Mahā-prasādaḥ — Sacred Remnants

स प्रसीदतु चैतन्य-देवो यस्य प्रसादतः । महा-प्रसाद-जातार्हः सद्यः स्याद् अधमो’प्य् अहम्

sa prasīdatu caitanya-devo yasya prasādataḥ | mahā-prasāda-jātārhaḥ sadyaḥ syād adhamo’py aham

अथ शङ्खोदकꣳ तच् च कृष्ण-दृष्टि-सुधोक्षितम् । वैष्णवेभ्यः प्रदायाभिवन्द्य मूर्धनि धारयेत्

atha śaṅkhodakaṁ tac ca kṛṣṇa-dṛṣṭi-sudhokṣitam | vaiṣṇavebhyaḥ pradāyābhivandya mūrdhani dhārayet

स्कान्दे ब्रह्म-नारद-सꣳवादे—— शङ्खोदकꣳ हरेर् भक्तिर् निर्माल्यꣳ पादयोर् जलꣳ । चन्दनꣳ धूप-शेषꣳ तु ब्रह्म-हत्यापहारकम्

skānde brahma-nārada-saṁvāde—— śaṅkhodakaṁ harer bhaktir nirmālyaṁ pādayor jalaṁ | candanaṁ dhūpa-śeṣaṁ tu brahma-hatyāpahārakam

शङ्ख-स्थितꣳ तु यत् तोयꣳ भ्रामितꣳ केशवोपरि । वन्दते शिरसा नित्यꣳ गङ्गा-स्नानेन तस्य किम्

śaṅkha-sthitaṁ tu yat toyaṁ bhrāmitaṁ keśavopari | vandate śirasā nityaṁ gaṅgā-snānena tasya kim

न दाहो न क्लमो नार्तिर् नरकाग्नि-भयꣳ न हि । यस्य शङ्खोदकꣳ मूर्ध्नि कृष्ण-दृष्ट्य्-अवलोकितम् न ग्रहा न च कुष्माण्डाः पिशाचोरग-रक्षसाः । दृष्ट्वा शङ्खोदकꣳ मूर्ध्नि विद्रवन्ति दिशो दश

na dāho na klamo nārtir narakāgni-bhayaṁ na hi | yasya śaṅkhodakaṁ mūrdhni kṛṣṇa-dṛṣṭy-avalokitam na grahā na ca kuṣmāṇḍāḥ piśācoraga-rakṣasāḥ | dṛṣṭvā śaṅkhodakaṁ mūrdhni vidravanti diśo daśa

कृष्ण-मूर्ध्नि भ्रामितꣳ तु जलꣳ तच्-छङ्ख-सꣳस्थितम् । कृत्वा मूर्धन्य् अवाप्नोति मुक्तिꣳ विष्णोः प्रसादतः भ्रामयित्वा हरेर् मूर्ध्नि मन्दिरꣳ शङ्ख-वारिणा । प्रोक्षयेद् वैष्णवो यस् तु नाशुभꣳ तद्-गृहे भवेत्

kṛṣṇa-mūrdhni bhrāmitaṁ tu jalaṁ tac-chaṅkha-saṁsthitam | kṛtvā mūrdhany avāpnoti muktiṁ viṣṇoḥ prasādataḥ bhrāmayitvā harer mūrdhni mandiraṁ śaṅkha-vāriṇā | prokṣayed vaiṣṇavo yas tu nāśubhaṁ tad-gṛhe bhavet

नीराजन-जलꣳ यत्र यत्र पादोदकꣳ हरेः । तिष्ठते मुनि-शार्दूल वर्धन्ते तत्र सम्पदः

nīrājana-jalaṁ yatra yatra pādodakaṁ hareḥ | tiṣṭhate muni-śārdūla vardhante tatra sampadaḥ

तत्रैवाग्रे— नीराजन-जलꣳ विष्णोर् यस्य गात्राणि सꣳस्पृशेत् । यज्ञावभृत-लक्षणꣳ स्नान-जꣳ लभते फलम्

tatraivāgre— nīrājana-jalaṁ viṣṇor yasya gātrāṇi saṁspṛśet | yajñāvabhṛta-lakṣaṇaṁ snāna-jaṁ labhate phalam

तत्रैव श्री-शिवोक्तौ— पादोदकेन देवस्य हत्यायुत-समन्वितः । शुध्यते नात्र सन्देहस् तथा शङ्खोदकेन हि

tatraiva śrī-śivoktau— pādodakena devasya hatyāyuta-samanvitaḥ | śudhyate nātra sandehas tathā śaṅkhodakena hi

बृहद्-विष्णु-पुराणे च— तीर्थाधिकꣳ यज्ञ-शताच् च पावनꣳ जलꣳ सदा केशव-दृष्टि-सꣳस्थितम् । छिनत्ति पापꣳ तुलसी-विमिश्रितꣳ विशेषतश् चक्र-शिला-विनिर्मितम्

bṛhad-viṣṇu-purāṇe ca— tīrthādhikaṁ yajña-śatāc ca pāvanaṁ jalaṁ sadā keśava-dṛṣṭi-saṁsthitam | chinatti pāpaṁ tulasī-vimiśritaṁ viśeṣataś cakra-śilā-vinirmitam

कृष्ण-पदब्ज-तीर्थꣳ च वैष्णवेभ्यः प्रदाय हि । स्वयꣳ भक्त्य्-अभिवन्द्यादौ पीत्वा शिरसि धारयेत्

kṛṣṇa-padabja-tīrthaṁ ca vaiṣṇavebhyaḥ pradāya hi | svayaṁ bhakty-abhivandyādau pītvā śirasi dhārayet

तस्य मन्त्र-विधिश् च प्राक् प्रातः-स्नान-प्रसङ्गतः । लिखितो ह्य् अधुना पाने विशेषो लिख्यते कियान्

tasya mantra-vidhiś ca prāk prātaḥ-snāna-prasaṅgataḥ | likhito hy adhunā pāne viśeṣo likhyate kiyān

स चोक्तः— ओꣳ चरणꣳ पवित्रꣳ विततꣳ पुराणꣳ येन पूतस् तरति दुष्कृतानि । तेन पवित्रेण शुद्धेन पूता अपि पाप्मानम् अरातिꣳ तरेम लोकस्य द्वारम् आर्चयत् पवित्रꣳ ज्योतिष्मत् विभ्राजमानꣳ महस् तद् अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानꣳ चरणꣳ लोके सुधितꣳ दधतु इति ।

sa coktaḥ— oṁ caraṇaṁ pavitraṁ vitataṁ purāṇaṁ yena pūtas tarati duṣkṛtāni | tena pavitreṇa śuddhena pūtā api pāpmānam arātiṁ tarema lokasya dvāram ārcayat pavitraṁ jyotiṣmat vibhrājamānaṁ mahas tad amṛtasya dhārā bahudhā dohamānaṁ caraṇaṁ loke sudhitaṁ dadhatu iti |

इमꣳ मन्त्रꣳ समुच्चार्य सर्व-दुष्ट-ग्रहापहम् । प्राश्नीयात् प्रोक्षयेद् देहꣳ पुत्र-मित्र-परिग्रहम्

imaṁ mantraṁ samuccārya sarva-duṣṭa-grahāpaham | prāśnīyāt prokṣayed dehaṁ putra-mitra-parigraham

किꣳ च— विष्णोः पादोदकꣳ पीतꣳ कोटि-हत्याघ-नाशनम् । तद् एवष्ट-गुनꣳ पापꣳ भुमौ बिन्दु-निपतनत्

kiṁ ca— viṣṇoḥ pādodakaṁ pītaṁ koṭi-hatyāgha-nāśanam | tad evaṣṭa-gunaṁ pāpaṁ bhumau bindu-nipatanat

पाद्मे गौतमाम्बरीष-सꣳवादे— हरेः स्नानावशेषस् तु जलꣳ यस्योदरे स्थितम् । अम्बरीष प्रणम्योच्चैः पाद-पाꣳशुः प्रगृह्यताम्

pādme gautamāmbarīṣa-saṁvāde— hareḥ snānāvaśeṣas tu jalaṁ yasyodare sthitam | ambarīṣa praṇamyoccaiḥ pāda-pāṁśuḥ pragṛhyatām

तत्रैव देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे— ये पिबन्ति नरा नित्यꣳ शालग्राम-शिला-जलम् । पञ्च-गव्य-सहस्रैस् तु सेवितैः किꣳ प्रयोजनम्

tatraiva devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde— ye pibanti narā nityaṁ śālagrāma-śilā-jalam | pañca-gavya-sahasrais tu sevitaiḥ kiṁ prayojanam

कोटि-तीर्थ-सहस्रैस् तु सेवितैः किꣳ प्रयोजनम् । नित्यꣳ यदि पिबेत् पुण्यꣳ शालग्राम-शिला-जलम्

koṭi-tīrtha-sahasrais tu sevitaiḥ kiṁ prayojanam | nityaṁ yadi pibet puṇyaṁ śālagrāma-śilā-jalam

शालग्राम-शिला-तोयꣳ यः पिबेद् बिन्दुना समम् । मातुः स्तन्यꣳ पुनर् नैव न पिबेद् भक्ति-भाङ् नरः

śālagrāma-śilā-toyaṁ yaḥ pibed bindunā samam | mātuḥ stanyaṁ punar naiva na pibed bhakti-bhāṅ naraḥ

किꣳ च— दहन्ति नरकान् सर्वान् गर्भ-वासꣳ च दारुणम् । पीतꣳ यैस् तु सदा नित्यꣳ शालग्राम-शिला-जलम्

kiṁ ca— dahanti narakān sarvān garbha-vāsaṁ ca dāruṇam | pītaṁ yais tu sadā nityaṁ śālagrāma-śilā-jalam

तत्रैव श्री-यम-धुम्रकेतु-सꣳवादे— शालग्राम-शिला-तोयꣳ बिन्दु-मात्रꣳ तु यः पिबेत् । सर्व-पापैः प्रमुच्येत भक्ति-मार्गे कृतोद्यमः

tatraiva śrī-yama-dhumraketu-saṁvāde— śālagrāma-śilā-toyaṁ bindu-mātraṁ tu yaḥ pibet | sarva-pāpaiḥ pramucyeta bhakti-mārge kṛtodyamaḥ

तत्रैव पुलस्त्य-भगीरथ-सꣳवादे— पादोदकस्य माहात्म्यꣳ भगीरथ वदामि ते । पावनꣳ सर्व-तीर्थेभ्यो हत्या-कोटि-विनाशकम् धृते शिरसि पीते च सर्वास् तुस्यन्ति देवताः । प्रायश्चित्तꣳ तु पापानाꣳ कलौ पादोदकꣳ हरेः

tatraiva pulastya-bhagīratha-saṁvāde— pādodakasya māhātmyaṁ bhagīratha vadāmi te | pāvanaṁ sarva-tīrthebhyo hatyā-koṭi-vināśakam dhṛte śirasi pīte ca sarvās tusyanti devatāḥ | prāyaścittaṁ tu pāpānāṁ kalau pādodakaṁ hareḥ

किꣳ च— त्रिभिः सारस्वतꣳ तोयꣳ सप्ताहेन तु नार्मदम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयꣳ दर्शनाद् एव यामुनम् पुनन्त्य् एतानि तोयानि स्नान-दर्शन-कीर्तनैः । पुनाति स्मरणाद् एव कलौ पादोदकꣳ हरेः

kiṁ ca— tribhiḥ sārasvataṁ toyaṁ saptāhena tu nārmadam | sadyaḥ punāti gāṅgeyaṁ darśanād eva yāmunam punanty etāni toyāni snāna-darśana-kīrtanaiḥ | punāti smaraṇād eva kalau pādodakaṁ hareḥ

किꣳ च— अर्चितैः कोटिभिर् लिङ्गैर् नित्यꣳ यत् क्रियते फलम् । तत् फलꣳ शत-सहस्रꣳ पिते पादोदके हरेः अशुचिर् वा दुराचारो महा-पातक-सꣳयुतः । स्पृष्ट्वा पादोदकꣳ विष्णोः सदा शुध्यति मानवः पाप-कोटि-युतो यस् तु मृत्यु-काले शिरो-मुखे । देहे पादोदकꣳ तस्य न प्रयाति यमालयम् न दानꣳ न हविर् येषाꣳ स्वाध्यायो न सुरार्चनम् । ते ऽपि पादोदकꣳ पीत्वा प्रयन्ति परमाꣳ गतिम् कार्त्तिके कार्त्तिकी-योगे किꣳ करिष्यति पुष्करे । नित्यꣳ च पुष्करꣳ तस्य यस्य पादोदकꣳ हरेः विशाखा-ऋक्ष-सꣳयुक्त वैशाखी हि करिष्यति । पिण्डारके महा-तीर्थे उज्जायिन्याꣳ भगीरथ माघ-मासे प्रयागे तु स्नानꣳ किꣳ करिष्यति । प्रयागꣳ सततꣳ तस्य यस्य पादोदकꣳ हरेः प्रबोध-वासरे प्राप्ते मथुरायाꣳ च तस्य किम् । नित्यꣳ च यामुनꣳ स्नानꣳ यस्य पादोदकꣳ हरेः कस्याम् उत्तर-वाहिन्याꣳ गङ्गायाꣳ तु मृतस्य किम् । यस्य पादोदकꣳ विष्णोर् मुखे चैवावतिष्ठते किꣳ च— हित्वा पादोदकꣳ विष्णोर् यो’न्य-तीर्थानि गच्छति । अनर्घꣳ रत्नम् उत्सृज्य लोष्ट्रꣳ वाञ्छति दुर्मतिः कुरुक्षेत्र-समो देशो बिन्दुः पादोदकꣳ मतः

kiṁ ca— arcitaiḥ koṭibhir liṅgair nityaṁ yat kriyate phalam | tat phalaṁ śata-sahasraṁ pite pādodake hareḥ aśucir vā durācāro mahā-pātaka-saṁyutaḥ | spṛṣṭvā pādodakaṁ viṣṇoḥ sadā śudhyati mānavaḥ pāpa-koṭi-yuto yas tu mṛtyu-kāle śiro-mukhe | dehe pādodakaṁ tasya na prayāti yamālayam na dānaṁ na havir yeṣāṁ svādhyāyo na surārcanam | te 'pi pādodakaṁ pītvā prayanti paramāṁ gatim kārttike kārttikī-yoge kiṁ kariṣyati puṣkare | nityaṁ ca puṣkaraṁ tasya yasya pādodakaṁ hareḥ viśākhā-ṛkṣa-saṁyukta vaiśākhī hi kariṣyati | piṇḍārake mahā-tīrthe ujjāyinyāṁ bhagīratha māgha-māse prayāge tu snānaṁ kiṁ kariṣyati | prayāgaṁ satataṁ tasya yasya pādodakaṁ hareḥ prabodha-vāsare prāpte mathurāyāṁ ca tasya kim | nityaṁ ca yāmunaṁ snānaṁ yasya pādodakaṁ hareḥ kasyām uttara-vāhinyāṁ gaṅgāyāṁ tu mṛtasya kim | yasya pādodakaṁ viṣṇor mukhe caivāvatiṣṭhate kiṁ ca— hitvā pādodakaṁ viṣṇor yo’nya-tīrthāni gacchati | anarghaṁ ratnam utsṛjya loṣṭraṁ vāñchati durmatiḥ kurukṣetra-samo deśo binduḥ pādodakaṁ mataḥ

पतेद् यत्राक्षयꣳ पुण्यꣳ नित्यꣳ भवति तद्-गृहे । गया-पिण्ड-समꣳ पुण्यꣳ पुत्राणाम् अपि जायते

pated yatrākṣayaṁ puṇyaṁ nityaṁ bhavati tad-gṛhe | gayā-piṇḍa-samaṁ puṇyaṁ putrāṇām api jāyate

पादोदकेन देवस्य ये कुर्युः पितृ-तर्पणम् । नासुराणाꣳ भयꣳ तस्य प्रेत-जन्यꣳ च राक्षसम् न रोगस्य भयꣳ चैव नास्ति विघ्न-कृतꣳ भयम् । न दुष्टा नैव घोराक्षाः स्वापदोत्थ-भयꣳ न हि ग्रहाः पीदाꣳ न कुर्वन्ति चौरा नश्यन्ति दारुणाः । किꣳ तस्य तीर्थ-गमने देवर्षीणाꣳ च दर्शने यस्य पादोदकꣳ मूर्ध्नि शालग्राम-शिलोद्भवम् । प्रीतो भवति मार्तण्डः प्रीतो भवति केशवः । ब्रह्मा भवति सु-प्रीतः प्रीतो भवति सङ्करः पादोदकस्य माहात्म्यꣳ यः पठेत् केशवग्रतः । स याति परमꣳ स्थानꣳ यत्र देवो जनर्दनः

pādodakena devasya ye kuryuḥ pitṛ-tarpaṇam | nāsurāṇāṁ bhayaṁ tasya preta-janyaṁ ca rākṣasam na rogasya bhayaṁ caiva nāsti vighna-kṛtaṁ bhayam | na duṣṭā naiva ghorākṣāḥ svāpadottha-bhayaṁ na hi grahāḥ pīdāṁ na kurvanti caurā naśyanti dāruṇāḥ | kiṁ tasya tīrtha-gamane devarṣīṇāṁ ca darśane yasya pādodakaṁ mūrdhni śālagrāma-śilodbhavam | prīto bhavati mārtaṇḍaḥ prīto bhavati keśavaḥ | brahmā bhavati su-prītaḥ prīto bhavati saṅkaraḥ pādodakasya māhātmyaṁ yaḥ paṭhet keśavagrataḥ | sa yāti paramaṁ sthānaṁ yatra devo janardanaḥ

ब्रह्माण्ड-पुराणे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे—— प्रायश्चित्तꣳ यदि प्राप्तꣳ कृच्छ्रꣳ वा त्व् अघ-मर्षणम् । सो’पि पादोदकꣳ पीत्वा शुद्धिꣳ प्राप्नोति तत्-क्षणात्

brahmāṇḍa-purāṇe śrī-brahma-nārada-saṁvāde—— prāyaścittaṁ yadi prāptaṁ kṛcchraṁ vā tv agha-marṣaṇam | so’pi pādodakaṁ pītvā śuddhiṁ prāpnoti tat-kṣaṇāt

अशौचꣳ नैव विद्येत सूतके मृतके ऽपि च । येषाꣳ पादोदकꣳ मूर्ध्नि प्राशनꣳ ये च कुर्वते अन्त-काले ऽपि यस्येह दीयते पादयोर् जलम् । सो’पि सद्-गतिम् आप्नोति सद्-आचारैर् बहिष्कृतः

aśaucaṁ naiva vidyeta sūtake mṛtake 'pi ca | yeṣāṁ pādodakaṁ mūrdhni prāśanaṁ ye ca kurvate anta-kāle 'pi yasyeha dīyate pādayor jalam | so’pi sad-gatim āpnoti sad-ācārair bahiṣkṛtaḥ

अपेयꣳ पिबते यस् तु भुङ्क्ते यश् चाप्य् अभोजनम् । अगम्यागमना ये वै पापाचाराश् च ये नराः । ते ऽपि पूज्या भवन्त्य् आशु सद्यः पादाम्बु-सेवनात्

apeyaṁ pibate yas tu bhuṅkte yaś cāpy abhojanam | agamyāgamanā ye vai pāpācārāś ca ye narāḥ | te 'pi pūjyā bhavanty āśu sadyaḥ pādāmbu-sevanāt

किꣳ च— अपवित्रꣳ यद्-अन्नꣳ स्यात् पानीयꣳ चापि पापिनाम् । भुक्त्वा पीत्वा विशुद्धः स्यात् पीत्वा पादोदकꣳ हरेः तप्त-कृच्छ्रात् पञ्च-गव्यान् महा-कृच्छ्राद् विशिष्यते । चान्द्रायणात् पार-कृच्छ्रात् पराकाद् अपि सुव्रत । काय-शुद्धिर् भवत्य् आशु पीत्वा पादोदकꣳ हरेः

kiṁ ca— apavitraṁ yad-annaṁ syāt pānīyaṁ cāpi pāpinām | bhuktvā pītvā viśuddhaḥ syāt pītvā pādodakaṁ hareḥ tapta-kṛcchrāt pañca-gavyān mahā-kṛcchrād viśiṣyate | cāndrāyaṇāt pāra-kṛcchrāt parākād api suvrata | kāya-śuddhir bhavaty āśu pītvā pādodakaṁ hareḥ

अगुरुꣳ कुङ्कुमꣳ चापि कर्पूरꣳ चानुलेपनम् । विष्णु-पादाम्बु-सꣳलग्नꣳ तद् वै पावन-पावनम् दृष्टि-पूतꣳ तु यत् तोयꣳ विष्णुना प्रभविष्णुना । तद् वै पाप-हरꣳ पुत्र किꣳ पुनः पादयोर् जलम् एतद्-अर्थम् अहꣳ पुत्र शिरसा विष्णु-तत्-परः । धारायामि पिबाम्य् अद्य माहात्म्यꣳ विदितꣳ मम

aguruṁ kuṅkumaṁ cāpi karpūraṁ cānulepanam | viṣṇu-pādāmbu-saṁlagnaṁ tad vai pāvana-pāvanam dṛṣṭi-pūtaṁ tu yat toyaṁ viṣṇunā prabhaviṣṇunā | tad vai pāpa-haraṁ putra kiṁ punaḥ pādayor jalam etad-artham ahaṁ putra śirasā viṣṇu-tat-paraḥ | dhārāyāmi pibāmy adya māhātmyaṁ viditaṁ mama

प्रियस् त्वम् अग्रजः पुत्रस् तद्-अर्थꣳ गदितꣳ मया । रहस्यꣳ मे त्व् अनर्हस्य न वक्तव्यꣳ कदाचन धारयस्व सदा मूर्ध्नि प्राशनꣳ कुरु नित्यशः । जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् मोक्षꣳ यास्यसि पुत्रक

priyas tvam agrajaḥ putras tad-arthaṁ gaditaṁ mayā | rahasyaṁ me tv anarhasya na vaktavyaṁ kadācana dhārayasva sadā mūrdhni prāśanaṁ kuru nityaśaḥ | janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair mokṣaṁ yāsyasi putraka

विष्णु-धर्मोत्तरे— सद्यः फल-प्रदꣳ पुण्यꣳ सर्व-पाप-विनाशनम् । सर्व-मङ्गल-मङ्गल्यꣳ सर्व-दुःख-विनाशनम् दुःस्वप्न-नाशनꣳ पुण्यꣳ विष्णु-पादोदकꣳ शुभम् । सर्वोपद्रव-हन्तारꣳ सर्व-व्याधि-विनाशनम्

viṣṇu-dharmottare— sadyaḥ phala-pradaṁ puṇyaṁ sarva-pāpa-vināśanam | sarva-maṅgala-maṅgalyaṁ sarva-duḥkha-vināśanam duḥsvapna-nāśanaṁ puṇyaṁ viṣṇu-pādodakaṁ śubham | sarvopadrava-hantāraṁ sarva-vyādhi-vināśanam

सर्वोत्पात-प्रशमनꣳ सर्व-पाप-निवारणम् । सर्व-कल्याण-सुखदꣳ सर्व-काम-फल-प्रदम् सर्व-सिद्धि-प्रदꣳ धन्यꣳ सर्व-धर्म-विवर्धनम् । सर्व-शत्रु-प्रशमनꣳ सर्व-भोग-प्रदायकम् सर्व-तीर्थस्य फल-दम् मूर्ध्नि पादाम्बु-धारणम् । प्रयागस्य प्रभासस्य पुष्करस्य च सेवने । पृथूदकस्य तीर्थस्य आचान्तो लभते फलम् चक्र-तीर्थꣳ फलꣳ यादृक् तादृण् पादाम्बु-धारणात् । सरस्वत्याꣳ गयायाꣳ च गत्वा यत् प्राप्नुयात् फलम् । तत् फलꣳ लभते श्रेष्ठꣳ मूर्ध्नि पादाम्बु-धारणात्

sarvotpāta-praśamanaṁ sarva-pāpa-nivāraṇam | sarva-kalyāṇa-sukhadaṁ sarva-kāma-phala-pradam sarva-siddhi-pradaṁ dhanyaṁ sarva-dharma-vivardhanam | sarva-śatru-praśamanaṁ sarva-bhoga-pradāyakam sarva-tīrthasya phala-dam mūrdhni pādāmbu-dhāraṇam | prayāgasya prabhāsasya puṣkarasya ca sevane | pṛthūdakasya tīrthasya ācānto labhate phalam cakra-tīrthaṁ phalaṁ yādṛk tādṛṇ pādāmbu-dhāraṇāt | sarasvatyāṁ gayāyāṁ ca gatvā yat prāpnuyāt phalam | tat phalaṁ labhate śreṣṭhaṁ mūrdhni pādāmbu-dhāraṇāt

स्कान्दे— पादोदकस्य माहात्म्यꣳ देवो जानाति शङ्करः । विष्णु-पाद-च्युता गङ्गा शिरसा येन धारिता । स्थानꣳ नैवास्ति पापस्य देहिनाꣳ देह-मध्यतः

skānde— pādodakasya māhātmyaṁ devo jānāti śaṅkaraḥ | viṣṇu-pāda-cyutā gaṅgā śirasā yena dhāritā | sthānaṁ naivāsti pāpasya dehināṁ deha-madhyataḥ

स-बाह्याभ्यन्तरꣳ यस्य व्याप्तꣳ पादोदकेन वै । पादोदꣳ विष्णु-नैवेद्यम् उदरे यस्य तिष्ठति नाश्रयꣳ लभते पापꣳ स्वयम् एव विनश्यति । महा-पाप-ग्रह-ग्रस्तो व्याप्तो रोग-शतैर् यदि हरेः पादोदकꣳ पीत्वा मुच्यते नात्र सꣳसयः । शिरसा तिष्ठते येषाꣳ नित्यꣳ पादोदकꣳ हरेः किꣳ करिष्यति ते लोके तीर्थ-कोटि-मनोरथैः । अयम् एव परो धर्म इदम् एव परꣳ तपः । इदम् एव परꣳ तीर्थꣳ विष्णु-पादाम्बु यत् पिबेत्

sa-bāhyābhyantaraṁ yasya vyāptaṁ pādodakena vai | pādodaṁ viṣṇu-naivedyam udare yasya tiṣṭhati nāśrayaṁ labhate pāpaṁ svayam eva vinaśyati | mahā-pāpa-graha-grasto vyāpto roga-śatair yadi hareḥ pādodakaṁ pītvā mucyate nātra saṁsayaḥ | śirasā tiṣṭhate yeṣāṁ nityaṁ pādodakaṁ hareḥ kiṁ kariṣyati te loke tīrtha-koṭi-manorathaiḥ | ayam eva paro dharma idam eva paraṁ tapaḥ | idam eva paraṁ tīrthaṁ viṣṇu-pādāmbu yat pibet

तत्रैव श्री-शिवोमा-सꣳवादे— विलयꣳ यान्ति पापानि पीते पादोदके हरेः । किꣳ पुनर् विष्णु-पादोदꣳ शालग्राम-शिला-च्युतम् विशेषेन हरेत् पापꣳ ब्रह्म-हत्यादिकꣳ प्रिये । पीते पादोदके विष्णोर् यदि प्राणैर् विमुच्यते । हत्वा यम-भटान् सर्वान् वैष्णवꣳ लोकम् आप्नुयात्

tatraiva śrī-śivomā-saṁvāde— vilayaṁ yānti pāpāni pīte pādodake hareḥ | kiṁ punar viṣṇu-pādodaṁ śālagrāma-śilā-cyutam viśeṣena haret pāpaṁ brahma-hatyādikaṁ priye | pīte pādodake viṣṇor yadi prāṇair vimucyate | hatvā yama-bhaṭān sarvān vaiṣṇavaṁ lokam āpnuyāt

तत्रैव श्री-शिव-कार्त्तिकेय-सꣳवादे श्री-शालग्राम-शिला-माहात्म्ये— छिन्नस् तेन महा-सेन गर्भावासः सु-दारुणः । पीतꣳ येन सदा विष्णोः शालग्राम-शिला-जलम्

tatraiva śrī-śiva-kārttikeya-saṁvāde śrī-śālagrāma-śilā-māhātmye— chinnas tena mahā-sena garbhāvāsaḥ su-dāruṇaḥ | pītaṁ yena sadā viṣṇoḥ śālagrāma-śilā-jalam

ये पिबन्ति नरा नित्यꣳ शालग्राम-शिला-जलम् । पञ्च-गव्य-सहस्रैस् तु प्राशितैः किꣳ प्रयोजनम्

ye pibanti narā nityaṁ śālagrāma-śilā-jalam | pañca-gavya-sahasrais tu prāśitaiḥ kiṁ prayojanam

प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने किꣳ दानैः किम् उपोषणैः । चान्द्रायणैश् च तीर्थैश् च पीत्वा पादोदकꣳ शुचि

prāyaścitte samutpanne kiṁ dānaiḥ kim upoṣaṇaiḥ | cāndrāyaṇaiś ca tīrthaiś ca pītvā pādodakaṁ śuci

बृहन्-नारदिये लुब्धकोपाख्यानारम्भे— हरि-पादोदकꣳ यस् तु क्षण-मात्रꣳ च धारयेत् । स स्नातः सर्व-तीर्थेसु विष्णोः प्रियतरस् तथा

bṛhan-nāradiye lubdhakopākhyānārambhe— hari-pādodakaṁ yas tu kṣaṇa-mātraṁ ca dhārayet | sa snātaḥ sarva-tīrthesu viṣṇoḥ priyataras tathā

अकाल-मृत्यु-शमनꣳ सर्व-व्याधि-विनाशनम् । सर्व-दुःखोपशमनꣳ हरि-पादोदकꣳ शुभम्

akāla-mṛtyu-śamanaṁ sarva-vyādhi-vināśanam | sarva-duḥkhopaśamanaṁ hari-pādodakaṁ śubham

तत्रैव तद्-उपाख्यानान्ते— हरि-पादोदक-स्पर्शाल् लुब्धको वीत-कल्मषः । दिव्यꣳ विमानम् आरुह्य मुनिम् एनम् अथाब्रवीत् हरि-पादोदकꣳ यस्मान् मयि त्वꣳ क्षिप्तवान् मुने । प्रापितो’स्मि त्वया तस्मात् तद् विष्णोः परमꣳ पदम्

tatraiva tad-upākhyānānte— hari-pādodaka-sparśāl lubdhako vīta-kalmaṣaḥ | divyaṁ vimānam āruhya munim enam athābravīt hari-pādodakaṁ yasmān mayi tvaṁ kṣiptavān mune | prāpito’smi tvayā tasmāt tad viṣṇoḥ paramaṁ padam

हरि-भक्ति-सुधोदये— पादꣳ पूर्वꣳ किल स्पृष्ट्वा गङ्गाभूत् स्मर्तृ-मोक्ष-दा । विष्णोः सद्यस् तु सत्-सङ्गि पादाम्बु कथम् ईड्यते ताप-त्रयानलो यो’सौ न शाम्येत् सकलाब्धिभिः । द्रुतꣳ शाम्यति सो’ल्पेन श्रीमद्-विष्णु-पदाम्बुना

hari-bhakti-sudhodaye— pādaṁ pūrvaṁ kila spṛṣṭvā gaṅgābhūt smartṛ-mokṣa-dā | viṣṇoḥ sadyas tu sat-saṅgi pādāmbu katham īḍyate tāpa-trayānalo yo’sau na śāmyet sakalābdhibhiḥ | drutaṁ śāmyati so’lpena śrīmad-viṣṇu-padāmbunā

युद्धास्त्राभेद्य-कवचꣳ भवाग्नि-स्तम्भनौषधम् । सर्वाङ्गैः सर्वथा धार्यꣳ पाद्यꣳ शुचि-पदः सदा अमृतत्वावहꣳ नित्यꣳ विष्णु-पादाम्बु यः पिबेत् । स पिबत्य् अमृतꣳ नित्यꣳ मासे मासे तु देवताः

yuddhāstrābhedya-kavacaṁ bhavāgni-stambhanauṣadham | sarvāṅgaiḥ sarvathā dhāryaṁ pādyaṁ śuci-padaḥ sadā amṛtatvāvahaṁ nityaṁ viṣṇu-pādāmbu yaḥ pibet | sa pibaty amṛtaṁ nityaṁ māse māse tu devatāḥ

माहात्म्यम् इयद् इत्य् अस्य वक्ता यो’पि स निर्भयः । नन्व् अनर्घ-मणेर् मूल्यꣳ कल्पयन्न् अघम् अश्नुते

māhātmyam iyad ity asya vaktā yo’pi sa nirbhayaḥ | nanv anargha-maṇer mūlyaṁ kalpayann agham aśnute

अन्यत्रपि— स ब्रह्मचारी स व्रती आश्रमी च सदा-शुचिः । विष्णु-पादोदकꣳ यस्य मुखे शिरसि विग्रहे जन्म-प्रभृति-पापानाꣳ प्रायश्चित्तꣳ यदीच्छति । शालग्राम-शिला-वरि पाप-हारि निषेव्यताम्

anyatrapi— sa brahmacārī sa vratī āśramī ca sadā-śuciḥ | viṣṇu-pādodakaṁ yasya mukhe śirasi vigrahe janma-prabhṛti-pāpānāṁ prāyaścittaṁ yadīcchati | śālagrāma-śilā-vari pāpa-hāri niṣevyatām

अत एव तेजोद्रविन-पञ्चरत्रे श्री-ब्रह्मणोक्तम्— पीठ-प्रणालाद् उदकꣳ पृथग् आदाय पुत्रक । सिञ्चयेन् मूर्ध्नि भक्तानाꣳ सर्व-तीर्थ-मयꣳ हि तत् इति ।

ata eva tejodravina-pañcaratre śrī-brahmaṇoktam— pīṭha-praṇālād udakaṁ pṛthag ādāya putraka | siñcayen mūrdhni bhaktānāṁ sarva-tīrtha-mayaṁ hi tat iti |

पादोदकस्य माहात्म्यꣳ विख्यातꣳ सर्व-शास्त्रतः । लिखितुꣳ शक्नुयत् को हि सिन्धूर्मीन् गणयन्न् अपि विशेषतश् च पादोदꣳ तुलसी-दल-सꣳयुतम् । शङ्खे कृत्वा वैष्णवेभ्यो दत्त्वा प्राग्वत् पिबेत् स्वयम्

pādodakasya māhātmyaṁ vikhyātaṁ sarva-śāstrataḥ | likhituṁ śaknuyat ko hi sindhūrmīn gaṇayann api viśeṣataś ca pādodaṁ tulasī-dala-saṁyutam | śaṅkhe kṛtvā vaiṣṇavebhyo dattvā prāgvat pibet svayam

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— कृत्वा पादोदकꣳ शङ्खे वैष्णवानाꣳ महात्मनाम् । यो दद्यात् तुलसी-मिश्रꣳ चान्द्रायण-शतꣳ लभेत् गृहीत्वा कृष्ण-पादाम्बु शङ्खे कृत्वा तु वैष्णवः । यो वहेत् शिरसा नित्यꣳ स मुनिस् तपसोत्तमः

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— kṛtvā pādodakaṁ śaṅkhe vaiṣṇavānāṁ mahātmanām | yo dadyāt tulasī-miśraṁ cāndrāyaṇa-śataṁ labhet gṛhītvā kṛṣṇa-pādāmbu śaṅkhe kṛtvā tu vaiṣṇavaḥ | yo vahet śirasā nityaṁ sa munis tapasottamaḥ

पाद्मे देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे— शालग्राम-शिला-तोयꣳ यदि शङ्ख-भृतꣳ पिबेत् । हत्या-कोटि-विनाशꣳ च कुरुते नात्र सꣳसयः

pādme devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde— śālagrāma-śilā-toyaṁ yadi śaṅkha-bhṛtaṁ pibet | hatyā-koṭi-vināśaṁ ca kurute nātra saṁsayaḥ

अगस्त्य-सꣳहितायाम्— शालग्राम-शिला-तोयꣳ तुलसी-दल-वासितम् । ये पिबन्ति पुनस् तेषाꣳ स्तन्य-पानꣳ न विद्यते इति ।

agastya-saṁhitāyām— śālagrāma-śilā-toyaṁ tulasī-dala-vāsitam | ye pibanti punas teṣāṁ stanya-pānaṁ na vidyate iti |

श्री-विष्णोर् वैष्णवानाꣳ च पावनꣳ चरणोदकम् । सर्व-तीर्थ-मयꣳ पीत्वा कुर्याद् आचमनꣳ न हि

śrī-viṣṇor vaiṣṇavānāṁ ca pāvanaṁ caraṇodakam | sarva-tīrtha-mayaṁ pītvā kuryād ācamanaṁ na hi

तद् उक्तꣳ स्कान्दे शिवेन— विष्णोः पादोदकꣳ पीत्वा पश्चाद् अशुचि-शङ्कया । आचमति च यो मोहाद् ब्रह्म-हा स निगद्यते

tad uktaṁ skānde śivena— viṣṇoḥ pādodakaṁ pītvā paścād aśuci-śaṅkayā | ācamati ca yo mohād brahma-hā sa nigadyate

स्रुतिश् च— भगवान् पवित्रꣳ भगवत्-पादौ पवित्रꣳ, भगवत्-पादोदकꣳ पवित्रꣳ, न तत्-पान आचमनीयम् । यथा हि सोम इति

srutiś ca— bhagavān pavitraṁ bhagavat-pādau pavitraṁ, bhagavat-pādodakaṁ pavitraṁ, na tat-pāna ācamanīyam | yathā hi soma iti

सौपर्णे च— विष्णु-पादोदकꣳ पीत्वा भक्त-पादोदकꣳ तथा । य आचमति सꣳमोहाद् ब्रह्म-हा स निगद्यते इति ।

sauparṇe ca— viṣṇu-pādodakaṁ pītvā bhakta-pādodakaṁ tathā | ya ācamati saṁmohād brahma-hā sa nigadyate iti |

ततः शुद्धꣳ पयः-पूर्णꣳ गन्ध-पुष्पाक्षतान्वितम् । अधरोपरि सन्न्यसेच् छङ्खꣳ भगवद्-अग्रतः

tataḥ śuddhaṁ payaḥ-pūrṇaṁ gandha-puṣpākṣatānvitam | adharopari sannyasec chaṅkhaṁ bhagavad-agrataḥ

स्कान्दे ब्रह्म-नारद-सꣳवादे शङ्ख-माहात्म्ये— पुरतो वासुदेवस्य स-पुष्पꣳ स-जलाक्षतम् । शङ्खम् अभ्यर्चितꣳ पश्येत् तस्य लक्ष्मीर् न दुर्लभा स-पुष्पꣳ वारि-जꣳ यस्य दुर्वाक्षत-समन्वितम् । पुरतो वासुदेवस्य तस्य श्रीः सर्वतो-मुखी इति ।

skānde brahma-nārada-saṁvāde śaṅkha-māhātmye— purato vāsudevasya sa-puṣpaṁ sa-jalākṣatam | śaṅkham abhyarcitaṁ paśyet tasya lakṣmīr na durlabhā sa-puṣpaṁ vāri-jaṁ yasya durvākṣata-samanvitam | purato vāsudevasya tasya śrīḥ sarvato-mukhī iti |

भूत्वाथ भक्तिमान् श्रीमत्-तुलस्या कानने प्रभुम् । सम्पूज्याभ्यर्चयेत् तꣳ च श्री-कृष्ण-चरण-प्रियम्

bhūtvātha bhaktimān śrīmat-tulasyā kānane prabhum | sampūjyābhyarcayet taṁ ca śrī-kṛṣṇa-caraṇa-priyam

प्राग् दत्त्वार्घ्यꣳ ततो’व्यर्च्य गन्ध-पुष्पाक्षतादिना । स्तुत्वा भगवतीꣳ ताꣳ च प्रणमेत् प्रार्ह्त्य दण्डवत्

prāg dattvārghyaṁ tato’vyarcya gandha-puṣpākṣatādinā | stutvā bhagavatīṁ tāṁ ca praṇamet prārhtya daṇḍavat

श्रियः श्रिये श्रियावासे नित्यꣳ श्रीधारा-सत्कृते । भक्त्या दत्तꣳ मया देवि अर्घ्यꣳ गृह्ण नमो’स्तु ते

śriyaḥ śriye śriyāvāse nityaṁ śrīdhārā-satkṛte | bhaktyā dattaṁ mayā devi arghyaṁ gṛhṇa namo’stu te

निर्मिता त्वꣳ पुरा देवैर् अर्चिता त्वꣳ सुरासुरैः । तुलसी हर मे पापꣳ पूजाꣳ गृह्ण नमो’स्तु ते

nirmitā tvaṁ purā devair arcitā tvaṁ surāsuraiḥ | tulasī hara me pāpaṁ pūjāṁ gṛhṇa namo’stu te

महा-प्रसाद-जननी सर्व-सौभाग्य-वर्धिनी । आधि-व्याधि-हरो नित्यꣳ तुलसी त्वꣳ नमो’स्तु ते

mahā-prasāda-jananī sarva-saubhāgya-vardhinī | ādhi-vyādhi-haro nityaṁ tulasī tvaṁ namo’stu te

श्रीयꣳ देहि यशो देहि कीर्तिम् आयुस् तथा सुखम् । बलꣳ पुष्टिꣳ तथा धर्मꣳ तुलसी त्वꣳ प्रसीद मे

śrīyaṁ dehi yaśo dehi kīrtim āyus tathā sukham | balaṁ puṣṭiṁ tathā dharmaṁ tulasī tvaṁ prasīda me

अवन्ती-खण्डे— या दृष्टा निखिलाघ-सङ्घ-शमनी स्पृष्टा वपुः-पावनी रोगाणाम् अभिवन्दिता निरसिनी सिक्तान्तक-त्रासिनी । प्रत्यासत्ति-विधायिनी भगवतः कृष्णस्य सꣳरोपिता न्यस्ता तच्-चरणे विमुक्ति-फलदा तस्यै तुलस्यै नमः

avantī-khaṇḍe— yā dṛṣṭā nikhilāgha-saṅgha-śamanī spṛṣṭā vapuḥ-pāvanī rogāṇām abhivanditā nirasinī siktāntaka-trāsinī | pratyāsatti-vidhāyinī bhagavataḥ kṛṣṇasya saṁropitā nyastā tac-caraṇe vimukti-phaladā tasyai tulasyai namaḥ

भगवत्यास् तुलस्यास् तु माहात्म्यामृत-सागरे । लोभात् कूर्दितुम् इच्छामि क्षुद्रस् तत् क्षम्यताꣳ त्वया

bhagavatyās tulasyās tu māhātmyāmṛta-sāgare | lobhāt kūrditum icchāmi kṣudras tat kṣamyatāṁ tvayā

अथ तुलसिऽवनऽपुज-र्नहत्म्यर्ह्

atha tulasi'Vana'puja-rnahatmyarh

स्कान्दे— श्रावण-द्वादशी-योगे शालग्राम-शिलार्चने । यत् फलꣳ सङ्गमे प्रोक्तꣳ तुलसी-पूजनेन तत्

skānde— śrāvaṇa-dvādaśī-yoge śālagrāma-śilārcane | yat phalaṁ saṅgame proktaṁ tulasī-pūjanena tat

प्रयाग-स्नान-निरतौ कस्याꣳ प्राण-विमोक्षणे । यत् फलꣳ विहितꣳ देवैस् तुलसी-पूजनेन तत्

prayāga-snāna-niratau kasyāṁ prāṇa-vimokṣaṇe | yat phalaṁ vihitaṁ devais tulasī-pūjanena tat

अगस्त्य-सꣳहितायाम्-- चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आश्रमाणाम् विशेषतः । स्त्रीणाꣳ च पुरुषाणाꣳ च पूजितेष्टꣳ ददाति हि तुलसी रोपिता सिक्ता दृष्टा स्पृष्टा च पावयेत् । आराधिता प्रयत्नेन सर्व-काम-फल-प्रदा

agastya-saṁhitāyām-- caturṇām api varṇānām āśramāṇām viśeṣataḥ | strīṇāṁ ca puruṣāṇāṁ ca pūjiteṣṭaṁ dadāti hi tulasī ropitā siktā dṛṣṭā spṛṣṭā ca pāvayet | ārādhitā prayatnena sarva-kāma-phala-pradā

प्रदक्षिणꣳ भ्रमित्वा ये नमस्कुर्वन्ति नित्यशः । न तेषाꣳ दुरितꣳ किञ्चिद् अक्षीणम् अवशिष्यते

pradakṣiṇaṁ bhramitvā ye namaskurvanti nityaśaḥ | na teṣāṁ duritaṁ kiñcid akṣīṇam avaśiṣyate

बृहन्-नारदिये यज्ञध्वजोपाख्यानान्ते— पूज्यमाना च तुलसी यस्य वेश्मनि तिष्ठति । तस्य सर्वाणि श्रेयाꣳसि वर्धन्ते ऽहर्-अहर् द्विजाः

bṛhan-nāradiye yajñadhvajopākhyānānte— pūjyamānā ca tulasī yasya veśmani tiṣṭhati | tasya sarvāṇi śreyāṁsi vardhante 'har-ahar dvijāḥ

अत एव पाद्मे देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे— पक्षे पक्षे तु सम्प्राप्ते द्वादश्याꣳ वैश्य-सत्तम । ब्रह्मादयो’पि कुर्वन्ति तुलसी-वन-पूजनम्

ata eva pādme devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde— pakṣe pakṣe tu samprāpte dvādaśyāṁ vaiśya-sattama | brahmādayo’pi kurvanti tulasī-vana-pūjanam

अनन्य-मनसा नित्यꣳ तुलसीꣳ स्तौति यो नरः । पितृ-देव-मनुष्याणाꣳ प्रियो भवति सर्वदा

ananya-manasā nityaṁ tulasīṁ stauti yo naraḥ | pitṛ-deva-manuṣyāṇāṁ priyo bhavati sarvadā

स्कान्दे— रतिꣳ बध्नाति नान्यत्र तुलसी-काननम् विना । देव-देवो जगत्-स्वामी कलि-काले विशेषतः हित्वा तीर्थ-सहस्राणि सर्वान् अपि शिलोच्चयन् । तुलसी-कानने नित्यꣳ कलौ तिष्ठति केशवः

skānde— ratiṁ badhnāti nānyatra tulasī-kānanam vinā | deva-devo jagat-svāmī kali-kāle viśeṣataḥ hitvā tīrtha-sahasrāṇi sarvān api śiloccayan | tulasī-kānane nityaṁ kalau tiṣṭhati keśavaḥ

निरीक्षिता नरैर् यैस् तु तुलसी-वन-वाटिका । रोपिता यैश् च विधिना सम्प्राप्तꣳ परमꣳ पदम्

nirīkṣitā narair yais tu tulasī-vana-vāṭikā | ropitā yaiś ca vidhinā samprāptaṁ paramaṁ padam

न धात्री स-फला यत्र न विष्णुस् तुलसी-वनम् । तत् श्मशान-समꣳ स्थानꣳ सन्ति यत्र न वैष्णवाः केशवार्थे कलौ ये तु रोपयन्तीह भू-तले । किꣳ करिष्यत्य् असन्तुष्टो यमो’पि सह किङ्करैः

na dhātrī sa-phalā yatra na viṣṇus tulasī-vanam | tat śmaśāna-samaṁ sthānaṁ santi yatra na vaiṣṇavāḥ keśavārthe kalau ye tu ropayantīha bhū-tale | kiṁ kariṣyaty asantuṣṭo yamo’pi saha kiṅkaraiḥ

तुलस्या रोपणꣳ कार्यꣳ श्रवणेन विशेषतः । अपराध-सहस्राणि क्षमते पुरुषोत्तमः

tulasyā ropaṇaṁ kāryaṁ śravaṇena viśeṣataḥ | aparādha-sahasrāṇi kṣamate puruṣottamaḥ

देवालयेषु सर्वेषु पुण्य-क्षेत्रेषु यो नरः । वापयेत् तुलसीꣳ पुण्याꣳ तत् तीर्थꣳ चक्र-पाणिनः घटैर् यन्त्र-घटीभिश् च सिञ्चितꣳ तुलसी-वनम् । जल-धाराभिर् विप्रेन्द्र प्रीणितꣳ भुवन-त्रयम्

devālayeṣu sarveṣu puṇya-kṣetreṣu yo naraḥ | vāpayet tulasīṁ puṇyāṁ tat tīrthaṁ cakra-pāṇinaḥ ghaṭair yantra-ghaṭībhiś ca siñcitaṁ tulasī-vanam | jala-dhārābhir viprendra prīṇitaṁ bhuvana-trayam

तत्रैव श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— तुलसी-गन्धम् आदाय यत्र गच्छति मारुतः । दिशो दश च पूताः स्युर् भूत-ग्रामाश् चतुर्-विधाः तुलसी-काननोद्भूता छाया यत्र भवेद् द्विज । तत्र श्राद्धꣳ प्रदातव्यम् पितॄणाꣳ तृप्ति-हेतवे तुलसी-बीज-निकराः पतते यत्र नारद । पिण्ड-दानꣳ कृतꣳ तत्र पितॄणाꣳ दत्तम् अक्षयम्

tatraiva śrī-brahma-nārada-saṁvāde— tulasī-gandham ādāya yatra gacchati mārutaḥ | diśo daśa ca pūtāḥ syur bhūta-grāmāś catur-vidhāḥ tulasī-kānanodbhūtā chāyā yatra bhaved dvija | tatra śrāddhaṁ pradātavyam pitṝṇāṁ tṛpti-hetave tulasī-bīja-nikarāḥ patate yatra nārada | piṇḍa-dānaṁ kṛtaṁ tatra pitṝṇāṁ dattam akṣayam

तत्रैवाग्रे— दृष्टा स्पृष्टा तथा ध्याता कीर्तिता नमिता श्रुता । रोपिता सेविता नित्यꣳ पूजिता तुलसी शुभा

tatraivāgre— dṛṣṭā spṛṣṭā tathā dhyātā kīrtitā namitā śrutā | ropitā sevitā nityaṁ pūjitā tulasī śubhā

नवधा तुलसीꣳ नित्यꣳ ये भजन्ति दिने दिने । युग-कोटि-सहस्राणि ते वसन्ति हरेर् गृहे रोपिता तुलसी यावत् कुरुते मूल-विस्तरꣳ । तावत् कोटि-सहस्रꣳ तु तनोति सुकृतꣳ कलौ

navadhā tulasīṁ nityaṁ ye bhajanti dine dine | yuga-koṭi-sahasrāṇi te vasanti harer gṛhe ropitā tulasī yāvat kurute mūla-vistaraṁ | tāvat koṭi-sahasraṁ tu tanoti sukṛtaṁ kalau

यावच् छाखा-प्रशाखाभिर् बीज-पुष्पैः फलैर् मुने । रोपिता तुलसी पुम्भिर् वर्धते वसुधा-तले कुले तेषाꣳ तु ये जाता ये भविष्यन्ति ये मृतः । आकल्पꣳ युग-साहस्रꣳ तेषाꣳ वासो हरेर् गृहे

yāvac chākhā-praśākhābhir bīja-puṣpaiḥ phalair mune | ropitā tulasī pumbhir vardhate vasudhā-tale kule teṣāṁ tu ye jātā ye bhaviṣyanti ye mṛtaḥ | ākalpaṁ yuga-sāhasraṁ teṣāṁ vāso harer gṛhe

तत्रैव चावन्ती-खण्डे— तुलसीꣳ ये विचिन्वन्ति धन्यास् तत्-कर-पल्लवाः । केशवार्थे कलौ ये च रोपयन्तीह भू-तले स्नाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने । तुलसी दहते पापꣳ रोपणे कीर्तने कलौ

tatraiva cāvantī-khaṇḍe— tulasīṁ ye vicinvanti dhanyās tat-kara-pallavāḥ | keśavārthe kalau ye ca ropayantīha bhū-tale snāne dāne tathā dhyāne prāśane keśavārcane | tulasī dahate pāpaṁ ropaṇe kīrtane kalau

काशी-खण्डे स्व-दूतान् प्रति श्री-यमानुशासने— तुलस्य्-अलङ्कृता ये ये तुलसी-नाम-जापकाः । तुलसी-वन-पाला ये ते त्याज्या दूरतो भटाः

kāśī-khaṇḍe sva-dūtān prati śrī-yamānuśāsane— tulasy-alaṅkṛtā ye ye tulasī-nāma-jāpakāḥ | tulasī-vana-pālā ye te tyājyā dūrato bhaṭāḥ

तत्रैव ध्रुव-चरिते— तुलसी यस्य भवने प्रत्य्-अहꣳ परिपूज्यते । तद्-गृहे नोपसर्पन्ति कदाचिद् यम-किङ्कराः

tatraiva dhruva-carite— tulasī yasya bhavane praty-ahaṁ paripūjyate | tad-gṛhe nopasarpanti kadācid yama-kiṅkarāḥ

पाद्मे देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे— न पश्यन्ति यमꣳ वैश्य तुलसी-वन-रोपणात् । सर्व-पाप-हरꣳ सर्व-कामदꣳ तुलसी-वनम् तुलसी-काननꣳ वैश्य गृहे यस्मिꣳस् तु तिष्ठते । तद्-गृहꣳ तीर्थी-भूतꣳ हि नो यान्ति यम-किङ्कराः तावद् वर्ष-सहस्राणि यावद् बीज-दलानि च । वसन्ति देव-लोके तु तुलसीꣳ रोपयन्ति ये तुलसी-गन्धम् आघ्राय पितरस् तुष्ट-मानसाः । प्रयान्ति गरुडारूढास् तत् पदꣳ चक्र-पाणिनः

pādme devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde— na paśyanti yamaṁ vaiśya tulasī-vana-ropaṇāt | sarva-pāpa-haraṁ sarva-kāmadaṁ tulasī-vanam tulasī-kānanaṁ vaiśya gṛhe yasmiṁs tu tiṣṭhate | tad-gṛhaṁ tīrthī-bhūtaṁ hi no yānti yama-kiṅkarāḥ tāvad varṣa-sahasrāṇi yāvad bīja-dalāni ca | vasanti deva-loke tu tulasīṁ ropayanti ye tulasī-gandham āghrāya pitaras tuṣṭa-mānasāḥ | prayānti garuḍārūḍhās tat padaṁ cakra-pāṇinaḥ

दर्शनꣳ नर्मदायास् तु गङ्गा-स्नानꣳ विशाꣳ वर । तुलसी-दल-सꣳस्पर्सः समम् एतत् त्रयꣳ स्मृतम् रोपणात् पालनात् सेकाद् दर्शनात् स्पर्शनान् नृणाम् । तुलसी दहते पापꣳ वाङ्-मनः-काय-सञ्चितम्

darśanaṁ narmadāyās tu gaṅgā-snānaṁ viśāṁ vara | tulasī-dala-saṁsparsaḥ samam etat trayaṁ smṛtam ropaṇāt pālanāt sekād darśanāt sparśanān nṛṇām | tulasī dahate pāpaṁ vāṅ-manaḥ-kāya-sañcitam

आम्र-वृक्ष-सहस्रेण पिप्पलानाꣳ शतेन च । यत् फलꣳ हि तद् एकेन तुलसी-वितपेन तु विष्णु-पूजन-सꣳयुक्तस् तुलसीꣳ यस् तु रोपयेत् । युगायुत-दशैकꣳ स रोपको रमते दिवि

āmra-vṛkṣa-sahasreṇa pippalānāṁ śatena ca | yat phalaṁ hi tad ekena tulasī-vitapena tu viṣṇu-pūjana-saṁyuktas tulasīṁ yas tu ropayet | yugāyuta-daśaikaṁ sa ropako ramate divi

तत्रैव वैशाख-माहात्म्ये— पुष्करादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस् तथा । वासुदेवादयो देवा वसन्ति तुलसी-दले

tatraiva vaiśākha-māhātmye— puṣkarādīni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritas tathā | vāsudevādayo devā vasanti tulasī-dale

दारिद्र्य-दुःख-रोगार्ति-पापानि सु-बहून्य् अपि । तुलसी हरति क्षिप्रꣳ रोगान् इव हरीतकी

dāridrya-duḥkha-rogārti-pāpāni su-bahūny api | tulasī harati kṣipraṁ rogān iva harītakī

तत्रैव कार्त्तिक-माहात्म्ये— यद्-गृहे तुलसी भाति रक्षाभिर् जल-सेचनैः । तद्-गृहे यम-दूताश् च दूरतो वर्जयन्ति हि

tatraiva kārttika-māhātmye— yad-gṛhe tulasī bhāti rakṣābhir jala-secanaiḥ | tad-gṛhe yama-dūtāś ca dūrato varjayanti hi

तुलस्यास् तर्पणꣳ ये च पितॄन् उद्दिश्य मानवाः । कुर्वन्ति तेषाꣳ पितरस् तृप्ता वर्षयुतꣳ जलैः परिचर्याꣳ च ये तस्य रक्षयाबाल-बन्धनैः । शुश्रूषितो हरिस् तैस् तु नात्र कार्या विचारणा

tulasyās tarpaṇaṁ ye ca pitṝn uddiśya mānavāḥ | kurvanti teṣāṁ pitaras tṛptā varṣayutaṁ jalaiḥ paricaryāṁ ca ye tasya rakṣayābāla-bandhanaiḥ | śuśrūṣito haris tais tu nātra kāryā vicāraṇā

नावज्ञा जातु कार्यास्या वृक्ष-भावान् मनीषिभिः । यथा हि वासुदेवस्य वैकुण्ठ-भोग-विग्रहः शालग्राम-शिला-रूपम् स्थावरꣳ भुवि दृश्यते । तथा लक्ष्म्य्-ऐक्यम् आपन्ना तुलसी भोग-विग्रहा अपरꣳ स्थावरꣳ रूपꣳ भुवि लोक-हिताय वै । स्पृष्टा दृष्टा रक्षिता च महा-पातक-नाशिनी

nāvajñā jātu kāryāsyā vṛkṣa-bhāvān manīṣibhiḥ | yathā hi vāsudevasya vaikuṇṭha-bhoga-vigrahaḥ śālagrāma-śilā-rūpam sthāvaraṁ bhuvi dṛśyate | tathā lakṣmy-aikyam āpannā tulasī bhoga-vigrahā aparaṁ sthāvaraṁ rūpaṁ bhuvi loka-hitāya vai | spṛṣṭā dṛṣṭā rakṣitā ca mahā-pātaka-nāśinī

अगस्त्य-सꣳहितायाम्-- विष्णोस् त्रैलोक्य-नाथस्य रामस्य जनकात्मजा । प्रिया तथैव तुलसी सर्व-लोकैक-पावनी तुलसी-वाटिका यत्र पुष्पान्तर-शतावृता । शोभते राघवस् तत्र सीतया सहितꣳ स्वयम् तुलसी-विपिनस्यापि समन्तात् पावनꣳ स्थलम् । क्रोश-मात्रꣳ भवत्य् एव गाङ्गेयस्यैव पाथसः तुलसी-सन्निधौ प्राणान् ये त्यजन्ति मुनीश्वर । न तेषाꣳ नरक-क्लेशह् प्रयान्ति परमꣳ पदम्

agastya-saṁhitāyām-- viṣṇos trailokya-nāthasya rāmasya janakātmajā | priyā tathaiva tulasī sarva-lokaika-pāvanī tulasī-vāṭikā yatra puṣpāntara-śatāvṛtā | śobhate rāghavas tatra sītayā sahitaṁ svayam tulasī-vipinasyāpi samantāt pāvanaṁ sthalam | krośa-mātraṁ bhavaty eva gāṅgeyasyaiva pāthasaḥ tulasī-sannidhau prāṇān ye tyajanti munīśvara | na teṣāṁ naraka-kleśah prayānti paramaṁ padam

किꣳ च— अनन्य-दर्शनाः प्रातर् ये पश्यन्ति तपो-धन । अहो-रात्र-कृतꣳ पापꣳ तत्-क्षणात् प्रहरन्ति ते

kiṁ ca— ananya-darśanāḥ prātar ye paśyanti tapo-dhana | aho-rātra-kṛtaṁ pāpaṁ tat-kṣaṇāt praharanti te

गारुडे— कृतꣳ येन महा-भाग तुलसी-वन-रोपणम् । मुक्तिस् तेन भवेद् दत्ता प्राणिनाꣳ विनता-सुत तुलसी वापिता येन पुण्यारामे वने गृहे । पक्षीन्द्र तेन सत्योक्तꣳ लोकाः सप्त प्रतिष्ठिताः

gāruḍe— kṛtaṁ yena mahā-bhāga tulasī-vana-ropaṇam | muktis tena bhaved dattā prāṇināṁ vinatā-suta tulasī vāpitā yena puṇyārāme vane gṛhe | pakṣīndra tena satyoktaṁ lokāḥ sapta pratiṣṭhitāḥ

तुलसी-कानने यस् तु मुहूर्तम् अपि विश्रमेत् । जन्म-कोटि-कृतात् पापान् मुच्यते नात्र सꣳशयः प्रदक्षिणाꣳ यः कुरुते पठन् नाम-सहस्रकम् । तुलसी-कानने नित्यꣳ यज्ञायुत-फलꣳ लभेत्

tulasī-kānane yas tu muhūrtam api viśramet | janma-koṭi-kṛtāt pāpān mucyate nātra saṁśayaḥ pradakṣiṇāṁ yaḥ kurute paṭhan nāma-sahasrakam | tulasī-kānane nityaṁ yajñāyuta-phalaṁ labhet

हरि-भक्ति-सुधोदये— नित्यꣳ सन्निहितो विष्णुः स-स्पृहस् तुलसी-वने । अपि मे’क्षत-पत्रैकꣳ कश्चिद् धन्यो’र्पयेद् इति

hari-bhakti-sudhodaye— nityaṁ sannihito viṣṇuḥ sa-spṛhas tulasī-vane | api me’kṣata-patraikaṁ kaścid dhanyo’rpayed iti

बृहन्-नारदीये गङ्गा-प्रसङ्गे— सꣳसार-पाप-विच्छेदि गङ्गा-नाम प्रकीर्तितम् । तथा तुलस्या भक्तिश् च हरि-कीर्ति-प्रवक्तरि

bṛhan-nāradīye gaṅgā-prasaṅge— saṁsāra-pāpa-vicchedi gaṅgā-nāma prakīrtitam | tathā tulasyā bhaktiś ca hari-kīrti-pravaktari

तुलसी-काननꣳ यत्र यत्र पद्म-वनानि च । पुराण-पठनꣳ यत्र तत्र सन्निहितो हरिः

tulasī-kānanaṁ yatra yatra padma-vanāni ca | purāṇa-paṭhanaṁ yatra tatra sannihito hariḥ

तत्रैव श्री-यम-भगीरथ-सꣳवादे— तुलसी-रोपणꣳ ये तु कुर्वते मनुजेश्वर । तेषाꣳ पुण्य-फलꣳ वक्ष्ये वदतस् त्वꣳ निशामय सप्त-कोटि-कुलैर् युक्तो मातृतः पितृतस् तथा । वसेत् कल्प-शतꣳ साग्रꣳ नारायण-समीपगः

tatraiva śrī-yama-bhagīratha-saṁvāde— tulasī-ropaṇaṁ ye tu kurvate manujeśvara | teṣāṁ puṇya-phalaṁ vakṣye vadatas tvaṁ niśāmaya sapta-koṭi-kulair yukto mātṛtaḥ pitṛtas tathā | vaset kalpa-śataṁ sāgraṁ nārāyaṇa-samīpagaḥ

तृणानि तुलसी-मूलात् यावन्त्य् अपहिनोति वै । तावतीर् ब्रह्म-हत्या हि छिन्नत्त्य् एव न सꣳशयः

tṛṇāni tulasī-mūlāt yāvanty apahinoti vai | tāvatīr brahma-hatyā hi chinnatty eva na saṁśayaḥ

तुलस्या सिञ्चयेद् यस् तु चुलुकोदक-मात्रकम् । क्षीरोदशायिना सार्धꣳ वसेद् आचन्द्र-तारकम्

tulasyā siñcayed yas tu culukodaka-mātrakam | kṣīrodaśāyinā sārdhaṁ vased ācandra-tārakam

कण्टकावरणꣳ वापि वृतिꣳ काष्ठैः करोति यः । तुलस्याः शृणु राजेन्द्र तस्य पुण्य-फलꣳ महत्

kaṇṭakāvaraṇaṁ vāpi vṛtiṁ kāṣṭhaiḥ karoti yaḥ | tulasyāḥ śṛṇu rājendra tasya puṇya-phalaṁ mahat

यावद् दिनानि सन्तिष्ठेत् कण्टकावरणꣳ प्रभो । कुल-त्रय-युतस् तावत् तिष्ठेद् ब्रह्म-पदे युगम् प्राकार-कल्पको यस् तु तुलस्या मनुजेश्वर । कुल-त्रयेण सहितो विष्णोः सारूप्यताꣳ व्रजेत्

yāvad dināni santiṣṭhet kaṇṭakāvaraṇaṁ prabho | kula-traya-yutas tāvat tiṣṭhed brahma-pade yugam prākāra-kalpako yas tu tulasyā manujeśvara | kula-trayeṇa sahito viṣṇoḥ sārūpyatāṁ vrajet

अतएव तत्रैव यज्ञध्वजोपाख्यानान्ते— दुर्लभा तुलसी-सेवा दुर्लभा सङ्गतिः सताम् । दुर्लभा हरि-भक्तिश् च सꣳसारार्णव-पातिनाम्

ataeva tatraiva yajñadhvajopākhyānānte— durlabhā tulasī-sevā durlabhā saṅgatiḥ satām | durlabhā hari-bhaktiś ca saṁsārārṇava-pātinām

पुराणान्तरेषु— यत् फलꣳ क्रतुभिः स्विष्टैः समाप्त-वर-दक्षिणैः । तत् फलꣳ कोटि-गुणितꣳ रोपयित्वा हरेः प्रियाम् तुलसीꣳ ये प्रयच्छन्ति सुराणाम् अर्चनाय वै । रोपयन्ति शुचौ देशे तेषाꣳ लोको’क्षयः स्मृतः रोपिताꣳ तुलसीꣳ दृष्ट्वा नरेण भुवि भूमिप । विवर्ण-वदनो भूत्वा तल्-लिपिꣳ मार्जयेद् यमः

purāṇāntareṣu— yat phalaṁ kratubhiḥ sviṣṭaiḥ samāpta-vara-dakṣiṇaiḥ | tat phalaṁ koṭi-guṇitaṁ ropayitvā hareḥ priyām tulasīṁ ye prayacchanti surāṇām arcanāya vai | ropayanti śucau deśe teṣāṁ loko’kṣayaḥ smṛtaḥ ropitāṁ tulasīṁ dṛṣṭvā nareṇa bhuvi bhūmipa | vivarṇa-vadano bhūtvā tal-lipiṁ mārjayed yamaḥ

तुलसीति च यो ब्रूयात् त्रि-कालꣳ वदने यदि । नित्यꣳ स गो-सहस्रस्य फलम् आप्नोति भूसुर

tulasīti ca yo brūyāt tri-kālaṁ vadane yadi | nityaṁ sa go-sahasrasya phalam āpnoti bhūsura

तेन दत्तꣳ हुतꣳ जप्तꣳ कृतꣳ श्राद्धꣳ गयाशिरे । तपस् तप्तꣳ खग-श्रेष्ठ तुलसी येन रोपिता

tena dattaṁ hutaṁ japtaṁ kṛtaṁ śrāddhaṁ gayāśire | tapas taptaṁ khaga-śreṣṭha tulasī yena ropitā

श्रुताभिलषिता दृष्टा रोपिता सिञ्चिता नता । तुलसी दहते पापꣳ युगान्ताग्निर् इवाखिलम्

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā ropitā siñcitā natā | tulasī dahate pāpaṁ yugāntāgnir ivākhilam

केशवायतने यस् तु कारयेत् तुलसी-वनम् । लभते चाक्षयꣳ स्थानꣳ पितृभिः सह वैष्णवः

keśavāyatane yas tu kārayet tulasī-vanam | labhate cākṣayaṁ sthānaṁ pitṛbhiḥ saha vaiṣṇavaḥ

अन्यत्रापि— तुलसी-कानने श्राद्धꣳ पितॄणाꣳ कुरुते तु यः । गया-श्राद्धꣳ कृतꣳ तेन भाषितꣳ विष्णुना पुरा तुलसी-गहनꣳ दृष्ट्वा विमुक्तो याति पातकात् । सर्वथा मुनि-शार्दूल ब्रह्महा पुण्य-भाग् भवेत्

anyatrāpi— tulasī-kānane śrāddhaṁ pitṝṇāṁ kurute tu yaḥ | gayā-śrāddhaṁ kṛtaṁ tena bhāṣitaṁ viṣṇunā purā tulasī-gahanaṁ dṛṣṭvā vimukto yāti pātakāt | sarvathā muni-śārdūla brahmahā puṇya-bhāg bhavet

किꣳ च, स्कान्दे वशिष्ठ-मान्धातृ-सꣳवादे— शुक्ल-पक्षे यदा राजन् तृतीया बुध-सꣳयुता । श्रवणेन महाभाग तुलसी चातिपुण्यदा इति ।

kiṁ ca, skānde vaśiṣṭha-māndhātṛ-saṁvāde— śukla-pakṣe yadā rājan tṛtīyā budha-saṁyutā | śravaṇena mahābhāga tulasī cātipuṇyadā iti |

प्रसङ्गात् श्री-तुलस्या हि मृदः काष्ठस्य चाधुना । माहात्म्यꣳ लिख्यते कृष्णे अर्पितस्य दलस्य च

prasaṅgāt śrī-tulasyā hi mṛdaḥ kāṣṭhasya cādhunā | māhātmyaṁ likhyate kṛṣṇe arpitasya dalasya ca

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— भूगतैस् तुलसी-मूलैर् मृत्तिका स्पर्शिता तु या । तीर्थ-कोटि-समा ज्ञेया धार्या यत्नेन सा गृहे यस्मिन् गृहे द्विज-श्रेष्ठ तुलसी-मूल-मृत्तिका । सर्वदा तिष्ठते देहे देवता न स मानुषः तुलसी-मृत्तिका-लिप्तो यदि प्राणान् परित्यजेत् । यमेन नेक्षितुꣳ शक्तो युक्तः पाप-शतैर् अपि

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— bhūgatais tulasī-mūlair mṛttikā sparśitā tu yā | tīrtha-koṭi-samā jñeyā dhāryā yatnena sā gṛhe yasmin gṛhe dvija-śreṣṭha tulasī-mūla-mṛttikā | sarvadā tiṣṭhate dehe devatā na sa mānuṣaḥ tulasī-mṛttikā-lipto yadi prāṇān parityajet | yamena nekṣituṁ śakto yuktaḥ pāpa-śatair api

शिरसि क्रियते यैस् तु तुलसी-मूल-मृत्तिका । विघ्नानि तस्य नश्यन्ति सानुकूला ग्रहास् तथा तुलसी-मृत्तिका यत्र काष्ठꣳ पत्रꣳ च वेश्मनि । तिष्ठते मुनि-शार्दूल निश्चलꣳ वैष्णवꣳ पदम्

śirasi kriyate yais tu tulasī-mūla-mṛttikā | vighnāni tasya naśyanti sānukūlā grahās tathā tulasī-mṛttikā yatra kāṣṭhaṁ patraṁ ca veśmani | tiṣṭhate muni-śārdūla niścalaṁ vaiṣṇavaṁ padam

तत्रैवान्यत्र— मङ्गलार्थꣳ च दोष-घ्नꣳ पवित्रार्थꣳ द्विजोत्तम । तुलसी-मूल-सꣳलग्नाꣳ मृत्तिकाम् आवहेद् बुधः तन्-मूल-मृत्तिकाꣳ यो वै धारयिष्यति मस्तके । तस्य तुष्टो वरान् कामान् प्रददाति जनार्दनः

tatraivānyatra— maṅgalārthaṁ ca doṣa-ghnaṁ pavitrārthaṁ dvijottama | tulasī-mūla-saṁlagnāṁ mṛttikām āvahed budhaḥ tan-mūla-mṛttikāṁ yo vai dhārayiṣyati mastake | tasya tuṣṭo varān kāmān pradadāti janārdanaḥ

बृहन्-नारदिये गङ्गा-प्रसङ्गे— तुलसी-मूल-सम्भूता हरि-भक्त-पदोद्भवा । गङ्गोद्भवा च मृल्-लेखा नयत्य् अच्युत-रूपताम्

bṛhan-nāradiye gaṅgā-prasaṅge— tulasī-mūla-sambhūtā hari-bhakta-padodbhavā | gaṅgodbhavā ca mṛl-lekhā nayaty acyuta-rūpatām

गारुडे-- यद्-गृहे तुलसी-काष्ठम् पत्रꣳ शुष्कम् अथार्द्रकम् । भवते नैव पापꣳ तद्-गृहे सङ्क्रमते कलौ

gāruḍe-- yad-gṛhe tulasī-kāṣṭham patraṁ śuṣkam athārdrakam | bhavate naiva pāpaṁ tad-gṛhe saṅkramate kalau

श्री-प्रह्लाद-सꣳहितायाꣳ तथा विष्णु-धर्मोत्तरे’पि— पत्रꣳ पुष्पꣳ फलꣳ काष्ठꣳ त्वक्-शाखा-पल्लवाङ्कुरम् । तुलसी-सम्भवꣳ मूलꣳ पावनꣳ मृत्तिकाद्य् अपि होमꣳ कुर्वन्ति ये विप्रास् तुलसी-काष्ठ-वह्निना । लवे लवे भवेत् पुण्यम् अग्निष्टोम-शतोद्भवम् नैवेद्यꣳ पचते यस् तु तुलसी-काष्ठ-वह्निना । मेरु-तुल्यꣳ भवेद् अन्नꣳ तद् दत्तꣳ केशवाय हि

śrī-prahlāda-saṁhitāyāṁ tathā viṣṇu-dharmottare’pi— patraṁ puṣpaṁ phalaṁ kāṣṭhaṁ tvak-śākhā-pallavāṅkuram | tulasī-sambhavaṁ mūlaṁ pāvanaṁ mṛttikādy api homaṁ kurvanti ye viprās tulasī-kāṣṭha-vahninā | lave lave bhavet puṇyam agniṣṭoma-śatodbhavam naivedyaṁ pacate yas tu tulasī-kāṣṭha-vahninā | meru-tulyaṁ bhaved annaṁ tad dattaṁ keśavāya hi

शरीरꣳ दह्यते येषाꣳ तुलसी-काष्ठ-वह्निना । न तेषाꣳ पुनर् आवृत्तिर् विष्णु-लोकात् कथञ्चन

śarīraṁ dahyate yeṣāṁ tulasī-kāṣṭha-vahninā | na teṣāṁ punar āvṛttir viṣṇu-lokāt kathañcana

ग्रस्तो यदि महा-पापैर् अगम्यागमनादिकैः । मृतः शुध्यति दाहेन तुलसी-काष्ठ-वह्निना

grasto yadi mahā-pāpair agamyāgamanādikaiḥ | mṛtaḥ śudhyati dāhena tulasī-kāṣṭha-vahninā

तीर्थꣳ यदि न सम्प्राप्तꣳ स्मृतिर् वा कीर्तनम् हरेः । तुलसी-काष्ठ-दग्धस्य मृतस्य न पुनर् भवः

tīrthaṁ yadi na samprāptaṁ smṛtir vā kīrtanam hareḥ | tulasī-kāṣṭha-dagdhasya mṛtasya na punar bhavaḥ

यद्य् एकꣳ तुलसी-काष्ठꣳ मध्ये काष्ठ-चयस्य हि । दह-काले भवेन् मुक्तिह् पाप-कोटि-युतस्य च

yady ekaṁ tulasī-kāṣṭhaṁ madhye kāṣṭha-cayasya hi | daha-kāle bhaven muktih pāpa-koṭi-yutasya ca

जन्म-कोटि-सहस्रैस् तु तोषितो यैर् जनार्दनः । दह्यन्ते ते जना लोके तुलसी-काष्ठ-वह्निना

janma-koṭi-sahasrais tu toṣito yair janārdanaḥ | dahyante te janā loke tulasī-kāṣṭha-vahninā

अगस्त्य-सꣳहितायाम्— यः कुर्यात् तुलसी-काष्ठैर् अक्ष-मालाꣳ सु-रूपिणीम् । कण्ठ-मालाꣳ च यत्नेन कृतꣳ तस्याक्षयꣳ भवेत्

agastya-saṁhitāyām— yaḥ kuryāt tulasī-kāṣṭhair akṣa-mālāṁ su-rūpiṇīm | kaṇṭha-mālāṁ ca yatnena kṛtaṁ tasyākṣayaṁ bhavet

स्कान्दे श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— यस्य नाभि-स्थितꣳ पत्रꣳ मुखे शिरसि कर्णयोः । तुलसी-सम्भवꣳ नित्यꣳ तीर्थैस् तस्य मखैश् च किम्

skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde— yasya nābhi-sthitaṁ patraṁ mukhe śirasi karṇayoḥ | tulasī-sambhavaṁ nityaṁ tīrthais tasya makhaiś ca kim

तत्रैवान्यत्र— शत्रुघ्नꣳ च सुपुण्यꣳ च श्री-करꣳ रोग-नाशनम् । कृत्वा धर्मम् अवाप्नोति शिरसा तुलसी-दलम् यः कश्चिद् वैष्णवो लोके मिथ्याचारो’प्य् अनाश्रमी । पुनाति सकलान् लोकान् शिरसा तुलसीꣳ वहन्

tatraivānyatra— śatrughnaṁ ca supuṇyaṁ ca śrī-karaṁ roga-nāśanam | kṛtvā dharmam avāpnoti śirasā tulasī-dalam yaḥ kaścid vaiṣṇavo loke mithyācāro’py anāśramī | punāti sakalān lokān śirasā tulasīṁ vahan

बृहन्-नारदिये श्री-यम-भगीरथ-सꣳवादे— कर्णेन धारयेद् यस् तु तुलसीꣳ सततꣳ नरः । तत्-काष्ठꣳ वापि राजेन्द्र तस्य नास्त्य् उपपातकम्

bṛhan-nāradiye śrī-yama-bhagīratha-saṁvāde— karṇena dhārayed yas tu tulasīṁ satataṁ naraḥ | tat-kāṣṭhaṁ vāpi rājendra tasya nāsty upapātakam

हरि-भक्ति-सुधोदये वैष्णव-विप्रꣳ प्रति यमदूतनम् उक्तौ— कस्माद् इति न जानीमस् तुलस्या हि प्रियो हरिः । गच्छन्तꣳ तुलसी-हस्तम् रक्षण्न् एवनुगच्छति

hari-bhakti-sudhodaye vaiṣṇava-vipraṁ prati yamadūtanam uktau— kasmād iti na jānīmas tulasyā hi priyo hariḥ | gacchantaṁ tulasī-hastam rakṣaṇn evanugacchati

पुराणान्तरे च— यः कृत्वा तुलसी-पत्रम् शिरसा विष्णु-तत्-परः । करोति धर्म-कार्याणि फलम् आप्नोति चाक्षयम्

purāṇāntare ca— yaḥ kṛtvā tulasī-patram śirasā viṣṇu-tat-paraḥ | karoti dharma-kāryāṇi phalam āpnoti cākṣayam

गरुड-पुराणे— मुखे तु तुलसी-पत्रम् दृष्ट्वा शिरसि कर्णयोः । कुरुते भस्करिस् तस्य दुष्कृतस्य तु मार्जनम् त्रि-कालꣳ विनता-पुत्र प्राशयेत् तुलसीꣳ यदि विशिष्यते । काय-शुद्धिश् चान्द्रायण-शतꣳ विना

garuḍa-purāṇe— mukhe tu tulasī-patram dṛṣṭvā śirasi karṇayoḥ | kurute bhaskaris tasya duṣkṛtasya tu mārjanam tri-kālaṁ vinatā-putra prāśayet tulasīṁ yadi viśiṣyate | kāya-śuddhiś cāndrāyaṇa-śataṁ vinā

स्कान्दे श्री-वशिष्थ-मन्धतृ-सꣳवादे— चान्द्रायणत् तप्त-कृच्छ्रात् ब्रह्म-कूर्चात् कुशोदकात् । विशिष्यते काय-शुद्धिस् तुलसी-पत्र-भक्षणात्

skānde śrī-vaśiṣtha-mandhatṛ-saṁvāde— cāndrāyaṇat tapta-kṛcchrāt brahma-kūrcāt kuśodakāt | viśiṣyate kāya-śuddhis tulasī-patra-bhakṣaṇāt

तथा च तुलसी-पत्र-भक्षणाद् भाव-वर्जितः । पापो’पि सद्-गतिꣳ प्राप्त इत्य् एतद् अपि विश्रुतम्

tathā ca tulasī-patra-bhakṣaṇād bhāva-varjitaḥ | pāpo’pi sad-gatiṁ prāpta ity etad api viśrutam

तथा च स्कान्दे श्री-ब्रह्म नारदꣳ प्रति कथिते अमृत-सरोद्धरे लुब्धकोपाख्यानान्ते यमदूतन् प्रति श्री-विष्णुदूतनꣳ वचनꣳ— क्षीराब्धौ मथ्यमाने हि तुलसी काम-रूपिणी । उत्पादिता महा-भाग लोकोद्धारण-हेतवे

tathā ca skānde śrī-brahma nāradaṁ prati kathite amṛta-saroddhare lubdhakopākhyānānte yamadūtan prati śrī-viṣṇudūtanaṁ vacanaṁ— kṣīrābdhau mathyamāne hi tulasī kāma-rūpiṇī | utpāditā mahā-bhāga lokoddhāraṇa-hetave

यस्याः स्मरण-मात्रेण दर्शनात् कीर्तनाद् अपि । विलयꣳ यान्ति पापानि किꣳ पुनर् विष्णु-पूजनात् जात-रूप-मयꣳ पुष्पम् पद्मराग-मयꣳ शुभम् । हित्वा तु रत्न-जातानि गृह्णाति तुलसी-दलम्

yasyāḥ smaraṇa-mātreṇa darśanāt kīrtanād api | vilayaṁ yānti pāpāni kiṁ punar viṣṇu-pūjanāt jāta-rūpa-mayaṁ puṣpam padmarāga-mayaṁ śubham | hitvā tu ratna-jātāni gṛhṇāti tulasī-dalam

भक्षितꣳ लुब्धकेनापि पत्रꣳ तुलसी-सम्भवम् । पश्चाद् दिष्टान्तम् आपन्नो भस्मीभूतꣳ कलेवरम्

bhakṣitaṁ lubdhakenāpi patraṁ tulasī-sambhavam | paścād diṣṭāntam āpanno bhasmībhūtaṁ kalevaram

सितासितꣳ यथा नीरꣳ सर्व-पाप-क्षयावहम् । तथा च तुलसी-पत्रम् प्राशितꣳ सर्व-काम-दम्

sitāsitaṁ yathā nīraṁ sarva-pāpa-kṣayāvaham | tathā ca tulasī-patram prāśitaṁ sarva-kāma-dam

यथा जात-बलो वह्निर् दहते काननादिकम् । प्राशितꣳ तुलसी-पत्रꣳ यथा दहति पातकम्

yathā jāta-balo vahnir dahate kānanādikam | prāśitaṁ tulasī-patraṁ yathā dahati pātakam

यथा भक्ति-रतो नित्यꣳ नरो दहति पातकम् । तुलसी-भक्षणात् तत् तद् दहते पाप-सञ्चयम्

yathā bhakti-rato nityaṁ naro dahati pātakam | tulasī-bhakṣaṇāt tat tad dahate pāpa-sañcayam

चान्द्रायण-सहस्रस्य परकाणाꣳ शतस्य च । न तुल्यꣳ जायते पुण्यꣳ तुलसी-पत्र-भक्षणात्

cāndrāyaṇa-sahasrasya parakāṇāṁ śatasya ca | na tulyaṁ jāyate puṇyaṁ tulasī-patra-bhakṣaṇāt

कृत्वा पाप-सहस्राणि पूर्वे वयसि मानवः । तुलसी-भक्षणान् मुच्येत् श्रुतम् एतत् पुरा हरेः

kṛtvā pāpa-sahasrāṇi pūrve vayasi mānavaḥ | tulasī-bhakṣaṇān mucyet śrutam etat purā hareḥ

तावत् तिष्ठन्ति पापानि देहिनाꣳ यम-किङ्कराः । यावन् न तुलसी-पत्रꣳ मुखे शिरसि तिष्ठति

tāvat tiṣṭhanti pāpāni dehināṁ yama-kiṅkarāḥ | yāvan na tulasī-patraṁ mukhe śirasi tiṣṭhati

अमृताद् उत्थिता धात्री तुलसी विष्णु-वल्लभा । स्मृता सङ्कीर्तिता ध्याता प्राशिता सर्व-काम-दा

amṛtād utthitā dhātrī tulasī viṣṇu-vallabhā | smṛtā saṅkīrtitā dhyātā prāśitā sarva-kāma-dā

तत्रैव श्री-यमꣳ प्रति श्री-भगवद्-वक्यꣳ— धात्री-फलꣳ च तुलसी मृत्यु-काले भवेद् यदि । मुखे यस्य शिरे देहे दुर्गतिर् नास्ति तस्य वै

tatraiva śrī-yamaṁ prati śrī-bhagavad-vakyaṁ— dhātrī-phalaṁ ca tulasī mṛtyu-kāle bhaved yadi | mukhe yasya śire dehe durgatir nāsti tasya vai

युक्तो यदि महा-पापैः सुकृतꣳ नार्जितꣳ क्वचित् । तथापि दीयते मोक्षस् तुलसी भक्षिता यदि

yukto yadi mahā-pāpaiḥ sukṛtaṁ nārjitaṁ kvacit | tathāpi dīyate mokṣas tulasī bhakṣitā yadi

लुब्धकेनात्म-देहेन भक्षितꣳ तुलसी-दलम् । सम्प्राप्तो मत्-पदꣳ नूनꣳ कृत्वा प्राणस्य सꣳक्षयम्

lubdhakenātma-dehena bhakṣitaṁ tulasī-dalam | samprāpto mat-padaṁ nūnaṁ kṛtvā prāṇasya saṁkṣayam

पुराणान्तरे च— उपोष्य द्वादशीꣳ शुद्धाꣳ पराणे तुलसी-दलम् । प्राशयेद् यदि विप्रेन्द्र अश्वमेधाष्टकꣳ लभेत् इति ।

purāṇāntare ca— upoṣya dvādaśīṁ śuddhāṁ parāṇe tulasī-dalam | prāśayed yadi viprendra aśvamedhāṣṭakaṁ labhet iti |

तथैव तुलसी-स्पर्सत् कृष्ण-चक्रेण रक्षितः । ब्रह्म-बन्धुर् इति ख्यातो हरि-भक्ति-सुधोदये

tathaiva tulasī-sparsat kṛṣṇa-cakreṇa rakṣitaḥ | brahma-bandhur iti khyāto hari-bhakti-sudhodaye

अत एवोक्तम्— किꣳ चित्रम् अस्याः पतितꣳ तुलस्या दलꣳ जलꣳ वा पतितꣳ पुनीते । लग्नाधिभाल-स्थलम् आलवाल- मृत्स्नापि कृत्स्नाघ-विनाशनाय इति ।

ata evoktam— kiṁ citram asyāḥ patitaṁ tulasyā dalaṁ jalaṁ vā patitaṁ punīte | lagnādhibhāla-sthalam ālavāla- mṛtsnāpi kṛtsnāgha-vināśanāya iti |

श्रीमत्-तुलस्याः पत्रस्य माहात्म्यꣳ यद्य् अपीदृशम् । तथापि वैष्णवैस् तन् न ग्राह्यꣳ कृष्णार्पणꣳ विना

śrīmat-tulasyāḥ patrasya māhātmyaṁ yady apīdṛśam | tathāpi vaiṣṇavais tan na grāhyaṁ kṛṣṇārpaṇaṁ vinā

कृष्ण-प्रियत्वात् सर्वत्र श्री-तुलस्याः प्रसङ्गतः । सङ्कीर्त्यमानꣳ धात्र्याश् च माहात्म्यꣳ लिख्यते ऽधुना

kṛṣṇa-priyatvāt sarvatra śrī-tulasyāḥ prasaṅgataḥ | saṅkīrtyamānaṁ dhātryāś ca māhātmyaṁ likhyate 'dhunā

अथ धात्री-माहात्म्यꣳ स्कान्दे ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— धात्री-च्छायाꣳ समाश्रित्य यो’र्चयेच् चक्र-पाणिनाम् । पुष्पे पुष्पे ऽश्वमेधस्य फलꣳ प्राप्नोति मानवः

atha dhātrī-māhātmyaṁ skānde brahma-nārada-saṁvāde— dhātrī-cchāyāṁ samāśritya yo’rcayec cakra-pāṇinām | puṣpe puṣpe 'śvamedhasya phalaṁ prāpnoti mānavaḥ

तत्रैवाग्रे— धात्री-च्छायाꣳ तु सꣳस्पृश्य कुर्यात् पिण्डꣳ तु यो मुने । मुक्तिꣳ प्रयान्ति पितरः प्रसादान् माधवस्य च

tatraivāgre— dhātrī-cchāyāṁ tu saṁspṛśya kuryāt piṇḍaṁ tu yo mune | muktiṁ prayānti pitaraḥ prasādān mādhavasya ca

मूर्ध्नि घ्राणे मुखे चैव देहे च मुनि-सत्तम । धत्ते धात्री-फलꣳ यस् तु स महात्मा सु-दुर्लभः

mūrdhni ghrāṇe mukhe caiva dehe ca muni-sattama | dhatte dhātrī-phalaṁ yas tu sa mahātmā su-durlabhaḥ

धात्री-फल-विलिप्ताङ्गो धात्री-फल-विभूषितः । धात्री-फल-कृताहारो नरो नारायणो भवेत्

dhātrī-phala-viliptāṅgo dhātrī-phala-vibhūṣitaḥ | dhātrī-phala-kṛtāhāro naro nārāyaṇo bhavet

यः कश्चिद् वैष्णवो लोके धत्ते धात्री-फलꣳ मुने । प्रियो भवति देवानाꣳ मनुष्याणाꣳ तु का कथा

yaḥ kaścid vaiṣṇavo loke dhatte dhātrī-phalaṁ mune | priyo bhavati devānāṁ manuṣyāṇāṁ tu kā kathā

यः कश्चिद् वैष्णवो लोके मिथ्याचारो’पि दुष्ट-धीः । पुनाति सकलान् लोकान् धात्री-फल-दलान्वितः

yaḥ kaścid vaiṣṇavo loke mithyācāro’pi duṣṭa-dhīḥ | punāti sakalān lokān dhātrī-phala-dalānvitaḥ

धात्री-फलानि यो नित्यꣳ वहते कर-सम्पुटे । तस्य नारायणो देवो वरम् एकꣳ प्रयच्छति

dhātrī-phalāni yo nityaṁ vahate kara-sampuṭe | tasya nārāyaṇo devo varam ekaṁ prayacchati

धत्री-फलꣳ च भोक्तव्यꣳ कदाचित् कर-सम्पुटात् । यशः श्रियम् अवाप्नोति प्रसादाच् चक्र-पाणिनः

dhatrī-phalaṁ ca bhoktavyaṁ kadācit kara-sampuṭāt | yaśaḥ śriyam avāpnoti prasādāc cakra-pāṇinaḥ

धात्री-फलꣳ च तुलसी मृत्तिका द्वारकोद्भवा । सफलꣳ जीवितꣳ तस्य त्रितयꣳ यस्य वेश्मनि

dhātrī-phalaṁ ca tulasī mṛttikā dvārakodbhavā | saphalaṁ jīvitaṁ tasya tritayaṁ yasya veśmani

धात्री-फलैस् तु सꣳमिश्रꣳ तुलसी-दल-वासितम् । पिबते वहते यस् तु तीर्थ-कोटि-फलꣳ लभेत्

dhātrī-phalais tu saṁmiśraṁ tulasī-dala-vāsitam | pibate vahate yas tu tīrtha-koṭi-phalaṁ labhet

यस्मिन् गृहे भवेत् तोयꣳ तुलसी-दल-वासितम् । धात्री-फलैश् च विप्रेन्द्र गाङ्गेयैः किꣳ प्रयोजनम्

yasmin gṛhe bhavet toyaṁ tulasī-dala-vāsitam | dhātrī-phalaiś ca viprendra gāṅgeyaiḥ kiṁ prayojanam

तुलसी-दल-नैवेद्यꣳ धात्र्या यस्य फलꣳ गृहे । कवचꣳ वैष्णवꣳ तस्य सर्व-पाप-विनाशनम्

tulasī-dala-naivedyaṁ dhātryā yasya phalaṁ gṛhe | kavacaṁ vaiṣṇavaṁ tasya sarva-pāpa-vināśanam

ब्रह्म-पुराणे च— धात्री-फलानि तुलसी ह्य् अन्त-काले भवेद् यदि । मुखे चैव शिरस्य् अङ्गे पातकꣳ नास्ति तस्य वै

brahma-purāṇe ca— dhātrī-phalāni tulasī hy anta-kāle bhaved yadi | mukhe caiva śirasy aṅge pātakaṁ nāsti tasya vai

कृत्वा तु भगवत्-पूजाꣳ न तीर्थꣳ स्नानम् आचरेत् । न च देवालयोपेतास्पृश्य-सꣳस्पर्शनादिना

kṛtvā tu bhagavat-pūjāṁ na tīrthaṁ snānam ācaret | na ca devālayopetāspṛśya-saṁsparśanādinā

अथ स्नान-विशेष-कलः स्मृत्य्-अर्थ-सारे— न स्नायाद् उत्सवे तीर्थे माङ्गल्यꣳ विनिवर्त्य च । अनुव्रज्य सुहृद्-बन्धून् अर्चयित्वेष्ट-देवताम्

atha snāna-viśeṣa-kalaḥ smṛty-artha-sāre— na snāyād utsave tīrthe māṅgalyaṁ vinivartya ca | anuvrajya suhṛd-bandhūn arcayitveṣṭa-devatām

विष्णु-स्मृतौ च— विष्ण्व्-आलय-समीप-स्थान् विष्णु-सेवार्थम् आगतान् । चाण्डालान् पतितान् वापि स्पृष्ट्वा न स्नानम् आचरेत् देव-यत्र-विवाहेषु यज्ञोपकरणेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्पृष्टिर् न विद्यते

viṣṇu-smṛtau ca— viṣṇv-ālaya-samīpa-sthān viṣṇu-sevārtham āgatān | cāṇḍālān patitān vāpi spṛṣṭvā na snānam ācaret deva-yatra-vivāheṣu yajñopakaraṇeṣu ca | utsaveṣu ca sarveṣu spṛṣṭāspṛṣṭir na vidyate

एवꣳ प्रातः समभ्यर्च्य श्री-कृष्णꣳ तद्-अनन्तरम् । शास्त्राभ्यासꣳ द्विजः शक्त्या कुर्याद् विप्रो विशेषतः

evaṁ prātaḥ samabhyarcya śrī-kṛṣṇaṁ tad-anantaram | śāstrābhyāsaṁ dvijaḥ śaktyā kuryād vipro viśeṣataḥ

यद् उक्तम्— श्रुति-स्मृती उभे नेत्रे विप्राणꣳ परिकीर्तिते । एकेन विकलः काणो द्वाभ्याम् अन्धः प्रकीर्तितः

yad uktam— śruti-smṛtī ubhe netre viprāṇaṁ parikīrtite | ekena vikalaḥ kāṇo dvābhyām andhaḥ prakīrtitaḥ

किꣳ च कौर्मे व्यस-गीतायाम्— यो’न्यत्र कुरुते यत्नꣳ अनाधीत्य श्रुतिꣳ द्विजः । स समूढो न सम्भाष्यो वेद-बाह्यो द्विजातिभिः

kiṁ ca kaurme vyasa-gītāyām— yo’nyatra kurute yatnaṁ anādhītya śrutiṁ dvijaḥ | sa samūḍho na sambhāṣyo veda-bāhyo dvijātibhiḥ

न वेद-पथ-मात्रेण सन्तुस्येद् एस वै द्विजः । यथोक्ताचार-हिनस् तु पङ्के गौर् इव सिदति यो’धीत्य विधिवद् वेदꣳ वेदार्थꣳ न विचारयेत् । स चान्धः शूद्र-कल्पस् तु पदार्थꣳ न प्रपद्यते इति ।

na veda-patha-mātreṇa santusyed esa vai dvijaḥ | yathoktācāra-hinas tu paṅke gaur iva sidati yo’dhītya vidhivad vedaṁ vedārthaṁ na vicārayet | sa cāndhaḥ śūdra-kalpas tu padārthaṁ na prapadyate iti |

अतो’धीत्यान्वहꣳ विद्वान् अथाध्याप्य च वैष्णवः । समर्प्य तच् च कृष्णाय यतेत निज-वृत्तये वृत्तौ सत्याꣳ च शृणुयात् साधून् सङ्गत्य सत्-कथाम्

ato’dhītyānvahaṁ vidvān athādhyāpya ca vaiṣṇavaḥ | samarpya tac ca kṛṣṇāya yateta nija-vṛttaye vṛttau satyāṁ ca śṛṇuyāt sādhūn saṅgatya sat-kathām

सप्तम-स्कन्धे [भ्प् ७.११.१८-२०]— ऋतामृताभ्याꣳ जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यान्र्ताभ्याम् अपि वा न स्व-वृत्त्या कदाचन ऋतम् उञ्छ-शिलꣳ प्रोक्तꣳ अमृतꣳ स्याद् अयाचितम् । मृतꣳ तु नित्यꣳ याच्ञा स्यात् प्रमृतꣳ कर्षणꣳ स्मृतम् सत्यानृतꣳ तु वाणिज्यꣳ श्व-वृत्तिर् नीच-सेवनम्

saptama-skandhe [BhP 7.11.18-20]— ṛtāmṛtābhyāṁ jīveta mṛtena pramṛtena vā | satyānrtābhyām api vā na sva-vṛttyā kadācana ṛtam uñcha-śilaṁ proktaṁ amṛtaṁ syād ayācitam | mṛtaṁ tu nityaṁ yācñā syāt pramṛtaṁ karṣaṇaṁ smṛtam satyānṛtaṁ tu vāṇijyaṁ śva-vṛttir nīca-sevanam

आत्मनो नीच-लोकानाꣳ सेवनꣳ वृत्ति-सिद्धये । नितराꣳ निन्द्यते सद्भिर् वैष्णवस्य विशेषतः

ātmano nīca-lokānāṁ sevanaṁ vṛtti-siddhaye | nitarāṁ nindyate sadbhir vaiṣṇavasya viśeṣataḥ

तद् उक्तꣳ— सेवा श्व-वृत्तिर् यैर् उक्ता न सम्यक् तैर् उदाहृतम् । स्वच्छन्द-चरितः क्व श्वा विक्रीतासुः क्व सेवकः पणी-कृत्यात्मनः प्राणान् ये वर्तन्ते द्विजाधमाः । तेषाꣳ दुरात्मनाम् अन्नꣳ भुक्त्वा चान्द्रायणꣳ चरेत् इति ।

tad uktaṁ— sevā śva-vṛttir yair uktā na samyak tair udāhṛtam | svacchanda-caritaḥ kva śvā vikrītāsuḥ kva sevakaḥ paṇī-kṛtyātmanaḥ prāṇān ye vartante dvijādhamāḥ | teṣāṁ durātmanām annaṁ bhuktvā cāndrāyaṇaṁ caret iti |

शुक्ल-वृत्तेर् असिद्धौ च भोज्यान्नान् शूद्र-वर्गतः । तथैव ग्राह्याग्राह्याणि जानीयाच् छास्त्रतो बुधः

śukla-vṛtter asiddhau ca bhojyānnān śūdra-vargataḥ | tathaiva grāhyāgrāhyāṇi jānīyāc chāstrato budhaḥ

श्री-विष्णु-धर्मोत्तरे त्र्तिय-खण्डे— प्रतिग्रहेण यल् लब्धꣳ यज्यतः शिष्यतस् तथा । गुनान्वितेभ्यो विप्रस्य शुक्लꣳ तत् त्रि-विधꣳ स्मृतम् युद्धोपकाराल् लब्धꣳ च दण्डाच् च व्यवहारतः । क्षत्रियस्य धनꣳ शुक्लꣳ त्रि-विधꣳ परिकीर्तितम् कृषि-वाणिज्य-गो-रक्षः कृत्वा शुक्लꣳ तथा विशः । द्विज-शुश्रूषया लब्धꣳ शुक्लꣳ शूद्रस्य कीर्तितम्

śrī-viṣṇu-dharmottare trtiya-khaṇḍe— pratigraheṇa yal labdhaṁ yajyataḥ śiṣyatas tathā | gunānvitebhyo viprasya śuklaṁ tat tri-vidhaṁ smṛtam yuddhopakārāl labdhaṁ ca daṇḍāc ca vyavahārataḥ | kṣatriyasya dhanaṁ śuklaṁ tri-vidhaṁ parikīrtitam kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣaḥ kṛtvā śuklaṁ tathā viśaḥ | dvija-śuśrūṣayā labdhaṁ śuklaṁ śūdrasya kīrtitam

क्रमागतꣳ प्रीति-दानꣳ प्राप्तꣳ च सह भार्यया । अविशेषेन सर्वेषाꣳ धनꣳ शुक्लꣳ प्रकीर्तितम्

kramāgataṁ prīti-dānaṁ prāptaṁ ca saha bhāryayā | aviśeṣena sarveṣāṁ dhanaṁ śuklaṁ prakīrtitam

कौर्मे तत्रैव— नाद्याच् छूद्रस्य विप्रो’न्नꣳ मोहाद् वा यदि कामतः । न शूद्र-योनिꣳ व्रजति यस् तु भुङ्क्ते ह्य् अनापदि

kaurme tatraiva— nādyāc chūdrasya vipro’nnaṁ mohād vā yadi kāmataḥ | na śūdra-yoniṁ vrajati yas tu bhuṅkte hy anāpadi

दुष्कृतꣳ हि मनुष्यस्य सर्वम् अन्ने प्रतिष्ठितम् । यो यस्यान्नꣳ समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

duṣkṛtaṁ hi manuṣyasya sarvam anne pratiṣṭhitam | yo yasyānnaṁ samaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam

आर्धिकः कुल-मित्रश् च स्व-गोपालश् च नापितः । एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्प-पणꣳ बुधैः पायसꣳ स्नेह-पक्वꣳ यद् गो-रसꣳ चैव शक्तवः । पिण्याकꣳ चैव तैलꣳ च शूद्राद् ग्राह्यꣳ तथैव च

ārdhikaḥ kula-mitraś ca sva-gopālaś ca nāpitaḥ | ete śūdreṣu bhojyānnā dattvā svalpa-paṇaṁ budhaiḥ pāyasaṁ sneha-pakvaṁ yad go-rasaṁ caiva śaktavaḥ | piṇyākaṁ caiva tailaṁ ca śūdrād grāhyaṁ tathaiva ca

अङ्गिराः— गो-रसꣳ चैव शक्तूꣳश् च तैल-पिण्याकम् एव च । अपूपान् भक्षयेच् छूद्रात् यत् किञ्चित् पयसा कृतम्

aṅgirāḥ— go-rasaṁ caiva śaktūṁś ca taila-piṇyākam eva ca | apūpān bhakṣayec chūdrāt yat kiñcit payasā kṛtam

अत्रि-स्मृतौ— स्व-सुतायाश् च यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृथिवी-मलम् । नरेन्द्र-भवने भुक्त्वा विष्ठायाꣳ जायते कृमिः

atri-smṛtau— sva-sutāyāś ca yo bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivī-malam | narendra-bhavane bhuktvā viṣṭhāyāṁ jāyate kṛmiḥ

दास-नापित-गोपाल- कुल-मित्रार्ध-सीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्र-वर्गे ऽमी तथात्म-विनिवेदकः

dāsa-nāpita-gopāla- kula-mitrārdha-sīriṇaḥ | bhojyānnāḥ śūdra-varge 'mī tathātma-vinivedakaḥ

मधूदकꣳ फलꣳ मूलम् एधाꣳस्य्-अभय-दक्षिणा । अभ्युद्यतानि त्व् एतानि ग्राह्याण्य् अपि निकृष्टतः

madhūdakaṁ phalaṁ mūlam edhāṁsy-abhaya-dakṣiṇā | abhyudyatāni tv etāni grāhyāṇy api nikṛṣṭataḥ

खल-क्षेत्र-गतꣳ धन्यꣳ कूप-वापिसु यज् जलम् । अग्राह्याद् अपि तद्-ग्राह्यꣳ यच् च गोष्ठ-गतꣳ पयः

khala-kṣetra-gataṁ dhanyaṁ kūpa-vāpisu yaj jalam | agrāhyād api tad-grāhyaṁ yac ca goṣṭha-gataṁ payaḥ

पानीयꣳ पायसꣳ भक्ष्यꣳ घृतꣳ लवणम् एव च । हस्त-दत्तꣳ न गृह्णीयात् तुल्यꣳ गो-माꣳस-भक्षणैः

pānīyaṁ pāyasaṁ bhakṣyaṁ ghṛtaṁ lavaṇam eva ca | hasta-dattaṁ na gṛhṇīyāt tulyaṁ go-māṁsa-bhakṣaṇaiḥ

मनु-स्मृतौ— समुद्रꣳ सैन्धवꣳ चैव लवणे परमाद्भुते । प्रत्यक्षे अपि तु ग्राह्ये निषेधस् त्व् अन्य-गोचरः आयसेनैव पात्रेण यद् अन्नम् उपनीयते । भोक्ता तद् विट्-समꣳ भुङ्क्ते दाता च नरकꣳ व्रजेत् गो-रक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुक-शीलिनः । प्रोष्यान् वार्धूषिकाꣳश् चैव विप्रान् शूद्रवद् आचरेत्

manu-smṛtau— samudraṁ saindhavaṁ caiva lavaṇe paramādbhute | pratyakṣe api tu grāhye niṣedhas tv anya-gocaraḥ āyasenaiva pātreṇa yad annam upanīyate | bhoktā tad viṭ-samaṁ bhuṅkte dātā ca narakaṁ vrajet go-rakṣakān vāṇijakān tathā kāruka-śīlinaḥ | proṣyān vārdhūṣikāṁś caiva viprān śūdravad ācaret

कौर्मे च तत्रैव— तृणꣳ काष्ठꣳ फलꣳ पुष्पꣳ प्रकाशꣳ वै हरेर् बुधः । धर्मार्थꣳ केवलꣳ विप्र ह्य् अन्यथा पतितो भवेत् तिल-मुद्ग-यवादीनाꣳ मुष्टिर् ग्राह्या पथि स्थितैः । क्षुधार्थैर् नान्यथा विप्र धर्म-विद्भिर् इति स्थितिः

kaurme ca tatraiva— tṛṇaṁ kāṣṭhaṁ phalaṁ puṣpaṁ prakāśaṁ vai harer budhaḥ | dharmārthaṁ kevalaṁ vipra hy anyathā patito bhavet tila-mudga-yavādīnāṁ muṣṭir grāhyā pathi sthitaiḥ | kṣudhārthair nānyathā vipra dharma-vidbhir iti sthitiḥ

वैष्णवानाꣳ हि भोक्तव्यꣳ प्रार्थ्यान्नꣳ वैष्णवैः सदा । अवैष्णवानाम् अन्नꣳ तु परिवर्ज्यम् अमेध्यवत्

vaiṣṇavānāṁ hi bhoktavyaṁ prārthyānnaṁ vaiṣṇavaiḥ sadā | avaiṣṇavānām annaṁ tu parivarjyam amedhyavat

तथा च पाद्मे देवदूत-विकुण्डल-सꣳवादे— प्रार्थयेद् वैष्णवाद् अन्नꣳ प्रयत्नेन विचक्षणः । सर्व-पाप-विशुध्य्-अर्थꣳ तद्-अभावे जलꣳ पिबेत्

tathā ca pādme devadūta-vikuṇḍala-saṁvāde— prārthayed vaiṣṇavād annaṁ prayatnena vicakṣaṇaḥ | sarva-pāpa-viśudhy-arthaṁ tad-abhāve jalaṁ pibet

नारदिये— महा-पातक-सꣳयुक्तो व्रजेद् वैष्णव-मन्दिरम् । याचयेद् अन्नम् अमृतꣳ तद्-अभावे जलꣳ पिबेत्

nāradiye— mahā-pātaka-saṁyukto vrajed vaiṣṇava-mandiram | yācayed annam amṛtaṁ tad-abhāve jalaṁ pibet

विष्णु-स्मृतौ— श्रोत्रियान्नꣳ वैष्णवान्नꣳ हुत-शेषꣳ च यद्-धविः । आनखात् शोधयेत् पापꣳ तुषाग्निः कनकꣳ यथा

viṣṇu-smṛtau— śrotriyānnaṁ vaiṣṇavānnaṁ huta-śeṣaṁ ca yad-dhaviḥ | ānakhāt śodhayet pāpaṁ tuṣāgniḥ kanakaṁ yathā

स्कान्दे मार्कण्डेय-भगीरथ-सꣳवादे— शुद्धꣳ भागवतस्यान्नꣳ शुद्धꣳ भगीरथि-जलम् । शुद्धꣳ विष्णु-परꣳ चित्तꣳ शुद्धम् एकादशी-व्रतम् अवैष्णव-गृहे भुक्त्वा पीत्वा वा जानतो’पि वा । शुद्धिश् चान्द्रायणे प्रोक्त इष्टापूर्तꣳ वृथा सदा

skānde mārkaṇḍeya-bhagīratha-saṁvāde— śuddhaṁ bhāgavatasyānnaṁ śuddhaṁ bhagīrathi-jalam | śuddhaṁ viṣṇu-paraṁ cittaṁ śuddham ekādaśī-vratam avaiṣṇava-gṛhe bhuktvā pītvā vā jānato’pi vā | śuddhiś cāndrāyaṇe prokta iṣṭāpūrtaṁ vṛthā sadā

श्री-प्रह्लाद-वाक्ये च— केशवार्चा गृहे यस्य न तिष्ठति मही-पते । तस्यान्नꣳ नैव भोक्तव्यम् अभक्ष्येण समꣳ स्मृतम्

śrī-prahlāda-vākye ca— keśavārcā gṛhe yasya na tiṣṭhati mahī-pate | tasyānnaṁ naiva bhoktavyam abhakṣyeṇa samaṁ smṛtam

केचिद् वृत्त्य्-अनपेक्षस्य जप-श्रद्धावतः प्रभो । विश्वस्तस्यादिशन्त्य् अस्मिन् काले ऽपि कृतिनो जपम्

kecid vṛtty-anapekṣasya japa-śraddhāvataḥ prabho | viśvastasyādiśanty asmin kāle 'pi kṛtino japam

मध्याह्ने स्नानतः पूर्वꣳ पुष्पाद्य् आहृत्य वा स्वयम् । भृत्यादिना वा सम्पाद्य कुर्यान् मध्याह्निकीः क्रियाः

madhyāhne snānataḥ pūrvaṁ puṣpādy āhṛtya vā svayam | bhṛtyādinā vā sampādya kuryān madhyāhnikīḥ kriyāḥ

स्नानाशक्तौ च मध्याह्ने स्नानम् आचार्य मान्त्रिकम् । यथोक्तꣳ भगवत्-पूजाꣳ शक्तश् चेत् प्राग्वद् आचरेत्

snānāśaktau ca madhyāhne snānam ācārya māntrikam | yathoktaṁ bhagavat-pūjāṁ śaktaś cet prāgvad ācaret

ततः कृष्णार्पितेनैव शुद्धेनानेन वैष्णवः । वैश्वदेवादिकꣳ दैवꣳ कर्म पैत्रꣳ च साधयेत्

tataḥ kṛṣṇārpitenaiva śuddhenānena vaiṣṇavaḥ | vaiśvadevādikaṁ daivaṁ karma paitraṁ ca sādhayet

तद् उक्तꣳ षष्ठे दिन-विभागे तु कुर्यात् पञ्च महा-मखान् । दैवो होमेन यज्ञः स्यात् भौतस् तु बलि-दानतह् पैत्रो विप्रान्न-दानेन पैत्रेण बलिनाथवा । किञ्चिद् अन्न-प्रदानाद् वा तर्पणाद् वा चतुर्-विधः नृ-यज्ञो’तिथि-सत्कारात् हन्त-कारेण चाम्बुना । ब्रह्म-यज्ञो वेद-जपात् पुराण-पठनेन वा

tad uktaṁ ṣaṣṭhe dina-vibhāge tu kuryāt pañca mahā-makhān | daivo homena yajñaḥ syāt bhautas tu bali-dānatah paitro viprānna-dānena paitreṇa balināthavā | kiñcid anna-pradānād vā tarpaṇād vā catur-vidhaḥ nṛ-yajño’tithi-satkārāt hanta-kāreṇa cāmbunā | brahma-yajño veda-japāt purāṇa-paṭhanena vā

कौर्मे— अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महा-यज्ञान् द्विजोत्तमः । भुञ्जीत चेत् सु-मूढात्मा तिर्यग्-योनिꣳ स गच्छति

kaurme— akṛtvā tu dvijaḥ pañca mahā-yajñān dvijottamaḥ | bhuñjīta cet su-mūḍhātmā tiryag-yoniṁ sa gacchati

प्राप्ते श्राद्ध-दिने ऽपि प्राग् अन्नꣳ भगवते ऽर्पयेत् । तच्-छेषेणैव कुर्वीत श्राद्धꣳ भागवतो नरह्

prāpte śrāddha-dine 'pi prāg annaṁ bhagavate 'rpayet | tac-cheṣeṇaiva kurvīta śrāddhaṁ bhāgavato narah

यच् च स्मृतौ— गृहाग्नि-शिषु-देवानाꣳ यतीनाꣳ ब्रह्माचारिणाम् । पितृ-पाको न दातव्यो यावत् पिण्डान् न निर्वपेत् इति ।

yac ca smṛtau— gṛhāgni-śiṣu-devānāṁ yatīnāṁ brahmācāriṇām | pitṛ-pāko na dātavyo yāvat piṇḍān na nirvapet iti |

ईदृण् सामान्य-वचनम् विशेष-वचन-व्रजैह् । श्रुति-स्मृति-पुराणादि- वर्त्तिभिर् बाध्यते ध्रुवम्

īdṛṇ sāmānya-vacanam viśeṣa-vacana-vrajaih | śruti-smṛti-purāṇādi- varttibhir bādhyate dhruvam

तथा च पाद्मे— विष्णोर् निवेदितान्नेन यष्टव्यꣳ देवतान्तरम् । पितृभ्यश् चापि तद् देयम् तद् आनन्त्याय कल्पते

tathā ca pādme— viṣṇor niveditānnena yaṣṭavyaṁ devatāntaram | pitṛbhyaś cāpi tad deyam tad ānantyāya kalpate

मोक्ष-धर्मे नारदोक्तौ— सात्वतꣳ विधिम् आस्थाय प्राण् सूर्य-मुख-निसृतम् । पूजायाम् आस देवेशꣳ तच्-छेषेण पितामहान्

mokṣa-dharme nāradoktau— sātvataṁ vidhim āsthāya prāṇ sūrya-mukha-nisṛtam | pūjāyām āsa deveśaṁ tac-cheṣeṇa pitāmahān

ब्रह्माण्ड-पुराणे— यः श्राद्ध-काले हरि-भुक्त-शेषम् ददाति भक्त्या पितृ-देवतानाम् । तेनैव पिण्डाꣳस् तुलसी-विमिश्रान् आकल्प-कोटिꣳ पितरः सु-तृप्ताः

brahmāṇḍa-purāṇe— yaḥ śrāddha-kāle hari-bhukta-śeṣam dadāti bhaktyā pitṛ-devatānām | tenaiva piṇḍāṁs tulasī-vimiśrān ākalpa-koṭiṁ pitaraḥ su-tṛptāḥ

स्कान्दे— देवान् पितॄन् समुद्दिश्य यद् विष्णोर् विनिवेदितम् । तान् उद्दिश्य तथा कुर्यात् प्रदानꣳ तस्य चैव हि प्रयान्ति तृप्तिम् अतुलाꣳ सोदकेन तु तेन वै । मुकुन्द-गात्र-लग्नेन ब्राह्मणानाꣳ विलेपनम् चन्दनेन तु पिण्डनम् कर्तव्यꣳ पितृ-तृप्तये । देवानाꣳ च पितॄणाꣳ च जायते तृप्ति-रक्षया एवꣳ कृते मही-पल मा भवेत् सꣳशयः क्वचित्

skānde— devān pitṝn samuddiśya yad viṣṇor viniveditam | tān uddiśya tathā kuryāt pradānaṁ tasya caiva hi prayānti tṛptim atulāṁ sodakena tu tena vai | mukunda-gātra-lagnena brāhmaṇānāṁ vilepanam candanena tu piṇḍanam kartavyaṁ pitṛ-tṛptaye | devānāṁ ca pitṝṇāṁ ca jāyate tṛpti-rakṣayā evaṁ kṛte mahī-pala mā bhavet saṁśayaḥ kvacit

तत्रैव श्री-पुरुसोत्तम-खण्डे— अन्नाद्यꣳ श्राद्ध-काले तु पतिताद्यैर् निरीक्षितम् । तुलसी-दल-मिश्रेण सलिलेनाभिषिञ्चयेत् तद्-अन्नꣳ शुद्धताम् एति विष्णोर् नैवेद्य-मिश्रितम् । विष्णोर् नैवेद्य-शेषꣳ तु तस्माद् देयꣳ द्विजात्मनाम् । पिण्डे चैव विशेषेन पितॄणाꣳ तृप्तिम् इच्छता

tatraiva śrī-purusottama-khaṇḍe— annādyaṁ śrāddha-kāle tu patitādyair nirīkṣitam | tulasī-dala-miśreṇa salilenābhiṣiñcayet tad-annaṁ śuddhatām eti viṣṇor naivedya-miśritam | viṣṇor naivedya-śeṣaṁ tu tasmād deyaṁ dvijātmanām | piṇḍe caiva viśeṣena pitṝṇāṁ tṛptim icchatā

तत्रैव श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— पितॄन् उद्दिश्य यैः पूजा केशवस्य कृता नरैह् । त्यक्त्वा ते नारकीꣳ पीडाꣳ मुक्तिꣳ यान्ति महा-मुने

tatraiva śrī-brahma-nārada-saṁvāde— pitṝn uddiśya yaiḥ pūjā keśavasya kṛtā naraih | tyaktvā te nārakīṁ pīḍāṁ muktiṁ yānti mahā-mune

धन्यास् ते मानवा लोके कलि-काले विशेषतह् । ये कुर्वन्ति हरेर् नित्यꣳ पित्र्-अर्थꣳ पूजनꣳ मुने किꣳ दत्तैर् बहुभिर् पिण्डैर् गया-श्राद्धादिभिर् मुने । यैर् अर्चितो हरिर् भक्त्या पित्र्-अर्थꣳ च दिने दिने यम् उद्दिश्य हरेः पूजा क्रियते मुनि-पुङ्गव । उद्धृत्य नरकावासात् तꣳ नयेत् परमꣳ पदम् यो ददाति हरेः स्थानꣳ पितॄन् उद्दिश्य नारद । कर्तव्यꣳ हि पितॄणाꣳ यत् तत् कृतꣳ तेन भो द्विज

dhanyās te mānavā loke kali-kāle viśeṣatah | ye kurvanti harer nityaṁ pitr-arthaṁ pūjanaṁ mune kiṁ dattair bahubhir piṇḍair gayā-śrāddhādibhir mune | yair arcito harir bhaktyā pitr-arthaṁ ca dine dine yam uddiśya hareḥ pūjā kriyate muni-puṅgava | uddhṛtya narakāvāsāt taṁ nayet paramaṁ padam yo dadāti hareḥ sthānaṁ pitṝn uddiśya nārada | kartavyaṁ hi pitṝṇāṁ yat tat kṛtaṁ tena bho dvija

श्रुतौ च— एक एव नारायण आसीत्, न ब्रह्मा, नेमे द्यावा-पृथिव्यौ, सर्वे देवाः, सर्वे पितरः, सर्वे मनुस्याः । विष्णुना अशितम् अश्नन्ति विष्णुनाघ्रातꣳ जिघ्रन्ति, विष्णुना पीतꣳ पिबन्ति, तस्माद् विध्वꣳसो विष्णूपाहृतꣳ भक्षयेयुः इति ।

śrutau ca— eka eva nārāyaṇa āsīt, na brahmā, neme dyāvā-pṛthivyau, sarve devāḥ, sarve pitaraḥ, sarve manusyāḥ | viṣṇunā aśitam aśnanti viṣṇunāghrātaṁ jighranti, viṣṇunā pītaṁ pibanti, tasmād vidhvaṁso viṣṇūpāhṛtaṁ bhakṣayeyuḥ iti |

अत एवोक्तꣳ श्री-भगवता विष्णु-धर्मे— प्राणेभ्यो जुहुयाद् अन्नꣳ मन्-निवेदितम् उत्तमम् । तृप्यन्ति सर्वदा प्राणा मन्-निवेदित-भक्षणात् तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन प्रदेयꣳ मन्-निवेदितम् । ममापि हृदय-स्थस्य पितॄणाꣳ च विशेषतः

ata evoktaṁ śrī-bhagavatā viṣṇu-dharme— prāṇebhyo juhuyād annaṁ man-niveditam uttamam | tṛpyanti sarvadā prāṇā man-nivedita-bhakṣaṇāt tasmāt sarva-prayatnena pradeyaṁ man-niveditam | mamāpi hṛdaya-sthasya pitṝṇāṁ ca viśeṣataḥ

किꣳ च तत्रैवान्यत्र— भक्ष्यꣳ भोज्यꣳ च यत् किञ्चिद् अनिवेद्याग्र-भोक्तरि । न देयꣳ पितृ-देवेभ्यः प्रायश्चित्ती यतो भवेत् स्वर्गादौ कथितो देवैर् अग्र-भुग् भगवान् हरिः । यज्ञ-भाग-भुजो देवास् ततस् तेन प्रकल्पिताः

kiṁ ca tatraivānyatra— bhakṣyaṁ bhojyaṁ ca yat kiñcid anivedyāgra-bhoktari | na deyaṁ pitṛ-devebhyaḥ prāyaścittī yato bhavet svargādau kathito devair agra-bhug bhagavān hariḥ | yajña-bhāga-bhujo devās tatas tena prakalpitāḥ

स्कान्दे श्री-मार्कण्डेय-भगीरथ-सꣳवादे— यस् तु विद्या-विनिर्मुक्तꣳ मूर्खꣳ मत्वा तु वैष्णवम् । वेदविद्भ्यो’वदाद् विप्रः श्राद्धꣳ तद् राक्षसꣳ भवेत् सिक्थ-मात्रꣳ तु यद् भुङ्क्ते जलꣳ गण्डूष-मात्रकम् । तद्-अन्नꣳ मेरुणा तुल्यꣳ तज् जलꣳ सागरोपमम्

skānde śrī-mārkaṇḍeya-bhagīratha-saṁvāde— yas tu vidyā-vinirmuktaṁ mūrkhaṁ matvā tu vaiṣṇavam | vedavidbhyo’vadād vipraḥ śrāddhaṁ tad rākṣasaṁ bhavet siktha-mātraṁ tu yad bhuṅkte jalaṁ gaṇḍūṣa-mātrakam | tad-annaṁ meruṇā tulyaṁ taj jalaṁ sāgaropamam

ब्रह्म-पुराणे श्री-ब्रह्म-वचनम्— शङ्खाङ्कित-तनुर् विप्रो भुङ्क्ते यस्य च वेश्मनि । तद्-अन्नꣳ स्वयम् अश्नाति पितृभिः सह केशवः

brahma-purāṇe śrī-brahma-vacanam— śaṅkhāṅkita-tanur vipro bhuṅkte yasya ca veśmani | tad-annaṁ svayam aśnāti pitṛbhiḥ saha keśavaḥ

स्मृतिश् च— सुराभाण्डस्थ-पीयूषꣳ यथा नश्यति तत्-क्षणात् । चक्राङ्क-रहितꣳ श्राद्धꣳ तथा शातातपो’ब्रवीत्

smṛtiś ca— surābhāṇḍastha-pīyūṣaṁ yathā naśyati tat-kṣaṇāt | cakrāṅka-rahitaṁ śrāddhaṁ tathā śātātapo’bravīt

किꣳ च, श्री-विष्णु-रहस्ये— निवेशयेन् नरो मोहाद् अन्य-पङ्क्तौ हरेः प्रियम् । स पतेन् निरये घोरे पङ्क्ति-भेदी नराधमः

kiṁ ca, śrī-viṣṇu-rahasye— niveśayen naro mohād anya-paṅktau hareḥ priyam | sa paten niraye ghore paṅkti-bhedī narādhamaḥ

निवेदितꣳ यद् अन्यस्मै तद् उच्छिष्टꣳ हि कथ्यते । अतः कथञ्चिद् अपि तन् न श्री-भगवते’र्पयेत्

niveditaṁ yad anyasmai tad ucchiṣṭaṁ hi kathyate | ataḥ kathañcid api tan na śrī-bhagavate’rpayet

तथा चैकादश-स्कन्धे श्री-भगवद्-उक्तौ [भ्प् ११.११.४०]— अपि दीपावलोकꣳ मे नोपयुञ्ज्यान् निवेदितम्

tathā caikādaśa-skandhe śrī-bhagavad-uktau [BhP 11.11.40]— api dīpāvalokaṁ me nopayuñjyān niveditam

नारदीये— पितृ-शेषꣳ तु योउ दद्याद् धरये परमात्मने । रेतोदाः पितरस् तस्य भवन्ति क्लेश-भागिनः

nāradīye— pitṛ-śeṣaṁ tu you dadyād dharaye paramātmane | retodāḥ pitaras tasya bhavanti kleśa-bhāginaḥ

श्री- विष्णु-धर्मे— हरि-शेषꣳ हविर् दद्यात् पितॄणाम् अक्षयꣳ भवेत् । न पुनः पितृ-शेषꣳ तु हरेर् ब्रह्मादि-सद्-गुरोः

śrī- viṣṇu-dharme— hari-śeṣaṁ havir dadyāt pitṝṇām akṣayaṁ bhavet | na punaḥ pitṛ-śeṣaṁ tu harer brahmādi-sad-guroḥ

अन्यत्र च— दक्षादयश् च पितरो भृत्या इन्द्रादयः सुराः । अतस् तद्-भक्त-शेषꣳ तु विष्णोर् नैव निवेदयेत् इति ।

anyatra ca— dakṣādayaś ca pitaro bhṛtyā indrādayaḥ surāḥ | atas tad-bhakta-śeṣaṁ tu viṣṇor naiva nivedayet iti |

एवम् आवश्यकꣳ कृत्वा वैष्णवेभ्यो विभज्य च । श्रीमन्-महा-प्रसादान्नꣳ भुञ्जीत सह बन्धुभिः

evam āvaśyakaṁ kṛtvā vaiṣṇavebhyo vibhajya ca | śrīman-mahā-prasādānnaṁ bhuñjīta saha bandhubhiḥ

तथा च प्रह्लाद-पञ्चरात्रे— स्वभावस्थैः कर्म-जडान् वञ्चयन् द्रविणादिभिः । हरेर् नैवेद्य-सम्भारान् वैष्णवेभ्यः समर्पयेत्

tathā ca prahlāda-pañcarātre— svabhāvasthaiḥ karma-jaḍān vañcayan draviṇādibhiḥ | harer naivedya-sambhārān vaiṣṇavebhyaḥ samarpayet

अतएव वैष्णव-तन्त्रे— हरेर् निवेदितꣳ किञ्च्चिन् न दद्यात् कर्हिचिद् बुधः । अभक्तेभ्यः सशल्येभ्यो यद् दवन् निरये व्रजेत्

ataeva vaiṣṇava-tantre— harer niveditaṁ kiñccin na dadyāt karhicid budhaḥ | abhaktebhyaḥ saśalyebhyo yad davan niraye vrajet

विष्णु-धर्मोत्तरे— अवैष्णवे देव-धृतꣳ निर्माल्यꣳ न प्रयच्छति । नैवेद्यꣳ वा महाभाग तस्य तुष्यति केशवः इति ।

viṣṇu-dharmottare— avaiṣṇave deva-dhṛtaṁ nirmālyaṁ na prayacchati | naivedyaṁ vā mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ iti |

कथञ्चिद् अपि नाश्नीयाद् अकृत्वा कृष्ण-पूजनम् । न चासमर्प्य गोविन्दे किञ्चिद् भुञ्जीत वैष्णवः

kathañcid api nāśnīyād akṛtvā kṛṣṇa-pūjanam | na cāsamarpya govinde kiñcid bhuñjīta vaiṣṇavaḥ

श्री-कूर्म-पुराणे— अनर्चयित्वा गोविन्दꣳ यैर् भुक्तꣳ धर्म-वर्जितैः । श्वान-विष्ठा-समꣳ चान्नꣳ नीरꣳ च सुरया समम्

śrī-kūrma-purāṇe— anarcayitvā govindaṁ yair bhuktaṁ dharma-varjitaiḥ | śvāna-viṣṭhā-samaṁ cānnaṁ nīraṁ ca surayā samam

किꣳ च— यो मोहाद् अथवालस्याद् अकृत्वा देवतार्चनम् । भुङ्क्ते स याति नरकꣳ शूकरेष्व् इह जायते

kiṁ ca— yo mohād athavālasyād akṛtvā devatārcanam | bhuṅkte sa yāti narakaṁ śūkareṣv iha jāyate

विष्णु-धर्मोत्तरे— एक-कालꣳ द्विकालꣳ वा त्रि-कालꣳ पूजयेद् धरिम् । अपूज्य भोजनꣳ कुर्वन् नरकाणि व्रजेन् नरः

viṣṇu-dharmottare— eka-kālaṁ dvikālaṁ vā tri-kālaṁ pūjayed dharim | apūjya bhojanaṁ kurvan narakāṇi vrajen naraḥ

नारदीये च— प्रातर् मध्यन्दिनꣳ सायꣳ विष्णु-पूजा स्मृता बुधैः । अशक्तो विस्तरेणैव प्रातः सम्पूज्य केशवम् मध्याह्ने चैव सायꣳ च पुष्पाञ्जलिम् अपि क्षिपेत् । मध्याह्ने वा विस्तरेण सꣳक्षेपेणाथवा हरिम् सम्भोज्य भोजनꣳ कुर्याद् अन्यथा नरकꣳ व्रजेत्

nāradīye ca— prātar madhyandinaṁ sāyaṁ viṣṇu-pūjā smṛtā budhaiḥ | aśakto vistareṇaiva prātaḥ sampūjya keśavam madhyāhne caiva sāyaṁ ca puṣpāñjalim api kṣipet | madhyāhne vā vistareṇa saṁkṣepeṇāthavā harim sambhojya bhojanaṁ kuryād anyathā narakaṁ vrajet

हायशीर्ष-पञ्चरात्रे— न त्व् एवापूज्य भुञ्जीत भगवन्तꣳ जनार्दनम् । न तत् स्वयꣳ समश्नीयात् यद् विष्णौ न निवेदयेत्

hāyaśīrṣa-pañcarātre— na tv evāpūjya bhuñjīta bhagavantaṁ janārdanam | na tat svayaṁ samaśnīyāt yad viṣṇau na nivedayet

ब्रह्माण्ड-पुराणे – पत्रꣳ पुष्पꣳ फलꣳ तोयम् अन्न-पानाद्यम् औषधम् । अनिवेद्य च भुञ्जीत यद् आहाराय कल्पितम् अनिवेद्यꣳ तु भुञ्जानः प्रायश्चित्ती भवेन् नरः । तस्मात् सर्वꣳ निवेद्यैव विष्णोर् भुञ्जीत सर्वदा

brahmāṇḍa-purāṇe – patraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyam anna-pānādyam auṣadham | anivedya ca bhuñjīta yad āhārāya kalpitam anivedyaṁ tu bhuñjānaḥ prāyaścittī bhaven naraḥ | tasmāt sarvaṁ nivedyaiva viṣṇor bhuñjīta sarvadā

पाद्मे गौतमाम्बरीष-सꣳवादे— अम्बरीष गृहे पक्वꣳ यद् अभीष्टꣳ सदात्मनः । अनिवेद्य हरेर् भुञ्जन् सप्त-कल्पानि नारकी

pādme gautamāmbarīṣa-saṁvāde— ambarīṣa gṛhe pakvaṁ yad abhīṣṭaṁ sadātmanaḥ | anivedya harer bhuñjan sapta-kalpāni nārakī

तत्रैवोत्तर-काण्डे शिवोमा-सꣳवादे (६.२५३.११२)— अवैष्णवानाꣳ यच् चान्नꣳ पतितानाꣳ तथैव च । अनर्पितꣳ तथा विष्णौ श्व-माꣳस-सदृशꣳ भवेत्

tatraivottara-kāṇḍe śivomā-saṁvāde (6.253.112)— avaiṣṇavānāṁ yac cānnaṁ patitānāṁ tathaiva ca | anarpitaṁ tathā viṣṇau śva-māṁsa-sadṛśaṁ bhavet

विष्णु-स्मृतौ— अनिवेद्य तु यो भुङ्क्ते हरये परमात्मने । मज्जन्ति पितरस् तस्य नरके शाश्वतीः समाः

viṣṇu-smṛtau— anivedya tu yo bhuṅkte haraye paramātmane | majjanti pitaras tasya narake śāśvatīḥ samāḥ

अतएव गौत्माम्बरीष-सꣳवादे— अम्बरीष नवꣳ वस्त्रꣳ फलम् अन्नꣳ रसादिकम् । कृत्वा विष्णूपभुक्तꣳ तु सदा सेव्यꣳ हि वैष्णवैः

ataeva gautmāmbarīṣa-saṁvāde— ambarīṣa navaṁ vastraṁ phalam annaṁ rasādikam | kṛtvā viṣṇūpabhuktaṁ tu sadā sevyaṁ hi vaiṣṇavaiḥ

विष्णु-धर्माग्निपुराणयोः— गन्धान्न-वर-भक्ष्याꣳश् च स्रजो वासाꣳसि भूषणम् । दत्त्वा तु देवदेवाय तच्-छेषाण्य् उपभुञ्जते

viṣṇu-dharmāgnipurāṇayoḥ— gandhānna-vara-bhakṣyāṁś ca srajo vāsāṁsi bhūṣaṇam | dattvā tu devadevāya tac-cheṣāṇy upabhuñjate

गारुडे— पादोदकꣳ पिबेन् नित्यꣳ नैवेद्यꣳ भक्षयेद् धरेः । शेषाश् च मस्तके धार्या इति वेदानुशासनम्

gāruḍe— pādodakaṁ piben nityaṁ naivedyaṁ bhakṣayed dhareḥ | śeṣāś ca mastake dhāryā iti vedānuśāsanam

षष्ठ-स्कन्धे पुꣳसवन-व्रत-प्रसङ्गे [भ्प् ६.१९.२०]— उद्वास्य देवꣳ स्वे धाम्नि तन् निवेदितम् अग्रतः । अद्याद् आत्म-विशुद्ध्य्-अर्थꣳ सर्व-कामार्थ-सिद्धये

ṣaṣṭha-skandhe puṁsavana-vrata-prasaṅge [BhP 6.19.20]— udvāsya devaṁ sve dhāmni tan niveditam agrataḥ | adyād ātma-viśuddhy-arthaṁ sarva-kāmārtha-siddhaye

अष्टम-स्कन्धे च पयो-व्रत-प्रसङ्गे [भ्प् ८.१६.४२]— निवेदितꣳ तद्-भक्ताय दद्याद् भुञ्जीत वा स्वयम्

aṣṭama-skandhe ca payo-vrata-prasaṅge [BhP 8.16.42]— niveditaṁ tad-bhaktāya dadyād bhuñjīta vā svayam

गौतमीय-तन्त्रे— शुक्लोपचार-सम्भारैर् नित्यशो हरिम् अर्चयेत् । निवेद्य कृष्णाय विधिवद् अन्नꣳ भुञ्जीत तत् स्वयम् । अथवा सात्वते दद्याद् यदि लभ्यते भक्तितः

gautamīya-tantre— śuklopacāra-sambhārair nityaśo harim arcayet | nivedya kṛṣṇāya vidhivad annaṁ bhuñjīta tat svayam | athavā sātvate dadyād yadi labhyate bhaktitaḥ

शरत्-प्रदीपे च— भक्त-क्षण-क्षणो देवः स्मृतिः सेवा स्व-वेश्मनि । स्व-भोज्यस्यार्पणꣳ दानꣳ फलम् इन्द्रादि-दुर्लभम्

śarat-pradīpe ca— bhakta-kṣaṇa-kṣaṇo devaḥ smṛtiḥ sevā sva-veśmani | sva-bhojyasyārpaṇaṁ dānaṁ phalam indrādi-durlabham

दृष्ट्वा महा-प्रसादान्नꣳ तत् प्राङ् नत्वाभिमन्त्रयेत् । स्वेष्ट-नाम्ना ततो मूल-मनुना वार-सप्तकम्

dṛṣṭvā mahā-prasādānnaṁ tat prāṅ natvābhimantrayet | sveṣṭa-nāmnā tato mūla-manunā vāra-saptakam

धर्मराजादि-भागꣳ चापास्य श्री-चरणामृतम् । तुलसीꣳ चात्र निक्षिप्य श्लोकान् सङ्कीर्तयेद् इमान्

dharmarājādi-bhāgaṁ cāpāsya śrī-caraṇāmṛtam | tulasīṁ cātra nikṣipya ślokān saṅkīrtayed imān

यस्योच्छिष्टꣳ हि वाञ्छन्ति ब्रह्माद्या ऋषयो’मलाः । सिद्धाद्याश् च हरेस् तस्य वयम् उच्छिष्ट-भोजिनः

yasyocchiṣṭaṁ hi vāñchanti brahmādyā ṛṣayo’malāḥ | siddhādyāś ca hares tasya vayam ucchiṣṭa-bhojinaḥ

किꣳ च— यस्य नाम्ना विनश्यन्ति महापातक-राशयः । तस्य श्री-कृष्ण-देवस्य वयम् उच्छिष्ट-भोजिनः उच्छिष्ट-भोजिनस् तस्य वयम् अद्भुत-कर्मणः । यो बाल्य-लीलया ताꣳस् तान् पूतनादीन् अपातयत्

kiṁ ca— yasya nāmnā vinaśyanti mahāpātaka-rāśayaḥ | tasya śrī-kṛṣṇa-devasya vayam ucchiṣṭa-bhojinaḥ ucchiṣṭa-bhojinas tasya vayam adbhuta-karmaṇaḥ | yo bālya-līlayā tāṁs tān pūtanādīn apātayat

एकादश-स्कन्धे [भ्प् ११.६.४६]— त्वयोपभुक्त-स्रग्-गन्ध-वासोऽलङ्कार-चर्चिताः । उच्छिष्ट-भोजिनो दासास् तव मायाꣳ जयेमहि

ekādaśa-skandhe [BhP 11.6.46]— tvayopabhukta-srag-gandha-vāso'laṅkāra-carcitāḥ | ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṁ jayemahi

यतो’मृतोपस्तरणम् असीत्य् उक्त्वा यथा-विधि । पञ्च प्राणाहुतीः कृत्वा भुञ्जीत पुरतः प्रभोः

yato’mṛtopastaraṇam asīty uktvā yathā-vidhi | pañca prāṇāhutīḥ kṛtvā bhuñjīta purataḥ prabhoḥ

श्री-विष्णु-पुराणे [विप् ३.११.७७, ७९-८०, ८२-३, ८६-९१, ९५-६, ९८] और्व-सगर-सꣳवादे— प्रशस्त-रत्न-पाणिस् तु भुञ्जीत प्रयतो गृही

śrī-viṣṇu-purāṇe [ViP 3.11.77, 79-80, 82-3, 86-91, 95-6, 98] aurva-sagara-saṁvāde— praśasta-ratna-pāṇis tu bhuñjīta prayato gṛhī

पुण्य-गन्धौ शस्त-माल्य-धारी चैव नरेश्वर । नैक-वस्त्र-धरो’थार्द्र-पाणि-पादो महीपते विशुद्ध-वदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्-मुखः । प्राङ्-मुखोदङ्-मुखो वापि न चैवान्य-मना नरः

puṇya-gandhau śasta-mālya-dhārī caiva nareśvara | naika-vastra-dharo’thārdra-pāṇi-pādo mahīpate viśuddha-vadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅ-mukhaḥ | prāṅ-mukhodaṅ-mukho vāpi na caivānya-manā naraḥ

दत्त्वा तु भक्तꣳ शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृही । प्रशस्त-शुद्ध-पात्रे तु भुञ्जीताकुपितो द्विजः

dattvā tu bhaktaṁ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī | praśasta-śuddha-pātre tu bhuñjītākupito dvijaḥ

नासन्दि-सꣳस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर । नाकाले नातिसङ्कीर्णे दत्त्वाग्रꣳ च नरो’ग्नये । नाशेषꣳ पुरुषो’श्नीयाद् अन्यत्र जगती-पते

nāsandi-saṁsthite pātre nādeśe ca nareśvara | nākāle nātisaṅkīrṇe dattvāgraṁ ca naro’gnaye | nāśeṣaṁ puruṣo’śnīyād anyatra jagatī-pate

मध्वम्भु-दधि-सर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान् । अश्नीयात् तन्-मयो भूत्वा पूर्वꣳ तु मधुरꣳ रसम्

madhvambhu-dadhi-sarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān | aśnīyāt tan-mayo bhūtvā pūrvaṁ tu madhuraṁ rasam

लवणाम्ले तथा मध्ये कटु-तिक्तादिकाꣳस् ततः । प्राग् द्रवꣳ पुरुषो’श्नीयान् मध्ये कठिनाशनम् अन्ते पुनर् द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति । पञ्च-ग्रासꣳ महा-मौनꣳ प्राणाद्याप्यायनाय तत् भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राङ्-मुखोदङ्मुखो’पि वा । यथावत् पुनर् आचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः

lavaṇāmle tathā madhye kaṭu-tiktādikāṁs tataḥ | prāg dravaṁ puruṣo’śnīyān madhye kaṭhināśanam ante punar dravāśī tu balārogye na muñcati | pañca-grāsaṁ mahā-maunaṁ prāṇādyāpyāyanāya tat bhuktvā samyag athācamya prāṅ-mukhodaṅmukho’pi vā | yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ

स्वस्थः प्रशान्त-चित्तस् तु कृतासन-परिग्रहः । अभीष्ट-देवतानाꣳ तु कुर्वीत स्मरणꣳ नरः

svasthaḥ praśānta-cittas tu kṛtāsana-parigrahaḥ | abhīṣṭa-devatānāṁ tu kurvīta smaraṇaṁ naraḥ

अगस्तिर् अग्निर् बडवानलश् च भुक्तꣳ मयान्नꣳ जरयत्व् अशेषम् । सुखꣳ च मे तत्-परिणाम-सम्भवꣳ यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे

agastir agnir baḍavānalaś ca bhuktaṁ mayānnaṁ jarayatv aśeṣam | sukhaṁ ca me tat-pariṇāma-sambhavaṁ yacchantv arogo mama cāstu dehe

विष्णुः समस्तेन्द्रिय-देह-देही प्रधान-भूतो भगवान् यथैकः । सत्येन तेनात्तम् अशेषम् अन्नम् आरोग्यदꣳ मे परिणामम् एतु

viṣṇuḥ samastendriya-deha-dehī pradhāna-bhūto bhagavān yathaikaḥ | satyena tenāttam aśeṣam annam ārogyadaṁ me pariṇāmam etu

इत्य् उच्चार्य स्व-हस्तेन परिमृज्य तथोदरम् । अनायास-प्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः

ity uccārya sva-hastena parimṛjya tathodaram | anāyāsa-pradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ

कौर्मे व्यास-गीतायाम्— प्राङ्-मुखो’न्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुखम् एव वा । आसीनः स्वासने सिद्धे भूम्याꣳ पादौ निधाय च

kaurme vyāsa-gītāyām— prāṅ-mukho’nnāni bhuñjīta sūryābhimukham eva vā | āsīnaḥ svāsane siddhe bhūmyāṁ pādau nidhāya ca

आयुष्यꣳ प्राङ्-मुखो भुङ्क्ते यशस्यꣳ दक्षिणामुखः । श्रियꣳ प्रत्यङ्-मुखो भुङ्क्ते ऋतꣳ भुङ्क्ते उदङ्-मुखः

āyuṣyaṁ prāṅ-mukho bhuṅkte yaśasyaṁ dakṣiṇāmukhaḥ | śriyaṁ pratyaṅ-mukho bhuṅkte ṛtaṁ bhuṅkte udaṅ-mukhaḥ

पञ्चार्द्रो भोजनꣳ कुर्याद् भूमौ पात्रꣳ निधाय च । उपवासेन तत् तुल्यꣳ मनुर् आह प्रजापतिः

pañcārdro bhojanaṁ kuryād bhūmau pātraṁ nidhāya ca | upavāsena tat tulyaṁ manur āha prajāpatiḥ

उपैइप्ते सुचौ देसे प्द्दौ प्रक्स्द्ल्य वै करौ अचम्यर्द्र्द् ननोऽक्रोधह् पन्च्द्र्द्रो भोजनर्ह् चरेत् मह्द् व्य्ध्र्तिभिस् त्वन्नम् परिव्द्र्योदकेन तु अम्र्तोपस्तरनर्ह् असि त्य पोसन्क्रिय्द्र्ह् चरेत्

upaiipte sucau dese pddau praksdlya vai karau acamyardrd nano'krodhah pancdrdro bhojanarh caret mahd vydhrtibhis tvannam parivdryodakena tu amrtopastaranarh asi tya posankriydrh caret

महा-व्याहृतिभिस् त्व् अन्नꣳ परिवार्योदकेन तु । अमृतोपस्तरणम् असीत्यपोशान-क्रियाꣳ चरेत् ॥ स्वाहा-प्रणव-सꣳयुक्ताꣳ प्राणायेत्य् आहुतिꣳ ततः । अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तद्-अनन्तरम् उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमीम् । विज्ञाय तत्त्वम् एतेषाꣳ जुहुयाद् आत्मनि द्विजाः शेषम् अन्नꣳ यथाकामꣳ भुञ्जीत व्यञ्जनैर् युतम् । ध्यात्वा तन्-मनसा देवम् आत्मानꣳ वै प्रजापतिम् अमृतापिधानम् असीत्य् उपरिष्टाद् अपः पिबेत्

mahā-vyāhṛtibhis tv annaṁ parivāryodakena tu | amṛtopastaraṇam asītyapośāna-kriyāṁ caret || svāhā-praṇava-saṁyuktāṁ prāṇāyety āhutiṁ tataḥ | apānāya tato hutvā vyānāya tad-anantaram udānāya tataḥ kuryāt samānāyeti pañcamīm | vijñāya tattvam eteṣāṁ juhuyād ātmani dvijāḥ śeṣam annaṁ yathākāmaṁ bhuñjīta vyañjanair yutam | dhyātvā tan-manasā devam ātmānaṁ vai prajāpatim amṛtāpidhānam asīty upariṣṭād apaḥ pibet

किꣳ च, तत्रैव— यद् भुङ्क्ते वेष्टित-शिरा यच् च भुङ्क्ते विदिङ्-मुखः । सोपानत्कश् च यद् भुङ्क्ते सर्वꣳ विद्यात् तद् आसुरम् नार्ध-रात्रे न मध्याह्ने नाजीर्णꣳ नार्द्र-वस्त्र-धृक् । न च भिन्नासन-गतो न याने सꣳस्थितो’पि वा न भिन्न-भाजने चैव न भूम्याꣳ न च पाणिषु । अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यꣳ चातिभोजनम् । अपुण्यꣳ लोक-विद्विष्टꣳ तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

kiṁ ca, tatraiva— yad bhuṅkte veṣṭita-śirā yac ca bhuṅkte vidiṅ-mukhaḥ | sopānatkaś ca yad bhuṅkte sarvaṁ vidyāt tad āsuram nārdha-rātre na madhyāhne nājīrṇaṁ nārdra-vastra-dhṛk | na ca bhinnāsana-gato na yāne saṁsthito’pi vā na bhinna-bhājane caiva na bhūmyāṁ na ca pāṇiṣu | anārogyam anāyuṣyam asvargyaṁ cātibhojanam | apuṇyaṁ loka-vidviṣṭaṁ tasmāt tat parivarjayet

किꣳ च— न वाम-हस्तेनोद्धृत्य पिबेद् वक्त्रेण वा जलम्

kiṁ ca— na vāma-hastenoddhṛtya pibed vaktreṇa vā jalam

विष्णु-स्मृतौ— पिबतः पतते तोयꣳ भाजने मुख-निर्गयम् । अभोज्यꣳ तद् भवेद् अन्नꣳ भुक्त्वा चान्द्रायणꣳ चरेत्

viṣṇu-smṛtau— pibataḥ patate toyaṁ bhājane mukha-nirgayam | abhojyaṁ tad bhaved annaṁ bhuktvā cāndrāyaṇaṁ caret

मार्कण्डेये— भुञ्जीतान्नꣳ च तच्-चित्तो ह्य् अन्तर्जासु सदा नरः । उपघाताद् ऋते दोषान्नान्नस्योदीरयेद् बुधः

mārkaṇḍeye— bhuñjītānnaṁ ca tac-citto hy antarjāsu sadā naraḥ | upaghātād ṛte doṣānnānnasyodīrayed budhaḥ

अन्यत्र च— हस्तादृते’म्बुनान्येनान् अश्नन् पात्राद् ऋते पिबेत् । दक्षिणꣳ तु परित्यज्य वामे नीरꣳ निघापयेत् । अभोज्यꣳ तद् भवेद् अन्नꣳ पानीयꣳ च सुरा-समम्

anyatra ca— hastādṛte’mbunānyenān aśnan pātrād ṛte pibet | dakṣiṇaṁ tu parityajya vāme nīraṁ nighāpayet | abhojyaṁ tad bhaved annaṁ pānīyaṁ ca surā-samam

तृप्तो दद्याद् धि तद्-अन्नꣳ शेषꣳ दुर्गत-तृप्तये

tṛpto dadyād dhi tad-annaṁ śeṣaṁ durgata-tṛptaye

सम्यग् आचम्य दक्षाङ्घ्रेर् अङ्गुष्ठे वारि निक्षिपेत् ततः सꣳस्मृत्य सन्तुष्टः पुष्टिदाम् इष्ट-देवताम् । सन्निकृष्टैर् वृतः शिष्टैर् जपेद् अन्न-पतेर् मनून् । अन्नपते’न्नस्य नो देहि इत्य् आदि ।

samyag ācamya dakṣāṅghrer aṅguṣṭhe vāri nikṣipet tataḥ saṁsmṛtya santuṣṭaḥ puṣṭidām iṣṭa-devatām | sannikṛṣṭair vṛtaḥ śiṣṭair japed anna-pater manūn | annapate’nnasya no dehi ity ādi |

भक्षयेद् अथ ताम्बूलꣳ प्रसादꣳ वल्लवी-प्रभोः । शिष्टैर् इष्टैर् जपेद् दिव्यꣳ भगवन् नाम-मङ्गलम्

bhakṣayed atha tāmbūlaṁ prasādaṁ vallavī-prabhoḥ | śiṣṭair iṣṭair japed divyaṁ bhagavan nāma-maṅgalam

वाराहे— यो ममैवार्चनꣳ कृत्वा तत्र प्रापणम् उत्तमम् । शेषम् अन्नꣳ शम् अश्नाति ततः सौख्यतरꣳ नु किम्

vārāhe— yo mamaivārcanaṁ kṛtvā tatra prāpaṇam uttamam | śeṣam annaṁ śam aśnāti tataḥ saukhyataraṁ nu kim

स्कान्दे— तवोपहारꣳ भुक्त्वा यः सेवते यज्ञ-पूरुषम् । सेवितꣳ तेन नियतꣳ पुरोडाशो महाधिया

skānde— tavopahāraṁ bhuktvā yaḥ sevate yajña-pūruṣam | sevitaṁ tena niyataṁ puroḍāśo mahādhiyā

किꣳ च तत्रैव— शङ्खोदकꣳ तीर्थ-वराद् वरिष्ठꣳ पादोदकꣳ तीर्थ-गणाद् गरिष्ठम् । नैवेद्य-शेषꣳ क्रतु-कोटि-पुण्यꣳ निर्माल्य-शेषꣳ व्रत-दान-तुल्यम्

kiṁ ca tatraiva— śaṅkhodakaṁ tīrtha-varād variṣṭhaṁ pādodakaṁ tīrtha-gaṇād gariṣṭham | naivedya-śeṣaṁ kratu-koṭi-puṇyaṁ nirmālya-śeṣaṁ vrata-dāna-tulyam

नैवेद्य-शेषꣳ तुल-सीवि-मिश्रꣳ विशेषतः पाद-जलेन सिक्तम् । यो’श्नाति नित्यꣳ पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुत-कोटि-पुण्यम्

naivedya-śeṣaṁ tula-sīvi-miśraṁ viśeṣataḥ pāda-jalena siktam | yo’śnāti nityaṁ purato murāreḥ prāpnoti yajñāyuta-koṭi-puṇyam

षड्भिर् मासोपवासैस् तु यत् फलꣳ परिकीर्तितम् । विष्णोर् नैवेद्य-शेषे यत् फलꣳ तद् भुञ्जताꣳ कलौ

ṣaḍbhir māsopavāsais tu yat phalaṁ parikīrtitam | viṣṇor naivedya-śeṣe yat phalaṁ tad bhuñjatāṁ kalau

किꣳ च, तत्र श्री-शालग्राम-शिला-माहात्म्ये— भक्त्या भुनक्ति नैवेद्यꣳ शालग्राम-शिलार्पितम् । कोटिꣳ मखस्य लभते फलꣳ शत-सहस्रशः

kiṁ ca, tatra śrī-śālagrāma-śilā-māhātmye— bhaktyā bhunakti naivedyaṁ śālagrāma-śilārpitam | koṭiṁ makhasya labhate phalaṁ śata-sahasraśaḥ

ब्रह्म-वारि-गृहस्थैश् च वानप्रस्थैश् च भिक्षुभिः । भोक्तव्यꣳ विष्णु-नैवेद्यꣳ नात्र कार्या विचारणा भुक्त्वान्य-देव-नैवेद्यꣳ द्विजश् चान्द्रायणꣳ चरेत् । भुक्त्वा केशव-नैवेद्यꣳ यज्ञ-कोटि-फलꣳ लभेत्

brahma-vāri-gṛhasthaiś ca vānaprasthaiś ca bhikṣubhiḥ | bhoktavyaṁ viṣṇu-naivedyaṁ nātra kāryā vicāraṇā bhuktvānya-deva-naivedyaṁ dvijaś cāndrāyaṇaṁ caret | bhuktvā keśava-naivedyaṁ yajña-koṭi-phalaṁ labhet

तत्रैव श्री-ब्रह्म-नारद-सꣳवादे— अग्निष्टोम-सहस्रैस् तु वाजपेय-शतैर् अपि । तत् फलꣳ प्राप्यते नूनꣳ विष्णोर् नैवेद्य-भक्षणात् हृदि रूपꣳ मुखे नाम नैवेद्यम् उदरे हरेः । पादोदकꣳ च निर्माल्यꣳ मस्तके यस्य सो’च्युतः

tatraiva śrī-brahma-nārada-saṁvāde— agniṣṭoma-sahasrais tu vājapeya-śatair api | tat phalaṁ prāpyate nūnaṁ viṣṇor naivedya-bhakṣaṇāt hṛdi rūpaṁ mukhe nāma naivedyam udare hareḥ | pādodakaṁ ca nirmālyaṁ mastake yasya so’cyutaḥ

किꣳ च— पावनꣳ विष्णु-नैवेद्यꣳ सुर-सिद्धर्षिभिः स्मृतम् । अन्य-देवस्य नैवेद्यꣳ भुवत्त्वाचान्द्रायणꣳ चरेत्

kiṁ ca— pāvanaṁ viṣṇu-naivedyaṁ sura-siddharṣibhiḥ smṛtam | anya-devasya naivedyaṁ bhuvattvācāndrāyaṇaṁ caret

कोटि-यज्ञैस् तु यत् पुण्यꣳ मासोपोषण-कोटिभिः । तत् फलꣳ प्राप्यते पुम्भिर् विष्णोर् नैवेद्य-भक्षणात् तुलस्याश् च रजो-जुष्टꣳ नैवेद्यस्य च भक्षणम् । निर्माल्यꣳ च धृतꣳ येन महा-पातक-नाशनम्

koṭi-yajñais tu yat puṇyaṁ māsopoṣaṇa-koṭibhiḥ | tat phalaṁ prāpyate pumbhir viṣṇor naivedya-bhakṣaṇāt tulasyāś ca rajo-juṣṭaṁ naivedyasya ca bhakṣaṇam | nirmālyaṁ ca dhṛtaṁ yena mahā-pātaka-nāśanam

बृहद्-विष्णु-पुराणे -- नैवेद्यꣳ जगदीशस्य अन्न-पानादिकꣳ च यत् । ब्रह्मवन् निर्विकारꣳ हि यथा विष्णुस् तथैव तत् विकारꣳ ये प्रकुर्वन्ति भक्षणे तद् द्विजातयः कुष्ठ-व्याधि-समायुक्ताः पुत्र-दार-विवर्जिताः ॥ निरयꣳ यान्ति ते विप्रा यस्मान् नावर्तते पुनः

bṛhad-viṣṇu-purāṇe -- naivedyaṁ jagadīśasya anna-pānādikaṁ ca yat | brahmavan nirvikāraṁ hi yathā viṣṇus tathaiva tat vikāraṁ ye prakurvanti bhakṣaṇe tad dvijātayaḥ kuṣṭha-vyādhi-samāyuktāḥ putra-dāra-vivarjitāḥ || nirayaṁ yānti te viprā yasmān nāvartate punaḥ

विष्णुधर्मोत्तरे— नवम् अन्नꣳ फलꣳ पुष्पꣳ निवेद्य मधुसूदने । पश्चाद् भुङ्क्ते स्वयꣳ यश् च तस्य तुष्यति केशवः

viṣṇudharmottare— navam annaṁ phalaṁ puṣpaṁ nivedya madhusūdane | paścād bhuṅkte svayaṁ yaś ca tasya tuṣyati keśavaḥ

ब्रह्माण्ड-पुराणे— मुकुन्दाशन-शेषꣳ तु यो हि भुङ्क्ते दिने दिने । सिक्थे सिक्थे भवेत् पुण्यꣳ चान्द्रायण-शताधिकम्

brahmāṇḍa-purāṇe— mukundāśana-śeṣaṁ tu yo hi bhuṅkte dine dine | sikthe sikthe bhavet puṇyaṁ cāndrāyaṇa-śatādhikam

अन्यत्रापि— एकादशी-सहस्रैस् तु मासोपोषण-कोटिभिः । तत् फलꣳ प्राप्यते पुम्भिर् विष्णोर् नैवेद्य-भक्षणात् इति ।

anyatrāpi— ekādaśī-sahasrais tu māsopoṣaṇa-koṭibhiḥ | tat phalaṁ prāpyate pumbhir viṣṇor naivedya-bhakṣaṇāt iti |

ततो यथोक्तम् आचम्य ताम्बूलादि विभज्य च । महा-प्रसादꣳ दास्येन गृह्णीयात् प्रयतः स्वयम्

tato yathoktam ācamya tāmbūlādi vibhajya ca | mahā-prasādaṁ dāsyena gṛhṇīyāt prayataḥ svayam

तथा च नवम-स्कन्धे श्रीमद्-अम्बरीष-चरिते [भ्प् ९.४.२०]— कामꣳ च दास्ये न तु काम-काम्यया यथोत्तमश्लोक-जनाश्रया रतिः

tathā ca navama-skandhe śrīmad-ambarīṣa-carite [BhP 9.4.20]— kāmaṁ ca dāsye na tu kāma-kāmyayā yathottamaśloka-janāśrayā ratiḥ

नैवेद्य-भक्षणे यच् च निर्माल्य-ग्रहणे च यत् । माहात्म्यम् आदौ लिखितꣳ ज्ञेयꣳ सर्वम् इहापि तत्

naivedya-bhakṣaṇe yac ca nirmālya-grahaṇe ca yat | māhātmyam ādau likhitaṁ jñeyaṁ sarvam ihāpi tat