Jñānam — Knowledge

श्री-गोप-कुमार उवाच— श्री-मथुरोत्तम विश्रान्तौ स्नत्वा वृन्दावनꣳ गतः । अत्र गोवर्धनादौ च यथा-कामꣳ प्रिभ्रमन् पिबꣳश् च गोरसꣳ पूर्व- बन्धवैस् तैर् अलक्षितः । भजन् स्व-जप्यम् अनयꣳ दिनानि कतिचित् सुखम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— śrī-mathurottama viśrāntau snatvā vṛndāvanaṁ gataḥ | atra govardhanādau ca yathā-kāmaṁ pribhraman pibaṁś ca gorasaṁ pūrva- bandhavais tair alakṣitaḥ | bhajan sva-japyam anayaṁ dināni katicit sukham

अथ सन्दर्शनोत्कण्ठा जगद्-ईशस्य साजनि । ययेदꣳ शुन्यवद् वीक्ष्य पुरुषोत्तमम् अस्मरम्

atha sandarśanotkaṇṭhā jagad-īśasya sājani | yayedaṁ śunyavad vīkṣya puruṣottamam asmaram

आर्तस् तत्र जगन्नाथꣳ द्रष्टुम् ओढ्रान् पुनर् व्रजन् । पथि गङ्गा-तटे’पश्यꣳ धर्माचार-परान् द्विजान्

ārtas tatra jagannāthaṁ draṣṭum oḍhrān punar vrajan | pathi gaṅgā-taṭe’paśyaṁ dharmācāra-parān dvijān

विचित्र-शास्त्र-विज्ञेभ्यस् तेभ्यश् चाश्रौषम् अद्भुतम् । स्वर्ग-नामोर्ध्व-देशे’स्ति देव-लोको’न्तरीक्षितः

vicitra-śāstra-vijñebhyas tebhyaś cāśrauṣam adbhutam | svarga-nāmordhva-deśe’sti deva-loko’ntarīkṣitaḥ

विमानावलिभिः श्रीमान् निर्भयो दुःख-वर्जितः । जरा-मरण-रोगादि- दोष-वर्ग-बहिष्कृतः

vimānāvalibhiḥ śrīmān nirbhayo duḥkha-varjitaḥ | jarā-maraṇa-rogādi- doṣa-varga-bahiṣkṛtaḥ

महा-सुखमयो लभ्यः पुण्यैर् अत्रोत्तमैः कृतैः । यस्य शक्रो’धिपो ज्यायान् भ्राता श्री-जगदीशितुः

mahā-sukhamayo labhyaḥ puṇyair atrottamaiḥ kṛtaiḥ | yasya śakro’dhipo jyāyān bhrātā śrī-jagadīśituḥ

यद्याप्य् अस्ति विल-स्वर्गो विष्णु-शेषाद्य्-अलङ्कृतः । भौम-स्वर्गश् च तद्-द्वीप- वर्षादिषु पदे पदे विचित्र-रूप-श्री-कृष्ण- पूजोत्सव-विराजितः । तथाप्य् ऊर्ध्वतरो लोको दिव्यस् ताभ्याꣳ विशिष्यते

yadyāpy asti vila-svargo viṣṇu-śeṣādy-alaṅkṛtaḥ | bhauma-svargaś ca tad-dvīpa- varṣādiṣu pade pade vicitra-rūpa-śrī-kṛṣṇa- pūjotsava-virājitaḥ | tathāpy ūrdhvataro loko divyas tābhyāṁ viśiṣyate

यस्मिन् श्री-जगदीशो’स्ति साक्षाद् अदिति-नन्दनः । तस्योपेन्द्रस्य वार्ता च श्री-विष्णोर् अद्भुता श्रुता

yasmin śrī-jagadīśo’sti sākṣād aditi-nandanaḥ | tasyopendrasya vārtā ca śrī-viṣṇor adbhutā śrutā

आरुह्य पक्षीन्द्रम् इतस् ततो’सौ क्रीडन् विनिघ्नन्न् असुरान् मनोज्ञैः । लीला-वचोभी रमयन्न् अजस्रꣳ देवान् निज-भ्रतृतयार्च्यते तैः

āruhya pakṣīndram itas tato’sau krīḍan vinighnann asurān manojñaiḥ | līlā-vacobhī ramayann ajasraṁ devān nija-bhratṛtayārcyate taiḥ

तद्-दर्शने जात-मनोरथ-कुलः सङ्कल्प-पूर्वम् स्व-जपꣳ समाचरन् । स्वल्पेन कालेन विमानम् आगतꣳ मुदाहम् आरुह्य गतस् त्रिपिष्टपम्

tad-darśane jāta-manoratha-kulaḥ saṅkalpa-pūrvam sva-japaṁ samācaran | svalpena kālena vimānam āgataṁ mudāham āruhya gatas tripiṣṭapam

पूर्वꣳ गङ्गा-तट-नृप-गृहे यस्य दृष्ट प्रतिष्ठा तꣳ श्री-विष्णुꣳ सुर-गण-वृतꣳ सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्रम् । तत्रापश्यꣳ रुचिर-गरुड-स्कन्ध-सिꣳहासन-स्थꣳ वीणा-गीतꣳ मधुर-मधुरꣳ नारदस्यार्चयन्तम्

pūrvaṁ gaṅgā-taṭa-nṛpa-gṛhe yasya dṛṣṭa pratiṣṭhā taṁ śrī-viṣṇuṁ sura-gaṇa-vṛtaṁ sac-cid-ānanda-sāndram | tatrāpaśyaṁ rucira-garuḍa-skandha-siṁhāsana-sthaṁ vīṇā-gītaṁ madhura-madhuraṁ nāradasyārcayantam

प्राप्य प्राप्यꣳ द्रष्टुम् इष्टꣳ च दृष्ट्वा तत्रात्मानꣳ मन्यमानः कृतार्थम् । दूराद् भूयो दण्डवद् वन्दमानस् तेनाहूतो’नुग्रह-स्निग्ध-वाचा

prāpya prāpyaṁ draṣṭum iṣṭaṁ ca dṛṣṭvā tatrātmānaṁ manyamānaḥ kṛtārtham | dūrād bhūyo daṇḍavad vandamānas tenāhūto’nugraha-snigdha-vācā

दिष्ट्या दिष्ट्या गतो’सि त्वम् अत्र श्री-गोप-नन्दन । अलꣳ दण्ड-प्रणामैर् मे निकटे’नुसराभयम्

diṣṭyā diṣṭyā gato’si tvam atra śrī-gopa-nandana | alaṁ daṇḍa-praṇāmair me nikaṭe’nusarābhayam

तस्याज्ञया महेन्द्रेण प्रेरितैर् त्रिदशैर् अहम् । अग्रतः सादरꣳ नीत्वा प्रयत्नाद् उपवेशितः

tasyājñayā mahendreṇa preritair tridaśair aham | agrataḥ sādaraṁ nītvā prayatnād upaveśitaḥ

दिव्यैर् द्रव्यैस् तर्पितो नन्दनाख्ये ऽरण्ये वासꣳ प्रापितो’गꣳ प्रहर्षम् । वीक्षे काचित् तत्र भीर् नास्ति शोको रोगो मृत्युर् ग्लानिर् अर्तिर् जरा च

divyair dravyais tarpito nandanākhye 'raṇye vāsaṁ prāpito’gaṁ praharṣam | vīkṣe kācit tatra bhīr nāsti śoko rogo mṛtyur glānir artir jarā ca

सन्तु वा कतिचिद् दोषास् तान् अहꣳ गणयामि न । तादृशꣳ जगदीशस्य सन्दर्शन-सुखꣳ भजन्

santu vā katicid doṣās tān ahaṁ gaṇayāmi na | tādṛśaṁ jagadīśasya sandarśana-sukhaṁ bhajan

महेन्द्रेणार्च्यते स्वर्ग- विभूतिभिर् असौ प्रभुः । भ्रतृत्वेनेश्वरत्वेन शरणत्वेन चान्व्-अहम्

mahendreṇārcyate svarga- vibhūtibhir asau prabhuḥ | bhratṛtveneśvaratvena śaraṇatvena cānv-aham

मनस्य् अकरवꣳ चैतद् अहो धन्यः शतक्रतुः । यो हि श्री-विष्णुना दत्तꣳ साधयित्वा निराकुलम् त्रैलोकैश्वर्यम् आसाद्य भगवन्तम् इमꣳ मुदा । उपहार-चयैर् दिव्यैर् गृह्यमानैः स्वयꣳ यजेत्

manasy akaravaṁ caitad aho dhanyaḥ śatakratuḥ | yo hi śrī-viṣṇunā dattaṁ sādhayitvā nirākulam trailokaiśvaryam āsādya bhagavantam imaṁ mudā | upahāra-cayair divyair gṛhyamānaiḥ svayaṁ yajet

त्रैलोकैश्वर्यम् आसाद्य भगवन्तम् इमꣳ मुदा । उपहार-चयैर् दिव्यैर् गृह्यमानैः स्वयꣳ यजेत् ॥२x॥ एवꣳ ममापि भगवान् अयꣳ किꣳ कृपयिष्यति । इति तत्रावसꣳ कुर्वन् स्व-सङ्कल्पꣳ निजꣳ जपम्

trailokaiśvaryam āsādya bhagavantam imaṁ mudā | upahāra-cayair divyair gṛhyamānaiḥ svayaṁ yajet ||2x|| evaṁ mamāpi bhagavān ayaṁ kiṁ kṛpayiṣyati | iti tatrāvasaṁ kurvan sva-saṅkalpaṁ nijaṁ japam

अथैकस्य मुनीन्द्रस्य दूषयित्वा प्रियाꣳ बलात् । लज्जया शाप-भित्या च शक्रः कुत्राप्य् अलीयत

athaikasya munīndrasya dūṣayitvā priyāṁ balāt | lajjayā śāpa-bhityā ca śakraḥ kutrāpy alīyata

देवैर् अन्विश्य बहुधा स न प्राप्तो यदा ततः । अराजकत्वात् त्रैलोक्यम् अभिभूतम् उपद्रवैः

devair anviśya bahudhā sa na prāpto yadā tataḥ | arājakatvāt trailokyam abhibhūtam upadravaiḥ

श्री-विष्णोर् आज्ञया देवैर् गुरुणा प्रेरितैर् अथ । ऐन्द्रे पदे’भिषिक्तो’हम् अदित्य्-आद्य्-अनुमोदितः

śrī-viṣṇor ājñayā devair guruṇā preritair atha | aindre pade’bhiṣikto’ham adity-ādy-anumoditaḥ

ततो’दितिꣳ शचीꣳ जीवꣳ ब्राह्मणान् अपि मानयन् । त्रैलोक्ये वैष्णविꣳ भक्तिꣳ पूर्णꣳ प्रावर्तयꣳ सदा

tato’ditiṁ śacīṁ jīvaṁ brāhmaṇān api mānayan | trailokye vaiṣṇaviṁ bhaktiṁ pūrṇaṁ prāvartayaṁ sadā

स्वयꣳ तस्याः प्रभावेन स्वराज्ये’पि यथा पुरा । सदाकिञ्चन-रूपो’हꣳ न्यवसन् नन्दने वने

svayaṁ tasyāḥ prabhāvena svarājye’pi yathā purā | sadākiñcana-rūpo’haṁ nyavasan nandane vane

अत्यजꣳश् च जपꣳ स्वीयम् अकृतज्ञत्व-शङ्काया । विस्मर्तुꣳ नैव शक्नोमि व्रजभूमिम् इमꣳ क्वचित्

atyajaṁś ca japaṁ svīyam akṛtajñatva-śaṅkāyā | vismartuṁ naiva śaknomi vrajabhūmim imaṁ kvacit

तच्-छोक-दुःखैर् अनुतप्यमानः शुष्काननो’हꣳ जगदीश्वरेण । सꣳलक्ष्य तोष्येय मुहुः कराब्ज- स्पर्शेन चित्रैर् वचनामृतैश् च

tac-choka-duḥkhair anutapyamānaḥ śuṣkānano’haṁ jagadīśvareṇa | saṁlakṣya toṣyeya muhuḥ karābja- sparśena citrair vacanāmṛtaiś ca

ज्येष्ठ-सोदर-सम्बन्धम् इव पालयता स्वयम् । मत्-तोषणाय मद्-दत्तꣳ भोग्यम् आदाय भुज्यते

jyeṣṭha-sodara-sambandham iva pālayatā svayam | mat-toṣaṇāya mad-dattaṁ bhogyam ādāya bhujyate

तेन विस्मृत्य तद्-दुःखꣳ पूजयापूर्व-वृत्तया । प्रीणयन् स्नेह-भावात् तꣳ लालयेयꣳ कनिष्ठवत्

tena vismṛtya tad-duḥkhaṁ pūjayāpūrva-vṛttayā | prīṇayan sneha-bhāvāt taṁ lālayeyaṁ kaniṣṭhavat

एवꣳ माꣳ स्वस्थ्यम् आपाद्य स्व-स्थाने कुत्रचिद् गतः । उपेन्द्रो वसति श्रीमान् न लभ्येत सदेक्षितुम्

evaṁ māṁ svasthyam āpādya sva-sthāne kutracid gataḥ | upendro vasati śrīmān na labhyeta sadekṣitum

ततो यो जायते शोकस् तेन नीलाचल-प्रभुम् । अचलाश्रित-वात्सल्यꣳ द्रष्टुम् इच्छेयम् एत्य तम्

tato yo jāyate śokas tena nīlācala-prabhum | acalāśrita-vātsalyaṁ draṣṭum iccheyam etya tam

प्रादुर्भूतस्य विष्णोस् तु तस्य तादृक्-कृपा-भरैः । आधिः सर्वो विलीयेत पाश्चात्यो’पि तद्-आशया

prādurbhūtasya viṣṇos tu tasya tādṛk-kṛpā-bharaiḥ | ādhiḥ sarvo vilīyeta pāścātyo’pi tad-āśayā

एवꣳ निवसता तत्र शक्रत्वम् अधिकुर्वता । ब्रह्मन् सꣳवत्सरो दिव्यो मयैको गमितः सुखम्

evaṁ nivasatā tatra śakratvam adhikurvatā | brahman saṁvatsaro divyo mayaiko gamitaḥ sukham

अकस्माद् आगतस् तत्र भृगु-मुख्या महर्षयः । पद्भ्याꣳ पावयितुꣳ यान्तस् तीर्थानि कृपया भुवि

akasmād āgatas tatra bhṛgu-mukhyā maharṣayaḥ | padbhyāṁ pāvayituṁ yāntas tīrthāni kṛpayā bhuvi

स-सम्भ्रमꣳ सुरैः सर्वैर् ऋषिभिर् गुरुणा स्वयम् । विष्णुना चार्च्यमानास् ते मया दृष्टाः स-विस्मयम्

sa-sambhramaṁ suraiḥ sarvair ṛṣibhir guruṇā svayam | viṣṇunā cārcyamānās te mayā dṛṣṭāḥ sa-vismayam

अहꣳ चाभिनवो विष्णु- सेवानन्द-हृतान्तरः । न जाने तान् अथ स्वीयैः प्रेरितस् तैर् अपूजयम्

ahaṁ cābhinavo viṣṇu- sevānanda-hṛtāntaraḥ | na jāne tān atha svīyaiḥ preritas tair apūjayam

अभिनन्द्य शुभाशीर्भिर् माꣳ ते’गच्छन् यथा-सुखम् । तिरो’भवद् उपेन्द्रो’पि मया पृष्टास् तदामराः

abhinandya śubhāśīrbhir māṁ te’gacchan yathā-sukham | tiro’bhavad upendro’pi mayā pṛṣṭās tadāmarāḥ

पूज्या देवा नृणाꣳ पूज्या देवानाम् अप्य् अमी तु के । किꣳ माहात्म्य महा-तेजो- मयः कुत्र वसन्ति वा

pūjyā devā nṛṇāṁ pūjyā devānām apy amī tu ke | kiṁ māhātmya mahā-tejo- mayaḥ kutra vasanti vā

महाभिमानिभिर् देवैर् मत्सराक्रान्त-मानसैः । लज्जयेव न तद्-वृत्तम् उक्तꣳ गुरुर् अथाब्रवीत्

mahābhimānibhir devair matsarākrānta-mānasaiḥ | lajjayeva na tad-vṛttam uktaṁ gurur athābravīt

श्री-बृहस्पतिर् उवाच— अत ऊर्ध्वꣳ महर्-लोको राजते कर्मभिः शुभैः । महद्भिर् यो नश्येत् त्रैलोक्य-प्रलये’पि न

śrī-bṛhaspatir uvāca— ata ūrdhvaṁ mahar-loko rājate karmabhiḥ śubhaiḥ | mahadbhir yo naśyet trailokya-pralaye’pi na

यथा हि कोटि-गुणितꣳ सम्राज्यात् सुखम् ऐन्द्रकम् । तत्-कोटि-गुणितꣳ तत्र प्राजापत्यꣳ सुखꣳ मतम्

yathā hi koṭi-guṇitaṁ samrājyāt sukham aindrakam | tat-koṭi-guṇitaṁ tatra prājāpatyaṁ sukhaṁ matam

तेनामी सेवितास् तत्र निवसन्ति महा-सुखैः । यज्ञेश्वरꣳ प्रभुꣳ साक्षात् पूजयन्तः पदे पदे

tenāmī sevitās tatra nivasanti mahā-sukhaiḥ | yajñeśvaraṁ prabhuṁ sākṣāt pūjayantaḥ pade pade

श्री-गोप-कुमार उवाच— तच् छ्रूत्वेन्द्र-पदे सद्यो निर्विद्यैच्छꣳ तम् ईक्षितुम् । पूज्य-पूज्यैर् महद्भिस् तैः पूज्यमानꣳ महा-प्रभुम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— tac chrūtvendra-pade sadyo nirvidyaicchaṁ tam īkṣitum | pūjya-pūjyair mahadbhis taiḥ pūjyamānaṁ mahā-prabhum

तत् सङ्कल्प्य जपꣳ कुर्वन्न् अचिराद् ऊर्ध्वम् उत्थितः । व्योम-यानेन तꣳ प्राप्तो लोकꣳ तत्र व्यलोकयम्

tat saṅkalpya japaṁ kurvann acirād ūrdhvam utthitaḥ | vyoma-yānena taṁ prāpto lokaṁ tatra vyalokayam

त्रैलोक्ये यत् सुखꣳ नास्ति वैभवꣳ भजनꣳ तथा । निर्दोषꣳ तत्र तत् सर्वम् अस्त्य् अनिर्वच्यम् आशु तत्

trailokye yat sukhaṁ nāsti vaibhavaṁ bhajanaṁ tathā | nirdoṣaṁ tatra tat sarvam asty anirvacyam āśu tat

वीतायमानेषु महा-मखेषु तैर् महर्षिभिर् भक्ति-परैः सहस्रशः । मखाग्नि-मध्ये प्रभुर् उत्थितः स्फुरन् मखेश्वरः क्रीडति यज्ञ-भाग-भूक्

vītāyamāneṣu mahā-makheṣu tair maharṣibhir bhakti-paraiḥ sahasraśaḥ | makhāgni-madhye prabhur utthitaḥ sphuran makheśvaraḥ krīḍati yajña-bhāga-bhūk

स यज्ञ-मूर्तिर् अविकोटि-तेजा जगन्-मनो-हारि-महा-प्रतीकः । प्रसर्य हस्ताꣳश् चारुम् आददानो वरान् प्रियान् यच्छति याजकेभ्यः

sa yajña-mūrtir avikoṭi-tejā jagan-mano-hāri-mahā-pratīkaḥ | prasarya hastāṁś cārum ādadāno varān priyān yacchati yājakebhyaḥ

तद्-दर्शनोज्जृम्भित-सम्भ्रमाय हर्षान् नमस्कार-पराय मह्यम् । दातो निजोच्छिष्ट-महा-प्रसादस् तेन स्व-हस्तेन दयार्द्र-वाचा

tad-darśanojjṛmbhita-sambhramāya harṣān namaskāra-parāya mahyam | dāto nijocchiṣṭa-mahā-prasādas tena sva-hastena dayārdra-vācā

अपूर्व-लब्धम् आनन्दꣳ परमꣳ प्राप्नुवꣳस् ततः । कारुण्यातिशयात् तस्य सꣳसिद्धाशेष-वाञ्छितः

apūrva-labdham ānandaṁ paramaṁ prāpnuvaṁs tataḥ | kāruṇyātiśayāt tasya saṁsiddhāśeṣa-vāñchitaḥ

दयालूनाꣳ महर्षीणाꣳ सङ्गत्येतस् ततो भ्रमन् । प्रत्यावसꣳ तथैवाहꣳ अद्रक्षꣳ जगदीश्वरम्

dayālūnāṁ maharṣīṇāṁ saṅgatyetas tato bhraman | pratyāvasaṁ tathaivāhaṁ adrakṣaṁ jagadīśvaram

ततः कृतार्थता-निष्ठाꣳ मन्वानः स्वस्य सर्वथा । सानन्दꣳ निवसꣳस् तत्र प्रोक्तो’हꣳ तैर् महर्षिभिः

tataḥ kṛtārthatā-niṣṭhāṁ manvānaḥ svasya sarvathā | sānandaṁ nivasaṁs tatra prokto’haṁ tair maharṣibhiḥ

श्री-महर्षय ऊचुः— भो गोप-वैश्य-पुत्र त्वम् एतल्-लोक-स्वभाव-जम् । प्रदीयमानम् अस्माभिर् विप्रत्वꣳ स्वी-कुरु द्रुतम्

śrī-maharṣaya ūcuḥ— bho gopa-vaiśya-putra tvam etal-loka-svabhāva-jam | pradīyamānam asmābhir vipratvaṁ svī-kuru drutam

महर्षीनाम् एकतमो भूत्वा त्वम् अपि पूजय । जगदीशम् इमꣳ यज्ञैस् चिरम् आत्म-दिदृक्षितम्

maharṣīnām ekatamo bhūtvā tvam api pūjaya | jagadīśam imaṁ yajñais ciram ātma-didṛkṣitam

श्री-गोप-कुमार उवाच— तच् छ्रूत्वाचिन्तयꣳ ब्रह्मन् वैश्यत्वे स्यात् सुखꣳ महत् । प्रभोर् एषाꣳ च विप्राणाꣳ तद्-भक्तानाम् उपासनात्

śrī-gopa-kumāra uvāca— tac chrūtvācintayaṁ brahman vaiśyatve syāt sukhaṁ mahat | prabhor eṣāṁ ca viprāṇāṁ tad-bhaktānām upāsanāt

एषाꣳ यज्ञैक-निष्ठानाम् ऐक्येनावश्यके निजे जपे च । सद्-गुरूद्दिष्टे माण्ड्यꣳ स्याद् दृष्ट-सत्-फले

eṣāṁ yajñaika-niṣṭhānām aikyenāvaśyake nije jape ca | sad-gurūddiṣṭe māṇḍyaṁ syād dṛṣṭa-sat-phale

ततस् तान् अनुमन्याहम् अनङ्गी-कृत्य विप्रताम् । तत्रावसꣳ स्वतो जात- प्राजापत्य-महा-सुखैः

tatas tān anumanyāham anaṅgī-kṛtya vipratām | tatrāvasaṁ svato jāta- prājāpatya-mahā-sukhaiḥ

न दोषस् तत्र शोको वा शङ्का वा कापि विद्यते । नान्यच् च किञ्चिद् यज्ञेश- प्रीत्यै यज्ञोत्सवान् ऋते

na doṣas tatra śoko vā śaṅkā vā kāpi vidyate | nānyac ca kiñcid yajñeśa- prītyai yajñotsavān ṛte

किन्तु यज्ञ-समाप्तौ स्याद् दुःखम् अन्तर्हिते प्रभौ । वृत्ते यज्ञान्तरे चास्य प्रादुर्भावात् पुनः सुखम्

kintu yajña-samāptau syād duḥkham antarhite prabhau | vṛtte yajñāntare cāsya prādurbhāvāt punaḥ sukham

चतुर्-युग-सहस्रस्य तत्रत्यैक-दिनस्य हि । अन्ते त्रैलोक्य-दाहेन जन-लोको’धिगम्यते

catur-yuga-sahasrasya tatratyaika-dinasya hi | ante trailokya-dāhena jana-loko’dhigamyate

रजन्याम् इव जातयाꣳ यज्ञाभावेन तत्र तु । यज्ञेशादर्शनेन स्याद् दाहस् तद्-दहतो’धिकः

rajanyām iva jātayāṁ yajñābhāvena tatra tu | yajñeśādarśanena syād dāhas tad-dahato’dhikaḥ

ततो’क्षय-वट-च्छये क्षेत्रे श्री-पुरुषोत्तमे । आगत्य श्री-जगन्नाथꣳ पश्येयम् इति रोचते

tato’kṣaya-vaṭa-cchaye kṣetre śrī-puruṣottame | āgatya śrī-jagannāthaṁ paśyeyam iti rocate

महर्-लोके गते’प्य् आत्म- जपाद् रहसि पूर्ववत् । सम्पद्यमानाच् छोकः स्याद् अस्य भूमेर् दिदृक्षया

mahar-loke gate’py ātma- japād rahasi pūrvavat | sampadyamānāc chokaḥ syād asya bhūmer didṛkṣayā

प्रादुर्भूतो’थ भगवान् इज्यमानो दया-निधिः । यदा माम् आह्वयेत् प्रीत्या मन्-नीतꣳ लीलयात्ति च तदानीयेत सर्वार्तिस् तमः सूर्योदये यथा । रात्राव् अपि तद्-एकाश- बद्धो नेशे क्वचिद् गतौ

prādurbhūto’tha bhagavān ijyamāno dayā-nidhiḥ | yadā mām āhvayet prītyā man-nītaṁ līlayātti ca tadānīyeta sarvārtis tamaḥ sūryodaye yathā | rātrāv api tad-ekāśa- baddho neśe kvacid gatau

तत्रैकदा महा-तेजः- पुञ्ज-रूपो दिग्-अम्बरः । पञ्चशाब्धि-कलालाभः को’प्य् अगाद् ऊर्ध्व-लोकतः

tatraikadā mahā-tejaḥ- puñja-rūpo dig-ambaraḥ | pañcaśābdhi-kalālābhaḥ ko’py agād ūrdhva-lokataḥ

विहाय यज्ञ-कर्माणि भक्त्योत्थाय महर्षिभिः । प्रणम्य ध्यान-निष्ठो’सौ यज्ञेश्वर-वद् अर्चितः

vihāya yajña-karmāṇi bhaktyotthāya maharṣibhiḥ | praṇamya dhyāna-niṣṭho’sau yajñeśvara-vad arcitaḥ

यथा-कामꣳ गते तस्मिन् मया पृष्टा महर्षयः । कुत्रत्यः कतमो वयꣳ भवद्भिर् वार्चितः कथम्

yathā-kāmaṁ gate tasmin mayā pṛṣṭā maharṣayaḥ | kutratyaḥ katamo vayaṁ bhavadbhir vārcitaḥ katham

सनत्-कुमार-नामायꣳ ज्येष्टो’स्माकꣳ महत्तमः । आत्मारामाप्त-कामानाम् आद्य्-आचार्यो बृहद्-व्रतः

sanat-kumāra-nāmāyaṁ jyeṣṭo’smākaṁ mahattamaḥ | ātmārāmāpta-kāmānām ādy-ācāryo bṛhad-vrataḥ

इत ऊर्ध्वतरे लोके तपः-सꣳज्ञे वसत्य् असौ । भ्रतृभिस् त्रिभिर् अन्यैश् च योगीन्द्रैः स्व-समैः सह

ita ūrdhvatare loke tapaḥ-saṁjñe vasaty asau | bhratṛbhis tribhir anyaiś ca yogīndraiḥ sva-samaiḥ saha

बृहद्-व्रतैक-लभ्यो यः क्षेमꣳ यस्मिन् सदा सुखम् । प्राजापत्यात् सुखात् कोटि- गुणितꣳ चोर्ध्व-रेतसाम्

bṛhad-vrataika-labhyo yaḥ kṣemaṁ yasmin sadā sukham | prājāpatyāt sukhāt koṭi- guṇitaṁ cordhva-retasām

यथा यज्ञेश्वरः पूज्यस् तथायꣳ च विशेषतः । गृहस्थानाम् इवास्माकꣳ स्व-कृत्य-त्यागतो’पि च

yathā yajñeśvaraḥ pūjyas tathāyaṁ ca viśeṣataḥ | gṛhasthānām ivāsmākaṁ sva-kṛtya-tyāgato’pi ca

श्री-गोप-कुमार उवाच— ततो’कर्षम् अहꣳ चित्ते तत्राहो कीदृशꣳ सुखम् । ईदृशः कति वान्ये स्यूर् एषाꣳ पूज्यश् च कीदृशः

śrī-gopa-kumāra uvāca— tato’karṣam ahaṁ citte tatrāho kīdṛśaṁ sukham | īdṛśaḥ kati vānye syūr eṣāṁ pūjyaś ca kīdṛśaḥ

एवꣳ तान् च दिदृक्षुः सन् समाहित-मना जपन् । भूत्वा परम-तेजस्वी तꣳ लोकꣳ वेगतो’गमम्

evaṁ tān ca didṛkṣuḥ san samāhita-manā japan | bhūtvā parama-tejasvī taṁ lokaṁ vegato’gamam

तत्र दृष्टो मया श्रीमान् सनको’थ सनन्दनः । असौ सनत्-कुमारो’पि चतुर्थश् च सनातनः

tatra dṛṣṭo mayā śrīmān sanako’tha sanandanaḥ | asau sanat-kumāro’pi caturthaś ca sanātanaḥ

सम्मन्यमानस् तत्रत्यैस् तादृशैर् एव ते मिथः । सुख-गोष्ठिꣳ वितन्वानः सन्त्य् अगम्यꣳ हि मादृशैः

sammanyamānas tatratyais tādṛśair eva te mithaḥ | sukha-goṣṭhiṁ vitanvānaḥ santy agamyaṁ hi mādṛśaiḥ

भगवल्-लक्षणꣳ तेषु तादृङ् नास्ति तथाप्य् अभूत् । तेषाꣳ सन्दर्शनात् तत्र महान् मोदः मम स्वतः

bhagaval-lakṣaṇaṁ teṣu tādṛṅ nāsti tathāpy abhūt | teṣāṁ sandarśanāt tatra mahān modaḥ mama svataḥ

यथा-स्थानꣳ प्रयातेषु ध्यान-निष्ठेषु तेष्व् अथ । द्रष्टुꣳ भ्रमामि सम्भाव्य पूर्ववज् जगदीश्वरम्

yathā-sthānaṁ prayāteṣu dhyāna-niṣṭheṣu teṣv atha | draṣṭuṁ bhramāmi sambhāvya pūrvavaj jagadīśvaram

इतस् ततो न दृष्ट्वा तम् अपृच्छꣳ तान् महा-मुनीन् । न ते स्तुवन्तꣳ माम् अग्रे नमन्तꣳ लोकयन्त्य् अपि

itas tato na dṛṣṭvā tam apṛcchaṁ tān mahā-munīn | na te stuvantaṁ mām agre namantaṁ lokayanty api

प्रायः सर्वे समाधि-स्था नैष्ठिका ऊर्ध्व-रेतसः । स्वात्मारामाः पूर्ण-कामाः सेव्यमानाश् च सिद्धिभिः

prāyaḥ sarve samādhi-sthā naiṣṭhikā ūrdhva-retasaḥ | svātmārāmāḥ pūrṇa-kāmāḥ sevyamānāś ca siddhibhiḥ

भगवद्-दर्शनाशा च महती फलिता न मे । उताभूद् विरमन्तीव तेषाꣳ सङ्गे स्व-भावतः

bhagavad-darśanāśā ca mahatī phalitā na me | utābhūd viramantīva teṣāṁ saṅge sva-bhāvataḥ

तत्राथाप्य् अवसꣳ तेषाꣳ प्रभाव-भार-दर्शनात् । गुरु-वाग्-गौरवाद् दृष्ट- फलत्वाच् चात्यजन् जपम्

tatrāthāpy avasaṁ teṣāṁ prabhāva-bhāra-darśanāt | guru-vāg-gauravād dṛṣṭa- phalatvāc cātyajan japam

स्थान-स्वभावजाच् चित्त- प्रसादानन्दतो’धिकम् । तेन सम्पद्यमानेन सा दिदृक्षा विवर्धिता

sthāna-svabhāvajāc citta- prasādānandato’dhikam | tena sampadyamānena sā didṛkṣā vivardhitā

सदा नीलाचले राजज्- जगन्नाथ-दिदृक्षया । यियासूꣳ तत्र सꣳलक्ष्याब्रवीन् माꣳ पिप्पलायनः

sadā nīlācale rājaj- jagannātha-didṛkṣayā | yiyāsūṁ tatra saṁlakṣyābravīn māṁ pippalāyanaḥ

श्री-पिप्पलायन उवाच— इदꣳ महत् पदꣳ हित्वा कथम् अन्यद् यियाससि । कथꣳ वा भ्रमसि द्रष्टुꣳ दृग्भ्याꣳ तꣳ परमेश्वरम्

śrī-pippalāyana uvāca— idaṁ mahat padaṁ hitvā katham anyad yiyāsasi | kathaṁ vā bhramasi draṣṭuṁ dṛgbhyāṁ taṁ parameśvaram

समाधत्स्व मनः स्वीयꣳ ततो द्रक्ष्यसि तꣳ स्वतः । सर्वत्र बहिर् अन्तश् च सदा साक्षाद् इव स्थितम्

samādhatsva manaḥ svīyaṁ tato drakṣyasi taṁ svataḥ | sarvatra bahir antaś ca sadā sākṣād iva sthitam

परमात्मा वासुदेवः सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहः । नितन्तꣳ शोधिते चित्ते स्फुरत्य् एष न चान्यतः

paramātmā vāsudevaḥ sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | nitantaṁ śodhite citte sphuraty eṣa na cānyataḥ

तदानीꣳ च मनो-वृत्त्यान्- तराभावात् सुसिद्ध्यति । चेतसा खलु यत् साक्षाच् चक्षुषा दर्शनꣳ हरेः

tadānīṁ ca mano-vṛttyān- tarābhāvāt susiddhyati | cetasā khalu yat sākṣāc cakṣuṣā darśanaṁ hareḥ

मनः-सुखे’न्तर्-भवति सर्वेन्द्रिय-सुखꣳ स्वतः । तद्-वृत्तिष्व् अपि वाक्-चक्षुः- श्रुत्य्-आदीन्द्रिय-वृत्तयः

manaḥ-sukhe’ntar-bhavati sarvendriya-sukhaṁ svataḥ | tad-vṛttiṣv api vāk-cakṣuḥ- śruty-ādīndriya-vṛttayaḥ

मनो-वृत्तिꣳ विना सर्वेन्- द्रियानाꣳ वृत्तयो’फलाः । कृतापीहाकृतैव स्याद् आत्मन्य् अनुपलब्धितः

mano-vṛttiṁ vinā sarven- driyānāṁ vṛttayo’phalāḥ | kṛtāpīhākṛtaiva syād ātmany anupalabdhitaḥ

कदाचिद् भक्त-वात्सल्याद् याति चेद् दृश्यताꣳ दृशोः । ज्ञान-दृष्ट्यैव तज्-जातम् अभिमानः परꣳ दृशोः

kadācid bhakta-vātsalyād yāti ced dṛśyatāṁ dṛśoḥ | jñāna-dṛṣṭyaiva taj-jātam abhimānaḥ paraṁ dṛśoḥ

तस्य कारुण्य-शक्त्या वा दृश्यो’स्त्व् अपि बहिर्-दृशोः । तथापि दर्शनानन्दः स्व-यानौ जायते हृदि

tasya kāruṇya-śaktyā vā dṛśyo’stv api bahir-dṛśoḥ | tathāpi darśanānandaḥ sva-yānau jāyate hṛdi

अनन्तरꣳ च तत्रैव विलसन् पर्यवस्यति । मन एव महा-पात्रꣳ तत्-सुख-ग्रहिणोचितम्

anantaraṁ ca tatraiva vilasan paryavasyati | mana eva mahā-pātraṁ tat-sukha-grahiṇocitam

तत्-प्रसादोदयाद् यावत् सुखꣳ वर्धेत मानसम् । तावद् वर्धितुम् ईशिता न चान्यद् बाह्यम् इन्द्रियम्

tat-prasādodayād yāvat sukhaṁ vardheta mānasam | tāvad vardhitum īśitā na cānyad bāhyam indriyam

अन्तर्-ध्यानेन दृष्टो’पि साक्षाद् दृष्ट इव प्रभुः । कृपा-विसेषाꣳ तनुते प्रमाणꣳ तत्र पद्मजः

antar-dhyānena dṛṣṭo’pi sākṣād dṛṣṭa iva prabhuḥ | kṛpā-viseṣāṁ tanute pramāṇaṁ tatra padmajaḥ

साक्षाद् दर्शनम् अप्य् अस्य भक्तानाम् एव हर्ष-दम् । कꣳस-दुर्योधनादीनाꣳ भय-दोषादिनोच्यते

sākṣād darśanam apy asya bhaktānām eva harṣa-dam | kaṁsa-duryodhanādīnāṁ bhaya-doṣādinocyate

परानन्द-घनꣳ श्रीमत् सर्वेन्द्रिय-गुणाञ्जनम् । नारायणस्य रूपꣳ तत् साक्षात् सम्पश्यताम् अपि मधु-कैटभ-मुख्यानाम् असुराणाꣳ दुरात्मनाम् । न लीनो दुष्ट-भावो’पि सर्व-पीडा-करो हि यः

parānanda-ghanaṁ śrīmat sarvendriya-guṇāñjanam | nārāyaṇasya rūpaṁ tat sākṣāt sampaśyatām api madhu-kaiṭabha-mukhyānām asurāṇāṁ durātmanām | na līno duṣṭa-bhāvo’pi sarva-pīḍā-karo hi yaḥ

आनन्दक-स्वभावो’पि भक्ति-माहात्म्य-दर्शनात् । भक्तान् हर्षयितुꣳ कुर्याद् दुर्घटꣳ च स ईश्वरः

ānandaka-svabhāvo’pi bhakti-māhātmya-darśanāt | bhaktān harṣayituṁ kuryād durghaṭaṁ ca sa īśvaraḥ

भक्तौ नव-विधायाꣳ च मुख्यꣳ स्मरणम् एव हि । तत् समग्रेन्द्रिय-श्रेष्ठ- मनो-वृत्ति-समर्पणम्

bhaktau nava-vidhāyāṁ ca mukhyaṁ smaraṇam eva hi | tat samagrendriya-śreṣṭha- mano-vṛtti-samarpaṇam

अन्तराङ्गान्तराङ्गाꣳ तु प्रेम-भक्तिꣳ यथा-रुचि । दातुम् अर्हत्य् अविश्रामꣳ मन एव समाहितम्

antarāṅgāntarāṅgāṁ tu prema-bhaktiṁ yathā-ruci | dātum arhaty aviśrāmaṁ mana eva samāhitam

अशेष-साधनैः साध्यः समस्तार्थाधिकाधिकः । यो वसी-करणे गाढो- पायो भगवतो’द्वयः तत्-प्रसादैक-लाभ्यो यस् तद्-भक्तैक-महा-निधिः । विचित्र-परमानन्द- माधुर्य-भार-पूरितः महा-निर्वच्य-माहात्म्यः पदार्थः प्रेम-सꣳज्ञकः । परिणाम-विशेषे हि चेतो-वृत्तेर् उदेति सः

aśeṣa-sādhanaiḥ sādhyaḥ samastārthādhikādhikaḥ | yo vasī-karaṇe gāḍho- pāyo bhagavato’dvayaḥ tat-prasādaika-lābhyo yas tad-bhaktaika-mahā-nidhiḥ | vicitra-paramānanda- mādhurya-bhāra-pūritaḥ mahā-nirvacya-māhātmyaḥ padārthaḥ prema-saṁjñakaḥ | pariṇāma-viśeṣe hi ceto-vṛtter udeti saḥ

मनसो हि समाधानꣳ मन्यसे दुष्करꣳ यदि । चक्षुः साफल्य-कामो वा भगवन्तꣳ दिदृक्षसे

manaso hi samādhānaṁ manyase duṣkaraṁ yadi | cakṣuḥ sāphalya-kāmo vā bhagavantaṁ didṛkṣase

तद् गच्छ भारतꣳ वर्षꣳ तत्र नो’त्रत्यम् ईश्वरम् । नारायणꣳ नर-सखꣳ पश्याद्रौ गन्धमादने

tad gaccha bhārataṁ varṣaṁ tatra no’tratyam īśvaram | nārāyaṇaṁ nara-sakhaṁ paśyādrau gandhamādane

अन्तर् बहिश् च पश्यामस् तꣳ समाधि-परायणाः । नातो विच्छेद-दुःखꣳ स्याद् इत्य् अगात् तत्र स प्रभुः

antar bahiś ca paśyāmas taṁ samādhi-parāyaṇāḥ | nāto viccheda-duḥkhaṁ syād ity agāt tatra sa prabhuḥ

लोक-शिक्षा-हितार्थꣳ तु कुर्वन्न् आस्ते महत्-तपः । धनुर्-विद्या-गुरुर् ब्रह्म- चारि-वेशो जटाधरः

loka-śikṣā-hitārthaṁ tu kurvann āste mahat-tapaḥ | dhanur-vidyā-gurur brahma- cāri-veśo jaṭādharaḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— तत्रैव गन्तु-कामꣳ माꣳ चत्वारः सनकादयः । पश्यात्रैव तम् इत्य् उक्त्वा बहु-रूपाण्य् अदर्शयन्

śrī-gopa-kumāra uvāca— tatraiva gantu-kāmaṁ māṁ catvāraḥ sanakādayaḥ | paśyātraiva tam ity uktvā bahu-rūpāṇy adarśayan

एको नारायणो वृत्तो विष्णु-रूपो’परो’भवत् । अन्यो यज्ञेश-रूपो’भूत् परो विविध-रूपवान्

eko nārāyaṇo vṛtto viṣṇu-rūpo’paro’bhavat | anyo yajñeśa-rūpo’bhūt paro vividha-rūpavān

भयेन वेपमानस् तान् अवोचꣳ साञ्जलिर् नमन् । अपराद्धꣳ मया बाढꣳ क्षमध्वꣳ दीन-वत्सलाः

bhayena vepamānas tān avocaṁ sāñjalir naman | aparāddhaṁ mayā bāḍhaṁ kṣamadhvaṁ dīna-vatsalāḥ

स्पृष्टो’हꣳ तैर् मूर्ध्नि लब्ध्वा समाधिꣳ दृष्टानि प्राक् तानि रूपाण्य् अपश्यम् । व्युत्थाने’पि ध्यान-वेगात् कदाचित् प्रत्यक्षाणीवानुपश्येयम् आरात्

spṛṣṭo’haṁ tair mūrdhni labdhvā samādhiṁ dṛṣṭāni prāk tāni rūpāṇy apaśyam | vyutthāne’pi dhyāna-vegāt kadācit pratyakṣāṇīvānupaśyeyam ārāt

ततो जपे’पि मे निष्ठाम् अविन्दत सुखꣳ स्वतः । किन्त्व् अस्या माधुरी भूमेर् व्याकुली-कुरुते मनः

tato jape’pi me niṣṭhām avindata sukhaṁ svataḥ | kintv asyā mādhurī bhūmer vyākulī-kurute manaḥ

सुषुप्तिर् इव काचिन् मे कदाचिज् जायते दशा । तया जपे’न्तराय स्यात् तत्-तद्-रूपेक्षणे तथा

suṣuptir iva kācin me kadācij jāyate daśā | tayā jape’ntarāya syāt tat-tad-rūpekṣaṇe tathā

विलपामि ततो नीला- चलꣳ जिगमिषामि च । तत्रत्यैस् तैस् तु तद्-वृत्तꣳ पृच्छ्येयाहꣳ स-सन्त्वानम्

vilapāmi tato nīlā- calaṁ jigamiṣāmi ca | tatratyais tais tu tad-vṛttaṁ pṛcchyeyāhaṁ sa-santvānam

स-शोकꣳ कथ्यमाना सा श्रुत्वामीभिः प्रशस्यते । मया तथानुबुध्येत दुःखम् एवानुमन्यते

sa-śokaṁ kathyamānā sā śrutvāmībhiḥ praśasyate | mayā tathānubudhyeta duḥkham evānumanyate

अथाभ्यास-बलेनान्तर् बहिश् च जगदीश्वरम् । तत्-तद्-रूपेण पश्यामि प्रत्यक्षम् इव सर्वतः

athābhyāsa-balenāntar bahiś ca jagadīśvaram | tat-tad-rūpeṇa paśyāmi pratyakṣam iva sarvataḥ

कदाचित् सनकादिꣳश् च ध्यान-निष्ठा-वशꣳ गतान् । विन्दतस् तानि रूपाणि दृष्ट्वाप्नोमि परꣳ मुदम्

kadācit sanakādiṁś ca dhyāna-niṣṭhā-vaśaṁ gatān | vindatas tāni rūpāṇi dṛṣṭvāpnomi paraṁ mudam

तत्-तद्-रहित-काले’पि न सीदामि तद्-आशया । इत्थꣳ चिर-दिनꣳ तत्र सुखेनेवावसꣳ सदा

tat-tad-rahita-kāle’pi na sīdāmi tad-āśayā | itthaṁ cira-dinaṁ tatra sukhenevāvasaṁ sadā

कदाचित् पुष्कर-द्वीपे स्व-भक्तान् कृपयेक्षितुम् । प्रस्थितो हꣳसम् आरूढस् तत्रयतश् चतुर्-मुखः

kadācit puṣkara-dvīpe sva-bhaktān kṛpayekṣitum | prasthito haṁsam ārūḍhas tatrayataś catur-mukhaḥ

परमैश्वर्य-सम्पन्नः स वृद्धः सनकादिभिः । स-सम्भ्रमꣳ प्रणम्याभि- पूजितो भक्ति-नम्रितैः

paramaiśvarya-sampannaḥ sa vṛddhaḥ sanakādibhiḥ | sa-sambhramaṁ praṇamyābhi- pūjito bhakti-namritaiḥ

आशीर्भिर् वर्धयित्वा तान् स्नेहेनाघ्राय मूर्धसु । किञ्चित् समानुशिष्यासौ तꣳ द्वीपꣳ वेगतो’गमात्

āśīrbhir vardhayitvā tān snehenāghrāya mūrdhasu | kiñcit samānuśiṣyāsau taṁ dvīpaṁ vegato’gamāt

तत्-तत्त्व-वृत्तꣳ सम्पृष्टा मयावोचन् विहस्य ते । अत्रागत्याधुनापीमꣳ गोप-बालक वेत्सि न

tat-tattva-vṛttaṁ sampṛṣṭā mayāvocan vihasya te | atrāgatyādhunāpīmaṁ gopa-bālaka vetsi na

प्रजापति-पतिर् ब्रह्मा स्रष्टा विश्वस्य नः पिता । स्वयम्भूः परमेष्ठ्य् एष जगत् पात्य् अनुशास्त्य् अपि

prajāpati-patir brahmā sraṣṭā viśvasya naḥ pitā | svayambhūḥ parameṣṭhy eṣa jagat pāty anuśāsty api

तस्य लोकस् तु सत्याख्यः सर्वोपरि विराजते । सत-जन्म-कृतैः शुद्धैः स्व-धर्मैर् लभ्यते हि यः

tasya lokas tu satyākhyaḥ sarvopari virājate | sata-janma-kṛtaiḥ śuddhaiḥ sva-dharmair labhyate hi yaḥ

तत्र वैकुण्ठ-लोको’स्ति यस्मिन् श्री-जगदीश्वरः । सहस्र-शिर्षा वर्तेत स महा-पुरुषः सदा

tatra vaikuṇṭha-loko’sti yasmin śrī-jagadīśvaraḥ | sahasra-śirṣā varteta sa mahā-puruṣaḥ sadā

तस्य पुत्र इव ब्रह्मा श्रूयते न हि भिद्यते । ब्रह्मैव लीलया तत्र मूर्तिभ्याꣳ भाति नो मतम्

tasya putra iva brahmā śrūyate na hi bhidyate | brahmaiva līlayā tatra mūrtibhyāṁ bhāti no matam

श्री-गोप-कुमार उवाच— तच् छ्रूत्वा तत्र गत्वा तꣳ महा-पुरुषम् ईक्षितुम् । जपꣳ कुर्वꣳस् तपो-लोके निविष्टो’न्तः-समाधिना मुहुर्तान् अन्तरꣳ दृष्टी समुन्मील्य व्यलोकयम् । ब्रह्म-लोकाप्तम् आत्मानꣳ तꣳ च श्री-जगदीश्वरम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— tac chrūtvā tatra gatvā taṁ mahā-puruṣam īkṣitum | japaṁ kurvaṁs tapo-loke niviṣṭo’ntaḥ-samādhinā muhurtān antaraṁ dṛṣṭī samunmīlya vyalokayam | brahma-lokāptam ātmānaṁ taṁ ca śrī-jagadīśvaram

श्रीमत्-सहस्र-भुज-शीर्ष-पदꣳ महन्तꣳ नीलाम्बुदाभम् अनुरूप-विभूषणाढ्यम् । तेजो-निधिꣳ कमल-नाभम् अनन्त-भोग- तल्पे शयानम् अखिलाक्षि-मनोभिरामम्

śrīmat-sahasra-bhuja-śīrṣa-padaṁ mahantaṁ nīlāmbudābham anurūpa-vibhūṣaṇāḍhyam | tejo-nidhiṁ kamala-nābham ananta-bhoga- talpe śayānam akhilākṣi-manobhirāmam

सꣳवाह्यमान-चरणꣳ रमया सुपर्णे बद्धाञ्जलौ कृत-दृशꣳ विधिनार्च्यमानम् । भूयो-विभूतिभिर् अमुꣳ बहु लालयन्तꣳ श्री-नारद-प्रणय-भक्तिषु दत्त-चित्तम्

saṁvāhyamāna-caraṇaṁ ramayā suparṇe baddhāñjalau kṛta-dṛśaṁ vidhinārcyamānam | bhūyo-vibhūtibhir amuṁ bahu lālayantaṁ śrī-nārada-praṇaya-bhaktiṣu datta-cittam

महा-रहस्यꣳ निगमार्थ-तत्त्वꣳ स्व-भक्ति-मार्गꣳ कमलासनाय । शनैर् विवृत्योपदिशन्तम् अन्तर् निजालयेन्द्रस्य विराजमानम्

mahā-rahasyaṁ nigamārtha-tattvaṁ sva-bhakti-mārgaṁ kamalāsanāya | śanair vivṛtyopadiśantam antar nijālayendrasya virājamānam

अथो तद् आकर्ण्य चतुर्-मुखꣳ च प्रमोद-सम्पद्-विवशी-भवन्तम् । अनूद्य नीचैर् अनुमोदमानꣳ मुहुस् तद्-अङ्घ्रीन् अभिवन्दमानम्

atho tad ākarṇya catur-mukhaṁ ca pramoda-sampad-vivaśī-bhavantam | anūdya nīcair anumodamānaṁ muhus tad-aṅghrīn abhivandamānam

प्रमोद-वेगात् पतितꣳ विसꣳज्ञꣳ विलोक्य सा माम् अभिगम्य लक्ष्मीः । निनाय सꣳज्ञाꣳ बहु लालयित्वा स्व-बालवत् पार्श्वम् उत स्व-भर्तुः

pramoda-vegāt patitaṁ visaṁjñaṁ vilokya sā mām abhigamya lakṣmīḥ | nināya saṁjñāṁ bahu lālayitvā sva-bālavat pārśvam uta sva-bhartuḥ

भगवन्तꣳ मुहुः पश्यन् प्रणमन्न् अवदꣳ मनः । निजेप्सितान्तम् अद्यागा निश्चलꣳ त्वꣳ मुदꣳ भज

bhagavantaṁ muhuḥ paśyan praṇamann avadaṁ manaḥ | nijepsitāntam adyāgā niścalaṁ tvaṁ mudaṁ bhaja

अशेष-सोक-सन्त्रास- दुःख-हीनम् इदꣳ पदम् । परमर्धि-परानन्द- निचितꣳ जगद्-अर्चितम्

aśeṣa-soka-santrāsa- duḥkha-hīnam idaṁ padam | paramardhi-parānanda- nicitaṁ jagad-arcitam

यादृशः सम्भवेद् भ्रातर् जगदीशश् च तादृशः । भात्य् अशेष-महत्तायाः परꣳ कष्ठाꣳ गतः स्फुटम्

yādṛśaḥ sambhaved bhrātar jagadīśaś ca tādṛśaḥ | bhāty aśeṣa-mahattāyāḥ paraṁ kaṣṭhāṁ gataḥ sphuṭam

स्नेहम् अन्वभवो लक्ष्म्या दृग्भ्याꣳ पश्याधुना प्रभुम् । मथुरा-व्रजभू-शोकꣳ यियासाꣳ चान्यतो जहि

sneham anvabhavo lakṣmyā dṛgbhyāṁ paśyādhunā prabhum | mathurā-vrajabhū-śokaṁ yiyāsāṁ cānyato jahi

जगदीशाद् विधातेव ललनꣳ चेद् अभीप्ससि । तन् महा-पुरुषाद् इष्ट- मन्त्र-शक्त्या फलिष्यति

jagadīśād vidhāteva lalanaṁ ced abhīpsasi | tan mahā-puruṣād iṣṭa- mantra-śaktyā phaliṣyati

निद्रा-लीलाꣳ प्रभुर् भेजे लोक-पद्मे’स्य नाभि-जे । सृष्टि-रीतिꣳ विधिर् वीक्ष्य स्व-कृत्यायाभवद् बहिः

nidrā-līlāṁ prabhur bheje loka-padme’sya nābhi-je | sṛṣṭi-rītiṁ vidhir vīkṣya sva-kṛtyāyābhavad bahiḥ

पश्यन् प्रभो रूपम् अदो महाद्भुतꣳ तन्-नाभि-पद्मे युगपत् तथा जगत् । गूढोपदेश-श्रवनाच् चतुर्-मुख- प्रेम-प्रवाहꣳ च सुखꣳ ततो’वसम्

paśyan prabho rūpam ado mahādbhutaṁ tan-nābhi-padme yugapat tathā jagat | gūḍhopadeśa-śravanāc catur-mukha- prema-pravāhaṁ ca sukhaṁ tato’vasam

कृत्स्ने लोक-त्रये नष्टे रात्राव् एकार्णवे सति । शेषोपरि सुखꣳ शेते भगवान् ब्रह्मणा समम्

kṛtsne loka-traye naṣṭe rātrāv ekārṇave sati | śeṣopari sukhaṁ śete bhagavān brahmaṇā samam

स्तुयते चित्र-वाक्यैः स जन-लोकादि-वासिभिः । तन्-महा-कौतुकꣳ वीक्ष्ये ब्रह्म-लोक-प्रभावतः

stuyate citra-vākyaiḥ sa jana-lokādi-vāsibhiḥ | tan-mahā-kautukaṁ vīkṣye brahma-loka-prabhāvataḥ

अन्तर्धस्य कदाचिच् चेत् कुत्रापि भगवान् व्रजेत् । शोकः स्याद् आगते तस्मिन् स-मूलः क्षियते स नः

antardhasya kadācic cet kutrāpi bhagavān vrajet | śokaḥ syād āgate tasmin sa-mūlaḥ kṣiyate sa naḥ

इत्थम् अह्नाꣳ कतिपये प्रयाते प्रातर् एकदा । कौतुकाद् ब्रह्मणा स्पृष्टः फेण-पुञ्जो’सुरो’भवत्

ittham ahnāṁ katipaye prayāte prātar ekadā | kautukād brahmaṇā spṛṣṭaḥ pheṇa-puñjo’suro’bhavat

तद्-भीत्यालीयत ब्रह्मा दैत्यो भगवता हतः । भयाक्रान्तो विधिर् नैति तत्-पदे’युङ्क्त माꣳ प्रभुः

tad-bhītyālīyata brahmā daityo bhagavatā hataḥ | bhayākrānto vidhir naiti tat-pade’yuṅkta māṁ prabhuḥ

अहꣳ तु वैष्णवान् एव सृजꣳस् तद्-भक्ति-वृद्धये । न्ययुञ्जम् अधिकारेषु वैष्णवान् एव सर्वतः

ahaṁ tu vaiṣṇavān eva sṛjaṁs tad-bhakti-vṛddhaye | nyayuñjam adhikāreṣu vaiṣṇavān eva sarvataḥ

इतस् ततो महा-यज्ञैर् अश्वमेधादिभिर् विभुम् । सम्पूजयन् मुदाꣳ पूरैर् ब्रह्माण्डꣳ समपूरयम्

itas tato mahā-yajñair aśvamedhādibhir vibhum | sampūjayan mudāṁ pūrair brahmāṇḍaṁ samapūrayam

पारमेष्ठ्येन सम्रुद्धो वेदैर् मूर्तिधरैर् मखैः । पुराणैर् इतिहासैश् चा- गमैस् तीर्थैर् महर्षिभिः ब्रह्मर्षिभिश् च बहुधा स्तुयमानो महा-मुदैः । ग्रास्यमानो’पि मुञ्चामि न स्माकिञ्चनताꣳ निजाम् तथापि ब्रह्म-कृत्याब्धि- भङ्ग-मग्नो न पूर्ववत् । लेभे भगवतो भक्ति- सुखꣳ चिन्तातुरान्तरः

pārameṣṭhyena samruddho vedair mūrtidharair makhaiḥ | purāṇair itihāsaiś cā- gamais tīrthair maharṣibhiḥ brahmarṣibhiś ca bahudhā stuyamāno mahā-mudaiḥ | grāsyamāno’pi muñcāmi na smākiñcanatāṁ nijām tathāpi brahma-kṛtyābdhi- bhaṅga-magno na pūrvavat | lebhe bhagavato bhakti- sukhaṁ cintāturāntaraḥ

द्वि-परार्धायुषि स्वस्य श्रूयमानो’पि कालतः । भयꣳ स्यात् क्रियमाणे च जपे भूरि-मयार्तिदा

dvi-parārdhāyuṣi svasya śrūyamāno’pi kālataḥ | bhayaṁ syāt kriyamāṇe ca jape bhūri-mayārtidā

जगदीश्वरतः पुत्र- लालनꣳ तु महा-सुखम् । ममानुभवतश् चित्त- वैकल्यꣳ तद् विनश्यति

jagadīśvarataḥ putra- lālanaṁ tu mahā-sukham | mamānubhavataś citta- vaikalyaṁ tad vinaśyati

अत्यन्त-सन्निकर्षेण पितृ-बुद्ध्या च सेवया । कदाप्य् अगाꣳसि जातानि मृश्यन्ते प्रभुना मम

atyanta-sannikarṣeṇa pitṛ-buddhyā ca sevayā | kadāpy agāṁsi jātāni mṛśyante prabhunā mama

तथाप्य् अन्तर्-महोद्वेगः स्यात् ततो व्यञ्जिते श्रिया । स्नेहे मात्रेव हृष्टः स्याम् एवꣳ तत्रावसꣳ चिरम्

tathāpy antar-mahodvegaḥ syāt tato vyañjite śriyā | snehe mātreva hṛṣṭaḥ syām evaṁ tatrāvasaṁ ciram

एकदा मुक्ति-मात्राप्तम् एकꣳ तल्-लोक-वासिभिः । सꣳश्लाघ्यमानम् आकर्ण्य तान् अपृच्छꣳ तद् अद्भुतम्

ekadā mukti-mātrāptam ekaṁ tal-loka-vāsibhiḥ | saṁślāghyamānam ākarṇya tān apṛcchaṁ tad adbhutam

मुक्तेः परमम् उत्कर्षꣳ दौर्लभ्यꣳ च निशम्यताम् । सर्वज्ञꣳ पुनर् अप्रक्षꣳ तद्-उपायꣳ तद्-ईप्सया

mukteḥ paramam utkarṣaṁ daurlabhyaṁ ca niśamyatām | sarvajñaṁ punar aprakṣaṁ tad-upāyaṁ tad-īpsayā

बहुलोपनिषद्-देव्यः श्रुति-स्मृतिभिर् अन्वितः । ऊचुर् एकेन साध्ये’सौ मोक्षो ज्ञानेन नान्यथा

bahulopaniṣad-devyaḥ śruti-smṛtibhir anvitaḥ | ūcur ekena sādhye’sau mokṣo jñānena nānyathā

कैश्चिद् उक्तꣳ स-गाम्भीर्यꣳ पुराणैर् आगमैर् अपि । जन्यते भगवद्-भक्त्या सुखꣳ ज्ञानꣳ सुदुर्घटम्

kaiścid uktaṁ sa-gāmbhīryaṁ purāṇair āgamair api | janyate bhagavad-bhaktyā sukhaṁ jñānaṁ sudurghaṭam

किꣳ वानुस्थितया सम्यक् तयैव सुलभो’स्ति सः । श्रुति-स्मृतीनाꣳ कासाꣳचित् सम्मतिस् तत्र लक्षिता

kiṁ vānusthitayā samyak tayaiva sulabho’sti saḥ | śruti-smṛtīnāṁ kāsāṁcit sammatis tatra lakṣitā

व्यक्तꣳ तासाꣳ वचो’श्रुत्वा क्रुद्धाः स्वैरागमादिभिः । महोपनिषदः काश्चिद् अन्वमोदन्त तत् स्फुटम्

vyaktaṁ tāsāṁ vaco’śrutvā kruddhāḥ svairāgamādibhiḥ | mahopaniṣadaḥ kāścid anvamodanta tat sphuṭam

गूढोपनिषदः काश्चित् कैश्चिद् गूढैर् महागमैः । समꣳ महा-पुराणैश् च तूष्णीम् आसन् कृत-स्मितः

gūḍhopaniṣadaḥ kāścit kaiścid gūḍhair mahāgamaiḥ | samaṁ mahā-purāṇaiś ca tūṣṇīm āsan kṛta-smitaḥ

मोक्षो नु भगवन्-मन्त्र- जप-मात्रात् सुसिध्यति । न वेति कैश्चिद् आम्नाय- पुराणादिभिर् उल्बणः आगमानाꣳ विवादो’भूत् तम् अषोढ्वा बहिर् गताः । ते पुराणागमाः कर्णौ पिधायोपनिषद्-युताः

mokṣo nu bhagavan-mantra- japa-mātrāt susidhyati | na veti kaiścid āmnāya- purāṇādibhir ulbaṇaḥ āgamānāṁ vivādo’bhūt tam aṣoḍhvā bahir gatāḥ | te purāṇāgamāḥ karṇau pidhāyopaniṣad-yutāḥ

ततो महा-पुराणानाꣳ महोपनिषदाꣳ तथा । मध्यस्थ्याद् आगमानाꣳ तु जयो जातो मम प्रियः

tato mahā-purāṇānāṁ mahopaniṣadāṁ tathā | madhyasthyād āgamānāṁ tu jayo jāto mama priyaḥ

मयाभिप्रेत्य तद्-भावꣳ ते पुराणागमादयः । अनुनीय सभा-मध्यम् अनीताः स्तुति-पाटवैः

mayābhipretya tad-bhāvaṁ te purāṇāgamādayaḥ | anunīya sabhā-madhyam anītāḥ stuti-pāṭavaiḥ

तत्-तत्त्वꣳ सादरꣳ पृष्टास् ते श्री-भागवतादयः । ऊचुः सात्वत-सिद्धान्ताद्य्- आगमाः श्रुति-मौलिभिः

tat-tattvaṁ sādaraṁ pṛṣṭās te śrī-bhāgavatādayaḥ | ūcuḥ sātvata-siddhāntādy- āgamāḥ śruti-maulibhiḥ

श्री-भक्ति-शास्त्राण्य् ऊचुः— लब्ध-ब्रह्माधिकारेदꣳ महा-गोप्यꣳ निधेर् अपि । भवत्-सद्-गुण-सन्दोहैर् आख्यामो मुखरी-कृताः

śrī-bhakti-śāstrāṇy ūcuḥ— labdha-brahmādhikāredaṁ mahā-gopyaṁ nidher api | bhavat-sad-guṇa-sandohair ākhyāmo mukharī-kṛtāḥ

क्वचित् प्रस्तूयते’स्माभिर् भगवद्-भक्ति-तत्-परैः । मोक्षस् त्याजयितुꣳ सम्याग् विनिन्द्य स-परिच्छदः

kvacit prastūyate’smābhir bhagavad-bhakti-tat-paraiḥ | mokṣas tyājayituṁ samyāg vinindya sa-paricchadaḥ

निर्वक्तुꣳ भक्ति-माहात्म्यꣳ कथ्यते’स्यापि तत् क्वचित् । न तु साध्य-फलत्वेन सुख-गन्धो’पि नास्ति यत्

nirvaktuṁ bhakti-māhātmyaṁ kathyate’syāpi tat kvacit | na tu sādhya-phalatvena sukha-gandho’pi nāsti yat

यथारोग्ये सुषुप्तौ च सुखꣳ मोक्षे’पि कल्प्यते । परꣳ त्व् अज्ञान-सꣳज्ञो’यम् अनभिज्ञ-प्ररोचकः

yathārogye suṣuptau ca sukhaṁ mokṣe’pi kalpyate | paraṁ tv ajñāna-saṁjño’yam anabhijña-prarocakaḥ

कथञ्चिद् भगवन्-नामा- भासस्यापि स सिध्यति । सकृद्-उच्चार-मात्रेण किꣳ वा कर्ण-प्रवेशतः

kathañcid bhagavan-nāmā- bhāsasyāpi sa sidhyati | sakṛd-uccāra-mātreṇa kiṁ vā karṇa-praveśataḥ

विचाराचातुरी-रम्यो मोक्षो’यम् अवधर्यताम् । तेषाꣳ वेद-पुराणादि- शास्त्राणाꣳ हि यथा-मतम्

vicārācāturī-ramyo mokṣo’yam avadharyatām | teṣāṁ veda-purāṇādi- śāstrāṇāṁ hi yathā-matam

सो’शेष-दुःख-ध्वꣳसो वा- विद्या-कर्म-क्षयो’थवा । माया-कृतान्यथा-रूप- त्यागात् स्वानुभवो’पि वा

so’śeṣa-duḥkha-dhvaṁso vā- vidyā-karma-kṣayo’thavā | māyā-kṛtānyathā-rūpa- tyāgāt svānubhavo’pi vā

जीव-स्वरूप-भूतस्य सच्-चिद्-आनन्द-वस्तुनः । साक्षाद्-आनुभवेनापि स्यात् तादृक् सुखम् अल्पकम्

jīva-svarūpa-bhūtasya sac-cid-ānanda-vastunaḥ | sākṣād-ānubhavenāpi syāt tādṛk sukham alpakam

शुद्धात्म-तत्त्वꣳ यद् वस्तु तद् एव ब्रह्म कथ्यते । निर्गुणꣳ तच् च निःसङ्गꣳ निर्विकारꣳ निरीहितम्

śuddhātma-tattvaṁ yad vastu tad eva brahma kathyate | nirguṇaṁ tac ca niḥsaṅgaṁ nirvikāraṁ nirīhitam

भगवाꣳस् तु परꣳ ब्रह्म परात्मा परमेश्वरः । सुसान्द्र-सच्-चिद्-आनन्द- विग्रहो महिमार्णवः

bhagavāṁs tu paraṁ brahma parātmā parameśvaraḥ | susāndra-sac-cid-ānanda- vigraho mahimārṇavaḥ

स-गुणत्वागुणत्वादि- विरोधः प्रविशन्ति तम् । महा-विभूतिर् ब्रह्मास्य प्रसिद्धेत्थꣳ तयोर् भिदा

sa-guṇatvāguṇatvādi- virodhaḥ praviśanti tam | mahā-vibhūtir brahmāsya prasiddhetthaṁ tayor bhidā

अतः सान्द्र-सुखꣳ तस्य श्रीमत्-पादाम्बुज-द्वयम् । भक्त्यानुभवताꣳ सान्द्रम् सुखꣳ सम्पद्यते ध्रुवम्

ataḥ sāndra-sukhaṁ tasya śrīmat-pādāmbuja-dvayam | bhaktyānubhavatāṁ sāndram sukhaṁ sampadyate dhruvam

सुख-रूपꣳ सुखाधारः शर्कार-पिण्डवन्-मतम् । श्री-कृष्ण-चरण-द्वन्द्वꣳ सुखꣳ ब्रह्म तु केवलम्

sukha-rūpaṁ sukhādhāraḥ śarkāra-piṇḍavan-matam | śrī-kṛṣṇa-caraṇa-dvandvaṁ sukhaṁ brahma tu kevalam

जीव-स्वरूपꣳ यद् वस्तु परꣳ ब्रह्म तद् एव चेत् । तद् एव सच्-चिद्-आनन्द- घनꣳ श्री-भगवाꣳश् च तत्

jīva-svarūpaṁ yad vastu paraṁ brahma tad eva cet | tad eva sac-cid-ānanda- ghanaṁ śrī-bhagavāṁś ca tat

तथापि जीव-तत्त्वानि तस्याꣳसा एव सम्मताः । घन-तेजः-समूहस्य तेजो-जालꣳ यथा रवेः

tathāpi jīva-tattvāni tasyāṁsā eva sammatāḥ | ghana-tejaḥ-samūhasya tejo-jālaṁ yathā raveḥ

नित्य-सिद्धास् ततो जीवा भिन्ना एव यथा रवेः । अꣳशवो विस्फुलिङ्गाश् च वह्नेर् भङ्गाश् च वारिधेः

nitya-siddhās tato jīvā bhinnā eva yathā raveḥ | aṁśavo visphuliṅgāś ca vahner bhaṅgāś ca vāridheḥ

अनादि-सिद्धया शक्त्या चिद्-विलास-स्वरूपया । महा-योगाख्यया तस्य सदा ते भेदितास् ततः

anādi-siddhayā śaktyā cid-vilāsa-svarūpayā | mahā-yogākhyayā tasya sadā te bheditās tataḥ

अतस् तस्माद् अभिन्नास् ते भिन्ना अपि सताꣳ मताः । मुक्तौ सत्यम् अपि प्रायो भेदस् तिष्ठेद् अतो हि सः

atas tasmād abhinnās te bhinnā api satāṁ matāḥ | muktau satyam api prāyo bhedas tiṣṭhed ato hi saḥ

सच्-चिद्-आनन्द-रूपानाꣳ जीवानाꣳ कृष्ण-मायया । अनाद्य्-अविद्यया तत्त्व- विस्मृत्या सꣳसृतिर् भ्रमः

sac-cid-ānanda-rūpānāṁ jīvānāṁ kṛṣṇa-māyayā | anādy-avidyayā tattva- vismṛtyā saṁsṛtir bhramaḥ

मुक्तौ स्व-तत्त्व-ज्ञानेन मायापागमतो हि सः । निवर्तेत घनानन्द- ब्रह्माꣳशानुभवो भवेत्

muktau sva-tattva-jñānena māyāpāgamato hi saḥ | nivarteta ghanānanda- brahmāṁśānubhavo bhavet

स्व-साधनानुरूपꣳ हि फलꣳ सर्वत्र सिध्यति । अतः स्वरूप-ज्ञानेन साध्ये मोक्षे’ल्पकꣳ फलम्

sva-sādhanānurūpaṁ hi phalaṁ sarvatra sidhyati | ataḥ svarūpa-jñānena sādhye mokṣe’lpakaṁ phalam

सꣳसार-यतनोद्विग्नै रस-हीनैर् मुमुक्षुभिः । बहुधा स्तुयते मोक्षो यथा द्यौः स्वर्ग-कामिभिः

saṁsāra-yatanodvignai rasa-hīnair mumukṣubhiḥ | bahudhā stuyate mokṣo yathā dyauḥ svarga-kāmibhiḥ

सुखस्य तु परा कष्ठा भक्ताव् एव स्वतो भवेत् । तन्-माया-श्री-पदाम्भोज- सेविनाꣳ साधनोचिता

sukhasya tu parā kaṣṭhā bhaktāv eva svato bhavet | tan-māyā-śrī-padāmbhoja- sevināṁ sādhanocitā

परमातिशय-प्राप्त- महत्ता-बोधनाय हि । पर-कष्ठेति शब्द्येत तस्यानन्तस्य नावधिः

paramātiśaya-prāpta- mahattā-bodhanāya hi | para-kaṣṭheti śabdyeta tasyānantasya nāvadhiḥ

तत् सुखꣳ वर्धते’भीक्ष्णम् अनन्तꣳ परमꣳ महत् । न तु ब्रह्म-सुखꣳ मुक्तौ वर्धते सीमवद् यथा

tat sukhaṁ vardhate’bhīkṣṇam anantaṁ paramaṁ mahat | na tu brahma-sukhaṁ muktau vardhate sīmavad yathā

परमात्मा पर-ब्रह्म स एव परमेश्वरः । इत्य् एवम् एषाम् ऐक्येन सजातीय-भिदा हता

paramātmā para-brahma sa eva parameśvaraḥ | ity evam eṣām aikyena sajātīya-bhidā hatā

सदा वैजात्यम् आप्तानाꣳ जीवानाम् अपि तत्त्वतः । अꣳशत्वेनाप्य् अभिन्नत्वाद् विजातीय-भिदा मृता

sadā vaijātyam āptānāṁ jīvānām api tattvataḥ | aṁśatvenāpy abhinnatvād vijātīya-bhidā mṛtā

अस्मिन् हि भेदाभेदाख्ये सिद्धान्ते’स्मत्-सुसम्मते । युक्त्यावतारिते सर्वꣳ निरवद्यꣳ ध्रुवꣳ भवेत्

asmin hi bhedābhedākhye siddhānte’smat-susammate | yuktyāvatārite sarvaṁ niravadyaṁ dhruvaṁ bhavet

सदा प्रमाण-भूतानाम् अस्माकꣳ महताꣳ तथा । वाक्यानि व्यवहारश् च प्रमाणꣳ खलु सर्वथा

sadā pramāṇa-bhūtānām asmākaṁ mahatāṁ tathā | vākyāni vyavahāraś ca pramāṇaṁ khalu sarvathā

तथैतद्-अनुकूलानि परावृत्तानि सन्ति च । नैव सङ्गच्छते तस्माद् अर्थवादत्व-कल्पना

tathaitad-anukūlāni parāvṛttāni santi ca | naiva saṅgacchate tasmād arthavādatva-kalpanā

अथाप्य् आचार्यमाना सा नास्तिकत्वꣳ वितन्वती । क्षिपेत् कल्पयितारꣳ तꣳ दुष्टरे नरकोत्सवे

athāpy ācāryamānā sā nāstikatvaṁ vitanvatī | kṣipet kalpayitāraṁ taṁ duṣṭare narakotsave

अहो श्लाघ्यः कथꣳ मोक्षो दैत्यानाम् अपि दृश्यते । तैर् एव शास्त्रैर् निन्द्यन्ते ये गो-विप्रादि-घाटिनः

aho ślāghyaḥ kathaṁ mokṣo daityānām api dṛśyate | tair eva śāstrair nindyante ye go-viprādi-ghāṭinaḥ

सर्वथा प्रति-योगित्वꣳ यत् साधुत्वासुरत्वयोः । तत्-साधनेषु साध्ये च वैपरीत्यꣳ किलोचितम्

sarvathā prati-yogitvaṁ yat sādhutvāsuratvayoḥ | tat-sādhaneṣu sādhye ca vaiparītyaṁ kilocitam

कृष्ण-भक्त्यैव साधुत्वꣳ साधनꣳ परमꣳ हि सा । तया साध्यꣳ तद्-अङ्घ्र्य्-अब्ज- युगलꣳ परमꣳ फलम्

kṛṣṇa-bhaktyaiva sādhutvaṁ sādhanaṁ paramaṁ hi sā | tayā sādhyaṁ tad-aṅghry-abja- yugalaṁ paramaṁ phalam

तद्-भक्ति-रसिकानाꣳ तु महताꣳ तत्त्व-वेदिनाम् । साध्या तच्-चरणाम्भोज- मकरन्दात्मिकैव सा

tad-bhakti-rasikānāṁ tu mahatāṁ tattva-vedinām | sādhyā tac-caraṇāmbhoja- makarandātmikaiva sā

स कर्म-ज्ञान-वैराग्या- पेक्षकस्य न सिध्यति । परꣳ श्री-कृष्ण-कृपया तन्-मात्रापेक्षकस्य हि

sa karma-jñāna-vairāgyā- pekṣakasya na sidhyati | paraṁ śrī-kṛṣṇa-kṛpayā tan-mātrāpekṣakasya hi

कर्म विक्षेपकꣳ तस्य वैराग्यꣳ रस-शोषकम् । ज्ञानꣳ हानि-करꣳ तत्-तच्- छोधितꣳ त्व् अनुयाति तम्

karma vikṣepakaṁ tasya vairāgyaṁ rasa-śoṣakam | jñānaṁ hāni-karaṁ tat-tac- chodhitaṁ tv anuyāti tam

आत्मारामश् च भगवत्- कृपया भक्त-सङ्गतः । सन्त्यज्य ब्रह्म-निष्ठात्वꣳ भक्ति-मार्गꣳ विशन्त्य् अतः

ātmārāmaś ca bhagavat- kṛpayā bhakta-saṅgataḥ | santyajya brahma-niṣṭhātvaṁ bhakti-mārgaṁ viśanty ataḥ

मुक्ताश् चास्य तया शक्त्या सच्-चिद्-आनन्द-देहितम् । प्रापितास् ते भजन्ते तम् तादृशैः करणैर् हरिम्

muktāś cāsya tayā śaktyā sac-cid-ānanda-dehitam | prāpitās te bhajante tam tādṛśaiḥ karaṇair harim

स्वारामता त्व् अहङ्कर- त्याग-मात्रेण सिध्यति । सुकरो’तीव तत्-त्यागो मतस् तत्-तत्त्व-वेदिभिः

svārāmatā tv ahaṅkara- tyāga-mātreṇa sidhyati | sukaro’tīva tat-tyāgo matas tat-tattva-vedibhiḥ

अवान्तर-फलꣳ भक्तेर् एव मोक्षादि यद्य् अपि । तथापि नात्मारामत्वꣳ ग्राह्यꣳ प्रेम-विरोधि यत्

avāntara-phalaṁ bhakter eva mokṣādi yady api | tathāpi nātmārāmatvaṁ grāhyaṁ prema-virodhi yat

भक्तेः फलꣳ परꣳ प्रेम तृप्त्य्-अभाव-स्व-भावकम् । अवान्तर-फलेष्व् एतद् अति-हेयꣳ सताꣳ मतम्

bhakteḥ phalaṁ paraṁ prema tṛpty-abhāva-sva-bhāvakam | avāntara-phaleṣv etad ati-heyaṁ satāṁ matam

भक्तिꣳ विनापि तत्-सिद्धाव् असन्तोषो भवेन् न तत् । श्रीमद्-भागवतेन्द्राणाꣳ मते स हि गुणो महान्

bhaktiṁ vināpi tat-siddhāv asantoṣo bhaven na tat | śrīmad-bhāgavatendrāṇāṁ mate sa hi guṇo mahān

तद्-हेतुश् चित्त-शुद्धिर् वा स्व-धर्माचार-भक्तितः । बाह्यायास् त्व् अल्पकꣳ भक्तेर् अन्तर्याः सुमहत्-फलम्

tad-hetuś citta-śuddhir vā sva-dharmācāra-bhaktitaḥ | bāhyāyās tv alpakaṁ bhakter antaryāḥ sumahat-phalam

निजात्मारामता पश्चाद् भजताꣳ तत्-पदाम्बुजम् । निर्विघ्नम् अचिरात् सिध्येद् भक्ति-निष्ठा-महा-सुखम्

nijātmārāmatā paścād bhajatāṁ tat-padāmbujam | nirvighnam acirāt sidhyed bhakti-niṣṭhā-mahā-sukham

तत्रानुभविता सो’नु- भावनीयो’नुभूतयः । वृत्तयः करणानाꣳ च बहुधा प्रस्फुरन्ति हि

tatrānubhavitā so’nu- bhāvanīyo’nubhūtayaḥ | vṛttayaḥ karaṇānāṁ ca bahudhā prasphuranti hi

परꣳ समाधौ सुखम् एकम् अस्फुटꣳ वृत्तेर् अभावान् मनसो न चाततम् । वृत्तौ स्फुरद् वस्तु तद् एव भासते ’धिकꣳ यथैव स्फुटिकाचले महः

paraṁ samādhau sukham ekam asphuṭaṁ vṛtter abhāvān manaso na cātatam | vṛttau sphurad vastu tad eva bhāsate ’dhikaṁ yathaiva sphuṭikācale mahaḥ

इत्थꣳ समाधि-जान् मोक्षात् सुखꣳ भक्तौ परꣳ महत् । तद्-भक्त-वत्सलस्यास्य कृपा-माधुर्य-जृम्भितम्

itthaṁ samādhi-jān mokṣāt sukhaṁ bhaktau paraṁ mahat | tad-bhakta-vatsalasyāsya kṛpā-mādhurya-jṛmbhitam

सदैक-रूपꣳ बहु-रूपम् अद्भुतꣳ विमुक्ति-सौख्यात् प्रति-योगि तत्-सुखम् । हरेर् महा-भक्ति-विलास-माधुरी- भरात्मकꣳ तर्क्यम् अतद्-विदाꣳ न हि

sadaika-rūpaṁ bahu-rūpam adbhutaṁ vimukti-saukhyāt prati-yogi tat-sukham | harer mahā-bhakti-vilāsa-mādhurī- bharātmakaṁ tarkyam atad-vidāṁ na hi

सदैक-रूपो’पि स विष्णुर् आत्मनस् तथा स्व-भक्तेर् जनयत्य् अनुक्षणम् । विचित्र-माधुर्य-सताꣳ नवꣳ नवꣳ तया स्व-शक्त्येतर-दुर्वितर्कया

sadaika-rūpo’pi sa viṣṇur ātmanas tathā sva-bhakter janayaty anukṣaṇam | vicitra-mādhurya-satāṁ navaṁ navaṁ tayā sva-śaktyetara-durvitarkayā

पार-ब्राह्म्यꣳ मधुर-मधुरꣳ पारमेश्यꣳ च तद् वै भक्तेष्व् एष प्रवर-करुणा-प्रान्त-सीम-प्रकाशः । तेषाꣳ चैष निविड-मधुरानन्द-पूरानुभूतेर् अन्त्यावस्था-प्रकृतिर् उदिता धिक्-कृत-ब्रह्म-सौख्या

pāra-brāhmyaṁ madhura-madhuraṁ pārameśyaṁ ca tad vai bhakteṣv eṣa pravara-karuṇā-prānta-sīma-prakāśaḥ | teṣāṁ caiṣa niviḍa-madhurānanda-pūrānubhūter antyāvasthā-prakṛtir uditā dhik-kṛta-brahma-saukhyā

स्व-भक्तानाꣳ तत्-तद्-विविध-मधुरानन्द-लहरी- सदा-सम्पत्त्य्-अर्थꣳ बहुतर-विशेषꣳ वितनुते । यथा स्वस्मिꣳस् तत्-तत्-प्रकृति-रहिते’पि ध्रुवतरꣳ तथा तेषाꣳ चित्राखिल-करण-वृत्त्य्-आदि-विभवम्

sva-bhaktānāṁ tat-tad-vividha-madhurānanda-laharī- sadā-sampatty-arthaṁ bahutara-viśeṣaṁ vitanute | yathā svasmiṁs tat-tat-prakṛti-rahite’pi dhruvataraṁ tathā teṣāṁ citrākhila-karaṇa-vṛtty-ādi-vibhavam

नित्यैश्वर्यो नित्य-नाना-विशेषो नित्य-श्रीको नित्य-भृत्य-प्रसङ्गः । नित्योपास्तिर् नित्य-लोको’वतु त्वाꣳ नित्याद्वैत-ब्रह्म-रूपो’पि कृष्णः

nityaiśvaryo nitya-nānā-viśeṣo nitya-śrīko nitya-bhṛtya-prasaṅgaḥ | nityopāstir nitya-loko’vatu tvāṁ nityādvaita-brahma-rūpo’pi kṛṣṇaḥ

महा-रसे’स्मिन् न बुधैः प्रयुज्यते सुकोमले कर्कश-तर्क-कण्टकम् । तथापि निर्वाण-रत-प्रवृत्तये नवीन-भक्त-प्रमुदे प्रदर्शितम्

mahā-rase’smin na budhaiḥ prayujyate sukomale karkaśa-tarka-kaṇṭakam | tathāpi nirvāṇa-rata-pravṛttaye navīna-bhakta-pramude pradarśitam

भवाꣳस् तु यदि मोक्षस्य तुच्छत्वानुभवेन हि । विशुद्ध-भगवद्-भक्ति- निष्ठा-सम्पत्तिम् इच्छति तदा निजꣳ महा-मन्त्रꣳ तम् एव भजताꣳ परम् । अत्रापीदꣳ महा-गूढꣳ शृणोतु हृदयाङ्गमम्

bhavāṁs tu yadi mokṣasya tucchatvānubhavena hi | viśuddha-bhagavad-bhakti- niṣṭhā-sampattim icchati tadā nijaṁ mahā-mantraṁ tam eva bhajatāṁ param | atrāpīdaṁ mahā-gūḍhaṁ śṛṇotu hṛdayāṅgamam

ब्रह्माण्डात् कोटि-पाञ्चाषद्- योजन-प्रमिताद् बहिः । यथोत्तरꣳ दश-गुणाण्य् अष्टाव् आवरणाणि हि

brahmāṇḍāt koṭi-pāñcāṣad- yojana-pramitād bahiḥ | yathottaraṁ daśa-guṇāṇy aṣṭāv āvaraṇāṇi hi

तान्य् अतिक्रम्य लभ्येत तन् निर्वाण-पदꣳ ध्रुवम् । महा-काल-पुराख्यꣳ यत् कार्य-कारण-कालनात्

tāny atikramya labhyeta tan nirvāṇa-padaṁ dhruvam | mahā-kāla-purākhyaṁ yat kārya-kāraṇa-kālanāt

तत् स्वरूपम् अनिर्वच्यꣳ कथञ्चिद् वर्ण्यते बुधैः । साकारꣳ च निराकारꣳ यथा-मत्य्-अनुसारतः

tat svarūpam anirvacyaṁ kathañcid varṇyate budhaiḥ | sākāraṁ ca nirākāraṁ yathā-maty-anusārataḥ

भगवत्-सेवकैस् तत्र गतैश् च स्वेच्छया परअम् । हृद्याकारꣳ घनी-भूतꣳ ब्रह्म-रूपꣳ तद् ईक्ष्यते

bhagavat-sevakais tatra gataiś ca svecchayā paraam | hṛdyākāraṁ ghanī-bhūtaṁ brahma-rūpaṁ tad īkṣyate

अतस् तत्रापि भवतो दीर्घ-वञ्छा-महा-फलम् । साक्षात् सम्पत्स्यते स्वीय- महा-मन्त्र-प्रभावतः

atas tatrāpi bhavato dīrgha-vañchā-mahā-phalam | sākṣāt sampatsyate svīya- mahā-mantra-prabhāvataḥ

बहु-काल-विलम्बश् च भवान् नापेक्षतो’त्र चेत् । तदा श्री-मथुरायास् तꣳ व्रज-भूमिꣳ निजाꣳ व्रज

bahu-kāla-vilambaś ca bhavān nāpekṣato’tra cet | tadā śrī-mathurāyās taṁ vraja-bhūmiṁ nijāṁ vraja

श्री-गोप-कुमार उवाच— तेषाम् एतैर् वचोभिर् मे भक्ति-वृद्धिꣳ गता प्रभौ । विचारश् चैष हृदये’जनि माथुर-भूसुर

śrī-gopa-kumāra uvāca— teṣām etair vacobhir me bhakti-vṛddhiṁ gatā prabhau | vicāraś caiṣa hṛdaye’jani māthura-bhūsura

भक्तिर् यस्येदृशी सो’त्र साक्षात् प्राप्तो मया पिता । तꣳ परित्यज्य गन्तव्यम् अन्यत्र बत किꣳ कृते

bhaktir yasyedṛśī so’tra sākṣāt prāpto mayā pitā | taṁ parityajya gantavyam anyatra bata kiṁ kṛte

इत्थम् उद्विग्न-चित्तꣳ माꣳ भगवान् स कृपाकरः । सर्वान्तर् आत्म-वृत्ति-ज्ञः समादिशद् इदꣳ स्वयम्

ittham udvigna-cittaṁ māṁ bhagavān sa kṛpākaraḥ | sarvāntar ātma-vṛtti-jñaḥ samādiśad idaṁ svayam

श्री-भगवान् उवाच— निज-प्रियतमꣳ याहि माथुरीꣳ ताꣳ व्रज-क्षितिम् । तत्-तन्-मत्-परम-क्रीडा- स्थल्य्-आवलि-विभूषितम्

śrī-bhagavān uvāca— nija-priyatamaṁ yāhi māthurīṁ tāṁ vraja-kṣitim | tat-tan-mat-parama-krīḍā- sthaly-āvali-vibhūṣitam

यस्याꣳ श्री-ब्रह्मणाप्य् आत्म- तृण-जन्माभियाच्यते । परिवृत्तो’पि या दीर्घ- काले राजति तादृशी

yasyāṁ śrī-brahmaṇāpy ātma- tṛṇa-janmābhiyācyate | parivṛtto’pi yā dīrgha- kāle rājati tādṛśī

तत्र मत्-परम-प्रेष्ठꣳ लप्स्यसे स्व-गुरुꣳ पुनः । सर्वꣳ तस्यैव कृपया नितराꣳ ज्ञास्यसि स्वयम्

tatra mat-parama-preṣṭhaṁ lapsyase sva-guruṁ punaḥ | sarvaṁ tasyaiva kṛpayā nitarāṁ jñāsyasi svayam

महा-काल-पुरे सम्याग् माम् एव द्रक्ष्यसि द्रुतम् । तत्रापि परमानन्दꣳ प्राप्स्यसि स्व-मनोरमम्

mahā-kāla-pure samyāg mām eva drakṣyasi drutam | tatrāpi paramānandaṁ prāpsyasi sva-manoramam

मत्-प्रसाद-प्रभावेन यथा-कामम् इतस् ततः । भ्रमित्वा परमाश्चर्य- शतान्य् अनुभविष्यसि

mat-prasāda-prabhāvena yathā-kāmam itas tataḥ | bhramitvā paramāścarya- śatāny anubhaviṣyasi

कालेन कियता पुत्र परिपूर्णाखिलार्थकः । वृन्दावने मया सार्धꣳ क्रीडिष्यसि निजेच्छया

kālena kiyatā putra paripūrṇākhilārthakaḥ | vṛndāvane mayā sārdhaṁ krīḍiṣyasi nijecchayā

श्री-गोप-कुमार उवाच— एवꣳ तद्-आज्ञया हर्ष- शोकाविष्टो’हम् आगतः । एतद् वृन्दावनꣳ श्रीमत् तत्-क्षणान् मनसेव हि

śrī-gopa-kumāra uvāca— evaṁ tad-ājñayā harṣa- śokāviṣṭo’ham āgataḥ | etad vṛndāvanaṁ śrīmat tat-kṣaṇān manaseva hi