम् अन्यैः शास्त्र-विस्तरैः । या स्वयꣳ पद्म-नाभस्य मुख-पद्माद् विनिःसृता सर्व-शास्त्र-मयी गीता सर्व-देव-मयी यतः । सर्व-धर्म-मयी यस्मात् तस्माद् एताꣳ समभ्यसेत् शालग्राम-शिलाग्रे तु गीताध्यायꣳ पठेत् तु यः । मन्वन्तर-सहस्राणि वसते ब्रह्मणः पुरे हत्वा हत्वा जगत् सर्वꣳ मुषित्वा स-चराचरम् । पापैर् न लिप्यते चैव गीताध्यायी कथञ्चन तेनेष्टꣳ क्रतुभिः सर्वैर् दत्तꣳ तेन गवायुतम् । गीताम् अभ्यस्यता नित्यꣳ तेनाप्तꣳ पदम् अव्ययम्

skānde avantī-khaṇḍe śrī-vyāsoktau – gītā sugītā kartavyā kim anyaiḥ śāstra-vistaraiḥ | yā svayaṁ padma-nābhasya mukha-padmād viniḥsṛtā sarva-śāstra-mayī gītā sarva-deva-mayī yataḥ | sarva-dharma-mayī yasmāt tasmād etāṁ samabhyaset śālagrāma-śilāgre tu gītādhyāyaṁ paṭhet tu yaḥ | manvantara-sahasrāṇi vasate brahmaṇaḥ pure hatvā hatvā jagat sarvaṁ muṣitvā sa-carācaram | pāpair na lipyate caiva gītādhyāyī kathañcana teneṣṭaṁ kratubhiḥ sarvair dattaṁ tena gavāyutam | gītām abhyasyatā nityaṁ tenāptaṁ padam avyayam

गीताध्यायꣳ पठेद् यस् तु श्लोकꣳ श्लोकार्धम् एव वा । भव-पाप-विनिर्मुक्तो याति विष्णोः परꣳ पदम्

gītādhyāyaṁ paṭhed yas tu ślokaṁ ślokārdham eva vā | bhava-pāpa-vinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṁ padam

यो नित्यꣳ विश्व-रूपाख्यम् अध्यायꣳ पठति द्विजः । विभूतिꣳ देव-देवस्य तस्य पुण्यꣳ वदाम्य् अहम् वेदैर् अधीतैर् यत् पुण्यꣳ सेतिहासैः पुरातनैः । श्लोकेनैकेन तत् पुण्यꣳ लभते नात्र सꣳशयः आब्रह्म-स्तम्ब-पर्यन्तꣳ जगत्-तृप्तिꣳ करोति सः । विश्व-रूपꣳ सदाध्यायꣳ विभूतिꣳ च पठेत् तु यः

yo nityaṁ viśva-rūpākhyam adhyāyaṁ paṭhati dvijaḥ | vibhūtiṁ deva-devasya tasya puṇyaṁ vadāmy aham vedair adhītair yat puṇyaṁ setihāsaiḥ purātanaiḥ | ślokenaikena tat puṇyaṁ labhate nātra saṁśayaḥ ābrahma-stamba-paryantaṁ jagat-tṛptiṁ karoti saḥ | viśva-rūpaṁ sadādhyāyaṁ vibhūtiṁ ca paṭhet tu yaḥ

अहन्य् अहनि यो मर्त्यो गीताध्यायꣳ पठेत् तु वै । द्वात्रिꣳशद्-अपराधाꣳस् तु क्षमते तस्य केशवः लिखित्वा वैष्णवानाꣳ च गीता-शास्त्रꣳ प्रयच्छति । दिने दिने च यजते हरिꣳ चात्र न सꣳशयः चतुर्णाम् एव वेदानाꣳ सारम् उद्धृत्य विष्णुना । त्रैलोक्यस्योपकाराय गीता-शास्त्रꣳ प्रकाशितम्

ahany ahani yo martyo gītādhyāyaṁ paṭhet tu vai | dvātriṁśad-aparādhāṁs tu kṣamate tasya keśavaḥ likhitvā vaiṣṇavānāṁ ca gītā-śāstraṁ prayacchati | dine dine ca yajate hariṁ cātra na saṁśayaḥ caturṇām eva vedānāṁ sāram uddhṛtya viṣṇunā | trailokyasyopakārāya gītā-śāstraṁ prakāśitam

भारतामृत-सर्वस्वꣳ विष्णोर् वक्त्राद् विनिःसृतम् । गीता-गङ्गोदकꣳ पीत्वा पुनर् जन्म न विद्यते धर्मꣳ चार्थꣳ च कामꣳ च मोक्षꣳ चापीच्छता सदा । श्रोतव्या पठनीया च गीता कृष्ण-मुखोद्गता यो नरः पठते नित्यꣳ गीता-शास्त्रꣳ दिने दिने ।

bhāratāmṛta-sarvasvaṁ viṣṇor vaktrād viniḥsṛtam | gītā-gaṅgodakaṁ pītvā punar janma na vidyate dharmaṁ cārthaṁ ca kāmaṁ ca mokṣaṁ cāpīcchatā sadā | śrotavyā paṭhanīyā ca gītā kṛṣṇa-mukhodgatā yo naraḥ paṭhate nityaṁ gītā-śāstraṁ dine dine |

विमुक्तः सर्व-पापेभ्यो याति विष्णोः परꣳ पदम्

vimuktaḥ sarva-pāpebhyo yāti viṣṇoḥ paraṁ padam

पाद्मे देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे [पद्मप् ३.३१.९४-९६] – विचारयन्ति ये शास्त्रꣳ वेदाभ्यास-रताश् च ये । पुराणꣳ सꣳहिताꣳ ये च श्रावयन्ति पठन्ति च व्याकुर्वन्ति स्मृतिꣳ ये च ये धर्म-प्रतिबोधकाः । वेदान्तेषु निषण्णा ये तैर् इयꣳ जगती धृता तत्-तद्-अभ्यास-माहात्म्यैः सर्वे ते हत-किल्बिषाः । गच्छन्ति ब्रह्मणो लोकꣳ यत्र मोहो न विद्यते

pādme devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde [PadmaP 3.31.94-96] – vicārayanti ye śāstraṁ vedābhyāsa-ratāś ca ye | purāṇaṁ saṁhitāṁ ye ca śrāvayanti paṭhanti ca vyākurvanti smṛtiṁ ye ca ye dharma-pratibodhakāḥ | vedānteṣu niṣaṇṇā ye tair iyaṁ jagatī dhṛtā tat-tad-abhyāsa-māhātmyaiḥ sarve te hata-kilbiṣāḥ | gacchanti brahmaṇo lokaṁ yatra moho na vidyate

तत्रैव श्री-शिवोमा-सꣳवादे – अन्तꣳ गतो’पि वेदानाꣳ सर्व-शास्त्रार्थ-वेद्य् अपि । पुꣳसो’श्रुत-पुराणस्य न सम्यग् गति-दर्शनम् वेदार्थाद् अधिकꣳ मन्ये पुराणार्थꣳ च भामिनि । पुराणम् अन्यथा कृत्वा तिर्यग्-योनिम् अवाप्नुयात्

tatraiva śrī-śivomā-saṁvāde – antaṁ gato’pi vedānāṁ sarva-śāstrārtha-vedy api | puṁso’śruta-purāṇasya na samyag gati-darśanam vedārthād adhikaṁ manye purāṇārthaṁ ca bhāmini | purāṇam anyathā kṛtvā tiryag-yonim avāpnuyāt

बृहन्-नारदीये च [णार्प् १.१.५७, ?, ६०-६१] – पुराणेष्व् अर्थ-वादत्वꣳ ये वदन्ति नराधमाः । तैर् अर्जितानि पुण्यानि क्षयꣳ यान्ति द्विजोत्तमाः पुराणेषु द्विज-श्रेष्ठाः सर्व-धर्म-प्रवक्तृषु । प्रवदन्त्य् अर्थ-वादत्वꣳ ये ते नरक-भाजनाः अनायासेन यः पुण्यानीच्छतीह द्विजोत्तमाः । श्रोतव्यानि भक्त्या तेनैव पुराणानि न सꣳशयः पुरार्जितानि पापानि नशम् आयान्ति तस्य वै । पुराण-श्रवणे बुद्धिस् तस्यैव भवति ध्रुवम्

bṛhan-nāradīye ca [ṇārP 1.1.57, ?, 60-61] – purāṇeṣv artha-vādatvaṁ ye vadanti narādhamāḥ | tair arjitāni puṇyāni kṣayaṁ yānti dvijottamāḥ purāṇeṣu dvija-śreṣṭhāḥ sarva-dharma-pravaktṛṣu | pravadanty artha-vādatvaṁ ye te naraka-bhājanāḥ anāyāsena yaḥ puṇyānīcchatīha dvijottamāḥ | śrotavyāni bhaktyā tenaiva purāṇāni na saṁśayaḥ purārjitāni pāpāni naśam āyānti tasya vai | purāṇa-śravaṇe buddhis tasyaiva bhavati dhruvam

किꣳ च – पुराणे वर्तमाने’पि पाप-पाशेन यन्त्रितः । अनादृत्यान्य-गाथासु सक्त-बुद्धिः प्रवर्तते

kiṁ ca – purāṇe vartamāne’pi pāpa-pāśena yantritaḥ | anādṛtyānya-gāthāsu sakta-buddhiḥ pravartate

स्नान-मुद्राꣳ प्रदर्श्याथ शुद्ध-सूक्ष्माङ्ग-वाससा । शनैः सꣳमार्ज्य गात्राणि दिव्ये वस्त्रे समर्पयेत् मध्य-देशीय-नेपथ्याद्य्-अनुसारेण भक्तितः । के’प्य् अत्र कञ्चुकोस्णीषाद्य्-अम्बराण्य् अर्पयन्ति च

snāna-mudrāṁ pradarśyātha śuddha-sūkṣmāṅga-vāsasā | śanaiḥ saṁmārjya gātrāṇi divye vastre samarpayet madhya-deśīya-nepathyādy-anusāreṇa bhaktitaḥ | ke’py atra kañcukosṇīṣādy-ambarāṇy arpayanti ca

तथा च मत्स्ये— तत्-तद्-देशीय-भूषाढ्याꣳ तत्-तन्-मूर्तिꣳ च कारयेत्

tathā ca matsye— tat-tad-deśīya-bhūṣāḍhyāṁ tat-tan-mūrtiṁ ca kārayet

एकादश-स्कन्धे [भ्प् ११.२७.३२] – अलङ्कुर्वीत स-प्रेम मद्-भक्तो माꣳ यथोचितम्

ekādaśa-skandhe [BhP 11.27.32] – alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṁ yathocitam

भविष्ये च— वासोभिः पूजयेद् विष्णुꣳ य्न्य् एवात्म-प्रियाणि तु । तथान्यैश् च शुभिअर् दिव्यैर् अर्चयेच् च दुकूलैः वासाꣳसि च विचित्राणि सारवन्ति शुचीनि च । धूपितानि हरेर् दद्यात् विकेशानि नवानि च । भूषयेद् बहुभिर् वस्त्रैर् विचित्रैः कञ्चुकादिभिः । भोगानन्तरम् एवेति बहूनाꣳ सम्मतꣳ सताम्

bhaviṣye ca— vāsobhiḥ pūjayed viṣṇuṁ yny evātma-priyāṇi tu | tathānyaiś ca śubhiar divyair arcayec ca dukūlaiḥ vāsāṁsi ca vicitrāṇi sāravanti śucīni ca | dhūpitāni harer dadyāt vikeśāni navāni ca | bhūṣayed bahubhir vastrair vicitraiḥ kañcukādibhiḥ | bhogānantaram eveti bahūnāṁ sammataṁ satām

द्वारका-माहात्म्ये— कृष्णꣳ स्नानार्द्र-गात्रꣳ तु वस्त्रेण परिमार्जति । तस्य लक्षार्जितस्यापि भवेत् पापस्य मार्जनम्

dvārakā-māhātmye— kṛṣṇaṁ snānārdra-gātraṁ tu vastreṇa parimārjati | tasya lakṣārjitasyāpi bhavet pāpasya mārjanam

नारसिꣳहे— वस्त्राभ्याम् अच्युतꣳ भक्त्या परिधाप्य विचित्रितम् । सोम-लोके वसित्वा तु विष्णु-लोके महीयते

nārasiṁhe— vastrābhyām acyutaṁ bhaktyā paridhāpya vicitritam | soma-loke vasitvā tu viṣṇu-loke mahīyate

स्कान्दे श्री-शिवोमा-सꣳवादे— वस्त्राणि सुपवित्राणि सारवन्ति मृदूनि च । रूपवन्ति हरेर् दत्त्वा सदशानि नवानि च यावद् वस्त्रस्य तन्तुना परिमाणꣳ भवत्य् अथ । तावद् वर्ष-सहस्राणि विष्णु-लोके महीयते

skānde śrī-śivomā-saṁvāde— vastrāṇi supavitrāṇi sāravanti mṛdūni ca | rūpavanti harer dattvā sadaśāni navāni ca yāvad vastrasya tantunā parimāṇaṁ bhavaty atha | tāvad varṣa-sahasrāṇi viṣṇu-loke mahīyate

विष्णु-धर्मोत्तरे [३.३४१.१७६-१७८]— राङ्कवस्य प्रदानेन सर्वान् कानाम् अवाप्नुयात् ।* कार्पासिकꣳ वस्त्र-युगꣳ यः प्रदद्याज् जनार्दने यावन्ति तस्य तन्तूनि हस्त-मात्र-मितानि तु । तावद् वर्ष-सहस्राणि विष्णु-लोके महीयते महार्घता यथा तस्य साधु-देशोद्भवो यथा । सूक्ष्मता च यथा विप्रास् तथा प्रोक्तꣳ फलꣳ महत्

viṣṇu-dharmottare [3.341.176-178]— rāṅkavasya pradānena sarvān kānām avāpnuyāt |* kārpāsikaṁ vastra-yugaṁ yaḥ pradadyāj janārdane yāvanti tasya tantūni hasta-mātra-mitāni tu | tāvad varṣa-sahasrāṇi viṣṇu-loke mahīyate mahārghatā yathā tasya sādhu-deśodbhavo yathā | sūkṣmatā ca yathā viprās tathā proktaṁ phalaṁ mahat

किꣳ च तत्रैवान्यत्र [३.३४१.१७९-१८५]— शुक्ल-वस्त्र-प्रदानेन श्रियम् आप्नोत्य् अनुत्तमाम् । महा-रजन-रक्तेन सौभाग्यꣳ महद् अश्नुते तथा कुङ्कुम-रक्तेन स्त्रीणाꣳ वल्लभताꣳ व्रजेत् । नीली-रक्तꣳ विना रक्तꣳ शेष-रङ्गैर् द्विजोत्तमाः । दत्त्वा भवति धर्मात्मा सर्व-व्याधि-विवर्जितः

kiṁ ca tatraivānyatra [3.341.179-185]— śukla-vastra-pradānena śriyam āpnoty anuttamām | mahā-rajana-raktena saubhāgyaṁ mahad aśnute tathā kuṅkuma-raktena strīṇāṁ vallabhatāṁ vrajet | nīlī-raktaṁ vinā raktaṁ śeṣa-raṅgair dvijottamāḥ | dattvā bhavati dharmātmā sarva-vyādhi-vivarjitaḥ

कौशेयानि च वस्त्राणि सुमृदूनि लघूनि च । यः प्रयच्छति देवाय सो’श्वमेध-फलꣳ लभेत् राङ्कवा मृग-लोम्याश् च कदल्याश् च तथा शुभा । यो दद्याद् देव-देवाय सो’श्वमेध-फलꣳ लभेत् नाना-भक्ति-विचित्राणि चीरजानि नवानि च । दत्त्वा वासाꣳसि शुभ्राणि राजसूय-फलꣳ लभेत्

kauśeyāni ca vastrāṇi sumṛdūni laghūni ca | yaḥ prayacchati devāya so’śvamedha-phalaṁ labhet rāṅkavā mṛga-lomyāś ca kadalyāś ca tathā śubhā | yo dadyād deva-devāya so’śvamedha-phalaṁ labhet nānā-bhakti-vicitrāṇi cīrajāni navāni ca | dattvā vāsāṁsi śubhrāṇi rājasūya-phalaṁ labhet

द्वारका-माहात्म्ये च— नाना-देश-समुद्भूतैः सुवस्त्रैश् च सुकोमलैः । धूपयित्वा सुभक्त्या च प्रधापयति माधवम् । मन्वन्तराणि वसते तन्तु-सꣳख्यꣳ हरेर् गृहे

dvārakā-māhātmye ca— nānā-deśa-samudbhūtaiḥ suvastraiś ca sukomalaiḥ | dhūpayitvā subhaktyā ca pradhāpayati mādhavam | manvantarāṇi vasate tantu-saṁkhyaṁ harer gṛhe

विष्णु-धर्मोत्तरे— नीली-रक्तꣳ तथा जीर्णꣳ वस्त्रम् अन्य-धृतꣳ तथा । देव-देवाय यो दद्यात् स तु पापैर् हि युज्यते

viṣṇu-dharmottare— nīlī-raktaṁ tathā jīrṇaṁ vastram anya-dhṛtaṁ tathā | deva-devāya yo dadyāt sa tu pāpair hi yujyate

तत्रैव— आविके पट्ट-वस्त्रे च नीली-रागो न दुष्यति

tatraiva— āvike paṭṭa-vastre ca nīlī-rāgo na duṣyati

वस्त्रस्य्âर्पण-मुद्राꣳ च प्रदर्श्य परिधाप्य तत् । उपवीतꣳ समार्प्याथ तन्-मुद्राꣳ च प्रदर्शयेत्

vastrasyârpaṇa-mudrāṁ ca pradarśya paridhāpya tat | upavītaṁ samārpyātha tan-mudrāṁ ca pradarśayet

त्रिवृत् शुक्लꣳ च पीतꣳ च पट्ट-सूत्रादि-निर्मितम् । यज्ञोपवीतꣳ गोविन्दे दत्त्वा वेदान्तगो भवेत्

trivṛt śuklaṁ ca pītaṁ ca paṭṭa-sūtrādi-nirmitam | yajñopavītaṁ govinde dattvā vedāntago bhavet

नन्दि-पुराणे— यज्ञोपवीत-दानेन सुरेभ्यो ब्राह्मणाय वा । भवेद् विद्वाꣳश् चतुर्वेदी शुद्ध-धीर् नात्र सꣳशयः

nandi-purāṇe— yajñopavīta-dānena surebhyo brāhmaṇāya vā | bhaved vidvāṁś caturvedī śuddha-dhīr nātra saṁśayaḥ

अथ पाद्यꣳ निवेद्यादाव् ऊर्ध्व-पुण्ड्रꣳ मनोहरम् । निर्माय भाले कृष्णस्य दद्याद् आचमनꣳ ततः

atha pādyaṁ nivedyādāv ūrdhva-puṇḍraṁ manoharam | nirmāya bhāle kṛṣṇasya dadyād ācamanaṁ tataḥ

ततो देवाय दिव्यानि भूषणानि निवेद्य च । परिधाप्य यथा-युक्तꣳ तन्-मुद्राꣳ च प्रदर्शयेत्

tato devāya divyāni bhūṣaṇāni nivedya ca | paridhāpya yathā-yuktaṁ tan-mudrāṁ ca pradarśayet

स्कान्दे शिवोमा-सꣳवादे— मणि-मौक्तिक-सꣳयुक्तꣳ दत्त्वाभरणम् उत्तमम् । स्व-शक्त्या भूषणꣳ दत्त्वा अग्निष्टोम-फलꣳ लभेत्

skānde śivomā-saṁvāde— maṇi-mauktika-saṁyuktaṁ dattvābharaṇam uttamam | sva-śaktyā bhūṣaṇaṁ dattvā agniṣṭoma-phalaṁ labhet

किꣳ च-- गुञ्जा-मात्रꣳ सुवर्णस्य यो दद्याद् विष्णु-मूर्धनि । इन्द्रस्य भवने तिष्ठेद् यावद् आहूत-सम्प्लवम् तस्माद् आभरणꣳ देवि दातव्यꣳ विष्णवे सदा । नारायणो भवेत् प्रीतो भक्त्या परमया मुभे

kiṁ ca-- guñjā-mātraṁ suvarṇasya yo dadyād viṣṇu-mūrdhani | indrasya bhavane tiṣṭhed yāvad āhūta-samplavam tasmād ābharaṇaṁ devi dātavyaṁ viṣṇave sadā | nārāyaṇo bhavet prīto bhaktyā paramayā mubhe

नन्दि-पुराणे— अलङ्कारꣳ तु यो दद्याद् विप्रायाथ सुराय वा । स गच्छेद् वारुणꣳ लोकꣳ नानाभरण-भूषितः । जातः पृथिव्याꣳ काऌएन भवेद् द्वीप-पतिर् नृपः

nandi-purāṇe— alaṅkāraṁ tu yo dadyād viprāyātha surāya vā | sa gacched vāruṇaṁ lokaṁ nānābharaṇa-bhūṣitaḥ | jātaḥ pṛthivyāṁ kāḷena bhaved dvīpa-patir nṛpaḥ

विष्णु-धर्मोत्तरे— कर्णाभरण-दानेन भवेच् छ्रुति-धरो नरः । अश्वमेधम् अवाप्नोति सौभाग्यꣳ चापि विन्दति कर्णपूर-प्रदानेन श्रुतिꣳ सर्वत्र विन्दति मूर्धाभरण-दानेन भूर् धन्यो भूतले भवेत् । चतुः-समुद्र-वलयाꣳ प्रशास्ति च वसुन्धराम्

viṣṇu-dharmottare— karṇābharaṇa-dānena bhavec chruti-dharo naraḥ | aśvamedham avāpnoti saubhāgyaṁ cāpi vindati karṇapūra-pradānena śrutiṁ sarvatra vindati mūrdhābharaṇa-dānena bhūr dhanyo bhūtale bhavet | catuḥ-samudra-valayāṁ praśāsti ca vasundharām

तत्रैव तृतीय-खण्डे— विभूषण-प्रदानेन मूर्धन्यो भूतले भवेत् । रम्याणि रत्न-चित्राणि सौर्वर्णानि द्विजोत्तमाः दत्त्वाभरण-जातानि राजसूय-फलꣳ लभेत् । पादाङ्गुलीय-दानेन गुह्यकाधिपतिर् भवेत् पादाभरण-दानेन स्थानꣳ सर्वत्र विन्दति श्रोणी-सूत्र-प्रदानेन महीꣳ सागर-मेखलाम् । प्रशास्ति निहतामित्रो नात्र कार्या विचारणा

tatraiva tṛtīya-khaṇḍe— vibhūṣaṇa-pradānena mūrdhanyo bhūtale bhavet | ramyāṇi ratna-citrāṇi saurvarṇāni dvijottamāḥ dattvābharaṇa-jātāni rājasūya-phalaṁ labhet | pādāṅgulīya-dānena guhyakādhipatir bhavet pādābharaṇa-dānena sthānaṁ sarvatra vindati śroṇī-sūtra-pradānena mahīṁ sāgara-mekhalām | praśāsti nihatāmitro nātra kāryā vicāraṇā

सौभाग्यꣳ महद् आप्नोति किङ्किणीꣳ प्रददद् धरेः । हस्ताङ्गुलीय-दानेन परꣳ सौभाग्यम् आप्नुयात् तथैवाङ्गद-दानेन राजा भवति भूतले । केयूर-दानाद् भवति शतुर्-पक्ष-क्षयङ्करः ग्रैवेयकाणि दत्त्वा च सर्व-शास्त्रार्थविद् भवेत् । नार्यश् च वशगास् तस्य भवति द्विज-पुङ्गवाः दत्त्वा प्रतिसरान् मुख्यान् न भूतैर् अभिभूयते

saubhāgyaṁ mahad āpnoti kiṅkiṇīṁ pradadad dhareḥ | hastāṅgulīya-dānena paraṁ saubhāgyam āpnuyāt tathaivāṅgada-dānena rājā bhavati bhūtale | keyūra-dānād bhavati śatur-pakṣa-kṣayaṅkaraḥ graiveyakāṇi dattvā ca sarva-śāstrārthavid bhavet | nāryaś ca vaśagās tasya bhavati dvija-puṅgavāḥ dattvā pratisarān mukhyān na bhūtair abhibhūyate

किꣳ च तत्रैव— कृत्रिमꣳ च प्रदातव्यꣳ तथैवाभरणꣳ दिव्जाः । प्रतिरूप-कृतꣳ दत्त्वा क्षिप्रꣳ पुष्ट्या प्रयुज्यते

kiṁ ca tatraiva— kṛtrimaṁ ca pradātavyaṁ tathaivābharaṇaṁ divjāḥ | pratirūpa-kṛtaṁ dattvā kṣipraṁ puṣṭyā prayujyate

पाद्मे— शङ्ख-चक्र-गदादीनि पादाद्य्-अवयवेषु च । सौवर्णाभरणꣳ कृत्वा विष्णु-लोके महीयते

pādme— śaṅkha-cakra-gadādīni pādādy-avayaveṣu ca | sauvarṇābharaṇaṁ kṛtvā viṣṇu-loke mahīyate

नारसिꣳहे— सुवर्णाभरणैर् दिव्यैर् हार-केयूर-कुण्डलैः । मुकुटैः कटकाद्यैश् च यो विष्णुꣳ पूजयेन् नरः सर्व-पाप-विनिर्मुक्तः सर्व-भूषण-भूषितः । इन्द्र-लोके वसेद् धीमान् यावद् इन्द्रश् चतुर्दश

nārasiṁhe— suvarṇābharaṇair divyair hāra-keyūra-kuṇḍalaiḥ | mukuṭaiḥ kaṭakādyaiś ca yo viṣṇuṁ pūjayen naraḥ sarva-pāpa-vinirmuktaḥ sarva-bhūṣaṇa-bhūṣitaḥ | indra-loke vased dhīmān yāvad indraś caturdaśa

गरुड-पुराणे— यस्यार्चा तिष्ठते विष्णोर् हेम-भूषण-भूषिता । रत्नैर् मुक्ताविशेषेण अहन्य् अहनि वासव कल्प-कोटि-सहस्राणि तस्य वै भुवने हरेः । वासो भवति देवेन्द्र कथितꣳ ब्रह्मणा मम

garuḍa-purāṇe— yasyārcā tiṣṭhate viṣṇor hema-bhūṣaṇa-bhūṣitā | ratnair muktāviśeṣeṇa ahany ahani vāsava kalpa-koṭi-sahasrāṇi tasya vai bhuvane hareḥ | vāso bhavati devendra kathitaṁ brahmaṇā mama

यः पश्यति नरः कृष्णꣳ हेम-भूषण-भूषितम् । सकृद् भक्त्या कलौ शक्र पुनात्य् आसप्तमꣳ कुलम् इति । बहुलꣳ भूषणꣳ भोगात् पश्चाद् एवानुलेपनम् । पुष्पꣳ चेच्छन्ति सन्तो’नुलेपनार्चानुभूषणम् सम्प्रार्थ्याथ प्रभुꣳ प्राग्वत् निवेद्य शुचि-पादुके । वाद्य-गीतातपत्रान्यैः पूजा-स्थानꣳ पुनर् नयेत् प्राग्वद् दत्त्वासनादीनि गन्धꣳ तन्-मुद्रयार्पयेत् । शङ्खे निधाय तुलसी-दलेनैवाथ चन्दनम्

yaḥ paśyati naraḥ kṛṣṇaṁ hema-bhūṣaṇa-bhūṣitam | sakṛd bhaktyā kalau śakra punāty āsaptamaṁ kulam iti | bahulaṁ bhūṣaṇaṁ bhogāt paścād evānulepanam | puṣpaṁ cecchanti santo’nulepanārcānubhūṣaṇam samprārthyātha prabhuṁ prāgvat nivedya śuci-pāduke | vādya-gītātapatrānyaiḥ pūjā-sthānaṁ punar nayet prāgvad dattvāsanādīni gandhaṁ tan-mudrayārpayet | śaṅkhe nidhāya tulasī-dalenaivātha candanam

आगमे— चन्दनागुरु-कर्पूर-पङ्कꣳ गन्धम् इहोच्यते

āgame— candanāguru-karpūra-paṅkaṁ gandham ihocyate

गारुडे— कस्तूरिकाया द्वौ भागौ चत्वारश् चन्दनस्य तु । कुङ्कुमस्य त्रयश् चैकः शशिनः स्याच् चतुःसमम् कर्पूरꣳ चन्दनꣳ दर्पः कुङ्कुमꣳ च चतुःसम । सर्वꣳ गन्धम् इति प्रोक्तꣳ समस्त-सुर-वल्लभम्

gāruḍe— kastūrikāyā dvau bhāgau catvāraś candanasya tu | kuṅkumasya trayaś caikaḥ śaśinaḥ syāc catuḥsamam karpūraṁ candanaṁ darpaḥ kuṅkumaṁ ca catuḥsama | sarvaṁ gandham iti proktaṁ samasta-sura-vallabham

वाराहे— कर्पूरꣳ कुङ्कुमश् चैव वरꣳ तगरम् एव च । रस्यꣳ च चन्दनꣳ चैव अगुरुꣳ गुग्गुलꣳ तथा । एतैर् विलेपनꣳ दद्यात् शुभꣳ चारु विचक्षणः

vārāhe— karpūraṁ kuṅkumaś caiva varaṁ tagaram eva ca | rasyaṁ ca candanaṁ caiva aguruṁ guggulaṁ tathā | etair vilepanaṁ dadyāt śubhaṁ cāru vicakṣaṇaḥ

विष्णु-धर्मोत्तराग्नि-पुराणयोः— सुगन्धैश् च मुरामाꣳसी-कर्पूरागुरु-चन्दनैः । तथान्यैश् च शुभैर् द्रव्यैर् अर्चयेज् जगती-पतिम्

viṣṇu-dharmottarāgni-purāṇayoḥ— sugandhaiś ca murāmāṁsī-karpūrāguru-candanaiḥ | tathānyaiś ca śubhair dravyair arcayej jagatī-patim

वशिष्ठ-सꣳहितायाम्— कर्पूरागुरु-मिश्रेण चन्दनेनानुलेपयेत् । मृग-दर्पꣳ विशेषेण अभीष्टꣳ चक्र-पाणिनः

vaśiṣṭha-saṁhitāyām— karpūrāguru-miśreṇa candanenānulepayet | mṛga-darpaṁ viśeṣeṇa abhīṣṭaṁ cakra-pāṇinaḥ

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— गन्धेभ्यश् चन्दनꣳ पुण्यꣳ चन्दनाद् अगुरुर् वरः । कृष्णागुरुस् ततः श्रेष्ठः कुङ्कुमꣳ तु ततो’धिकम्

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— gandhebhyaś candanaṁ puṇyaṁ candanād agurur varaḥ | kṛṣṇāgurus tataḥ śreṣṭhaḥ kuṅkumaṁ tu tato’dhikam

विष्णु-धर्मोत्तरे— न दातव्यꣳ द्विज-श्रेष्ठ अतो’न्यद् अनुलेपनम् । अनुलेपन-मुख्यꣳ तु चन्दनꣳ परिकीर्तितम्

viṣṇu-dharmottare— na dātavyaṁ dvija-śreṣṭha ato’nyad anulepanam | anulepana-mukhyaṁ tu candanaṁ parikīrtitam

नारदीये— यथा विष्णोः सदाभीष्टꣳ नैवेद्यꣳ शालि-सम्भवम् । शुकेनोक्तꣳ पुराणे च तथा तुलसि-चन्दनम्

nāradīye— yathā viṣṇoḥ sadābhīṣṭaṁ naivedyaṁ śāli-sambhavam | śukenoktaṁ purāṇe ca tathā tulasi-candanam

अगस्त्य-सꣳहितायाꣳ च— सꣳघृष्य तुलसी-काष्ठꣳ यो दद्याद् राम-मूर्धनि । कर्पूरागुरु-कस्तूरी-कुङ्कुमꣳ न च तत्-समम्

agastya-saṁhitāyāṁ ca— saṁghṛṣya tulasī-kāṣṭhaṁ yo dadyād rāma-mūrdhani | karpūrāguru-kastūrī-kuṅkumaṁ na ca tat-samam

स्कान्दे ब्रह्म-नारद-सꣳवादे शङ्ख-माहात्म्ये— विलेपयन्ति देवेशꣳ शङ्खे कृत्वा तु चन्दनम् । परमात्मा पराꣳ प्रीतिꣳ करोति शत्वार्षिकीम्

skānde brahma-nārada-saṁvāde śaṅkha-māhātmye— vilepayanti deveśaṁ śaṅkhe kṛtvā tu candanam | paramātmā parāṁ prītiṁ karoti śatvārṣikīm

गारुडे— तुलसी-दल-लग्नेन चन्दनेन जनार्दनम् । विलेपयन्ति यो नित्यꣳ लभते वाञ्छितꣳ फलम्

gāruḍe— tulasī-dala-lagnena candanena janārdanam | vilepayanti yo nityaṁ labhate vāñchitaṁ phalam

नारसिꣳहे— कुङ्कुमागुरु-श्रीखण्ड-कर्दमैर् अच्युताकृतिम् । विलिप्य भक्त्या राजेन्द्र कल्प-कोटिꣳ वसेद् दिवि

nārasiṁhe— kuṅkumāguru-śrīkhaṇḍa-kardamair acyutākṛtim | vilipya bhaktyā rājendra kalpa-koṭiṁ vased divi

विष्णु-धर्मोत्तराग्नि-पुराणयोः— चन्दनागुरु-कर्पूर-कुङ्कुमोशीर-पद्मकैः । अनुलिप्तो हरिर् भक्त्या वरान् भोगान् प्रयच्छति

viṣṇu-dharmottarāgni-purāṇayoḥ— candanāguru-karpūra-kuṅkumośīra-padmakaiḥ | anulipto harir bhaktyā varān bhogān prayacchati

कालेयकꣳ तुरुष्कꣳ च रक्त-चन्दनम् उत्तमम् नृणाꣳ भवन्ति दत्तानि पुण्यानि पुरुषोत्तम

kāleyakaṁ turuṣkaṁ ca rakta-candanam uttamam nṛṇāṁ bhavanti dattāni puṇyāni puruṣottama

विष्णु-धर्मोत्तरे— चन्दनेनानुलेप्यैनꣳ चन्द्र-लोक अवाप्नुयात् । शारीरैर् मानसैर् दुःखैस् तथैव च विमुच्यते कुङ्कुमेनानुलेप्यैनꣳ सूर्य-लोके महीयते । सौभाग्यम् उत्तमꣳ लोके तथा प्राप्नोति मानवः कर्पूरेणानुल्पियैनꣳ वारुणꣳ लोकम् आप्नुयात् । शारीरैर् मानसैर् दुःखैस् तथैव च विमुच्यते

viṣṇu-dharmottare— candanenānulepyainaṁ candra-loka avāpnuyāt | śārīrair mānasair duḥkhais tathaiva ca vimucyate kuṅkumenānulepyainaṁ sūrya-loke mahīyate | saubhāgyam uttamaṁ loke tathā prāpnoti mānavaḥ karpūreṇānulpiyainaṁ vāruṇaṁ lokam āpnuyāt | śārīrair mānasair duḥkhais tathaiva ca vimucyate

दत्त्वा मृगमदꣳ मुख्यꣳ यशसा च विराजते । दत्त्वा जात-फल-क्षोदꣳ क्रिया-साफल्यम् अश्नुते रम्येणागुरु-सारेण अनुलिप्य जनार्दनम् । सौभाग्यम् अतुलꣳ लोके बलꣳ प्राप्नोति चोत्तमम्

dattvā mṛgamadaṁ mukhyaṁ yaśasā ca virājate | dattvā jāta-phala-kṣodaṁ kriyā-sāphalyam aśnute ramyeṇāguru-sāreṇa anulipya janārdanam | saubhāgyam atulaṁ loke balaṁ prāpnoti cottamam

तथा बकुल-निर्यासैर् अग्निष्टोम-फलꣳ लभेत् । बकुलागुरु-मिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना । समालिप्य जगन्नाथꣳ पुण्डरीक-फलꣳ लभेत्

tathā bakula-niryāsair agniṣṭoma-phalaṁ labhet | bakulāguru-miśreṇa candanena sugandhinā | samālipya jagannāthaṁ puṇḍarīka-phalaṁ labhet

एकीकृत्य तु सर्वाणि समालिप्य जनार्दनम् । अश्वमेधस्य मुख्यस्य फलꣳ प्राप्नोत्य् असꣳशयम् यो’नुलिम्पेत देवेशꣳ कीर्तितैर् अनुलेपनैः । पार्थिवाद्यानि यावन्ति परमाणूनि तत्र वै तावद् अब्दानि लोकेषु कामचारी भवत्य् असौ । केश-सौगन्ध्य-जननꣳ कृत्वा मृगमदꣳ नरः सर्व-काम-समृद्धस्य यज्ञस्य फलम् अश्नुते

ekīkṛtya tu sarvāṇi samālipya janārdanam | aśvamedhasya mukhyasya phalaṁ prāpnoty asaṁśayam yo’nulimpeta deveśaṁ kīrtitair anulepanaiḥ | pārthivādyāni yāvanti paramāṇūni tatra vai tāvad abdāni lokeṣu kāmacārī bhavaty asau | keśa-saugandhya-jananaṁ kṛtvā mṛgamadaṁ naraḥ sarva-kāma-samṛddhasya yajñasya phalam aśnute

यः प्रयच्छति गन्धानि गन्ध-युक्ती-कृतानि च । गन्धर्वत्वꣳ ध्रुवꣳ तस्य सौभाग्यꣳ तथोत्तमम्

yaḥ prayacchati gandhāni gandha-yuktī-kṛtāni ca | gandharvatvaṁ dhruvaṁ tasya saubhāgyaṁ tathottamam

गारुडे श्री-नारद-धुन्धुमार-नृप-सꣳवादे— यो ददाति हरेर् नित्यꣳ तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । युगानि वसते स्वर्गे ह्य् अनन्तानि नरोत्तम

gāruḍe śrī-nārada-dhundhumāra-nṛpa-saṁvāde— yo dadāti harer nityaṁ tulasī-kāṣṭha-candanam | yugāni vasate svarge hy anantāni narottama

महा-विष्णौ कलौ भक्त्या दत्त्वा तुलसी-चन्दनम् । यो’र्चयेन् मालती-पुष्पैर् न भूय-स्तनपो भवेत् तुलसी-काष्ठ-सम्भूतꣳ चन्दनम् यच्छतो हरेः । निर्दहेत् पातकꣳ सर्वꣳ पूर्व-जन्म-शतैः कृतम् सर्वेषाम् अपि देवानाꣳ तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । पितॄणाꣳ च विशेषेण सदाभीष्टꣳ हरेर् यथा मृत्यु-काले तु सम्प्राप्ते तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । भवते यस्य देहे तु हरिर् भूत्वा हरिꣳ व्रजेत्

mahā-viṣṇau kalau bhaktyā dattvā tulasī-candanam | yo’rcayen mālatī-puṣpair na bhūya-stanapo bhavet tulasī-kāṣṭha-sambhūtaṁ candanam yacchato hareḥ | nirdahet pātakaṁ sarvaṁ pūrva-janma-śataiḥ kṛtam sarveṣām api devānāṁ tulasī-kāṣṭha-candanam | pitṝṇāṁ ca viśeṣeṇa sadābhīṣṭaṁ harer yathā mṛtyu-kāle tu samprāpte tulasī-kāṣṭha-candanam | bhavate yasya dehe tu harir bhūtvā hariṁ vrajet

तावन् मलय-जꣳ विष्णोर् भाति कृष्णागुरुर् नृप । यावन् न दृश्यते पुण्यꣳ तुलसी-काष्ठ-चन्दनम्

tāvan malaya-jaṁ viṣṇor bhāti kṛṣṇāgurur nṛpa | yāvan na dṛśyate puṇyaṁ tulasī-kāṣṭha-candanam

तावत् कस्तूरिकामोदः कर्पूरस्य सुगन्धिना । यावन् न दीयते विष्णोस् तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् कलौ यच्छन्ति ये विष्णौ तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । धुन्धुमार न वै मर्त्याः पुनर् आयान्ति ते भुवि

tāvat kastūrikāmodaḥ karpūrasya sugandhinā | yāvan na dīyate viṣṇos tulasī-kāṣṭha-candanam kalau yacchanti ye viṣṇau tulasī-kāṣṭha-candanam | dhundhumāra na vai martyāḥ punar āyānti te bhuvi

यो हि भागवतो भूत्वा कलौ तुलसी-चन्दनम् । नार्पयति सदा विष्णोर् न स भागवतो नरः

yo hi bhāgavato bhūtvā kalau tulasī-candanam | nārpayati sadā viṣṇor na sa bhāgavato naraḥ

प्रह्लाद-सꣳहितायाꣳ— न तेन सदृशो लोके वैष्णवो विद्यते भुवि । यः प्रयच्छति कृष्णाय तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् तुलसी-दारु-जातेन चन्दनेन कलौ नरः । विलिप्य भक्तितो विष्णुꣳ रमते सन्निधौ हरेः । तुलसी-काष्ठ-जातेन चन्दनेन विलेपनम् । यः कुर्याद् विष्णु-तोषाय कपिलागो-फलꣳ लभेत्

prahlāda-saṁhitāyāṁ— na tena sadṛśo loke vaiṣṇavo vidyate bhuvi | yaḥ prayacchati kṛṣṇāya tulasī-kāṣṭha-candanam tulasī-dāru-jātena candanena kalau naraḥ | vilipya bhaktito viṣṇuṁ ramate sannidhau hareḥ | tulasī-kāṣṭha-jātena candanena vilepanam | yaḥ kuryād viṣṇu-toṣāya kapilāgo-phalaṁ labhet

तुलसी-काष्ठ-सम्भूतꣳ चन्दनꣳ यस् तु सेवते । मृत्यु-काले विशेषेण कृत-पापो’पि मुच्यते यो ददाति पितॄणाꣳ तु तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । तेषाꣳ स कुरुते तृप्तिꣳ श्राद्धे वै शतवार्षिकीम्

tulasī-kāṣṭha-sambhūtaṁ candanaṁ yas tu sevate | mṛtyu-kāle viśeṣeṇa kṛta-pāpo’pi mucyate yo dadāti pitṝṇāṁ tu tulasī-kāṣṭha-candanam | teṣāṁ sa kurute tṛptiṁ śrāddhe vai śatavārṣikīm

विष्णु-धर्मोत्तरे च— तुलसी-चन्दनाक्ताङ्गः कुरुते कृष्ण-पूजनम् । पूजनेन दिनैकेन लभते शत-वार्षिकीम्

viṣṇu-dharmottare ca— tulasī-candanāktāṅgaḥ kurute kṛṣṇa-pūjanam | pūjanena dinaikena labhate śata-vārṣikīm

विलेपनार्थꣳ कृष्णस्य तुलसी-काष्ठ-चन्दनम् । मन्दिरे वसते यस्य तस्य पुण्य-फलꣳ शृणु तिल-प्रस्थाष्टकꣳ दत्त्वा यत् पुण्यꣳ चोत्तरायणे । तत् तुल्यꣳ जायते पुण्यꣳ प्रसादाच् चक्र-पाणिनः इति ।

vilepanārthaṁ kṛṣṇasya tulasī-kāṣṭha-candanam | mandire vasate yasya tasya puṇya-phalaṁ śṛṇu tila-prasthāṣṭakaṁ dattvā yat puṇyaṁ cottarāyaṇe | tat tulyaṁ jāyate puṇyaṁ prasādāc cakra-pāṇinaḥ iti |

देयꣳ मलयजाभावे शीतलत्वात् कदम्बजम् । यथा किञ्चित् सुगन्धित्वाच् चन्दनꣳ देव-दारुजम्

deyaṁ malayajābhāve śītalatvāt kadambajam | yathā kiñcit sugandhitvāc candanaṁ deva-dārujam

गारुडे— हरेर् मलयजꣳ श्रेष्ठम् अभावे देवदारुजम्

gāruḍe— harer malayajaṁ śreṣṭham abhāve devadārujam

विष्णु-धर्मोत्तरे— दारिद्र्यꣳ पद्मकꣳ कुर्याद् अस्वास्थ्यꣳ रक्त-चन्दनम् । उशीरꣳ चित्त-विभ्रꣳशम् अन्ये कुर्युर् उपद्रवम् इति ।

viṣṇu-dharmottare— dāridryaṁ padmakaṁ kuryād asvāsthyaṁ rakta-candanam | uśīraṁ citta-vibhraṁśam anye kuryur upadravam iti |

पद्मकादि न दातव्यम् ऐहिकꣳ हीच्छता सुखम् । मुख्यालाभे तु तत् सर्वꣳ दातव्यꣳ भगवत्-परैः

padmakādi na dātavyam aihikaṁ hīcchatā sukham | mukhyālābhe tu tat sarvaṁ dātavyaṁ bhagavat-paraiḥ

ततो भगवतः कुर्याद् अनुलेपाद् अनन्तरम् । विद्वान् विचित्रैर् व्यजनैश् चामरैर् अपि वीजनम्

tato bhagavataḥ kuryād anulepād anantaram | vidvān vicitrair vyajanaiś cāmarair api vījanam

वीजन-माहात्म्यꣳ च विष्णु-धर्मोत्तरे— अनुलिप्य जगन्नाथꣳ ताल-वृन्तेन वीजयेत् । वायु-लोकम् अवाप्नोति पुरुषस् तेन कर्मणा चामरैर् वीजयेद् यस् तु देवदेवꣳ जनार्दनम् । तिल-प्रस्थ-प्रदानस्य फलम् आप्नोत्य् असꣳशयम् व्यजनेनाथ वस्त्रेण सुभक्त्या मातरिश्वन । देवदेवस्य राजेन्द्र कुरुते ताप-वारणम् तत्-कुले यम-लोके तु शमते नारको दरः । वायु-लोकान् महीपाल न च्युतिर् विद्यते पुनः चलच्-चामर-वातेन कृष्णꣳ सन्तोषयेन् नरः तस्योत्तमाङ्गꣳ देवेश स्तुवते स्व-मुखेन वै । उष्ण-काले त्व् इदꣳ ज्ञेयꣳ यत् सन्तः पौष-माघयोः । शीतलत्वान् मलयजम् अपि नैवार्पयन्ति हि तथा चोक्तम्— न शीते शीतलꣳ देयम् इति ।

vījana-māhātmyaṁ ca viṣṇu-dharmottare— anulipya jagannāthaṁ tāla-vṛntena vījayet | vāyu-lokam avāpnoti puruṣas tena karmaṇā cāmarair vījayed yas tu devadevaṁ janārdanam | tila-prastha-pradānasya phalam āpnoty asaṁśayam vyajanenātha vastreṇa subhaktyā mātariśvana | devadevasya rājendra kurute tāpa-vāraṇam tat-kule yama-loke tu śamate nārako daraḥ | vāyu-lokān mahīpāla na cyutir vidyate punaḥ calac-cāmara-vātena kṛṣṇaṁ santoṣayen naraḥ tasyottamāṅgaṁ deveśa stuvate sva-mukhena vai | uṣṇa-kāle tv idaṁ jñeyaṁ yat santaḥ pauṣa-māghayoḥ | śītalatvān malayajam api naivārpayanti hi tathā coktam— na śīte śītalaṁ deyam iti |