Abhīṣṭa-lābha — Attaining the Heart’s Desire

श्री-गोप-कुमार उवाच— ताꣳ नारदीयाम् अनुसृत्य शिक्षाꣳ श्री-कृष्ण-नामानि निज-प्रियाणि । सङ्कीर्तयन् सुस्वरम् अत्र लीलास् तस्य प्रगायन्न् अनुचिन्तयꣳश् च

śrī-gopa-kumāra uvāca— tāṁ nāradīyām anusṛtya śikṣāṁ śrī-kṛṣṇa-nāmāni nija-priyāṇi | saṅkīrtayan susvaram atra līlās tasya pragāyann anucintayaṁś ca

तादीय-लीला-स्थल-जातम् एतद् विलोकयन् भाव-दशे गतो ये । तयोः स्व-चित्ते करणेन लज्जे कथꣳ परस्मिन्न् कथयान्य् अहꣳ ते

tādīya-līlā-sthala-jātam etad vilokayan bhāva-daśe gato ye | tayoḥ sva-citte karaṇena lajje kathaṁ parasminn kathayāny ahaṁ te

सदा महार्त्या करुणा-स्वरै रुदन् नयामि रात्रीर् दिवसाꣳश् च कातरः । न वेद्मि यद् यत् सुचिराद् अनुष्ठितꣳ सुखाय वा तत् तद् उताति-सिन्धवे

sadā mahārtyā karuṇā-svarai rudan nayāmi rātrīr divasāṁś ca kātaraḥ | na vedmi yad yat sucirād anuṣṭhitaṁ sukhāya vā tat tad utāti-sindhave

कथञ्चिद् अप्य् अकलयामि नैतद् किम् एष दावाग्नि-शिखान्तरे’हम् । वसामि किꣳ वा परमामृताच्छ- सुशीतल-श्री-यमुना-जलान्तः

kathañcid apy akalayāmi naitad kim eṣa dāvāgni-śikhāntare’ham | vasāmi kiṁ vā paramāmṛtāccha- suśītala-śrī-yamunā-jalāntaḥ

कदाचिद् एवꣳ किल निश्चिनोम्य् अहꣳ शठस्य हस्ते पतितो’स्मि कस्यचित् । सदा न्यमञ्जꣳ बहु-दुःख-सागरे सुखस्य गन्धो’पि न माꣳ स्पृशेत् क्वचित्

kadācid evaṁ kila niścinomy ahaṁ śaṭhasya haste patito’smi kasyacit | sadā nyamañjaṁ bahu-duḥkha-sāgare sukhasya gandho’pi na māṁ spṛśet kvacit

इत्थꣳ वसन् निकुञ्जे’स्मिन् वृन्दावन-विभूषणे । एकदा रोदनाम्भोधौ निमग्नो मोहम् अव्रजम्

itthaṁ vasan nikuñje’smin vṛndāvana-vibhūṣaṇe | ekadā rodanāmbhodhau nimagno moham avrajam

दयालु-चूडामणिनामुनैव स्वयꣳ समागत्य कराम्बुजेन । वꣳशी-रतेनामृत-शीतलेन मद्-गात्रतो मर्जयता रजꣳसि नीतो’स्मि सञ्चल्य मुहुः स-लीलाꣳ सꣳज्ञाꣳ महा-धूर्त-वरेण यत्नात् । नासाग्र-विष्टैर् अपूर्वानुभूतैर् आपूर्य सौरभ्य-भरैः स्वकीयैः

dayālu-cūḍāmaṇināmunaiva svayaṁ samāgatya karāmbujena | vaṁśī-ratenāmṛta-śītalena mad-gātrato marjayatā rajaṁsi nīto’smi sañcalya muhuḥ sa-līlāṁ saṁjñāṁ mahā-dhūrta-vareṇa yatnāt | nāsāgra-viṣṭair apūrvānubhūtair āpūrya saurabhya-bharaiḥ svakīyaiḥ

तादीय-वक्त्राब्जम् अथावलोक्य स-सम्भ्रमꣳ सत्वरम् उत्थितो’हम् । अमुꣳ विधर्तुꣳ वर-पीत-वस्त्रे समुद्यतो हर्ष-भराचितात्मा

tādīya-vaktrābjam athāvalokya sa-sambhramaṁ satvaram utthito’ham | amuṁ vidhartuṁ vara-pīta-vastre samudyato harṣa-bharācitātmā

स नागरेन्द्रो’पससार पृष्ठतो निनादयꣳस् ताꣳ मुरलीꣳ स्व-लीलया । अभूच् च कुञ्जान्तरितः सपद्य् असौ मया न लब्धो बत धावताप्य् अलम्

sa nāgarendro’pasasāra pṛṣṭhato ninādayaṁs tāṁ muralīṁ sva-līlayā | abhūc ca kuñjāntaritaḥ sapady asau mayā na labdho bata dhāvatāpy alam

अन्तर्हितꣳ तꣳ त्व् अविलोक्य मूर्च्छाꣳ प्राप्तो’पतꣳ श्री-यमुना-प्रवाहे । एतस्य वेगेन समुह्यमानो लब्ध्वेव सꣳज्ञाम् व्यकिरꣳ स्व-दृष्टी

antarhitaṁ taṁ tv avilokya mūrcchāṁ prāpto’pataṁ śrī-yamunā-pravāhe | etasya vegena samuhyamāno labdhveva saṁjñām vyakiraṁ sva-dṛṣṭī

पश्याम्य् अतिक्रान्त-मनो-जवेन यानेन केनापि महोर्ध्वगेन । केनापि मार्गेण महाद्भुतेन दोषान्तरे कुत्रचिद् आगतो’स्मि

paśyāmy atikrānta-mano-javena yānena kenāpi mahordhvagena | kenāpi mārgeṇa mahādbhutena doṣāntare kutracid āgato’smi

चित्तꣳ समाधाय मृषामि यावद् वैकुण्ठ--लोकꣳ तम् इतो’स्मि तावत् । तꣳ विस्मितो वीक्ष्य वहन् प्रहर्षꣳ पश्यन्न् अयोध्यादिकम् अत्यगꣳ तत्

cittaṁ samādhāya mṛṣāmi yāvad vaikuṇṭha--lokaṁ tam ito’smi tāvat | taṁ vismito vīkṣya vahan praharṣaṁ paśyann ayodhyādikam atyagaṁ tat

श्री-गोलोकꣳ तꣳ चिराशावलम्बꣳ प्राप्तो भान्तꣳ सर्व-लोकोपरिष्टात् । अन्ते श्रीमन्-माथुरे मण्डले’स्मिन् यादृक् सर्वꣳ तत्र वै तादृग् एव

śrī-golokaṁ taṁ cirāśāvalambaṁ prāpto bhāntaṁ sarva-lokopariṣṭāt | ante śrīman-māthure maṇḍale’smin yādṛk sarvaṁ tatra vai tādṛg eva

तस्मिन् श्री-मथुरा-रूपे गत्वा मधु-पुरीम् अहम् । अत्रत्याम् इव ताꣳ दृष्ट्वा विस्मयꣳ हर्षम् अप्य् अगम्

tasmin śrī-mathurā-rūpe gatvā madhu-purīm aham | atratyām iva tāṁ dṛṣṭvā vismayaṁ harṣam apy agam

तस्याम् अशृणसꣳ चेदꣳ निगृह्य पितरꣳ स्वयम् । देवकीꣳ वसुदेवꣳ च कꣳसो राज्यꣳ करोति सः

tasyām aśṛṇasaṁ cedaṁ nigṛhya pitaraṁ svayam | devakīṁ vasudevaṁ ca kaṁso rājyaṁ karoti saḥ

तस्य प्रिय-सुरामित्र- परिवारस्य शङ्कया । नोत्सहन्ते यथा-कामꣳ विहर्तुꣳ यादवाः सुखम्

tasya priya-surāmitra- parivārasya śaṅkayā | notsahante yathā-kāmaṁ vihartuṁ yādavāḥ sukham

तस्माद् बहु-विधाꣳ बाधाꣳ अपि विन्दन्ति ते’निशम् । कुत्राप्य् अपसृताः केचित् सन्ति के’पि तम् आश्रिताः

tasmād bahu-vidhāṁ bādhāṁ api vindanti te’niśam | kutrāpy apasṛtāḥ kecit santi ke’pi tam āśritāḥ

ततो’हम् अपि भीतः सन् कृत-विश्रान्ति-मज्जनः । निःसृत्य त्वरयागच्छꣳ श्रीमद्-वृन्दावनꣳ ततः

tato’ham api bhītaḥ san kṛta-viśrānti-majjanaḥ | niḥsṛtya tvarayāgacchaṁ śrīmad-vṛndāvanaṁ tataḥ

तस्मिन्न् अगम्यो’खिल-देवतानाꣳ लोकेश्वरानाम् अपि पार्षदानाम् । एतस्य तु भारत-वर्षकीयार्- य-वार्त-देशस्य निरूप्य रीतिम् दिव्याꣳ दिनेशोद्गमनादिनैताꣳ भौमिꣳ नृभाषा-चरितादिनापि । महा-चमत्कार-भरेण रुद्धो न्यमज्जम् आनन्द-रसाम्बु-राशौ

tasminn agamyo’khila-devatānāṁ lokeśvarānām api pārṣadānām | etasya tu bhārata-varṣakīyār- ya-vārta-deśasya nirūpya rītim divyāṁ dineśodgamanādinaitāṁ bhaumiṁ nṛbhāṣā-caritādināpi | mahā-camatkāra-bhareṇa ruddho nyamajjam ānanda-rasāmbu-rāśau

क्षणाद् अपश्यꣳ भ्रमतो गोपान् इव वने नरान् । पुष्पानि चिन्वतीर् वृद्धा गोपी-वेशवतीस् तथा

kṣaṇād apaśyaṁ bhramato gopān iva vane narān | puṣpāni cinvatīr vṛddhā gopī-veśavatīs tathā

ते च सर्वे जनाः पूर्व- दृष्ट-सर्व-विलक्षणाः । केनापि हृत-हृद्-वित्तास् तद्-भाव-व्याकुला इव

te ca sarve janāḥ pūrva- dṛṣṭa-sarva-vilakṣaṇāḥ | kenāpi hṛta-hṛd-vittās tad-bhāva-vyākulā iva

तेषाꣳ दर्शन-मात्रेण तादृशꣳ भावम् आप्नुवन् । यत्नाद् धैर्यम् इवासृत्या- पृच्छꣳ तान् इदम् आदरात्

teṣāṁ darśana-mātreṇa tādṛśaṁ bhāvam āpnuvan | yatnād dhairyam ivāsṛtyā- pṛcchaṁ tān idam ādarāt

परमहꣳस-मनोरथ-दुर्लभैः परम-हर्ष-भरैः परिषेवितः । प्रणय-भक्त-जनैः कमला-पते परम-याच्य-तादीय-दयालयः परम-दीनम् इमꣳ सारणागतꣳ करुणया बत पश्यत पश्यत । कथयतास्य नृपो विषयस्य को गृहम् अमृष्य कुतो’स्य च वर्त्म किम्

paramahaṁsa-manoratha-durlabhaiḥ parama-harṣa-bharaiḥ pariṣevitaḥ | praṇaya-bhakta-janaiḥ kamalā-pate parama-yācya-tādīya-dayālayaḥ parama-dīnam imaṁ sāraṇāgataṁ karuṇayā bata paśyata paśyata | kathayatāsya nṛpo viṣayasya ko gṛham amṛṣya kuto’sya ca vartma kim

भोः भोः स-काकु पृच्छन्तꣳ धन्याः कृपयातत्र माम् । दत्त प्रत्युत्तरꣳ किञ्चित् सङ्केतेनापि सुव्रताः

bhoḥ bhoḥ sa-kāku pṛcchantaṁ dhanyāḥ kṛpayātatra mām | datta pratyuttaraṁ kiñcit saṅketenāpi suvratāḥ

अहो बत महार्तस्य शृणुतापि वचाꣳसि मे । नूनꣳ तस्यैव धूर्तस्य यूयꣳ भावेन मोहिताः

aho bata mahārtasya śṛṇutāpi vacāṁsi me | nūnaṁ tasyaiva dhūrtasya yūyaṁ bhāvena mohitāḥ

इत्थꣳ मुहुः स-कातर्यꣳ सम्पृच्छꣳस् तान् इतस् ततः । दृश्यमानान् पुरो भूत्वा व्रज-स्थानान्य् अवाप्नुवम्

itthaṁ muhuḥ sa-kātaryaṁ sampṛcchaṁs tān itas tataḥ | dṛśyamānān puro bhūtvā vraja-sthānāny avāpnuvam

परितश् चलयꣳश् चक्षुः पुरीम् एकाꣳ विदूरतः । अद्रक्षꣳ माधुरी-सार- परिपाकेन सेवितम्

paritaś calayaṁś cakṣuḥ purīm ekāṁ vidūrataḥ | adrakṣaṁ mādhurī-sāra- paripākena sevitam

तत्-पार्श्वे चाभितो’श्रौषꣳ गोपीनाꣳ गीतम् अद्भुतम् । दध्नाꣳ मथन-घोषाढ्यꣳ कान्तꣳ भूषण-सिञ्जितैः

tat-pārśve cābhito’śrauṣaṁ gopīnāṁ gītam adbhutam | dadhnāṁ mathana-ghoṣāḍhyaṁ kāntaṁ bhūṣaṇa-siñjitaiḥ

प्रहर्षाकुलम् आत्मानꣳ विष्टभ्य पुरतो व्रजन् । प्राप्नुवꣳ कृष्ण कृष्णेति स-वैयग्र्यꣳ निरन्तरम् कीर्तयन्तꣳ रुदन्तꣳ च निविष्टः वृद्धम् एकलम् । तस्मात् प्रयत्न-चातुर्यैर् अश्रौषꣳ गद्गदाक्षरात्

praharṣākulam ātmānaṁ viṣṭabhya purato vrajan | prāpnuvaṁ kṛṣṇa kṛṣṇeti sa-vaiyagryaṁ nirantaram kīrtayantaṁ rudantaṁ ca niviṣṭaḥ vṛddham ekalam | tasmāt prayatna-cāturyair aśrauṣaṁ gadgadākṣarāt

गोप-राजस्य नन्दस्य तच् छ्री-कृष्ण-पितुः पुरम् । तच्-छब्द-श्रुति-मात्रेण व्यमुह्यꣳ हर्ष-वेगतः

gopa-rājasya nandasya tac chrī-kṛṣṇa-pituḥ puram | tac-chabda-śruti-mātreṇa vyamuhyaṁ harṣa-vegataḥ

क्षणात् तेनैव वृद्धेन चेतितो’हꣳ दयालुना । धावन्न् अग्रे’भिसृत्यस्य न्यासीदꣳ गो-पुरे पुरः

kṣaṇāt tenaiva vṛddhena cetito’haṁ dayālunā | dhāvann agre’bhisṛtyasya nyāsīdaṁ go-pure puraḥ

आदृष्टम् अश्रुतꣳ चान्यैर् असम्भव्यꣳ व्यलोकयम् । बहु-प्रकारम् आश्चर्यꣳ लक्षशस् तत्र कोटिशः

ādṛṣṭam aśrutaṁ cānyair asambhavyaṁ vyalokayam | bahu-prakāram āścaryaṁ lakṣaśas tatra koṭiśaḥ

निश्चेतुꣳ नाशकꣳ किꣳ ते परमानन्द-निर्वृताः । किꣳ वा दुःख-भर-ग्रस्ता जनाः सर्वे द्विजोत्तम

niścetuṁ nāśakaṁ kiṁ te paramānanda-nirvṛtāḥ | kiṁ vā duḥkha-bhara-grastā janāḥ sarve dvijottama

गोपिकानाꣳ च यद्-गीतꣳ श्रूयते रोदनान्वितम् । तत् तोषस्य शुचो वान्त्य- कष्ठयेति न बुद्ध्यते

gopikānāṁ ca yad-gītaṁ śrūyate rodanānvitam | tat toṣasya śuco vāntya- kaṣṭhayeti na buddhyate

पदꣳ तत् पश्यत मर्त्य- लोके’स्मीत्य् एव मन्यते । यदा तु पूर्व-पूर्वानु- सन्धानꣳ क्रियते बहु

padaṁ tat paśyata martya- loke’smīty eva manyate | yadā tu pūrva-pūrvānu- sandhānaṁ kriyate bahu

तद् अखिलानाꣳ लोकानाम् अलोकानाम् उपर्य् अपि । तथा लोकाति-लोकानाꣳ वार्तेयेत्य् अवगम्यते

tad akhilānāṁ lokānām alokānām upary api | tathā lokāti-lokānāṁ vārteyety avagamyate

अथ तत्रागतम् एकाꣳ वृद्धाꣳ नत्वाति-काकुभिः । अपृच्छꣳ विरहत्य् अद्य क्वासौ श्री-नन्द-नन्दनः

atha tatrāgatam ekāṁ vṛddhāṁ natvāti-kākubhiḥ | apṛcchaṁ virahaty adya kvāsau śrī-nanda-nandanaḥ

श्री-वृद्धोवाच— प्रातर् विहर्तुꣳ गहनꣳ प्रविष्टो गोभिर् वयस्यैश् च महाग्रजेन । प्राण-प्रदाता व्रज-वासिनाꣳ नः सायꣳ समायास्यति सो’धुनैव

śrī-vṛddhovāca— prātar vihartuṁ gahanaṁ praviṣṭo gobhir vayasyaiś ca mahāgrajena | prāṇa-pradātā vraja-vāsināṁ naḥ sāyaṁ samāyāsyati so’dhunaiva

तिष्ठन्ति यस्मिन् व्रज-वासिनो जना न्यस्तेक्षणा वर्त्मनि यामुने’खिलाः । एते नगा यस्य तद्-ईक्षणोन्मुखाः सन्त्य् अच्छदैर् एष्यति नन्व् अनेन सः

tiṣṭhanti yasmin vraja-vāsino janā nyastekṣaṇā vartmani yāmune’khilāḥ | ete nagā yasya tad-īkṣaṇonmukhāḥ santy acchadair eṣyati nanv anena saḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— परमामृत-धाराभिर् अभिषिक्त इवाभवम् । तया तꣳ दर्शितꣳ मार्गम् एक-दृष्ट्या व्यलोकयम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— paramāmṛta-dhārābhir abhiṣikta ivābhavam | tayā taṁ darśitaṁ mārgam eka-dṛṣṭyā vyalokayam

परमानन्द-भारेण स्तम्भितोरुः कथञ्चन । यत्नेनाग्रे भवन् दूरे’शृणवꣳ कम् अपि ध्वनिम्

paramānanda-bhāreṇa stambhitoruḥ kathañcana | yatnenāgre bhavan dūre’śṛṇavaṁ kam api dhvanim

गवाꣳ हाꣳवा-रावैः सुललिततरꣳ मोह-मुरली- कलꣳ लीला-गीत-स्वर-मधुर-रागेण कलितम् । जगद्-वैलक्षण्याचित-विविध-भङ्गि-विलसितꣳ व्रज-स्थानाꣳ तेषाꣳ सपदि परमाकर्ष-वलितम्

gavāṁ hāṁvā-rāvaiḥ sulalitataraṁ moha-muralī- kalaṁ līlā-gīta-svara-madhura-rāgeṇa kalitam | jagad-vailakṣaṇyācita-vividha-bhaṅgi-vilasitaṁ vraja-sthānāṁ teṣāṁ sapadi paramākarṣa-valitam

यस्मात् साश्रुस् तरु-विततितो दीर्घ-धारा रसानाꣳ घोष-स्थानम् अपि तनु-भृताꣳ नेत्रतो’श्रु-प्रवाहः । तन्-मातृणाम् अपि विवयसाꣳ क्षीर-पूरः स्तनेभ्यः कालिन्द्याश् च प्रचल-पयसाꣳ ते न्यवर्तन्त वेगाः

yasmāt sāśrus taru-vitatito dīrgha-dhārā rasānāṁ ghoṣa-sthānam api tanu-bhṛtāṁ netrato’śru-pravāhaḥ | tan-mātṛṇām api vivayasāṁ kṣīra-pūraḥ stanebhyaḥ kālindyāś ca pracala-payasāṁ te nyavartanta vegāḥ

न जाने सा वꣳश्य् उद्गिरति गरलꣳ वामृत-रसꣳ न जाने तन्-नादो’प्य् अशणि-परुषो वाम्बु-मृदुलः । न जाने चात्य्-उष्णो ज्वलित-दहनाद् वेन्दु-शिशिरो यतो जातोन्मादा मुमुहुर् अखिलास् ते व्रज-जनाः

na jāne sā vaṁśy udgirati garalaṁ vāmṛta-rasaṁ na jāne tan-nādo’py aśaṇi-paruṣo vāmbu-mṛdulaḥ | na jāne cāty-uṣṇo jvalita-dahanād vendu-śiśiro yato jātonmādā mumuhur akhilās te vraja-janāḥ

अथानुपश्यामि गृहाद् विनिःसृतस् तादीय-नीराजन-वस्तु-पाणयः । प्रयान्ति काश्चिद् व्रज-योषितो’पराः शिरो-ऽर्पितालङ्करणोपभोग्यकाः

athānupaśyāmi gṛhād viniḥsṛtas tādīya-nīrājana-vastu-pāṇayaḥ | prayānti kāścid vraja-yoṣito’parāḥ śiro-'rpitālaṅkaraṇopabhogyakāḥ

किञ्चिच् च काश्चित् त्व् अनपेक्षमानाः सम्भ्रान्ति-विघ्नाकलिताः स्खलन्त्यः । धावन्ति तस्याꣳ दिशि यत्र धेनु- हम्बा-रव वेणु-निनाद-मिश्राः

kiñcic ca kāścit tv anapekṣamānāḥ sambhrānti-vighnākalitāḥ skhalantyaḥ | dhāvanti tasyāṁ diśi yatra dhenu- hambā-rava veṇu-nināda-miśrāḥ

काश्चिद् विपर्यग्-धृत-भूषणा ययुः काश्चिच् च नीवि-कच-बन्धनाकुलाः । अन्या गृहान्तस् तरु-भाव-मिश्रिताः काश्चिच् च भूमौ न्यपतन् विमोहिताः

kāścid viparyag-dhṛta-bhūṣaṇā yayuḥ kāścic ca nīvi-kaca-bandhanākulāḥ | anyā gṛhāntas taru-bhāva-miśritāḥ kāścic ca bhūmau nyapatan vimohitāḥ

मोहꣳ गताः कश्चन नीयमाना धृत्वाश्रु-लालार्द्र-मुखाः सखीभिः । यान्तीतराः प्रेम-भराकुलास् तꣳ पश्यैतम् इत्य् अलीभिर् उच्यमानाः

mohaṁ gatāḥ kaścana nīyamānā dhṛtvāśru-lālārdra-mukhāḥ sakhībhiḥ | yāntītarāḥ prema-bharākulās taṁ paśyaitam ity alībhir ucyamānāḥ

तादीय-नामेहित-गान-तत्-परा विचित्र-वेशाम्बर-कान्ति-भूषिताः । रमाति-सौभग्य-मद-प्रहारिका जावेन कृष्णा-तटम् आश्रयन्त ताः ततो’हम् अपि केनाप्य् आ- कृष्यमाना इवाग्रताः । धावन्तीभिः समान्ताभिर् धावन्न् अभ्यासरꣳ रयात्

tādīya-nāmehita-gāna-tat-parā vicitra-veśāmbara-kānti-bhūṣitāḥ | ramāti-saubhagya-mada-prahārikā jāvena kṛṣṇā-taṭam āśrayanta tāḥ tato’ham api kenāpy ā- kṛṣyamānā ivāgratāḥ | dhāvantībhiḥ samāntābhir dhāvann abhyāsaraṁ rayāt

अथापश्यꣳ दूरान् मधुर-मुरली-राजित-करो जवान् निःसृत्यासौ सखि-पशु-गणाद् धावन-पराः । अये श्रीदामꣳस् त्वत्-कुल-कमल-भास्वान् अयम् इतः सरूपः प्राप्तो मे सुहृद् इति वदन्न् एति ललितम्

athāpaśyaṁ dūrān madhura-muralī-rājita-karo javān niḥsṛtyāsau sakhi-paśu-gaṇād dhāvana-parāḥ | aye śrīdāmaṁs tvat-kula-kamala-bhāsvān ayam itaḥ sarūpaḥ prāpto me suhṛd iti vadann eti lalitam

आरण्य-वेशो विचलत्-कदम्ब- मालावतꣳ साम्बर-बर्ह-मौलिः । सौरभ्य-सꣳवासित-दिक्-ततान्तो लीला-स्मित-श्री-विकसन्-मुखाब्जः

āraṇya-veśo vicalat-kadamba- mālāvataṁ sāmbara-barha-mauliḥ | saurabhya-saṁvāsita-dik-tatānto līlā-smita-śrī-vikasan-mukhābjaḥ

कृपावलोकोल्लसद्-ईक्षणाम्बुजो विचित्र-सौन्दर्य-भरैक-भूषणः । गो-धूलिकालङ्कृत-चञ्चलालक- श्रेण्य्-आवृति-व्यग्र-कराम्बुजाङ्गुलिः

kṛpāvalokollasad-īkṣaṇāmbujo vicitra-saundarya-bharaika-bhūṣaṇaḥ | go-dhūlikālaṅkṛta-cañcalālaka- śreṇy-āvṛti-vyagra-karāmbujāṅguliḥ

धरा-तल-श्री-भर-दान-हेतुना भूमि-स्पृशोर् नृत्य-विलास-गामिनोः । सुजातयोः श्री-पद-पद्मयोर् जवद्- उच्चालनोल्लास-भरैर् मनोहरः

dharā-tala-śrī-bhara-dāna-hetunā bhūmi-spṛśor nṛtya-vilāsa-gāminoḥ | sujātayoḥ śrī-pada-padmayor javad- uccālanollāsa-bharair manoharaḥ

कैशोर-माधुर्य-भरोल्लसच्-छ्री- गात्राभ्र-कान्त्य्-उज्ज्वलिताखिलाशः । तत्रत्य-नित्य-प्रिय-लोक-चित्त- ग्रह्याद्भुतानेक-महत्त्व-सिन्धुः

kaiśora-mādhurya-bharollasac-chrī- gātrābhra-kānty-ujjvalitākhilāśaḥ | tatratya-nitya-priya-loka-citta- grahyādbhutāneka-mahattva-sindhuḥ

स्व-दीन-लोक-प्रियता-नियन्त्रितो बलाद् अथोत्प्लुत्य समीपम् आगतः । तद्-ईक्षण-प्रेम-विमोहितꣳ हि माꣳ गले गृहित्वा सहसापतद् भुवि

sva-dīna-loka-priyatā-niyantrito balād athotplutya samīpam āgataḥ | tad-īkṣaṇa-prema-vimohitaṁ hi māṁ gale gṛhitvā sahasāpatad bhuvi

क्षणेन सꣳज्ञाम् अहम् एत्य तस्माद् विमोच्य यत्नाद् गलम् उत्थितः सन् । पश्यामि भूमौ पतितो विमुह्य वर्त्मार्द्रयन्न् अस्ति रजो-ऽमयꣳ सः

kṣaṇena saṁjñām aham etya tasmād vimocya yatnād galam utthitaḥ san | paśyāmi bhūmau patito vimuhya vartmārdrayann asti rajo-'mayaṁ saḥ

गोप्यः समेत्याहुर् अहो बतायꣳ को’त्रागतो वा किम् इदꣳ चकार । एताꣳ दशाꣳ नो’सुगतिꣳ निनाय हा हा हताः स्मो व्रज-वासि-लोकाः

gopyaḥ sametyāhur aho batāyaṁ ko’trāgato vā kim idaṁ cakāra | etāṁ daśāṁ no’sugatiṁ nināya hā hā hatāḥ smo vraja-vāsi-lokāḥ

कꣳसस्य माया-विवरस्य भृत्यः कश्चिद् भविष्यत्य् अयम् अत्र नूनम् । एवꣳ विलापꣳ विविधꣳ चरन्त्यस् तम् उद्रुदत्यः परिवव्रुर् आर्ताः

kaṁsasya māyā-vivarasya bhṛtyaḥ kaścid bhaviṣyaty ayam atra nūnam | evaṁ vilāpaṁ vividhaṁ carantyas tam udrudatyaḥ parivavrur ārtāḥ

अथास्य पृष्ठतो वेगाद् गोप-सङ्घः समागतः । दृष्ट्वा तादृग् अवष्ठꣳ तꣳ रुरुदुः करुण-स्वरैः

athāsya pṛṣṭhato vegād gopa-saṅghaḥ samāgataḥ | dṛṣṭvā tādṛg avaṣṭhaṁ taṁ ruruduḥ karuṇa-svaraiḥ

तम् आक्रन्द-ध्वनिꣳ घोरꣳ दूराच् छ्रुत्वा व्रज-स्थिताः । वृद्धा नन्दादयो गोपा यशोदा पुत्र-वत्सला जरत्यो’न्यास् तथा दास्यः सर्वे तत्र समागताः । धावन्तः प्रस्खलत्-पादा मुग्धा हा-हेति-रोदिनः

tam ākranda-dhvaniṁ ghoraṁ dūrāc chrutvā vraja-sthitāḥ | vṛddhā nandādayo gopā yaśodā putra-vatsalā jaratyo’nyās tathā dāsyaḥ sarve tatra samāgatāḥ | dhāvantaḥ praskhalat-pādā mugdhā hā-heti-rodinaḥ

ततो गवो वृष वत्साः कृष्णसारादयो मृगाः । आगतास् तꣳ दशाꣳ तस्य दृष्ट्वा रोदन-कातराः

tato gavo vṛṣa vatsāḥ kṛṣṇasārādayo mṛgāḥ | āgatās taṁ daśāṁ tasya dṛṣṭvā rodana-kātarāḥ

अश्रु-धाराभिर् धौतास्या नदन्तः स्नेहतो मृदु । आगत्यागत्य जिघ्रन्तो लिहन्त्य् एतꣳ मुहुर् मुहुः

aśru-dhārābhir dhautāsyā nadantaḥ snehato mṛdu | āgatyāgatya jighranto lihanty etaṁ muhur muhuḥ

खगास् तस्योपरिष्टाच् च भ्रमन्तो व्योम्नि दुःखिताः । रुदन्त इव कुर्वन्ति कोलाहलम् अनेकशः

khagās tasyopariṣṭāc ca bhramanto vyomni duḥkhitāḥ | rudanta iva kurvanti kolāhalam anekaśaḥ

स्थवराश् चान्तर्-उत्ताप्ताः सद्यः शुष्का इवाभवन् । बहुनोक्तेन किꣳ सर्वे मृता इव चराचराः

sthavarāś cāntar-uttāptāḥ sadyaḥ śuṣkā ivābhavan | bahunoktena kiṁ sarve mṛtā iva carācarāḥ

अहꣳ महा-शोक-समुद्र-मग्नः स्व-कृत्य-मूढः परमार्तिम् आप्तः । निधाय तत्-पाद-युगꣳ स्व-मस्ते रुदन् प्रवृत्तो बहुधा विलापे

ahaṁ mahā-śoka-samudra-magnaḥ sva-kṛtya-mūḍhaḥ paramārtim āptaḥ | nidhāya tat-pāda-yugaṁ sva-maste rudan pravṛtto bahudhā vilāpe

विदूर-वार्ती बलभद्रदेवो’नुजोपमाकल्प-वयो’भिरामः । नीलाम्बरालङ्कृत-गौर-कान्तिस् ततः समायात् स-भयꣳ स-वेगम्

vidūra-vārtī balabhadradevo’nujopamākalpa-vayo’bhirāmaḥ | nīlāmbarālaṅkṛta-gaura-kāntis tataḥ samāyāt sa-bhayaṁ sa-vegam

विशारदेन्द्रः परितो विलोक्य रुदन् क्षणाद् धैर्यम् इवावलम्ब्य । मादीय-दोर्भ्याम् अनुजस्य कण्ठꣳ सङ्ग्राहयाम् आस निज-प्रयत्नात्

viśāradendraḥ parito vilokya rudan kṣaṇād dhairyam ivāvalambya | mādīya-dorbhyām anujasya kaṇṭhaṁ saṅgrāhayām āsa nija-prayatnāt

सम्मर्जयाम् आस मादीय-पाणिना श्रीमत्-तद्-अङ्गानि तथा तम् उच्चकैः । आह्वाययाम् आस विचित्र-काकुभिः प्रोत्थापयाम् आस मयैव भू-तलात्

sammarjayām āsa mādīya-pāṇinā śrīmat-tad-aṅgāni tathā tam uccakaiḥ | āhvāyayām āsa vicitra-kākubhiḥ protthāpayām āsa mayaiva bhū-talāt

सद्यो’श्रु-धारा-परिमुद्रिते ते श्री-नेत्र-पद्मे उदमीलयत् सः । माꣳ वीक्ष्य हर्षात् परिरभ्य चुम्बन् लज्जाम् अगच्छत् परितो’वलोक्य

sadyo’śru-dhārā-parimudrite te śrī-netra-padme udamīlayat saḥ | māṁ vīkṣya harṣāt parirabhya cumban lajjām agacchat parito’valokya

चिरादृष्ट-प्राण-प्रिय-सखम् इवावाप्य स तु माꣳ करे धृत्वा वाम-स्व-कर-कमलेन प्रभु-वरः । विचित्रꣳ सम्प्रश्नꣳ विदधद् अखिलाꣳस् तान् व्रज-जनान् समानन्द्य श्रीमान् अविशद् ।इभ-गामि व्रज-वरम्

cirādṛṣṭa-prāṇa-priya-sakham ivāvāpya sa tu māṁ kare dhṛtvā vāma-sva-kara-kamalena prabhu-varaḥ | vicitraṁ sampraśnaṁ vidadhad akhilāṁs tān vraja-janān samānandya śrīmān aviśad |ibha-gāmi vraja-varam

वन्या मृगास् तस्य वियोग-दीना गन्तुꣳ विना तꣳ हि कुतो’प्य् अशक्ताः । प्रातर् भविष्यत् प्रभु-दर्शनाशास् तष्ठुर् व्रज-द्वारि निशाꣳ नियान्तः

vanyā mṛgās tasya viyoga-dīnā gantuṁ vinā taṁ hi kuto’py aśaktāḥ | prātar bhaviṣyat prabhu-darśanāśās taṣṭhur vraja-dvāri niśāṁ niyāntaḥ

उड्डीयोड्डीय पश्यन्तो विहगास् तꣳ व्रजान्तरे । रात्राव् आदृष्ट्वा क्रोशन्तो रुदन्त इव निर्ययुः

uḍḍīyoḍḍīya paśyanto vihagās taṁ vrajāntare | rātrāv ādṛṣṭvā krośanto rudanta iva niryayuḥ

गो-दोहननान्तरम् आग्रहेण नन्दस्य पुत्र-प्रणयाकुलस्य । सम्भालनꣳ साधु गवाम् अकृत्वा तौ भ्रातरौ जग्मतुर् आत्म-गेहम्

go-dohananāntaram āgraheṇa nandasya putra-praṇayākulasya | sambhālanaṁ sādhu gavām akṛtvā tau bhrātarau jagmatur ātma-geham

स्नेहस्नुवत्-स्तन्य-दृग्-अश्रु-धारया धौताम्बराङ्ग्या त्वरया यशोदया । भूत्वा पुरो’कारि स-रोहिणीकया प्रत्यङ्ग-नीराजनम् एतयोर् मुहुः

snehasnuvat-stanya-dṛg-aśru-dhārayā dhautāmbarāṅgyā tvarayā yaśodayā | bhūtvā puro’kāri sa-rohiṇīkayā pratyaṅga-nīrājanam etayor muhuḥ

नीराजयन्त्य् आत्म-शिरोरुहैः सुतꣳ सालिङ्गति स्नेह-भरेण चुम्बति । नो वेत्ति रक्षिष्यति शिऋष्णꣳ किꣳ निजे वक्षो-ऽन्तरे वा जठरान्तरे वा

nīrājayanty ātma-śiroruhaiḥ sutaṁ sāliṅgati sneha-bhareṇa cumbati | no vetti rakṣiṣyati śiṛṣṇaṁ kiṁ nije vakṣo-'ntare vā jaṭharāntare vā

तत्रैव नीतꣳ प्रणयाकुलेन माꣳ तेन स्वयꣳ कारित-मातृ-वन्दनम् । सा लालयाम् आस मुद्रा स्व-पुत्रवद् दृष्ट्वा मयि प्रेम-भरꣳ सुतस्य तत्

tatraiva nītaṁ praṇayākulena māṁ tena svayaṁ kārita-mātṛ-vandanam | sā lālayām āsa mudrā sva-putravad dṛṣṭvā mayi prema-bharaṁ sutasya tat

तावद् आगत्य मिलिता युगपत् तत्र गोपिकाः । काश्चिद् व्याजेन केनापि काश्चित् सर्वान् अपेक्षया

tāvad āgatya militā yugapat tatra gopikāḥ | kāścid vyājena kenāpi kāścit sarvān apekṣayā

मातृभ्याꣳ स्नपनारम्भꣳ स्वाभ्याꣳ भ्रत्रोर् द्वयोः कृतम् । आलक्ष्य भगवान् आह बल्लवीर् अति-लम्पटाः

mātṛbhyāṁ snapanārambhaṁ svābhyāṁ bhratror dvayoḥ kṛtam | ālakṣya bhagavān āha ballavīr ati-lampaṭāḥ

मातरौ भ्रातराव् आवाꣳ क्षुधार्तौ स्वस् तद्-ओदनम् । निष्पद्य भोजयेथाꣳ नौ तातम् आनय्य सत्वरम्

mātarau bhrātarāv āvāṁ kṣudhārtau svas tad-odanam | niṣpadya bhojayethāṁ nau tātam ānayya satvaram

तच् छ्रुत्वाह प्रियꣳ गोप्यः श्री-यशोदे व्रजेश्वरी । देवी रोहिणी कर्तव्याद् अस्माद् विरमताꣳ युवाम्

tac chrutvāha priyaṁ gopyaḥ śrī-yaśode vrajeśvarī | devī rohiṇī kartavyād asmād viramatāṁ yuvām

शीघ्रꣳ भोजन-सामाग्रीꣳ सम्पादयताम् एतयोः । वयम् एव सुखꣳ सम्याक् स्नपयेमाचिराद् इमे

śīghraṁ bhojana-sāmāgrīṁ sampādayatām etayoḥ | vayam eva sukhaṁ samyāk snapayemācirād ime

श्री-यशोदोवाच— प्रथमꣳ त्वरया ज्येष्ठः स्नपयित्वा प्रहीयताम् । नन्दस्यानयनायात्र भोजनार्थाय बालिकाः

śrī-yaśodovāca— prathamaṁ tvarayā jyeṣṭhaḥ snapayitvā prahīyatām | nandasyānayanāyātra bhojanārthāya bālikāḥ

श्री-सरूप उवाच— प्रासस्य तद्-वचो हृद्यꣳ रामꣳ ताः कतिचिद् द्रुतम् । आप्लव्य प्रेययाम् आसुस् तयोर् गेहꣳ प्रविष्टयोः

śrī-sarūpa uvāca— prāsasya tad-vaco hṛdyaṁ rāmaṁ tāḥ katicid drutam | āplavya preyayām āsus tayor gehaṁ praviṣṭayoḥ

श्री-कृष्णस्य विचित्राणि भूषणानि विभागशः । क्रमेणोत्तार्य ताः स्वीयैर् वस्त्रैर् गात्राण्य् अमार्जयन्

śrī-kṛṣṇasya vicitrāṇi bhūṣaṇāni vibhāgaśaḥ | krameṇottārya tāḥ svīyair vastrair gātrāṇy amārjayan

वꣳशीꣳ सपत्नीम् इव याच्यमानाꣳ ताभिः कराब्जाच् च जिघृक्ष्यमानाम् । सङ्केत-भङ्ग्या स तु माꣳ प्रबोध्य चिक्षेप दूरान् मम मुक्त-हस्ते

vaṁśīṁ sapatnīm iva yācyamānāṁ tābhiḥ karābjāc ca jighṛkṣyamānām | saṅketa-bhaṅgyā sa tu māṁ prabodhya cikṣepa dūrān mama mukta-haste

अभ्यज्योत्तम-तैलैस् ताः कर्तुम् उद्वर्तनꣳ शनैः । आरेभिरे स्व-हस्ताब्ज- कोमल-स्पर्श-पाटवैः

abhyajyottama-tailais tāḥ kartum udvartanaṁ śanaiḥ | ārebhire sva-hastābja- komala-sparśa-pāṭavaiḥ

तथापि सौकुमार्याद् वा लीला-कौतुकतो’पि वा । सा करोत्य् आर्ति-सीत्कारꣳ समꣳ श्री-मुख-भङ्गिभिः

tathāpi saukumāryād vā līlā-kautukato’pi vā | sā karoty ārti-sītkāraṁ samaṁ śrī-mukha-bhaṅgibhiḥ

पुत्रैक-प्रणयाकर्ण्य तꣳ तदाति-स्वरꣳ तया । बहिर् भूयाशु किꣳ वृत्तꣳ किꣳ वृत्तम् इति पृच्छ्यते

putraika-praṇayākarṇya taṁ tadāti-svaraṁ tayā | bahir bhūyāśu kiṁ vṛttaṁ kiṁ vṛttam iti pṛcchyate

सुतस्य स-स्मितꣳ वक्त्रꣳ वीक्ष्यथो विश्यते गृहम् । ताभिस् तु स-स्मित-त्रासꣳ गीतैर् निष्पद्यते’स्य तत्

sutasya sa-smitaṁ vaktraṁ vīkṣyatho viśyate gṛham | tābhis tu sa-smita-trāsaṁ gītair niṣpadyate’sya tat

अथ कोष्णैः सुवासैस् तꣳ यामुनैर् निर्मलैर् जलैः । स-लीलाꣳ स्नापयाम् आस रत्न-कुम्भ-घटी-भृतैः

atha koṣṇaiḥ suvāsais taṁ yāmunair nirmalair jalaiḥ | sa-līlāṁ snāpayām āsa ratna-kumbha-ghaṭī-bhṛtaiḥ

नीतैः स्व-स्व-गृहान् मला- लेपनाम्बर-भूषणैः । विचित्रैर् नट-वेशेना- भूययाꣳस् तꣳ यथा-रुचि

nītaiḥ sva-sva-gṛhān malā- lepanāmbara-bhūṣaṇaiḥ | vicitrair naṭa-veśenā- bhūyayāṁs taṁ yathā-ruci

भोग्यꣳ च निभृतꣳ किञ्चित् भोजयित्वोक्त-वस्तुभिः । मुहुर् नीराजनꣳ कृत्वा दध्युस् तानि स्व-मूर्धसु

bhogyaṁ ca nibhṛtaṁ kiñcit bhojayitvokta-vastubhiḥ | muhur nīrājanaṁ kṛtvā dadhyus tāni sva-mūrdhasu

दिव्य-चन्दन-काश्मीर- कास्तुरी-पङ्क-मुद्रया । गल-भल-कपोलादौ चित्रयाम् आसुर् अद्भुतम्

divya-candana-kāśmīra- kāsturī-paṅka-mudrayā | gala-bhala-kapolādau citrayām āsur adbhutam

स-भावꣳ वीक्ष्यमानास् ता हस्तꣳ सꣳस्तभ्य यत्नतः । प्रवृत्ता नेत्र-कमले तस्योज्ज्वलयितुꣳ मुदा

sa-bhāvaṁ vīkṣyamānās tā hastaṁ saṁstabhya yatnataḥ | pravṛttā netra-kamale tasyojjvalayituṁ mudā

वन्य-क्रीडा-सुखꣳ कृष्णो भूरिशस् तासु भाषते । विचित्राणि च नर्माणि कञ्चिच् च तनुते रतिम्

vanya-krīḍā-sukhaṁ kṛṣṇo bhūriśas tāsu bhāṣate | vicitrāṇi ca narmāṇi kañcic ca tanute ratim

एवम् अन्योन्य-सौहर्द- भर-प्रकटनेन हि । वेशः समाप्तिꣳ नायाति लोप्यमानस् तथा मुहुः

evam anyonya-sauharda- bhara-prakaṭanena hi | veśaḥ samāptiṁ nāyāti lopyamānas tathā muhuḥ

भूयो भूयो यशोदा च पुत्र-स्नेहातुरान्तरा । बहिर् निर्गत्य पश्यन्ति वदत्य् एवꣳ रुषेव ताः

bhūyo bhūyo yaśodā ca putra-snehāturāntarā | bahir nirgatya paśyanti vadaty evaṁ ruṣeva tāḥ

श्री-यशोदोवाच— लोल-प्रकृतया बाल्याद् अहो गोप-कुमारिकाः । स्नानालङ्करणꣳ नास्या- धुनापि समपद्यत

śrī-yaśodovāca— lola-prakṛtayā bālyād aho gopa-kumārikāḥ | snānālaṅkaraṇaṁ nāsyā- dhunāpi samapadyata

श्री-सरूप उवाच— तासाꣳ निरीक्ष्यमानानाꣳ परितः स्व-प्रियꣳ मुहुः । परिहासोत्सुकꣳ चित्तꣳ वृद्धाभिप्रेत्य साब्रवीत्

śrī-sarūpa uvāca— tāsāṁ nirīkṣyamānānāṁ paritaḥ sva-priyaṁ muhuḥ | parihāsotsukaṁ cittaṁ vṛddhābhipretya sābravīt

अरे पुत्रि यशोदे’त्र हर्षाद् एत्य निरीक्ष्यताम् । भवत्याः श्यामलꣳ पुत्रꣳ निन्युः सुन्दरताम् इमाः

are putri yaśode’tra harṣād etya nirīkṣyatām | bhavatyāḥ śyāmalaṁ putraṁ ninyuḥ sundaratām imāḥ

स्व-धात्र्या वाक्यम् आकर्ण्य मुखरायाः पुनर् बहिः । भूत्वाभिप्रेत्य तन्-नर्म स-रोषम् इव साब्रवीत्

sva-dhātryā vākyam ākarṇya mukharāyāḥ punar bahiḥ | bhūtvābhipretya tan-narma sa-roṣam iva sābravīt

श्री-यशोदोवाच— सहजाशेष-सौन्दर्य- नीराजित-पदाम्बुजः । जगन्-मूर्ध्नि नरिनार्ति मादीय-श्याम-सुन्दरः

śrī-yaśodovāca— sahajāśeṣa-saundarya- nīrājita-padāmbujaḥ | jagan-mūrdhni narinārti mādīya-śyāma-sundaraḥ

एतत्-पद-नखाग्रैक- सौन्दर्यस्यापि नार्हति । सौन्दर्य-भरः सर्वासाम् आसाꣳ नीराजनꣳ ध्रुवम्

etat-pada-nakhāgraika- saundaryasyāpi nārhati | saundarya-bharaḥ sarvāsām āsāṁ nīrājanaṁ dhruvam

श्री-सरूप उवाच— तत्-सौन्दर्यꣳ सा च लावण्य-लक्ष्मीस् तन्-माधुर्यꣳ तस्य किꣳ वर्णितꣳ स्यात् । द्रव्यैर् योग्या लौकिकैर् नोपमा स्यात् किꣳ वान्येन द्वारकेन्द्रेण नापि

śrī-sarūpa uvāca— tat-saundaryaṁ sā ca lāvaṇya-lakṣmīs tan-mādhuryaṁ tasya kiṁ varṇitaṁ syāt | dravyair yogyā laukikair nopamā syāt kiṁ vānyena dvārakendreṇa nāpi

कृष्णो यथा नागर-शेखराग्र्यो राधा तथा नागरिका-वराग्र्या । राधा यथा नागरिका-वराग्र्या कृष्णो तथा नागर-शेखराग्र्यः

kṛṣṇo yathā nāgara-śekharāgryo rādhā tathā nāgarikā-varāgryā | rādhā yathā nāgarikā-varāgryā kṛṣṇo tathā nāgara-śekharāgryaḥ

स्नत्वागतꣳ गोप-राजꣳ बलरामेन सम्युतम् । सꣳलक्ष्य लीनास् ताः सर्वा द्रुतꣳ कृष्णो’ग्रतो’भवत्

snatvāgataṁ gopa-rājaṁ balarāmena samyutam | saṁlakṣya līnās tāḥ sarvā drutaṁ kṛṣṇo’grato’bhavat

नन्दो भोजन-शालायाम् आसीनः कनकासने । भोजनꣳ कर्तुम् आरेभे तथा तौ तस्य पार्श्वयोः

nando bhojana-śālāyām āsīnaḥ kanakāsane | bhojanaṁ kartum ārebhe tathā tau tasya pārśvayoḥ

यशोदा-नन्दनो वामे दक्षिणे रोहिणी-सुतः । तेषाम् अहꣳ तु महता- ग्रहेणाभिमुखे पृथक्

yaśodā-nandano vāme dakṣiṇe rohiṇī-sutaḥ | teṣām ahaṁ tu mahatā- graheṇābhimukhe pṛthak

श्री-रोहिण्या पुरस्कृत्य रत्न-सौवर्ण-राजतैः । विविधैर् भाजनैर् दिव्यैः प्रहितꣳ गृह-मध्यतः परिवेष्यमानꣳ स्नेहेन मात्रा भोग-पुरन्दरः । सर्व-सद्-गुण-सम्पन्नम् अन्नꣳ भुङ्क्ते चतुर्-विधम्

śrī-rohiṇyā puraskṛtya ratna-sauvarṇa-rājataiḥ | vividhair bhājanair divyaiḥ prahitaṁ gṛha-madhyataḥ pariveṣyamānaṁ snehena mātrā bhoga-purandaraḥ | sarva-sad-guṇa-sampannam annaṁ bhuṅkte catur-vidham

पृथक् पृथक् कचोलासु विचित्रासु प्रपूरितम् । विस्तीर्ण-कनक-स्थल्याꣳ नीत्वा कवलयान् भृशम्

pṛthak pṛthak kacolāsu vicitrāsu prapūritam | vistīrṇa-kanaka-sthalyāṁ nītvā kavalayān bhṛśam

मात्रा कदाचित् पित्रा च भ्रात्रापि क्रमशो मुखे । समर्प्यमानꣳ यत्नेन कवलꣳ लीलयाददत्

mātrā kadācit pitrā ca bhrātrāpi kramaśo mukhe | samarpyamānaṁ yatnena kavalaṁ līlayādadat

तथा पानक-जातꣳ च कचोला-भृतम् उत्तमम् । भृङ्गारिका-भृतश् चापो मध्ये मध्ये पिबन् शिवाः

tathā pānaka-jātaṁ ca kacolā-bhṛtam uttamam | bhṛṅgārikā-bhṛtaś cāpo madhye madhye piban śivāḥ

आदौ सुमृष्टम् उत्कृष्टꣳ कोष्णꣳ स-घृत-शर्करम् । पायसꣳ नाडिका-पूप- फेनिका-रोटिका-युतम् अन्यानि घृत-पक्वानि रसालासहितानि च । दधि-दुग्ध-विकारोत्थ- मिष्टान्नान्य् अपराणि अपि मध्ये सूक्ष्मꣳ सितꣳ भक्तꣳ कोष्णꣳ सुरभि-कोमलम् । वातकैः पर्पतैः शाकैः सूपैश् च व्यञ्जनैः परैः मधुराꣳल-रस-प्रायैः प्रायो गोरस-साधितैः । कटु-चूर्णान्वितैर् अꣳल- द्रव्यैः स-लवणैर् युतम् अन्ते पुनः शिखरिणीꣳ विकारान् दधि-सम्भवान् । हिङ्ग्वादि-सꣳस्कृतꣳ तक्रꣳ बुभुजे माꣳ च भोजयन्

ādau sumṛṣṭam utkṛṣṭaṁ koṣṇaṁ sa-ghṛta-śarkaram | pāyasaṁ nāḍikā-pūpa- phenikā-roṭikā-yutam anyāni ghṛta-pakvāni rasālāsahitāni ca | dadhi-dugdha-vikārottha- miṣṭānnāny aparāṇi api madhye sūkṣmaṁ sitaṁ bhaktaṁ koṣṇaṁ surabhi-komalam | vātakaiḥ parpataiḥ śākaiḥ sūpaiś ca vyañjanaiḥ paraiḥ madhurāṁla-rasa-prāyaiḥ prāyo gorasa-sādhitaiḥ | kaṭu-cūrṇānvitair aṁla- dravyaiḥ sa-lavaṇair yutam ante punaḥ śikhariṇīṁ vikārān dadhi-sambhavān | hiṅgvādi-saṁskṛtaṁ takraṁ bubhuje māṁ ca bhojayan

सा चर्वाणोद्यद्-अरुणाधर-चारु-जिह्वा गण्डु-स्थलानन-सरोज-विलास-भङ्गी । भ्रू-चाप-लोचन-सरोरुह-नर्तन-श्री- विद्योतिता न वचसाꣳ मनसापि गम्या

sā carvāṇodyad-aruṇādhara-cāru-jihvā gaṇḍu-sthalānana-saroja-vilāsa-bhaṅgī | bhrū-cāpa-locana-saroruha-nartana-śrī- vidyotitā na vacasāṁ manasāpi gamyā

गोपिकाभिश् च मिष्टन्नम् आनीय स्व-स्व-गेहतः । क्षीराज्य-शर्करापक्वꣳ यशोदाग्रे धृतꣳ तदा

gopikābhiś ca miṣṭannam ānīya sva-sva-gehataḥ | kṣīrājya-śarkarāpakvaṁ yaśodāgre dhṛtaṁ tadā

विचित्र-लीलया तत् तत् स-श्लाघꣳ बुभुजे’सकृत् । ताः सर्वाः रञ्जयन् किञ्चिद् भोजयन् स्व-करेण माम्

vicitra-līlayā tat tat sa-ślāghaṁ bubhuje’sakṛt | tāḥ sarvāḥ rañjayan kiñcid bhojayan sva-kareṇa mām

अथ श्री-राधिकानीय स मनोहर-लड्डुकम् । कृष्णस्य वामतो दध्रे गूटिका-पूरितान्वितम्

atha śrī-rādhikānīya sa manohara-laḍḍukam | kṛṣṇasya vāmato dadhre gūṭikā-pūritānvitam

निष्कृष्य तन् नखाग्रेण तर्जन्य्-अङ्गुष्ठयोः कियत् । जिह्वाग्रे न्यस्य चक्रे’सौ निम्बरन्-मुख-विक्रियम्

niṣkṛṣya tan nakhāgreṇa tarjany-aṅguṣṭhayoḥ kiyat | jihvāgre nyasya cakre’sau nimbaran-mukha-vikriyam

भ्रातः स्मितꣳ रुषा मातुस् तस्याꣳ तातस्य विस्मयम् । तन्वन् सखीनाꣳ मुग्धानाम् आधिꣳ तस्या द्विषꣳ मुदम्

bhrātaḥ smitaṁ ruṣā mātus tasyāṁ tātasya vismayam | tanvan sakhīnāṁ mugdhānām ādhiṁ tasyā dviṣaṁ mudam

तद् भ्रातृ-वꣳस-जातस्य मम चिक्षेप भाजने । तत् सर्वꣳ परम-स्वादु भुक्त्वाहꣳ विसिमितो’भवम्

tad bhrātṛ-vaṁsa-jātasya mama cikṣepa bhājane | tat sarvaṁ parama-svādu bhuktvāhaṁ visimito’bhavam

राधया निभृतꣳ कृष्णः स-भ्रू-भङ्गꣳ निरीक्षितः । मृदु-स्मितानतास्यस् ताꣳ कटाक्षेणान्वरञ्जयत्

rādhayā nibhṛtaṁ kṛṣṇaḥ sa-bhrū-bhaṅgaṁ nirīkṣitaḥ | mṛdu-smitānatāsyas tāṁ kaṭākṣeṇānvarañjayat

सद्यो बुद्धा मया लीला स विदग्ध-शिरोमणेः । निज-प्रेम-भरार्तानाꣳ परम-प्रीणनात्मिका

sadyo buddhā mayā līlā sa vidagdha-śiromaṇeḥ | nija-prema-bharārtānāṁ parama-prīṇanātmikā

अथाचम्य यथा-न्यायाꣳ ताम्बूलꣳ लीलयोत्तमम् । चर्वन् स राधिकाꣳ पश्यन् चकितꣳ सम्मुखे न्यधात्

athācamya yathā-nyāyāṁ tāmbūlaṁ līlayottamam | carvan sa rādhikāṁ paśyan cakitaṁ sammukhe nyadhāt

माता स्नेहातुरा मन्त्रान् पठन्ती भुक्त-जारकान् । वाम-पाणि-तलेनास्यो- दरꣳ मुहुर् अमर्जयत्

mātā snehāturā mantrān paṭhantī bhukta-jārakān | vāma-pāṇi-talenāsyo- daraṁ muhur amarjayat

गो-व्रजान्तर्-गतो नन्दो रामः सुप्तो विचक्षणः । चङ्क्रम्यते स्म गीतानि गायन् कृष्णो व्रजाङ्गने

go-vrajāntar-gato nando rāmaḥ supto vicakṣaṇaḥ | caṅkramyate sma gītāni gāyan kṛṣṇo vrajāṅgane

क्षणꣳ विहृत्य व्रज-सुन्दरीर् अतः स मातुर् आकारण-गौरवाद् अरात् । सुखꣳ स्म शेते शयनालयꣳ गतस् तल्पे पयः-फेन-मनोज्ञ-तूलिके

kṣaṇaṁ vihṛtya vraja-sundarīr ataḥ sa mātur ākāraṇa-gauravād arāt | sukhaṁ sma śete śayanālayaṁ gatas talpe payaḥ-phena-manojña-tūlike

निरङ्क-पूर्णेन्दु-समैस् तथा-परैर् मृदूपधानैर् युतम् अस्ति यत् ततम् । अनर्घ्य-रत्नाचित-कञ्चनोल्लसल्- ललाम-पल्यङ्क-वरे महा-प्रभे

niraṅka-pūrṇendu-samais tathā-parair mṛdūpadhānair yutam asti yat tatam | anarghya-ratnācita-kañcanollasal- lalāma-palyaṅka-vare mahā-prabhe

यः शोभते मौक्तिका-मालिका-वृतैस् चित्रैर् वितानैर् उपशोभिते धृतः । प्रसाद-सिꣳहे’गुरु-धूप-वासिते रम्य-प्रकोष्ठे बहु-रत्न-निर्मिते

yaḥ śobhate mauktikā-mālikā-vṛtais citrair vitānair upaśobhite dhṛtaḥ | prasāda-siṁhe’guru-dhūpa-vāsite ramya-prakoṣṭhe bahu-ratna-nirmite

राधार्पयत्य् अस्य मुखान्तरे सा सꣳस्कृत्य ताम्बूल-पुटꣳ विदग्धा । चन्द्रावली श्री-ललितापि पाद- पद्मे तु सꣳवायहतः स-लीलम्

rādhārpayaty asya mukhāntare sā saṁskṛtya tāmbūla-puṭaṁ vidagdhā | candrāvalī śrī-lalitāpi pāda- padme tu saṁvāyahataḥ sa-līlam

काश्चिच् च बाल-व्यजनान्य् उपददुः काश्चिच् च ताम्बूल-समुद्गकावलीम् । काश्चित् पतद्-ग्राह-चयꣳ विभागशो भृङ्गारिकाः कश्चन सज्-जलैर् भृतः

kāścic ca bāla-vyajanāny upadaduḥ kāścic ca tāmbūla-samudgakāvalīm | kāścit patad-grāha-cayaṁ vibhāgaśo bhṛṅgārikāḥ kaścana saj-jalair bhṛtaḥ

अन्याश् च तच् छ्रोत्र-मनो-हराणि गायन्ति गीतानि सङ्कीर्तनानि । वाद्यानि कश्चिद् बहु वादयन्ति तन्वन्ति नर्माण्य् अमुना सहान्याः

anyāś ca tac chrotra-mano-harāṇi gāyanti gītāni saṅkīrtanāni | vādyāni kaścid bahu vādayanti tanvanti narmāṇy amunā sahānyāḥ

सर्वाभिर् एवꣳ परिसेव्यमानस् ताभिः स सौहर्द-भरार्द्रिताभिः । ताम्बूलिकꣳ चर्वितम् अत्य्-अभिष्टꣳ ताभ्यो ददे’न्योन्यम् अलक्ष्यमानम्

sarvābhir evaṁ parisevyamānas tābhiḥ sa sauharda-bharārdritābhiḥ | tāmbūlikaṁ carvitam aty-abhiṣṭaṁ tābhyo dade’nyonyam alakṣyamānam

एवꣳ महा-धूर्त-सदः-शिरोमणिः सर्वाः प्रियास् ता रमयन् स्व-चेष्टितैः । श्री-राधिका-प्रेम-कथा-सुनिर्वृतः प्रस्वाप-लीलाम् अभजत् क्षणाद् अयम्

evaṁ mahā-dhūrta-sadaḥ-śiromaṇiḥ sarvāḥ priyās tā ramayan sva-ceṣṭitaiḥ | śrī-rādhikā-prema-kathā-sunirvṛtaḥ prasvāpa-līlām abhajat kṣaṇād ayam

कयापि सꣳज्ञया तास् तु तेन सङ्केतीताः किल । सर्वाः स्व-स्व-गृहꣳ जग्मुर् हर्ष-पूर-परिप्लुताः

kayāpi saṁjñayā tās tu tena saṅketītāḥ kila | sarvāḥ sva-sva-gṛhaṁ jagmur harṣa-pūra-pariplutāḥ

श्रीदाम्नागत्य गेहꣳ स्वम् अहꣳ नीतः प्रयत्नतः । अन्यत् तस्य निशा-क्रीडा- वृत्तꣳ नार्हामि भाषितुम्

śrīdāmnāgatya gehaṁ svam ahaṁ nītaḥ prayatnataḥ | anyat tasya niśā-krīḍā- vṛttaṁ nārhāmi bhāṣitum

नीत्वा महार्त्या तꣳ रात्रिꣳ प्रातर् नन्द-गृहे गतः । अपश्यꣳ स हि सुप्तो’स्ति पर्यङ्के रति-चिह्न-भाक्

nītvā mahārtyā taṁ rātriṁ prātar nanda-gṛhe gataḥ | apaśyaṁ sa hi supto’sti paryaṅke rati-cihna-bhāk

सरल-प्रकृतिर् माता निविष्टा तस्य पार्श्वतः । बहुधा लालयन्ती तꣳ किञ्चिद् आत्मन्य् अभाषत

sarala-prakṛtir mātā niviṣṭā tasya pārśvataḥ | bahudhā lālayantī taṁ kiñcid ātmany abhāṣata

श्री-यशोदोवाच— हन्त बालो ममावित्वा गा वनेष्व् अखिलꣳ दिनम् । श्रान्तो निद्रा-सुखꣳ प्राप्तो न जगार्त्य् अधुनाप्य् अयम्

śrī-yaśodovāca— hanta bālo mamāvitvā gā vaneṣv akhilaṁ dinam | śrānto nidrā-sukhaṁ prāpto na jagārty adhunāpy ayam

आरण्य-कण्टकैर् दुष्टैः क्षतानीमानि सर्वतः । अक्रियन्तास्य गात्रेषु परितो धावतो मुहुः

āraṇya-kaṇṭakair duṣṭaiḥ kṣatānīmāni sarvataḥ | akriyantāsya gātreṣu parito dhāvato muhuḥ

अहो कष्ठाꣳ न जानाति किञ्चिन् निद्रा-वशꣳ गतः । रक्षयाम् आस गात्रेषु स्वस्येदꣳ नेत्र-कज्जलम्

aho kaṣṭhāṁ na jānāti kiñcin nidrā-vaśaṁ gataḥ | rakṣayām āsa gātreṣu svasyedaṁ netra-kajjalam

तथात्माधर-ताम्बूल- रागꣳ चेतस् ततो’विदन् । चिच्छेद हार-मालादि- परिवृत्तिꣳ मुहुर् भजन्

tathātmādhara-tāmbūla- rāgaṁ cetas tato’vidan | ciccheda hāra-mālādi- parivṛttiṁ muhur bhajan

नूनꣳ काश्मीर-वर्णेयꣳ यमुना-तीर-मृत्तिका । न परित्यजिता हन्त स्नानेनापि वपुः-सखी

nūnaṁ kāśmīra-varṇeyaṁ yamunā-tīra-mṛttikā | na parityajitā hanta snānenāpi vapuḥ-sakhī

बालाभिश् चपलाभिर् ह्याः सन्ध्यायाम् अवधानतः । स्नानꣳ न करितꣳ सम्याङ् नाभ्यङ्गोद्वर्तने तथा

bālābhiś capalābhir hyāḥ sandhyāyām avadhānataḥ | snānaṁ na karitaṁ samyāṅ nābhyaṅgodvartane tathā

श्री-सरूप उवाच— माता यशोदा मुहुर् एवम् आह तासाꣳ समक्षꣳ व्रज-कन्यकानाम् । तत्रागतानाꣳ भय-हास-लज्जा- विर्भाव-मुद्रा-विलसन्-मुखीनाम्

śrī-sarūpa uvāca— mātā yaśodā muhur evam āha tāsāṁ samakṣaṁ vraja-kanyakānām | tatrāgatānāṁ bhaya-hāsa-lajjā- virbhāva-mudrā-vilasan-mukhīnām

ततो’सौ स्वाप-लीलाया विरतः स्नापितस् तया । भूषणैर् भूषितः साकꣳ बलरामेण भोजितः

tato’sau svāpa-līlāyā virataḥ snāpitas tayā | bhūṣaṇair bhūṣitaḥ sākaṁ balarāmeṇa bhojitaḥ

विश्रमय्य क्षणꣳ तꣳ च गोपीनाꣳ सुख-वार्तया । वने शुभ-प्रयानाय तस्य कृत्यानि साकरोत्

viśramayya kṣaṇaṁ taṁ ca gopīnāṁ sukha-vārtayā | vane śubha-prayānāya tasya kṛtyāni sākarot

तासाम् अप्य् अन्तरार्तानाꣳ भावि-विच्छेद-चिन्तया । दिव्य-मङ्गल-गीतेन पूर्ण-कुम्भादिकꣳ न्यधत्

tāsām apy antarārtānāṁ bhāvi-viccheda-cintayā | divya-maṅgala-gītena pūrṇa-kumbhādikaṁ nyadhat

निवेश्य साग्रजꣳ पुत्रꣳ पीठे’रण्योचितानि सा । पर्यधापयद् अङ्गेषु भूषणान्य् औषधानि च

niveśya sāgrajaṁ putraṁ pīṭhe’raṇyocitāni sā | paryadhāpayad aṅgeṣu bhūṣaṇāny auṣadhāni ca

प्रयोज्य वृद्ध-विप्राभिर् अन्याभिश् च शुभाशिषः । बलाद् यात्रा-विधिꣳ तेन सर्वꣳ सा समपादयत्

prayojya vṛddha-viprābhir anyābhiś ca śubhāśiṣaḥ | balād yātrā-vidhiṁ tena sarvaṁ sā samapādayat

भोग्यꣳ मध्याह्निकाꣳ मात्रा- र्पितम् आदाय किञ्चन । तथाप्य् अगाः पुरः कुर्वन् प्रस्थितो वेणुम् ईरयान्

bhogyaṁ madhyāhnikāṁ mātrā- rpitam ādāya kiñcana | tathāpy agāḥ puraḥ kurvan prasthito veṇum īrayān

तावत् सहचराः सर्वे तस्याभ्यर्णे समागताः । निर्गत्य वर्गशो घोषात् तत्-सखोचितताꣳ गताः

tāvat sahacarāḥ sarve tasyābhyarṇe samāgatāḥ | nirgatya vargaśo ghoṣāt tat-sakhocitatāṁ gatāḥ

कदाचित् तैः समꣳ वꣳशीः शृङ्गाणि च कदापि सः । कदाचित् पत्र-वाद्यानि बहुधा वादयन् बभौ

kadācit taiḥ samaṁ vaṁśīḥ śṛṅgāṇi ca kadāpi saḥ | kadācit patra-vādyāni bahudhā vādayan babhau

समꣳ भ्रात्रावतष्ठे’साव् अत्त-क्रीडा-परिच्छदैः । गायद्भिस् तैश् च नृत्यद्भिः स्तुवद्भिस् तꣳ प्रहर्षतः

samaṁ bhrātrāvataṣṭhe’sāv atta-krīḍā-paricchadaiḥ | gāyadbhis taiś ca nṛtyadbhiḥ stuvadbhis taṁ praharṣataḥ

अग्रे ज्यायान् अहꣳ पृष्ठे ताश् चानुव्रजन-च्छलात् । आकृष्टाः प्रेम-पाशेन प्रस्थिता विरहासहाः

agre jyāyān ahaṁ pṛṣṭhe tāś cānuvrajana-cchalāt | ākṛṣṭāḥ prema-pāśena prasthitā virahāsahāḥ

भावेन केनचित् स्विन्नꣳ पुत्रस्योद्वीक्ष्य सा मुखम् । सम्मर्ज्य प्रस्नुवत्-स्तन्या बहिर् द्वारान्तम् अन्वगात्

bhāvena kenacit svinnaṁ putrasyodvīkṣya sā mukham | sammarjya prasnuvat-stanyā bahir dvārāntam anvagāt

तेनोक्तापि गृहꣳ यान्ती ग्रीवम् उद्वर्तयन्त्य् अहो । पदान्य् अतीत्य द्वि-त्राणि पुनर् व्यग्रा ययौ सुतम्

tenoktāpi gṛhaṁ yāntī grīvam udvartayanty aho | padāny atītya dvi-trāṇi punar vyagrā yayau sutam

उपस्कृत्यास्य ताम्बूलꣳ मुखे हस्ते समर्प्य च । पुनर् निवृत्य प्राग्वत् सा तꣳ वेगैर् आययौ पुनः

upaskṛtyāsya tāmbūlaṁ mukhe haste samarpya ca | punar nivṛtya prāgvat sā taṁ vegair āyayau punaḥ

मिष्टꣳ फलादिकꣳ किञ्चिद् भोजयित्वा सुतꣳ पथि । पाययित्वा च गेहाय यान्ति प्राग्वन् न्यवर्तत

miṣṭaṁ phalādikaṁ kiñcid bhojayitvā sutaṁ pathi | pāyayitvā ca gehāya yānti prāgvan nyavartata

मुहुर् निरीक्ष्य वस्त्रादि सन्निवेश्य सुतस्य सा । पुनर् निवृत्याथागत्य दीना पुत्रम् अशिक्षायत्

muhur nirīkṣya vastrādi sanniveśya sutasya sā | punar nivṛtyāthāgatya dīnā putram aśikṣāyat

भो वत्स दुर्गमे’रण्ये न गन्तव्यꣳ विदूरतः । स-कण्टक-वनान्तश् च प्रवेष्टव्यꣳ कदापि न तद्-अर्थꣳ चात्म-शपथꣳ माता विस्तार्य काकुभिः । पुनर् निवृत्य कतिचित् पदानि पुनर् आययौ

bho vatsa durgame’raṇye na gantavyaṁ vidūrataḥ | sa-kaṇṭaka-vanāntaś ca praveṣṭavyaṁ kadāpi na tad-arthaṁ cātma-śapathaṁ mātā vistārya kākubhiḥ | punar nivṛtya katicit padāni punar āyayau

भोस् तात राम स्थातव्यꣳ भवताग्रे’नुजस्य हि । त्वया च सख्युः श्रीदमन् स-सरूपेण पृष्ठतः अꣳशो’स्य दक्षिणे स्थेयꣳ वामे च सुबल त्वया । इत्य् आदिकम् असौ प्रार्थ्य स-तृणꣳ पुत्रम् ऐक्षत

bhos tāta rāma sthātavyaṁ bhavatāgre’nujasya hi | tvayā ca sakhyuḥ śrīdaman sa-sarūpeṇa pṛṣṭhataḥ aṁśo’sya dakṣiṇe stheyaṁ vāme ca subala tvayā | ity ādikam asau prārthya sa-tṛṇaṁ putram aikṣata

एवꣳ व्यग्र-धिया याता- यातꣳ सा कुर्वती मुहुः । नव-प्रसूताम् अजयत् सुरभिꣳ वर-वत्सलाम्

evaṁ vyagra-dhiyā yātā- yātaṁ sā kurvatī muhuḥ | nava-prasūtām ajayat surabhiṁ vara-vatsalām

ताꣳ स-पाद-ग्रहꣳ नत्वा- श्लिष्य पुत्रः प्रयत्नतः । विविध-च्छलतः स्वीय- शपथैश् च न्यवर्तयत्

tāṁ sa-pāda-grahaṁ natvā- śliṣya putraḥ prayatnataḥ | vividha-cchalataḥ svīya- śapathaiś ca nyavartayat

तस्थौ तत्रैव स दूरात् पश्यन्ति तꣳ वनान्तिके । चित्रितेव स्नुत-स्तन्या साश्रोत्तुङ्ग-स्थलोपरि

tasthau tatraiva sa dūrāt paśyanti taṁ vanāntike | citriteva snuta-stanyā sāśrottuṅga-sthalopari

श्री-गोप्यस् त्व् अनुगच्छन्त्यो बाष्प-सम्रुद्ध-कण्ठिकाः । गानाशक्ताः स्खलत्-पादा अश्रु-धारास्त-दृष्टयः कर्तुꣳ वक्तुꣳ च ताः किञ्चिद् अशक्ता लज्जया भिया । महा-शोकार्णवे मग्नास् तत्-प्रतिकारणे’क्षमाः

śrī-gopyas tv anugacchantyo bāṣpa-samruddha-kaṇṭhikāḥ | gānāśaktāḥ skhalat-pādā aśru-dhārāsta-dṛṣṭayaḥ kartuṁ vaktuṁ ca tāḥ kiñcid aśaktā lajjayā bhiyā | mahā-śokārṇave magnās tat-pratikāraṇe’kṣamāḥ

व्रजाद् बहिर् दूरतरꣳ गतानाꣳ तद्-अङ्गनानाꣳ हृदयेक्षणानि । जहार यत्नेन निवर्तयꣳस् ता मुहुः परावृत्त्य निरीक्ष्यमाणाः

vrajād bahir dūrataraṁ gatānāṁ tad-aṅganānāṁ hṛdayekṣaṇāni | jahāra yatnena nivartayaṁs tā muhuḥ parāvṛttya nirīkṣyamāṇāḥ

व्यग्रात्मनाथ तेनेष्ट- दूतेन स्वयम् एव च । ग्रीवम् उद्वर्त्य स-प्रेम- दृष्ट्य्-आश्वासयत मुहुः भ्रू-सङ्केतादिना लज्जा- भये जनतया बलात् । सꣳस्तम्भितास् तास् तन् मातुर् अग्रे तद्वद् अवस्थिताः

vyagrātmanātha teneṣṭa- dūtena svayam eva ca | grīvam udvartya sa-prema- dṛṣṭy-āśvāsayata muhuḥ bhrū-saṅketādinā lajjā- bhaye janatayā balāt | saṁstambhitās tās tan mātur agre tadvad avasthitāḥ

बल्लवेन्द्रश् च सुस्निग्धः स्वत एव विशेषतः । पत्नी-वत्सल्य-दृष्ट्या च स्नेहोद्रेकेन यन्त्रितः सर्व-व्रज-जन-स्नेह- भरꣳ पुत्रे विलोक्य तम् । वृद्धैः सहानुयातो’पि दूरꣳ त्यक्तुꣳ न चाशकत्

ballavendraś ca susnigdhaḥ svata eva viśeṣataḥ | patnī-vatsalya-dṛṣṭyā ca snehodrekena yantritaḥ sarva-vraja-jana-sneha- bharaṁ putre vilokya tam | vṛddhaiḥ sahānuyāto’pi dūraṁ tyaktuṁ na cāśakat

शुभानि शकुनान्य् उच्चैः पश्व्-आदीनाꣳ च हृष्टताम् । सꣳलक्ष्यान्तः-प्रहृष्टो’पि पुत्र-विच्छेद-कातरः साग्रजꣳ पृथग् आलिङ्ग्य युगपच् चात्मजꣳ मुहुः । शिरस्य् अघ्राय च स्नेह- भरार्तो’श्रूण्य् अवसृजत्

śubhāni śakunāny uccaiḥ paśv-ādīnāṁ ca hṛṣṭatām | saṁlakṣyāntaḥ-prahṛṣṭo’pi putra-viccheda-kātaraḥ sāgrajaṁ pṛthag āliṅgya yugapac cātmajaṁ muhuḥ | śirasy aghrāya ca sneha- bharārto’śrūṇy avasṛjat

अथ प्रणम्य पुत्रेण कृत्यꣳ दार्शयता बहु । प्रस्थापितः परावृत्त्य तम् एवालोकयन् स्थितः

atha praṇamya putreṇa kṛtyaṁ dārśayatā bahu | prasthāpitaḥ parāvṛttya tam evālokayan sthitaḥ

आरण्यान्तरितो दूरे गतौ पुत्रावलोकयन् । शब्दꣳ कञ्चिद् अशृण्वꣳश् च निववार्त व्रजꣳ प्रति नियुज्य जङ्घिकान् भृत्यान् तद्-वार्ता-हरणाय सः । गोपीभिर् अन्विताꣳ पत्नीꣳ सान्त्वयित्वानयद् गृहान्

āraṇyāntarito dūre gatau putrāvalokayan | śabdaṁ kañcid aśṛṇvaṁś ca nivavārta vrajaṁ prati niyujya jaṅghikān bhṛtyān tad-vārtā-haraṇāya saḥ | gopībhir anvitāṁ patnīṁ sāntvayitvānayad gṛhān

तास् तु तस्य विलासाꣳस् तान् गायन्त्यो विविशुर् व्रजम् । दिनम् आरेभिरे नेतुꣳ ध्यायन्त्यस् तस्य सङ्गमम्

tās tu tasya vilāsāṁs tān gāyantyo viviśur vrajam | dinam ārebhire netuṁ dhyāyantyas tasya saṅgamam

तत्-तद्-विशेषो निर्वच्यो’नन्त-शक्त्यापि नापरः । महार्ति-जनके तस्मिन् को वा धीमान् प्रवर्तते

tat-tad-viśeṣo nirvacyo’nanta-śaktyāpi nāparaḥ | mahārti-janake tasmin ko vā dhīmān pravartate

स तु प्रस्थाप्य ताः स्वान्तर् आर्तो’पि सखिभिर् बलात् । नीतो’ग्रे प्रविशत् तूर्णꣳ श्रीमद्-वृन्दावनान्तरम् सन्दर्श्यमानः सखिभिः स तु वृन्दावन-श्रियम् । स्वयꣳ च वर्णयन् युक्त्या निर्गताधिर् इवाभवत्

sa tu prasthāpya tāḥ svāntar ārto’pi sakhibhir balāt | nīto’gre praviśat tūrṇaṁ śrīmad-vṛndāvanāntaram sandarśyamānaḥ sakhibhiḥ sa tu vṛndāvana-śriyam | svayaṁ ca varṇayan yuktyā nirgatādhir ivābhavat

ततो’तनोद् यान् स तु गोप-विभ्रमान् अतो’भजन् यादृशताꣳ चराचराः । हृदा न तद्-वृत्तम् उपासितꣳ भवेत् कथꣳ परस्मिन् रसना निरूपयेत्

tato’tanod yān sa tu gopa-vibhramān ato’bhajan yādṛśatāṁ carācarāḥ | hṛdā na tad-vṛttam upāsitaṁ bhavet kathaṁ parasmin rasanā nirūpayet

गोवर्धनाद्रि-निकटेषु स चारयन् गा रेमे कालिन्द-तनयाम्बुनि पाययꣳस् ताः । सायꣳ तथैव पुनर् एत्य निजꣳ व्रजꣳ तꣳ विक्रीडति व्रज-वधूभिर् असौ व्रजेशः

govardhanādri-nikaṭeṣu sa cārayan gā reme kālinda-tanayāmbuni pāyayaṁs tāḥ | sāyaṁ tathaiva punar etya nijaṁ vrajaṁ taṁ vikrīḍati vraja-vadhūbhir asau vrajeśaḥ

श्री-गोप-राजस्य यद् अप्य् असौ पुरी नन्दीश्वराख्ये विषये विराजते । ते तस्य कृष्णस्य मतानुवार्तिनः कुञ्जादि-रासꣳ बहु मन्यते सदा

śrī-gopa-rājasya yad apy asau purī nandīśvarākhye viṣaye virājate | te tasya kṛṣṇasya matānuvārtinaḥ kuñjādi-rāsaṁ bahu manyate sadā

तत्रैव वसता ब्रह्मन्न् आनन्दो यो’नुभूयते । सुखꣳ यच् च स वा तद् वा कीदृग् इत्य् उच्यताꣳ कथम्

tatraiva vasatā brahmann ānando yo’nubhūyate | sukhaṁ yac ca sa vā tad vā kīdṛg ity ucyatāṁ katham

मुक्तानाꣳ सुखतो’त्यन्तꣳ महद्-वैकुण्ठ-वासिनाम् । भगवद्-भक्ति-माहात्म्याद् उक्तꣳ तद्-वेदिभिः सुखम्

muktānāṁ sukhato’tyantaṁ mahad-vaikuṇṭha-vāsinām | bhagavad-bhakti-māhātmyād uktaṁ tad-vedibhiḥ sukham

अयोध्या-द्वारवत्य्-आदि- वासिनाꣳ च ततो’पि तत् । उक्तꣳ रस-विशेषेन केनचित् केनचिन् महत्

ayodhyā-dvāravaty-ādi- vāsināṁ ca tato’pi tat | uktaṁ rasa-viśeṣena kenacit kenacin mahat

गोलोक-वासिनाꣳ यत् तत् सर्वतो’प्य् अधिकाधिकम् । सुखꣳ तद्-युक्त्य्-अतिक्रान्तꣳ दध्याद् वाचि कथꣳ पदम्

goloka-vāsināṁ yat tat sarvato’py adhikādhikam | sukhaṁ tad-yukty-atikrāntaṁ dadhyād vāci kathaṁ padam

तस्यानुभविनो नित्यꣳ तत्रत्या एव ते विदुः । तत्त्वꣳ ये हि प्रभोस् तस्य तादृक् सौहर्द-गोचराः

tasyānubhavino nityaṁ tatratyā eva te viduḥ | tattvaṁ ye hi prabhos tasya tādṛk sauharda-gocarāḥ

एषाम् एवावतारास् ते नित्या वैकुण्ठ-पार्षदाः । प्रापञ्चान्तर्-गतास् तेषाम् प्रति-रूपाः सुराः यथा

eṣām evāvatārās te nityā vaikuṇṭha-pārṣadāḥ | prāpañcāntar-gatās teṣām prati-rūpāḥ surāḥ yathā

यथा च तेषाꣳ देवानाम् अवतारा धरा-तले । क्रीडाꣳ चिकीर्षतो विष्णोर् भवन्ति प्रीतये मुहुः

yathā ca teṣāṁ devānām avatārā dharā-tale | krīḍāṁ cikīrṣato viṣṇor bhavanti prītaye muhuḥ

यथावताराः कृष्णस्या- भिन्नास् तेनावतारिणा । तथैषम् अवतारास् ते न स्युर् एतैः समꣳ पृथक्

yathāvatārāḥ kṛṣṇasyā- bhinnās tenāvatāriṇā | tathaiṣam avatārās te na syur etaiḥ samaṁ pṛthak

कदाप्य् अꣳशेन जायन्ते पूर्णत्वेन कदाचन । यथा-कालꣳ यथा-कार्यꣳ यथा-स्थानꣳ च कृष्णवत्

kadāpy aṁśena jāyante pūrṇatvena kadācana | yathā-kālaṁ yathā-kāryaṁ yathā-sthānaṁ ca kṛṣṇavat

एवꣳ कदाचित् केनापि समाकृष्टा रसेन ते । निज-नाथेन सहिताः कुत्राप्य् अतितितीर्षवः अवतारैर् निजैः सर्वैः परमेश्वरवद् यदा । ऐक्यꣳ व्याजेन केनापि गताः प्रादुर्भवन्ति हि तद् एषाम् अवतारास् ते गच्छन्त्य् एतेषु वै लयम् । अतो’भवꣳस् त एवैते इति ते मुनयो’वदत्

evaṁ kadācit kenāpi samākṛṣṭā rasena te | nija-nāthena sahitāḥ kutrāpy atititīrṣavaḥ avatārair nijaiḥ sarvaiḥ parameśvaravad yadā | aikyaṁ vyājena kenāpi gatāḥ prādurbhavanti hi tad eṣām avatārās te gacchanty eteṣu vai layam | ato’bhavaṁs ta evaite iti te munayo’vadat

कृत्स्नम् एतत् परꣳ चेत्थꣳ तत्रत्यꣳ विद्ध्य् असꣳशयम् । पूर्वोक्त-नारदोद्दिष्ट- सिद्धान्ताद्य्-अनुसारतः

kṛtsnam etat paraṁ cetthaṁ tatratyaṁ viddhy asaṁśayam | pūrvokta-nāradoddiṣṭa- siddhāntādy-anusārataḥ

माथुरोत्तम तत्रत्यꣳ महाश्चर्यम् इदꣳ शृणु । कथ्यमानꣳ मया किञ्चित् श्री-कृष्णस्य प्रभावतः

māthurottama tatratyaṁ mahāścaryam idaṁ śṛṇu | kathyamānaṁ mayā kiñcit śrī-kṛṣṇasya prabhāvataḥ

बालकास् तरुणा वृद्धा गोपास् ते कोटि-कोटिशः । सर्वे विदुर् महा-प्रेयान् अहꣳ कृष्णस्य नेतरः

bālakās taruṇā vṛddhā gopās te koṭi-koṭiśaḥ | sarve vidur mahā-preyān ahaṁ kṛṣṇasya netaraḥ

तथैव व्यवहारो’पि तेषाꣳ कृष्णे सदेक्ष्यते । प्रत्येकꣳ तेषु तस्यापि विशुद्धस् तादृग् एव सः

tathaiva vyavahāro’pi teṣāṁ kṛṣṇe sadekṣyate | pratyekaṁ teṣu tasyāpi viśuddhas tādṛg eva saḥ

तथापि तृप्तिः कस्यापि नैवोदेति कदाचन । प्रेम-तृष्णा च विविधा दैन्य-माता विवर्धते

tathāpi tṛptiḥ kasyāpi naivodeti kadācana | prema-tṛṣṇā ca vividhā dainya-mātā vivardhate

गोपीषु च सदा तासु प्रत्येकꣳ कोटि-कोटिषु । परा प्रीतिः कृपासक्तिर् अपि स तस्य वीक्ष्यते

gopīṣu ca sadā tāsu pratyekaṁ koṭi-koṭiṣu | parā prītiḥ kṛpāsaktir api sa tasya vīkṣyate

यया युक्ति-शतैर् व्यक्तꣳ मादृशैर् अनुमन्यते । आभिः समो न को’प्य् अन्य- त्रत्यो’प्य् अस्य प्रियो जनाः

yayā yukti-śatair vyaktaṁ mādṛśair anumanyate | ābhiḥ samo na ko’py anya- tratyo’py asya priyo janāḥ

तत्रापि याꣳ प्रति प्रेम- विशेषो’स्य यदेक्ष्यते । तदा प्रतीयते कृष्णा- स्यैषैव नितराꣳ प्रिया

tatrāpi yāṁ prati prema- viśeṣo’sya yadekṣyate | tadā pratīyate kṛṣṇā- syaiṣaiva nitarāṁ priyā

सर्वास् तद्-उचितꣳ तास् तु क्रीडा-सुख-परस्परम् । सर्वदानुभवन्त्यो "पि मन्यन्ते प्रेम न प्रभोः

sarvās tad-ucitaṁ tās tu krīḍā-sukha-parasparam | sarvadānubhavantyo "pi manyante prema na prabhoḥ

प्रत्येकꣳ चिन्तयन्त्य् एवम् अहो किꣳ भविता कियत् । सौभग्यꣳ मम येन स्याꣳ कृष्णस्याधमदास्य् अपि

pratyekaṁ cintayanty evam aho kiṁ bhavitā kiyat | saubhagyaṁ mama yena syāṁ kṛṣṇasyādhamadāsy api

अहो स्वामिन् गभीरो’यꣳ दुस्तर्को महताम् अपि । गाढ-प्रेम-रसावेश- स्वभाव-महिमाद्भुतः

aho svāmin gabhīro’yaṁ dustarko mahatām api | gāḍha-prema-rasāveśa- svabhāva-mahimādbhutaḥ

एकदा यमुना-तीरे विहरन् नन्द-नन्दनः । शुश्रावात्म-ह्रदे तस्मिन् कालियꣳ पुनर् आगतम्

ekadā yamunā-tīre viharan nanda-nandanaḥ | śuśrāvātma-hrade tasmin kāliyaṁ punar āgatam

एकाकी तत्र गत्वासु नीपम् आरुह्य वेगतः । कुर्दित्वा निपपातास्मिन् ह्रदे निःसारयन्न् अपः

ekākī tatra gatvāsu nīpam āruhya vegataḥ | kurditvā nipapātāsmin hrade niḥsārayann apaḥ

विचित्र-सन्तार-वितार-लीलया जले लसꣳस् तद् बहुधा निनादयन् । खलेन भोगैर् अमुनैत्य वेष्टितः स कौतुकी कञ्चिद् अदर्शयद् दशाम्

vicitra-santāra-vitāra-līlayā jale lasaṁs tad bahudhā ninādayan | khalena bhogair amunaitya veṣṭitaḥ sa kautukī kañcid adarśayad daśām

तत्-सङ्गिनस् तꣳ सहसा प्रयातꣳ गोपास् त्व् अनालोक्य मृता इवाभवन् । सर्वे तद्-अन्वेषण-कातरा ययुस् तत्-पाद-चिह्नैर् ह्रदम् ईक्षितैर् अमुम्

tat-saṅginas taṁ sahasā prayātaṁ gopās tv anālokya mṛtā ivābhavan | sarve tad-anveṣaṇa-kātarā yayus tat-pāda-cihnair hradam īkṣitair amum

दृष्ट्वैव कृष्णꣳ समादृष्ट-चेष्टꣳ मोहꣳ गतास् ते’स्य वयस्य-सङ्घाः । आच्छादितꣳ यꣳ वन-वीथिभिर् ये’नालोकयन्तो न जिजीविषन्ति

dṛṣṭvaiva kṛṣṇaṁ samādṛṣṭa-ceṣṭaṁ mohaṁ gatās te’sya vayasya-saṅghāḥ | ācchāditaṁ yaṁ vana-vīthibhir ye’nālokayanto na jijīviṣanti

गवो वृषा वत्सतरास् तथान्ये ग्रम्याः समग्राः पशवो’थ वन्याः । तीरे स्थितास् तत्र महार्त-नादैः क्रन्दन्ति कृष्णानन-दत्त-नेत्राः

gavo vṛṣā vatsatarās tathānye gramyāḥ samagrāḥ paśavo’tha vanyāḥ | tīre sthitās tatra mahārta-nādaiḥ krandanti kṛṣṇānana-datta-netrāḥ

आक्रान्द-दीना विहगा ह्रदस्य तस्यान्तर् उड्डीय पतन्ति वेगात् । वृक्षादयस् तत् क्षणम् एव सोषꣳ प्राप्ता महोत्पात-चयाश् च जाताः

ākrānda-dīnā vihagā hradasya tasyāntar uḍḍīya patanti vegāt | vṛkṣādayas tat kṣaṇam eva soṣaṁ prāptā mahotpāta-cayāś ca jātāḥ

सम्प्रेरितो’न्तः प्रभुनैव तेन धावन् जगाम व्रजम् एक-वृद्धः हा-हा-महा-राव-गणैः सुघोरैः क्रन्दन् नुदन् तꣳ तम् अथाचचक्षे

samprerito’ntaḥ prabhunaiva tena dhāvan jagāma vrajam eka-vṛddhaḥ hā-hā-mahā-rāva-gaṇaiḥ sughoraiḥ krandan nudan taṁ tam athācacakṣe

प्राग् एव दृष्ट्वा महतो भयङ्करान् उत्पात-वारान् बहु-सम्भ्रमाकुलाः । अन्वेषणार्थꣳ व्रज-मङ्गलस्य ते घोष-स्थिताः सन्ति बहिर् विनिःसृताः

prāg eva dṛṣṭvā mahato bhayaṅkarān utpāta-vārān bahu-sambhramākulāḥ | anveṣaṇārthaṁ vraja-maṅgalasya te ghoṣa-sthitāḥ santi bahir viniḥsṛtāḥ

पुनः प्रवायसस् तस्य भग्न-कण्ठ-वरस्य तु । तद्-वाक्यꣳ तेषु सहसा वज्र-पात इवाभवत्

punaḥ pravāyasas tasya bhagna-kaṇṭha-varasya tu | tad-vākyaṁ teṣu sahasā vajra-pāta ivābhavat

स गृहे’वस्थितो रामो मिथ्या मिथ्येति घोषयन् । सन्त्वायन् व्रज-लोकꣳस् तान् मृत-प्रायान् प्राधावतः मातरꣳ रोहिणीꣳ यत्नात् प्रबोध्य गृह-रक्षणे । नियुज्य पुरतो यातैर् धावित्वा तैः सहामिलत्

sa gṛhe’vasthito rāmo mithyā mithyeti ghoṣayan | santvāyan vraja-lokaṁs tān mṛta-prāyān prādhāvataḥ mātaraṁ rohiṇīṁ yatnāt prabodhya gṛha-rakṣaṇe | niyujya purato yātair dhāvitvā taiḥ sahāmilat

अचिरात् तꣳ ह्रदꣳ प्राप्तः सो’नुजꣳ वीक्ष्य तादृशम् । नाशक्नोद् रक्षितुꣳ धैर्यꣳ रुरोद प्रेम-कातरः

acirāt taṁ hradaṁ prāptaḥ so’nujaṁ vīkṣya tādṛśam | nāśaknod rakṣituṁ dhairyaṁ ruroda prema-kātaraḥ

विलापꣳ विविधꣳ चक्रे कष्ठ-पाषाण-भेदकम् । क्षणान् मुर्च्छाम् अनुप्राप्तो यशोदा-नन्दवत् स तु

vilāpaṁ vividhaṁ cakre kaṣṭha-pāṣāṇa-bhedakam | kṣaṇān murcchām anuprāpto yaśodā-nandavat sa tu

ततस् तेषाꣳ च सर्वेषाꣳ प्राणिनाम् आर्ति-पूरिताः । महा-क्रान्द-रवा घोरा बभूवुर् विश्व-रोदकाः

tatas teṣāṁ ca sarveṣāṁ prāṇinām ārti-pūritāḥ | mahā-krānda-ravā ghorā babhūvur viśva-rodakāḥ

तेन नादेन महाता बलरामः स चेतितः । आत्मानꣳ स्तम्भयाम् आस यत्नाद् धीर-शिरोमणिः

tena nādena mahātā balarāmaḥ sa cetitaḥ | ātmānaṁ stambhayām āsa yatnād dhīra-śiromaṇiḥ

क्षणेन सꣳज्ञाꣳ पितरौ गतौ तौ दृष्ट्वा सुतꣳ तादृशम् उद्रुदन्तौ । वेगात् तम् एव ह्रदम् आविशन्तौ रुद्धौ बलाच् छ्री-बलिना कराभ्याम्

kṣaṇena saṁjñāṁ pitarau gatau tau dṛṣṭvā sutaṁ tādṛśam udrudantau | vegāt tam eva hradam āviśantau ruddhau balāc chrī-balinā karābhyām

मूर्च्छितान् मृत-तुल्याꣳस् तान् सर्वान् दृष्ट्वार्ति-यन्त्रितः । सुगद्गद-स्वरेणोच्चैः कृष्णꣳ सम्बोध्य सो’ब्रवीत्

mūrcchitān mṛta-tulyāṁs tān sarvān dṛṣṭvārti-yantritaḥ | sugadgada-svareṇoccaiḥ kṛṣṇaṁ sambodhya so’bravīt

श्री-बलदेव उवाच— एते न वैकुण्ठ-निवासि-पार्षदा नो वानरास् ते न च यादवा अपि । गोलोक-लोका भवद्-एक-जीवना नश्यन्त्य् अशक्या भगवन् मयावितुम्

śrī-baladeva uvāca— ete na vaikuṇṭha-nivāsi-pārṣadā no vānarās te na ca yādavā api | goloka-lokā bhavad-eka-jīvanā naśyanty aśakyā bhagavan mayāvitum

प्राणैर् वियुक्ता न भवन्ति यावत् तावद् विनोदꣳ करुण त्यजैतम् । कृष्णान्यथा गोष्ठ-जनैक-बन्धो गन्तासि शोकꣳ मृदुल-स्वभावः

prāṇair viyuktā na bhavanti yāvat tāvad vinodaṁ karuṇa tyajaitam | kṛṣṇānyathā goṣṭha-janaika-bandho gantāsi śokaṁ mṛdula-svabhāvaḥ

श्री-स्वरूप उवाच— गोप्यो विलापैर् विविधै रुदन्त्यो मोमुह्यमानाः परमार्त-गत्र्यः । पार्श्वे प्रभोर् गन्तुम् इव प्रविष्टास् तास् तꣳ ह्रदꣳ शोक-विनाष्ट-चित्ताः

śrī-svarūpa uvāca— gopyo vilāpair vividhai rudantyo momuhyamānāḥ paramārta-gatryaḥ | pārśve prabhor gantum iva praviṣṭās tās taṁ hradaṁ śoka-vināṣṭa-cittāḥ

तावद् विहाय प्रभुर् आत्म-कौतुकꣳ निर्गत्य तत् कालिय-भोग-बन्धनात् । उत्तुङ्ग-विष्टीर्ण-सहस्र-तत्-फणेष्व् आरुह्य हस्ताब्ज-युगꣳ व्यसारयत्

tāvad vihāya prabhur ātma-kautukaṁ nirgatya tat kāliya-bhoga-bandhanāt | uttuṅga-viṣṭīrṇa-sahasra-tat-phaṇeṣv āruhya hastābja-yugaṁ vyasārayat

तेष्व् एव नीत्वा युगपन् निज-प्रियास् ता गोपिका सत्वरम् अध्यरोहयत् । रत्न-स्थली-पङ्क्ति-समेषु सर्वतश् चित्राति-चित्र-भ्रमणाभिरामिषु

teṣv eva nītvā yugapan nija-priyās tā gopikā satvaram adhyarohayat | ratna-sthalī-paṅkti-sameṣu sarvataś citrāti-citra-bhramaṇābhirāmiṣu

ताभिः समꣳ तेषु महाद्भुतेषु रङ्गेषु दिव्यैर् बहु-गीत-वादनैः । नृत्यन् विचित्रꣳ स तु कौतुकार्णवो लेभे सुखꣳ रास-विलास-सम्भवम्

tābhiḥ samaṁ teṣu mahādbhuteṣu raṅgeṣu divyair bahu-gīta-vādanaiḥ | nṛtyan vicitraṁ sa tu kautukārṇavo lebhe sukhaṁ rāsa-vilāsa-sambhavam

रामेण प्रापितैर् बोधꣳ वर्तमानैस् तटोपरि । कृष्णꣳ नन्दादिभिर् दृष्ट्वा प्राप्तौ तैर् हर्ष-विस्मयौ

rāmeṇa prāpitair bodhaṁ vartamānais taṭopari | kṛṣṇaṁ nandādibhir dṛṣṭvā prāptau tair harṣa-vismayau

दमयित्वाहि-राजꣳ स स्तुवतीनाꣳ समाच्छिनत् । वस्त्राणि नाग-पत्नीनाम् उत्तरीयाणि स-स्मितम्

damayitvāhi-rājaṁ sa stuvatīnāṁ samācchinat | vastrāṇi nāga-patnīnām uttarīyāṇi sa-smitam

तैर् एकꣳ प्रग्रहꣳ दीर्घꣳ विरचय्यास्य नाशिकम् । बिद्ध्वा प्रवेश्य वामेन पाणिणाधात् स कौतुकी

tair ekaṁ pragrahaṁ dīrghaṁ viracayyāsya nāśikam | biddhvā praveśya vāmena pāṇiṇādhāt sa kautukī

नागम् अश्वम् इवारूढस् चोदयाम् आस तꣳ हठात् । धृतꣳ दक्षिण-हस्तेन मुरलीꣳ वादयन् मुदा

nāgam aśvam ivārūḍhas codayām āsa taṁ haṭhāt | dhṛtaṁ dakṣiṇa-hastena muralīṁ vādayan mudā

कशयेव कदाचित् तम् तया सञ्चलयन् बलात् । निज-वहनतꣳ निन्ये प्रसाद-भरम् आचरन्

kaśayeva kadācit tam tayā sañcalayan balāt | nija-vahanataṁ ninye prasāda-bharam ācaran

तत्-पत्नीभिर् उपनीतम् अनर्घ्यꣳ रत्न-भूषणम् । वस्त्र-माल्यानुलेपꣳ च तत्-फणेष्व् एव सो’दधात्

tat-patnībhir upanītam anarghyaṁ ratna-bhūṣaṇam | vastra-mālyānulepaṁ ca tat-phaṇeṣv eva so’dadhāt

पद्मोत्पलादिभिः पुष्पैर् यामुनैस् ताभिर् अहृतैः । भूषणैस् तैश् च ता गोपीर् आत्मानꣳ च व्यभूषयत्

padmotpalādibhiḥ puṣpair yāmunais tābhir ahṛtaiḥ | bhūṣaṇais taiś ca tā gopīr ātmānaṁ ca vyabhūṣayat

स्तुयमानः फणीन्द्रेण तेनासङ्ख्य-मुखेन सः । निःससार ह्रदात् सर्वान् स्वीयान् हर्षेण नर्तयन्

stuyamānaḥ phaṇīndreṇa tenāsaṅkhya-mukhena saḥ | niḥsasāra hradāt sarvān svīyān harṣeṇa nartayan

सुपर्ण-दुष्प्राप-महा-प्रसाद- वरावली-लाभ-महा-प्रहृष्टात् । स कालियाद् गोप-वधू-समूहैः समꣳ महाश्चर्य-वरो’वरूढः

suparṇa-duṣprāpa-mahā-prasāda- varāvalī-lābha-mahā-prahṛṣṭāt | sa kāliyād gopa-vadhū-samūhaiḥ samaṁ mahāścarya-varo’varūḍhaḥ

नीराजनालिङ्गन-राजिकापरैर् नन्दादिभिर् हृष्ट-दृग्-अश्रु-धारया । आप्लावितो’सौ कृपयानुशिष्य तꣳ किञ्चित् फणीन्द्रꣳ निरसारयद् ध्रदात्

nīrājanāliṅgana-rājikāparair nandādibhir hṛṣṭa-dṛg-aśru-dhārayā | āplāvito’sau kṛpayānuśiṣya taṁ kiñcit phaṇīndraṁ nirasārayad dhradāt

तैः गोप-गोपी-निवहैः प्रहृष्टैर् विस्तार्यमानेन मनोहरेण । वादित्र-गीतादि-महोत्सवेन सन्तोषितो’गाद् भगवान् स्व-घोषम्

taiḥ gopa-gopī-nivahaiḥ prahṛṣṭair vistāryamānena manohareṇa | vāditra-gītādi-mahotsavena santoṣito’gād bhagavān sva-ghoṣam

कदाचित् तस्य दुष्टस्य कꣳसस्यानुचरौ प्रियौ । बहिश्चरासुरूपौ तौ केश्य्-अरिष्टौ महासुरौ आद्यो महा-हयाकारो द्वितीयस् तु वृषाकृतिः । गोपान् भिययमानौ तान् मर्दयन्तौ च गोकुलम् गगन-स्पृण्-महा-कायौ नादेन प्राणिनो’खिलान् । निपातयन्तौ भू-पृष्ठे युगपद् व्रजम् आगतौ

kadācit tasya duṣṭasya kaṁsasyānucarau priyau | bahiścarāsurūpau tau keśy-ariṣṭau mahāsurau ādyo mahā-hayākāro dvitīyas tu vṛṣākṛtiḥ | gopān bhiyayamānau tān mardayantau ca gokulam gagana-spṛṇ-mahā-kāyau nādena prāṇino’khilān | nipātayantau bhū-pṛṣṭhe yugapad vrajam āgatau

तयोर् भियाकृष्य बलेन कृष्णो निर्वार्यमानो’पि निजेष्ट-लोकैः । आश्वास्य तान् दर्शित-वीर-दर्पः स्व-पाणिनास्फोट्य भुजꣳ पुरो’भूत्

tayor bhiyākṛṣya balena kṛṣṇo nirvāryamāno’pi nijeṣṭa-lokaiḥ | āśvāsya tān darśita-vīra-darpaḥ sva-pāṇināsphoṭya bhujaṁ puro’bhūt

प्राग् आगतꣳ वेग-भरेण केशिनꣳ पाद-प्रहारेण निरस्य दूरतः । पश्चाद् वृषꣳ प्राप्य विभिद्य नासिकꣳ बद्ध्वाशु गोपीश्वर-सम्मुखे न्यधात्

prāg āgataṁ vega-bhareṇa keśinaṁ pāda-prahāreṇa nirasya dūrataḥ | paścād vṛṣaṁ prāpya vibhidya nāsikaṁ baddhvāśu gopīśvara-sammukhe nyadhāt

पुनस् तम् आयातम् अमन्द-विक्रमो हयꣳ समुत्प्लुत्य महा-परक्रमः । बलात् समारुह्य गतिर् अनेकशो ’नुशिक्षायन् निर्दमयन् व्यराजत

punas tam āyātam amanda-vikramo hayaṁ samutplutya mahā-parakramaḥ | balāt samāruhya gatir anekaśo ’nuśikṣāyan nirdamayan vyarājata

हयꣳ तम् आरुह्य निजान् वयस्यान् सुशीघ्र-हस्तेन सहस्रशस् तान् । विचित्र-तत्-कूर्दन-कौतुकेन भ्रमन् भुवि व्योम्नि च सो’भिरेमे

hayaṁ tam āruhya nijān vayasyān suśīghra-hastena sahasraśas tān | vicitra-tat-kūrdana-kautukena bhraman bhuvi vyomni ca so’bhireme

क्षणान् नियम्य स्व-वशे निधाय निबध्य पाशैस् तम् अपि व्रजान्तः । अरक्षद् आरोहन-केलये’मुꣳ वृषꣳ तथानोगन-वाहनाय

kṣaṇān niyamya sva-vaśe nidhāya nibadhya pāśais tam api vrajāntaḥ | arakṣad ārohana-kelaye’muṁ vṛṣaṁ tathānogana-vāhanāya

नन्दीश्वर-पुरे तत्र वसन्तꣳ कृष्णम् एकदा । कꣳसाज्ञयागतो’क्रूरो नेतुꣳ मधु-पुरीꣳ व्रजात्

nandīśvara-pure tatra vasantaṁ kṛṣṇam ekadā | kaṁsājñayāgato’krūro netuṁ madhu-purīṁ vrajāt

तस्मिꣳस् तदानिꣳ यद् वृत्तꣳ तच् छ्रुत्वान्यत्रिका अपि । शीला-कष्टादयो नूनꣳ रुदन्ति विदलन्ति च

tasmiṁs tadāniṁ yad vṛttaṁ tac chrutvānyatrikā api | śīlā-kaṣṭādayo nūnaṁ rudanti vidalanti ca

रात्राव् आकर्ण्य ताꣳ वार्ताꣳ लोक गोकुल-वासिनः । व्यलपन् बहुधा सर्वे रुदन्तो मुमुहुर् भृशम्

rātrāv ākarṇya tāṁ vārtāṁ loka gokula-vāsinaḥ | vyalapan bahudhā sarve rudanto mumuhur bhṛśam

पुत्र-प्राणा यशोदा च बिभ्यती दुष्ट-कꣳसतः । जुगोप कृष्णम् एकान्ते निह्नुत्य शपथैर् निजैः

putra-prāṇā yaśodā ca bibhyatī duṣṭa-kaṁsataḥ | jugopa kṛṣṇam ekānte nihnutya śapathair nijaiḥ

प्रातः प्रबोधितो नन्दो’क्रूरेण बहु-युक्तिभिः । प्रबोध्य रुदतीꣳ पत्नीꣳ स्व-पुत्रꣳ बहिर् आनयत्

prātaḥ prabodhito nando’krūreṇa bahu-yuktibhiḥ | prabodhya rudatīṁ patnīṁ sva-putraṁ bahir ānayat

हा-हेत्य्-अर्त-स्वरैर् उच्चै रुदतीनाम् अलज्जितम् । गोपीनाꣳ वीक्षमानानाꣳ प्रणान् इव समाच्छिनत्

hā-hety-arta-svarair uccai rudatīnām alajjitam | gopīnāṁ vīkṣamānānāṁ praṇān iva samācchinat

तदा यशोदा बहिर् एत्य दीना निजाश्रु-धाराः परिमर्जयन्ति । धृत्वा करे न्यासम् इवात्म-पुत्रम् श्वफल्क-पुत्रस्य करे न्यधत्त

tadā yaśodā bahir etya dīnā nijāśru-dhārāḥ parimarjayanti | dhṛtvā kare nyāsam ivātma-putram śvaphalka-putrasya kare nyadhatta

प्रोवाच नन्दꣳ च तवापि हस्ते न्यस्तो मया प्राण-धनाधिको’यम् । कुत्राप्य् अविश्वस्य निधाय पार्श्वे ’त्रानीय देयो भवता करे मे

provāca nandaṁ ca tavāpi haste nyasto mayā prāṇa-dhanādhiko’yam | kutrāpy aviśvasya nidhāya pārśve ’trānīya deyo bhavatā kare me

एवꣳ सुत-स्नेह-भरातुरा सती मोमुह्यमाना समयꣳ विधाय सा । कृष्णꣳ विनैकात्म-गृहꣳ यद् आगता- क्रन्दस् तद् आसीद् व्रज-योषिताꣳ महान्

evaṁ suta-sneha-bharāturā satī momuhyamānā samayaṁ vidhāya sā | kṛṣṇaṁ vinaikātma-gṛhaṁ yad āgatā- krandas tad āsīd vraja-yoṣitāṁ mahān

यस्मिन् स्मृते’द्यापि शिलापि रोदिति स्रवत्य् अपो दारुपविश् च दीर्यते । नूनꣳ जगन् मज्जति शोक-सागरे प्रणैर् वियुक्तꣳ न भवेद् यदि क्षणात्

yasmin smṛte’dyāpi śilāpi roditi sravaty apo dārupaviś ca dīryate | nūnaṁ jagan majjati śoka-sāgare praṇair viyuktaṁ na bhaved yadi kṣaṇāt

यशोदया ता बहुधानुसान्त्विताः प्रबोध्यमानाः सरल-स्वभावया । महार्ति-शोकार्णव-मग्न-मानसाः स-कोपम् ऊचुर् बत ताꣳ व्रज-स्त्रियः

yaśodayā tā bahudhānusāntvitāḥ prabodhyamānāḥ sarala-svabhāvayā | mahārti-śokārṇava-magna-mānasāḥ sa-kopam ūcur bata tāṁ vraja-striyaḥ

रे निर्दये रे धिषणाविहिने वत्सꣳ निजꣳ व्याघ्र-करे समर्प्य । शक्तासि दाहार्हम् इदꣳ प्रवेष्टुꣳ रिक्तꣳ गृहꣳ तेन कथꣳ त्वम् एका

re nirdaye re dhiṣaṇāvihine vatsaṁ nijaṁ vyāghra-kare samarpya | śaktāsi dāhārham idaṁ praveṣṭuṁ riktaṁ gṛhaṁ tena kathaṁ tvam ekā

ताम् एवम् अन्याꣳश् च विगर्हयन्त्यो ’क्रूरꣳ शपन्त्यो’धिक-शोक-वेगात् । निर्गत्य गेहात् प्रभुम् आह्वयन्त्यो ’धावन् स-वेगꣳ करुणꣳ रुदत्यः

tām evam anyāṁś ca vigarhayantyo ’krūraṁ śapantyo’dhika-śoka-vegāt | nirgatya gehāt prabhum āhvayantyo ’dhāvan sa-vegaṁ karuṇaṁ rudatyaḥ

तैस् तैर् महा-शोक-दृढार्ति-रोदनैर् अक्रूर-नन्दौ बल-बल्लवान्वितौ । यानाधिरूढꣳ प्रियम् अप्य् अरोदयन् व्यमोहयन्त व्रज-वासिनो’खिलान्

tais tair mahā-śoka-dṛḍhārti-rodanair akrūra-nandau bala-ballavānvitau | yānādhirūḍhaṁ priyam apy arodayan vyamohayanta vraja-vāsino’khilān

स्वस्थ्यꣳ क्षणात् प्राप्य स गोपिका-गतिस् ता वीक्ष्य लब्धान्त्य-दशा इव स्वयम् । सञ्जीवयन् यान-वराद् अवप्लुतस् ताभिर् वृतः कुञ्जम् अगाद् अलक्षितम्

svasthyaṁ kṣaṇāt prāpya sa gopikā-gatis tā vīkṣya labdhāntya-daśā iva svayam | sañjīvayan yāna-varād avaplutas tābhir vṛtaḥ kuñjam agād alakṣitam

कꣳस-दूतस् ततः स्वस्थो’पश्यन् कृष्णꣳ रथोपरि । अनुताप्य बलꣳ वाक्य- पाटवैर् अनुनीतवान्

kaṁsa-dūtas tataḥ svastho’paśyan kṛṣṇaṁ rathopari | anutāpya balaṁ vākya- pāṭavair anunītavān

दुःखꣳ च कथयाम् आस देवकी-वसुदेवयोः । यादवानाꣳ च सर्वेषाꣳ तच् च कृष्णैक-हेतुकम्

duḥkhaṁ ca kathayām āsa devakī-vasudevayoḥ | yādavānāṁ ca sarveṣāṁ tac ca kṛṣṇaika-hetukam

ततः श्री-रौहिनेयो’सौ वासुदेवो’मुना सह । पित्र्व्येनानुजꣳ मृग्यन् कुञ्जꣳ तत् प्राप लक्षणैः

tataḥ śrī-rauhineyo’sau vāsudevo’munā saha | pitrvyenānujaṁ mṛgyan kuñjaṁ tat prāpa lakṣaṇaiḥ

गोपीभिर् आवृतꣳ कृष्णम् आलक्ष्यारात् स्थितो’ग्रजः । अक्रूरस् त्व् अब्रवीत् कृष्णꣳ श्रावयन्न् इदम् उद्रुदन्

gopībhir āvṛtaṁ kṛṣṇam ālakṣyārāt sthito’grajaḥ | akrūras tv abravīt kṛṣṇaṁ śrāvayann idam udrudan

श्रीमद्-अक्रूर उवाच— निर्भर्त्स्येते दुष्ट-कꣳसेन नित्यꣳ दीनौ वृद्धौ खड्गम् उद्यम्य हन्तुम् । ईश्येते च त्रास-शोकार्ति-मग्नौ भक्तौ युक्तौ जातु नोपेक्षितुꣳ तौ

śrīmad-akrūra uvāca— nirbhartsyete duṣṭa-kaṁsena nityaṁ dīnau vṛddhau khaḍgam udyamya hantum | īśyete ca trāsa-śokārti-magnau bhaktau yuktau jātu nopekṣituṁ tau

सर्वे’नन्यालम्बना यादवास् ते मद्-वर्त्मान्तर्-दत्त-नेत्रा महार्ताः । शोकोत्ताप्ता मा हताशा भवन्तु त्रास्ताः कꣳसाद् देव-विप्रादयश् च

sarve’nanyālambanā yādavās te mad-vartmāntar-datta-netrā mahārtāḥ | śokottāptā mā hatāśā bhavantu trāstāḥ kaṁsād deva-viprādayaś ca

स ष्लाघते बाहु-बलꣳ सदात्मनो नो मन्यते कञ्चन देव-मर्दनः । आत्मानुरूपैर् असुरैर् बलाबलैः कꣳसस् तथा राज-कुलैः सदार्चितः

sa ṣlāghate bāhu-balaṁ sadātmano no manyate kañcana deva-mardanaḥ | ātmānurūpair asurair balābalaiḥ kaṁsas tathā rāja-kulaiḥ sadārcitaḥ

श्री-सरूप उवाच— एवꣳ ब्रुवाणः स-तृणानि धृत्वा दन्तैर् महा-काकु-कुलꣳ चकार । एकैकशस् ताः प्रणमन् व्रज-स्त्रीर् अक्रूर-नामा परमोग्र-कर्मा

śrī-sarūpa uvāca— evaṁ bruvāṇaḥ sa-tṛṇāni dhṛtvā dantair mahā-kāku-kulaṁ cakāra | ekaikaśas tāḥ praṇaman vraja-strīr akrūra-nāmā paramogra-karmā

श्रीमद्-अक्रूर उवाच— मा घाटयध्वꣳ यदु-वꣳस-जातान् शोकाꣳश् च कृत्स्नान् कृपयाद्ध्वम् एतान् । कृष्णस्य दीनौ पितरौ च देव्यः कꣳसेन रुद्धौ परिरक्षताम्

śrīmad-akrūra uvāca— mā ghāṭayadhvaṁ yadu-vaṁsa-jātān śokāṁś ca kṛtsnān kṛpayāddhvam etān | kṛṣṇasya dīnau pitarau ca devyaḥ kaṁsena ruddhau parirakṣatām

श्री-गोपिका ऊचुः— हे हे महा-धूर्त मृष-प्रलापक कꣳसानुवार्तिन् पितरौ कुतो’स्य । पुत्रस्य वै नन्द-यशोदायोस् तौ मा गोकुलꣳ मारय मा जहि स्त्रीः

śrī-gopikā ūcuḥ— he he mahā-dhūrta mṛṣa-pralāpaka kaṁsānuvārtin pitarau kuto’sya | putrasya vai nanda-yaśodāyos tau mā gokulaṁ māraya mā jahi strīḥ

श्री-सरूप उवाच— दुष्टस्य कꣳसस्य निशम्य चेष्टितꣳ दुःखꣳ निजानाꣳ च तद् आत्म-हेतुकम् । आश्वास्य गोपीर् निरगद् रुषा शुचा कुञ्जाद् बलस्यानुमतिꣳ विलक्ष्य च

śrī-sarūpa uvāca— duṣṭasya kaṁsasya niśamya ceṣṭitaṁ duḥkhaṁ nijānāṁ ca tad ātma-hetukam | āśvāsya gopīr niragad ruṣā śucā kuñjād balasyānumatiṁ vilakṣya ca

ततः प्रमुदितो’क्रूरो बलरामानुमोदितः । तत्रैव रथम् आनेतुꣳ धावन् वेगाद् बहिर् गतः

tataḥ pramudito’krūro balarāmānumoditaḥ | tatraiva ratham ānetuṁ dhāvan vegād bahir gataḥ

निर्णीय कृष्णस्य पुरे प्रयाणꣳ तस्याननाब्जꣳ मुहुर् ईक्षमाणाः । भीता वियोगानलतो रुदन्त्यो गोप्यः पदाब्जे पतितास् तम् आहुः

nirṇīya kṛṣṇasya pure prayāṇaṁ tasyānanābjaṁ muhur īkṣamāṇāḥ | bhītā viyogānalato rudantyo gopyaḥ padābje patitās tam āhuḥ

न शक्नुमो नाथ कदापि जीवितुꣳ विना भवन्तꣳ लवम् अप्य् अनाश्रयाः । न मुञ्च दासीस् तद् इम निजाः प्रभो न यस्य तत्रैव यतो गमिष्यसि

na śaknumo nātha kadāpi jīvituṁ vinā bhavantaṁ lavam apy anāśrayāḥ | na muñca dāsīs tad ima nijāḥ prabho na yasya tatraiva yato gamiṣyasi

वनꣳ गृहꣳ नो भवद्-आलयो वनꣳ द्विषत् सुहृद् बन्धु-गणश् च वैरिणः । विषꣳ च पीयूषम् उतामृतꣳ विषꣳ यद्-अर्थम् अस्मात् त्वाद् र्ते म्रियामहे

vanaṁ gṛhaṁ no bhavad-ālayo vanaṁ dviṣat suhṛd bandhu-gaṇaś ca vairiṇaḥ | viṣaṁ ca pīyūṣam utāmṛtaṁ viṣaṁ yad-artham asmāt tvād rte mriyāmahe

कथꣳ तद् एवꣳ स्मित-सुन्दराननꣳ मनोहरꣳ पाद-सरोरुह-द्वयम् । उरः-स्थलꣳ चाखिल-शोभयार्चितꣳ कुतो’प्य् अनालोक्य चिरꣳ मृयेमहि

kathaṁ tad evaṁ smita-sundarānanaṁ manoharaṁ pāda-saroruha-dvayam | uraḥ-sthalaṁ cākhila-śobhayārcitaṁ kuto’py anālokya ciraṁ mṛyemahi

वृन्दावनꣳ गोप-विलास-लोभात् त्वयि प्रयाते सह मित्र-वृन्दैः । सायꣳ समायास्यसि खल्व् अवश्यम् इत्य् आशयाहर् गमयेम कृच्छ्रात्

vṛndāvanaṁ gopa-vilāsa-lobhāt tvayi prayāte saha mitra-vṛndaiḥ | sāyaṁ samāyāsyasi khalv avaśyam ity āśayāhar gamayema kṛcchrāt

दूरꣳ गते तत् पुरम् आज्ञया पुनः कꣳसस्य दुष्टस्य तद्-इष्ट-सङ्गतः । जीवेम नाना-विध-शङ्कयाकुलाः कथꣳ प्रवासार्ति-विचिन्तनेन च

dūraṁ gate tat puram ājñayā punaḥ kaṁsasya duṣṭasya tad-iṣṭa-saṅgataḥ | jīvema nānā-vidha-śaṅkayākulāḥ kathaṁ pravāsārti-vicintanena ca

न ज्ञायते सानुचरस्य तस्य कꣳसस्य घाटेन कियान् श्रमः स्यात् । कालश् च तत्रत्य-जनार्ति-हत्या स्याद् वा न वा तत्र बत स्मृतिर् नः

na jñāyate sānucarasya tasya kaṁsasya ghāṭena kiyān śramaḥ syāt | kālaś ca tatratya-janārti-hatyā syād vā na vā tatra bata smṛtir naḥ

श्री-सरूप उवाच— इत्य् एवम् आदिकꣳ काकु- कुलꣳ ता विदधुस् तथा । येन तत्रत्यम् अखिलꣳ रुरोद च मुमोह च

śrī-sarūpa uvāca— ity evam ādikaṁ kāku- kulaṁ tā vidadhus tathā | yena tatratyam akhilaṁ ruroda ca mumoha ca

कथञ्चिद् भगवान् धैर्यम् आलम्ब्याश्रूनि मर्जयन् । स्वस्य तासाꣳ च नेत्रेभ्यो’ब्रवीद् एतत् स-गद्गदम्

kathañcid bhagavān dhairyam ālambyāśrūni marjayan | svasya tāsāṁ ca netrebhyo’bravīd etat sa-gadgadam

श्री-भगवान् उवाच— सताꣳ ममापि द्विषतो’ल्प-शक्तेर् विधाय कꣳसस्य शमꣳ स-हेलम् । माम् आगत-प्रायम् इदꣳ प्रतीता सख्यो रुदित्वा कुरुताशिवꣳ मा

śrī-bhagavān uvāca— satāṁ mamāpi dviṣato’lpa-śakter vidhāya kaṁsasya śamaṁ sa-helam | mām āgata-prāyam idaṁ pratītā sakhyo ruditvā kurutāśivaṁ mā

श्री-सरूप उवाच— अथ तत्रैव नन्दाद्य गोपाः सर्वे गता ज्वरात् । रोहिणी श्री-यशोदा च परे’पि पशवस् तथा

śrī-sarūpa uvāca— atha tatraiva nandādya gopāḥ sarve gatā jvarāt | rohiṇī śrī-yaśodā ca pare’pi paśavas tathā

अक्रूरेण द्रुतानीतम् आरुरोह रथꣳ हरिः । साग्रजो गोपिका-लग्नꣳ दृष्टिꣳ यत्नान् निवार्तयन्

akrūreṇa drutānītam āruroha rathaṁ hariḥ | sāgrajo gopikā-lagnaṁ dṛṣṭiṁ yatnān nivārtayan

यशोदा रुदतीर् दृष्ट्वा पतिता धूलि-पङ्किलाः । मुह्यतीर् विह्वला गोपीः प्रारुदत् करुण-स्वरम्

yaśodā rudatīr dṛṣṭvā patitā dhūli-paṅkilāḥ | muhyatīr vihvalā gopīḥ prārudat karuṇa-svaram

यत्नात् ताꣳ सान्त्वयन्न् आह नन्दो’न्तर्-दुःखितो’पि सन् । प्रस्तुतार्थ-समाधान- नैपुण्यꣳ दर्शयन्न् इव

yatnāt tāṁ sāntvayann āha nando’ntar-duḥkhito’pi san | prastutārtha-samādhāna- naipuṇyaṁ darśayann iva

श्री-नन्द उवाच— मा विद्धि हर्षेन पुरीꣳ प्रयामि ताꣳ कृष्णꣳ कदाप्य् अन्य-सुतꣳ च वेद्म्य् अहम् । हित्वेमम् आयानि कथञ्चन व्रजꣳ तस्याꣳ विधास्ये च विलम्बम् उन्मनाः

śrī-nanda uvāca— mā viddhi harṣena purīṁ prayāmi tāṁ kṛṣṇaṁ kadāpy anya-sutaṁ ca vedmy aham | hitvemam āyāni kathañcana vrajaṁ tasyāṁ vidhāsye ca vilambam unmanāḥ

जाने न किꣳ ते तनयꣳ विना क्षणꣳ जीवेम नेमे व्रज-वासिनो वयम् । तद् विद्धि माम् आशु स-पुत्रम् आगतꣳ श्री-देवकी-शूरसुतौ विमोच्य तौ

jāne na kiṁ te tanayaṁ vinā kṣaṇaṁ jīvema neme vraja-vāsino vayam | tad viddhi mām āśu sa-putram āgataṁ śrī-devakī-śūrasutau vimocya tau

श्री-सरूप उवाच— इत्थꣳ स-शपथꣳ तेन यशोदाश्वासिता मुहुः । चित्ते शान्तिम् इवाधाय गोपीर् आश्वासयद् बहु

śrī-sarūpa uvāca— itthaṁ sa-śapathaṁ tena yaśodāśvāsitā muhuḥ | citte śāntim ivādhāya gopīr āśvāsayad bahu

यत्नात् सन्तर्प्य बहुधा ताः समुत्थापितास् तया । अनꣳस्य् आरुरुहुर् गोपाः सो’क्रूरो’चालयद् रथम्

yatnāt santarpya bahudhā tāḥ samutthāpitās tayā | anaṁsy āruruhur gopāḥ so’krūro’cālayad ratham

प्रयान्तꣳ कृष्णम् आलोक्य किञ्चित् तद्-विरहासहाः । हा-हेत्य्-आक्रोश-शुष्कास्याः प्रस्खलत्-पाद-विक्रमाः भग्न-कण्ठ-स्वरैर् दीर्घैर् महार्त्या काकु-रोदनैः । पूरयन्त्यो दिशः सर्वा अन्वधावन् व्रज-स्त्रियः

prayāntaṁ kṛṣṇam ālokya kiñcit tad-virahāsahāḥ | hā-hety-ākrośa-śuṣkāsyāḥ praskhalat-pāda-vikramāḥ bhagna-kaṇṭha-svarair dīrghair mahārtyā kāku-rodanaiḥ | pūrayantyo diśaḥ sarvā anvadhāvan vraja-striyaḥ

काश्चिद् रथꣳ दधुः काश्चिच् चक्राधो न्यपतन् जवात् । काश्चिन् मोहꣳ गताः काश्चिन् नाशकन् गन्तुम् अग्रतः

kāścid rathaṁ dadhuḥ kāścic cakrādho nyapatan javāt | kāścin mohaṁ gatāḥ kāścin nāśakan gantum agrataḥ

ततो गावो वृषा वत्सा मृगाश् चान्ये’पि जन्तवः । आक्रोशन्तो’श्रु-धौतास्यास् तष्ठुर् आवृत्य तꣳ रथम्

tato gāvo vṛṣā vatsā mṛgāś cānye’pi jantavaḥ | ākrośanto’śru-dhautāsyās taṣṭhur āvṛtya taṁ ratham

खगाश् च बभ्रमुस् तस्यो- परि कोलाहलाकुलाः । सपद्य् उद्भिज्ज-जातीनाꣳ अशुष्यन् पत्र-सञ्चयाः

khagāś ca babhramus tasyo- pari kolāhalākulāḥ | sapady udbhijja-jātīnāṁ aśuṣyan patra-sañcayāḥ

स्ख्लन्ति स्म महाद्रीनाꣳ स-वनस्पतिकाः शिलाः । नद्यश् च शुष्क-जलजाः क्षीणाः सस्रुः प्रतिस्रवम्

skhlanti sma mahādrīnāṁ sa-vanaspatikāḥ śilāḥ | nadyaś ca śuṣka-jalajāḥ kṣīṇāḥ sasruḥ pratisravam

तेषाꣳ दशाꣳ ताꣳ परम-प्रियाणाꣳ वीक्ष्यार्ति-शोकाकुल-मानसो’सौ । उद्रोदनꣳ रोद्धुम् अभूद् अशक्तो व्यग्रो’श्रु-धारा-परिमर्जनैश् च

teṣāṁ daśāṁ tāṁ parama-priyāṇāṁ vīkṣyārti-śokākula-mānaso’sau | udrodanaṁ roddhum abhūd aśakto vyagro’śru-dhārā-parimarjanaiś ca

रथाद् अवप्लुत्य पुनः प्रयाणꣳ प्रभोर् अथासङ्क्य स वृष्णि-वृद्धाः । दधार पृष्ठे प्रणयाद् इवामुꣳ कदापि मोहेन पतेत् किलेति

rathād avaplutya punaḥ prayāṇaṁ prabhor athāsaṅkya sa vṛṣṇi-vṛddhāḥ | dadhāra pṛṣṭhe praṇayād ivāmuṁ kadāpi mohena patet kileti

कृष्णꣳ मुग्धम् इवालक्ष्य कशाघाटैः प्रचोदिताः । राम-नन्दादि-सम्मत्या रथाश्वास् तेन वेगतः

kṛṣṇaṁ mugdham ivālakṣya kaśāghāṭaiḥ pracoditāḥ | rāma-nandādi-sammatyā rathāśvās tena vegataḥ

इतस् ततो निपतिता गोप-नारीः पशूꣳश् च सः । वार्जयन् वक्र-गत्याशु रथꣳ तꣳ निरसारयत्

itas tato nipatitā gopa-nārīḥ paśūṁś ca saḥ | vārjayan vakra-gatyāśu rathaṁ taṁ nirasārayat

क्रोशन्तीनाꣳ च गोपीनाꣳ कुरारीणाम् इवोल्बणम् । पश्यन्तीनाꣳ प्रभुꣳ जह्रे’क्रूरः श्येन इवामिषाम्

krośantīnāṁ ca gopīnāṁ kurārīṇām ivolbaṇam | paśyantīnāṁ prabhuṁ jahre’krūraḥ śyena ivāmiṣām

तथा सञ्चोदितास् तेन हयास् ते वेगवत्तराः । क्वासौ गतो न केनापि शक्तो लक्षयितुꣳ यथा

tathā sañcoditās tena hayās te vegavattarāḥ | kvāsau gato na kenāpi śakto lakṣayituṁ yathā

स्वꣳ स्वꣳ शकटम् आरुधा महा-वृषभ-योजितम् । स-वेगम् अनुजग्मुस् तꣳ गोप नन्दादयो’खिलाः

svaṁ svaṁ śakaṭam ārudhā mahā-vṛṣabha-yojitam | sa-vegam anujagmus taṁ gopa nandādayo’khilāḥ

नीत्वा ब्रह्म-ह्रदे’क्रूरः स्तुत्वा बहु-विधैः स्तवैः । प्रबोध्य न्याय-सन्तानैः कृष्णꣳ स्वस्थ्यम् इवानयत्

nītvā brahma-hrade’krūraḥ stutvā bahu-vidhaiḥ stavaiḥ | prabodhya nyāya-santānaiḥ kṛṣṇaṁ svasthyam ivānayat

तेषाꣳ व्रज-जनानाꣳ तु या दशाजनि दुःश्रवा । दलन्ति कथया तस्य हा हा वज्रादयो’प्य् अलम्

teṣāṁ vraja-janānāṁ tu yā daśājani duḥśravā | dalanti kathayā tasya hā hā vajrādayo’py alam

श्री-परीक्षिद् उवाच— एवꣳ वदन्न् अये मातः सरूपः करुण-स्वरैः । रुदन्न् उच्चैः स-कातर्यꣳ मुमोह प्रेम-विह्वलः

śrī-parīkṣid uvāca— evaṁ vadann aye mātaḥ sarūpaḥ karuṇa-svaraiḥ | rudann uccaiḥ sa-kātaryaṁ mumoha prema-vihvalaḥ

तेन माथुर-वर्येण व्यग्रेण रुदता क्षणात् । प्रयासैर् विविधैः स्वस्थ्यꣳ नीतो’सौ पुनर् अब्रवीत्

tena māthura-varyeṇa vyagreṇa rudatā kṣaṇāt | prayāsair vividhaiḥ svasthyaṁ nīto’sau punar abravīt

श्री-सरूप उवाच— कृष्णो मधु-पुरीꣳ गत्वा तत्रत्यान् परितोष्य तान् । कꣳसꣳ सानुचरꣳ हत्वा पितरौ तौ व्यमोचयत्

śrī-sarūpa uvāca— kṛṣṇo madhu-purīṁ gatvā tatratyān paritoṣya tān | kaṁsaṁ sānucaraṁ hatvā pitarau tau vyamocayat

उग्रसेनꣳ च कꣳसस्य तातꣳ राज्ये’भ्यशेचयत् । आनिन्ये यादवान् दिग्भ्यः पौराꣳश् चाश्वासयज् जनान्

ugrasenaṁ ca kaṁsasya tātaṁ rājye’bhyaśecayat | āninye yādavān digbhyaḥ paurāṁś cāśvāsayaj janān

यदूनाꣳ परमार्तानाम् तद्-एक-गति-जीविनाम् । कꣳसेष्ट-नृप-भीतानाम् अग्रहद् भक्त-वत्सलः अत्रावत्सीत् सुखꣳ कर्तुꣳ साग्रजो गोकुले च तान् । नन्दादीन् प्रेषयाम् आस तत्रत्याश्वासनाय सः

yadūnāṁ paramārtānām tad-eka-gati-jīvinām | kaṁseṣṭa-nṛpa-bhītānām agrahad bhakta-vatsalaḥ atrāvatsīt sukhaṁ kartuṁ sāgrajo gokule ca tān | nandādīn preṣayām āsa tatratyāśvāsanāya saḥ

पितर् आदौ भवान् या भू- गोप-वर्गैः सह द्रुतम् । यावन् न म्रियते को’पि तत्रत्यो’स्मान् विना जनः

pitar ādau bhavān yā bhū- gopa-vargaiḥ saha drutam | yāvan na mriyate ko’pi tatratyo’smān vinā janaḥ

अहꣳ च तव मित्राणाम् एषाम् उद्विग्न-चेतसाम् । अचिरात् सुखम् आधाय तम् एषो’स्म्य् अव्रजन् व्रजम्

ahaṁ ca tava mitrāṇām eṣām udvigna-cetasām | acirāt sukham ādhāya tam eṣo’smy avrajan vrajam

श्री-नन्द उवाच— त्वम् अन्यदीयो’सि विहाय यादृशान् कुतो’पि वस्तुꣳ च परत्र शक्नुयाः । इति प्रतीतिर् न भवेत् कदापि मे ततः प्रतिज्ञाय तथा मयागतम्

śrī-nanda uvāca— tvam anyadīyo’si vihāya yādṛśān kuto’pi vastuṁ ca paratra śaknuyāḥ | iti pratītir na bhavet kadāpi me tataḥ pratijñāya tathā mayāgatam

तद् रक्ष रक्षात्म-समीपतो’स्मान् मा मुञ्च मा मुञ्च निजान् कथञ्चन । आत्मेच्छया तत्र यदा प्रयास्यसि त्वत्-सङ्गतो याम तदैव हा वयम्

tad rakṣa rakṣātma-samīpato’smān mā muñca mā muñca nijān kathañcana | ātmecchayā tatra yadā prayāsyasi tvat-saṅgato yāma tadaiva hā vayam

मद्-आशया ते व्रज-वासिनो जना भवज्-जनन्या सह सन्ति शसवाः । गते विना त्वाꣳ मयि दारुणान्तरे ध्रुवꣳ विनङ्क्ष्यन्ति सपद्य् अमी पितः

mad-āśayā te vraja-vāsino janā bhavaj-jananyā saha santi śasavāḥ | gate vinā tvāṁ mayi dāruṇāntare dhruvaṁ vinaṅkṣyanti sapady amī pitaḥ

श्रीदामोवाच— गो-चारणेन लसति त्वयि गोष्ठ-भूम्याम् अच्छादिते तरु-लतादिभिर् एव यस्मिन् । जीवेम ये न वयम् ईश त्वाम् अन्तरा ते स्थातुꣳ चिरꣳ कथम् अमुत्र भवेम शक्ताः

śrīdāmovāca— go-cāraṇena lasati tvayi goṣṭha-bhūmyām acchādite taru-latādibhir eva yasmin | jīvema ye na vayam īśa tvām antarā te sthātuṁ ciraṁ katham amutra bhavema śaktāḥ

श्री-सरूप उवाच— एवꣳ विक्लवितꣳ तेषाꣳ श्रुत्वा तूष्णीꣳ स्थिते प्रभौ । व्रजꣳ जिगामिषाꣳ तस्या- सङ्क्या सुर-सुतो’ब्रवीत्

śrī-sarūpa uvāca— evaṁ viklavitaṁ teṣāṁ śrutvā tūṣṇīṁ sthite prabhau | vrajaṁ jigāmiṣāṁ tasyā- saṅkyā sura-suto’bravīt

श्री-वसुदेव उवाच— भ्रातर् नन्द भवत्-सूनोः साग्रजस्यास्य निर्वृतिः । भवेत् तत्रैव वसतः सर्वथान्यत्र तु व्यथा

śrī-vasudeva uvāca— bhrātar nanda bhavat-sūnoḥ sāgrajasyāsya nirvṛtiḥ | bhavet tatraiva vasataḥ sarvathānyatra tu vyathā

किन्तूपनयनस्यायꣳ कालस् तद्-ब्रह्मचारिणौ । भूत्वा स्थानान्तरे गत्वा- धित्येमौ व्रजम् एष्यतः

kintūpanayanasyāyaṁ kālas tad-brahmacāriṇau | bhūtvā sthānāntare gatvā- dhityemau vrajam eṣyataḥ

श्री-सरूप उवाच— स-स्मितꣳ वसुदेवस्य वाक्ये स्वस्य त्व् अ-स-स्मितम् । कृष्णस्य नन्दः सꣳलक्ष्य प्रतस्थे रोदनाकुलः

śrī-sarūpa uvāca— sa-smitaṁ vasudevasya vākye svasya tv a-sa-smitam | kṛṣṇasya nandaḥ saṁlakṣya pratasthe rodanākulaḥ

स यादव-कुलैर् देवो गोप-राजम् अनुव्रजन् । रुदद्भिः क्रमशो गोपैर् धृतः कण्ठे’रुदत्तरम्

sa yādava-kulair devo gopa-rājam anuvrajan | rudadbhiḥ kramaśo gopair dhṛtaḥ kaṇṭhe’rudattaram

व्याकुलꣳ कृष्णम् आलक्ष्य यियासुꣳ सन्न्यवर्तयन् । वसुदेवादयो धीरा यावदा युक्ति-पङ्क्तिभिः

vyākulaṁ kṛṣṇam ālakṣya yiyāsuṁ sannyavartayan | vasudevādayo dhīrā yāvadā yukti-paṅktibhiḥ

कृष्णेच्छयैव ते सर्वे नन्दाद्याः प्रापिताः व्रजम् । श्रुत्वायान्तꣳ च नन्दꣳ ते मुदाभीयुर् व्रज-स्थिताः

kṛṣṇecchayaiva te sarve nandādyāḥ prāpitāḥ vrajam | śrutvāyāntaṁ ca nandaṁ te mudābhīyur vraja-sthitāḥ

नन्दस् तु शोक-लज्जाभ्याꣳ मुखम् आच्छाद्य वाससा । रुदन् गेहꣳ गतो’शेत भूमौ परम-दुःखितः

nandas tu śoka-lajjābhyāṁ mukham ācchādya vāsasā | rudan gehaṁ gato’śeta bhūmau parama-duḥkhitaḥ

ते चाविलोक्य प्रभुम् आर्ति-कातराः कार्तव्य-मूढा बहु-शङ्कयातुराः । शुष्काननाः प्रस्तुम् अनीश्वराः प्रभोर् वार्तम् अशृण्वन् बत वृद्ध-गोपतः

te cāvilokya prabhum ārti-kātarāḥ kārtavya-mūḍhā bahu-śaṅkayāturāḥ | śuṣkānanāḥ prastum anīśvarāḥ prabhor vārtam aśṛṇvan bata vṛddha-gopataḥ

हा हेति हा हेति महार्ति-नादैर् उच्चै रुदत्यः सह कृष्ण-मात्रा । प्रापुर् दशाꣳ याꣳ पुनर् अङ्गनास् ता हा हन्त हा हन्त कथꣳ ब्रुवे ताम्

hā heti hā heti mahārti-nādair uccai rudatyaḥ saha kṛṣṇa-mātrā | prāpur daśāṁ yāṁ punar aṅganās tā hā hanta hā hanta kathaṁ bruve tām

श्री-परीक्षिद् उवाच— एवꣳ मनस्य् आगत-तत्-प्रवृत्ति- प्रादुष्कृतात्यन्त-सुगग्नि-दग्धः । मुग्धो’भवद् गोप-कुमार-वर्यो मातः सरूपो नितराꣳ पुनः सः

śrī-parīkṣid uvāca— evaṁ manasy āgata-tat-pravṛtti- prāduṣkṛtātyanta-sugagni-dagdhaḥ | mugdho’bhavad gopa-kumāra-varyo mātaḥ sarūpo nitarāṁ punaḥ saḥ

तेनैव विप्र-प्रवरेण यत्नतो नीतो मनाक् स्वस्थ्यम् इव स्व-युक्तिभिः । आशङ्क्य मोहꣳ पुनर् आत्मनो’धिकꣳ वार्ताꣳ विशेषेन न ताम् अवर्णयत्

tenaiva vipra-pravareṇa yatnato nīto manāk svasthyam iva sva-yuktibhiḥ | āśaṅkya mohaṁ punar ātmano’dhikaṁ vārtāṁ viśeṣena na tām avarṇayat

तत्-कथा-शेष-शुश्रूषा- व्यग्रꣳ तꣳ वीक्ष्य माथुरम् । यत्नात् सो’न्तर् अवष्टभ्य पुनर् आह महाशयः

tat-kathā-śeṣa-śuśrūṣā- vyagraṁ taṁ vīkṣya māthuram | yatnāt so’ntar avaṣṭabhya punar āha mahāśayaḥ

श्री-सरूप उवाच— तेषाꣳ तु शोकार्ति-भरꣳ कदापि तꣳ परैः प्रकारैर् अनिवर्त्यम् आप्ततः । जनात् स विख्याप्य जनेषु सर्वतो व्रजꣳ प्रिय-प्रेम-वशो चिराद् गतः

śrī-sarūpa uvāca— teṣāṁ tu śokārti-bharaṁ kadāpi taṁ paraiḥ prakārair anivartyam āptataḥ | janāt sa vikhyāpya janeṣu sarvato vrajaṁ priya-prema-vaśo cirād gataḥ

विदग्ध-मूर्धान्य-मणिः कृपाकुलो व्रज-स्थितानाꣳ स ददात् सपद्य् असून् । तथा समꣳ तैर् विजहार ते यथा विसस्मरुर् दुःखम् अदः स-मूलकम्

vidagdha-mūrdhānya-maṇiḥ kṛpākulo vraja-sthitānāṁ sa dadāt sapady asūn | tathā samaṁ tair vijahāra te yathā visasmarur duḥkham adaḥ sa-mūlakam

यदि च को’पि कदाचिद् अनुस्मरेद् वदति तर्हि मया श्वपता बत । किम् अपि दुष्टम् अनन्वयम् ईक्षितꣳ स-रुदितꣳ च भयाद् बहु शोचति

yadi ca ko’pi kadācid anusmared vadati tarhi mayā śvapatā bata | kim api duṣṭam ananvayam īkṣitaṁ sa-ruditaṁ ca bhayād bahu śocati

चिरेण गोपल-विहार-माधुरी- भरैः समाकृष्ट-विमोहितेन्द्रियाः । न सस्मरुः किञ्चिद् अतीतम् एष्यद् अप्य् अमी विदुर् न व्रज-वासिनो जनाः

cireṇa gopala-vihāra-mādhurī- bharaiḥ samākṛṣṭa-vimohitendriyāḥ | na sasmaruḥ kiñcid atītam eṣyad apy amī vidur na vraja-vāsino janāḥ

स हि कालान्तरे’क्रूरो’पूर्वागता इवागतः । तथैव रथम् आदाय पुनस् तस्मिन् व्रजे सखे

sa hi kālāntare’krūro’pūrvāgatā ivāgataḥ | tathaiva ratham ādāya punas tasmin vraje sakhe

नीयमाने पुनस् तेन तथैव व्रज-जीवने । तत्रत्यानाꣳ दशा कापि पूर्ववत् समजायत

nīyamāne punas tena tathaiva vraja-jīvane | tatratyānāṁ daśā kāpi pūrvavat samajāyata

मधु-पुर्याꣳ पुनर् गत्वा कꣳसꣳ हत्वा पुनर् व्रजम् । आगतः पूर्ववत् तत्र तथैव विहरत्य् असौ

madhu-puryāṁ punar gatvā kaṁsaṁ hatvā punar vrajam | āgataḥ pūrvavat tatra tathaiva viharaty asau

एवꣳ पुनः पुनर् याति तत्-पुरे पूर्व-पूर्ववत् । पुनः पुनः समायाति व्रजे क्रीडेत् तथैव सः

evaṁ punaḥ punar yāti tat-pure pūrva-pūrvavat | punaḥ punaḥ samāyāti vraje krīḍet tathaiva saḥ

तथैव कालिय-दमः पुनः पुनस् तथैव गोवर्धन-धरणꣳ मुहुः । परापि लीला विविधाद्भुतासकृत् प्रवर्तते भक्त-मनो-हरा प्रभोः

tathaiva kāliya-damaḥ punaḥ punas tathaiva govardhana-dharaṇaṁ muhuḥ | parāpi līlā vividhādbhutāsakṛt pravartate bhakta-mano-harā prabhoḥ

तत्रत्यास् ते तु तꣳ सर्वम् अपूर्वꣳ मन्यते सदा । श्री-कृष्ण-परम-प्रेम- कालकूट-विमोहिताः

tatratyās te tu taṁ sarvam apūrvaṁ manyate sadā | śrī-kṛṣṇa-parama-prema- kālakūṭa-vimohitāḥ

अतस् तेषाꣳ हि नितराꣳ स वरीवृद्ध्यते महान् । वियोग-योगयोः प्रेम- वेशावेगो निरन्तरम्

atas teṣāṁ hi nitarāṁ sa varīvṛddhyate mahān | viyoga-yogayoḥ prema- veśāvego nirantaram

दूरे’स्तु तावद् वार्तेयꣳ तत्र नित्य-निवासिनाम् । न तिष्ठेद् अनुसन्धानꣳ नुत्नानाꣳ मादृशाम् अपि

dūre’stu tāvad vārteyaṁ tatra nitya-nivāsinām | na tiṣṭhed anusandhānaṁ nutnānāṁ mādṛśām api

तादृङ्-महा-मोहन-माधुरी-सरिद्- धारा-समुद्रे सततꣳ निमज्जनात् । तादृक्-प्रिय-प्रेम-महा-धनावली- लाभोन्मदात् के हि न विस्मरन्ति किम्

tādṛṅ-mahā-mohana-mādhurī-sarid- dhārā-samudre satataṁ nimajjanāt | tādṛk-priya-prema-mahā-dhanāvalī- lābhonmadāt ke hi na vismaranti kim

अहो महैश्वर्यम् असाव् अपि प्रभुर् निज-प्रिय-प्रेम-समुद्र-सम्प्लुतः । कृतꣳ च कार्यꣳ च न किञ्चिद् ईश्वरः सदानुसन्धातुम् अभिज्ञ-शेखरः

aho mahaiśvaryam asāv api prabhur nija-priya-prema-samudra-samplutaḥ | kṛtaṁ ca kāryaṁ ca na kiñcid īśvaraḥ sadānusandhātum abhijña-śekharaḥ

लीलैव नित्या प्रभु-पाद-पद्मयोः स सच्-चिद्-आनन्द-मयी किल स्वयम् । आकृष्यमानेव तदीय-सेवया तत्-तत्-परीवार-युता प्रवर्तते

līlaiva nityā prabhu-pāda-padmayoḥ sa sac-cid-ānanda-mayī kila svayam | ākṛṣyamāneva tadīya-sevayā tat-tat-parīvāra-yutā pravartate

इयꣳ ते कथिता ब्रह्मन् गोलोकस्य विलक्षणा । महात्म्य-माधुरी-धारा प्रान्त-कष्ठा हि सर्वतः

iyaṁ te kathitā brahman golokasya vilakṣaṇā | mahātmya-mādhurī-dhārā prānta-kaṣṭhā hi sarvataḥ

श्री-माथुर उवाच— कृष्णे मधु-पुरीꣳ याते वसेत् कुत्र भवान् कथम् । यश् चिरात् तत्-पदꣳ प्राप्तः प्रयत्नैस् तत्-तद्-आशया

śrī-māthura uvāca— kṛṣṇe madhu-purīṁ yāte vaset kutra bhavān katham | yaś cirāt tat-padaṁ prāptaḥ prayatnais tat-tad-āśayā

श्री-सरूप उवाच— आदेशेन प्रभोस् तस्य व्रजे नन्दादिभिः सह । वसन्ति मादृशाः सर्वे तत्र स्व-सादृशैस् तदा

śrī-sarūpa uvāca— ādeśena prabhos tasya vraje nandādibhiḥ saha | vasanti mādṛśāḥ sarve tatra sva-sādṛśais tadā

तल्-लोकस्य स्वभावो’यम् कृष्ण-सङ्गꣳ विनापि यत् । भवेत् तत्रैव तिष्ठाशा न चिकीर्षा च कस्यचित्

tal-lokasya svabhāvo’yam kṛṣṇa-saṅgaṁ vināpi yat | bhavet tatraiva tiṣṭhāśā na cikīrṣā ca kasyacit

तत्रत्यꣳ यच् च तद्-दुःखꣳ तत् सर्व-सुख-मूर्धसु । स नरीणर्ति शोकश् च कृत्स्नानन्द-भरोपरि

tatratyaṁ yac ca tad-duḥkhaṁ tat sarva-sukha-mūrdhasu | sa narīṇarti śokaś ca kṛtsnānanda-bharopari

इत्थꣳ वसꣳस् तत्र चिरेण वाञ्छितꣳ वाञ्छाधिकꣳ चाविरतꣳ परꣳ फलम् । चित्तानुपूर्त्यानुभवन्न् अपि ध्रुवꣳ वस्तु-स्वभावेन न तृप्तिम् आप्नुयम्

itthaṁ vasaṁs tatra cireṇa vāñchitaṁ vāñchādhikaṁ cāvirataṁ paraṁ phalam | cittānupūrtyānubhavann api dhruvaṁ vastu-svabhāvena na tṛptim āpnuyam

अतो व्रज-स्त्री-कुच-कुङ्कुमाचितꣳ मनोरमꣳ तत्-पद-पङ्कज-द्वयम् । कदापि केनापि निजेन्द्रियादिना न हातुम् ईशे लव-लेशम् अप्य् अहम्

ato vraja-strī-kuca-kuṅkumācitaṁ manoramaṁ tat-pada-paṅkaja-dvayam | kadāpi kenāpi nijendriyādinā na hātum īśe lava-leśam apy aham

तस्यापि यो दीनतरे जने’स्मिन् माधुर्य-निष्ठाप्त-कृपा-प्रसादः । अन्यैर् असम्भव्यतया न वक्तुꣳ कुत्रापि युज्येत तथाप्य् अनुक्तः

tasyāpi yo dīnatare jane’smin mādhurya-niṣṭhāpta-kṛpā-prasādaḥ | anyair asambhavyatayā na vaktuṁ kutrāpi yujyeta tathāpy anuktaḥ

एवꣳ तत्र चिरꣳ तिष्ठन् मर्त्य-लोक-स्थितꣳ त्व् इदम् । माथुर-मण्डलꣳ श्रीमद् अपश्यꣳ खलु तादृशम्

evaṁ tatra ciraṁ tiṣṭhan martya-loka-sthitaṁ tv idam | māthura-maṇḍalaṁ śrīmad apaśyaṁ khalu tādṛśam

तत्-तच्-छ्री-गोप-गोपीभिस् ताभिर् गोभिश् च तादृशैः । पशु-पक्षि-कृमि-क्ष्माभृत्- सरित्-तर्व्-आदिभिर् वृतम्

tat-tac-chrī-gopa-gopībhis tābhir gobhiś ca tādṛśaiḥ | paśu-pakṣi-kṛmi-kṣmābhṛt- sarit-tarv-ādibhir vṛtam

तथैवाविरतꣳ श्रीमत्- कृष्णचन्द्रेण तेन हि । विस्तार्यमाणया तादृक् क्रीडा-श्रेण्यापि मण्डितम्

tathaivāvirataṁ śrīmat- kṛṣṇacandreṇa tena hi | vistāryamāṇayā tādṛk krīḍā-śreṇyāpi maṇḍitam

तत् कदाचिद् इतस् तत्र कदापि विदधे स्थितिम् । भेदꣳ नोपलभे कञ्चित् पदयोर् अधुनैतयोः

tat kadācid itas tatra kadāpi vidadhe sthitim | bhedaṁ nopalabhe kañcit padayor adhunaitayoḥ

गमनागमानैर् भेदो यः प्रसज्जेत केवलम् । तꣳ चाहꣳ तत्-तद्-आसक्त्या न जानीयम् इव स्फुटम्

gamanāgamānair bhedo yaḥ prasajjeta kevalam | taṁ cāhaṁ tat-tad-āsaktyā na jānīyam iva sphuṭam

अस्मात् स्थान-द्वयाद् अन्यत् पदꣳ किञ्चित् कथञ्चन । नैव स्पृशति मे दृष्टिः श्रवणꣳ वा मनो’पि वा

asmāt sthāna-dvayād anyat padaṁ kiñcit kathañcana | naiva spṛśati me dṛṣṭiḥ śravaṇaṁ vā mano’pi vā

अन्यत्र वर्तते क्वापि श्री-कृष्णो भगवान् स्वयम् । तादृशास् तस्य भक्ता वा सन्तीति मनुते न हृत्

anyatra vartate kvāpi śrī-kṛṣṇo bhagavān svayam | tādṛśās tasya bhaktā vā santīti manute na hṛt

कदाचिद् दर्शनꣳ वा स्याद् वैकुण्ठादि-निवासिनाम् । श्री-कृष्ण-विरहेणार्तान् इव पश्यामि तान् अपि

kadācid darśanaṁ vā syād vaikuṇṭhādi-nivāsinām | śrī-kṛṣṇa-viraheṇārtān iva paśyāmi tān api

कदापि तेषु व्रज-वासि-लोक- सादृश्य-भवान् अवलोकनान् मे । जातानुतापेन भवेत् ततो’पि प्रेम-प्रकाशात् परमꣳ सुखꣳ तत्

kadāpi teṣu vraja-vāsi-loka- sādṛśya-bhavān avalokanān me | jātānutāpena bhavet tato’pi prema-prakāśāt paramaṁ sukhaṁ tat

अहो गोलोकीयैर् निखिल-भुवन-वासि-महितैः सदा तैस् तैर् लोकैः ।समनुभवनीयस्य महतः । पदार्थस्याख्यातुꣳ कति विवरणानि प्रभुर् अहꣳ तद् आस्तꣳ तल्-लोकाखिल-परिकरेभ्यो मम नमः

aho golokīyair nikhila-bhuvana-vāsi-mahitaiḥ sadā tais tair lokaiḥ |samanubhavanīyasya mahataḥ | padārthasyākhyātuṁ kati vivaraṇāni prabhur ahaṁ tad āstaṁ tal-lokākhila-parikarebhyo mama namaḥ