Pūrṇa — The Pinnacle of Excellent Devotees

श्री-परीक्षिद् उवाच— इत्थꣳ स-परिवारस्य मातस् तस्याति-रोदनैः । ब्रह्माण्डꣳ व्याप्य सञ्जातो महोत्पात-चयः क्षणात्

śrī-parīkṣid uvāca— itthaṁ sa-parivārasya mātas tasyāti-rodanaiḥ | brahmāṇḍaṁ vyāpya sañjāto mahotpāta-cayaḥ kṣaṇāt

तत्रान्य-बोधकाभावात् स्वयम् आगाच् चतुर्मुखः । वृतो वेद-पुराणाद्यैः परिवारैः सुरैर् अपि

tatrānya-bodhakābhāvāt svayam āgāc caturmukhaḥ | vṛto veda-purāṇādyaiḥ parivāraiḥ surair api

तम् अपूर्व-दशा-भाजꣳ प्रेष्ठ-प्राणाय-कातरम् । निगूढ-निज-माहात्म्य- भर-प्रकटनोद्धतम् महा-नारायणꣳ ब्रह्मा पितरꣳ गुरुम् आत्मनः । स-चमत्कारम् आलोक्य ध्वस्त-धैर्यो’रुदत् क्षणम्

tam apūrva-daśā-bhājaṁ preṣṭha-prāṇāya-kātaram | nigūḍha-nija-māhātmya- bhara-prakaṭanoddhatam mahā-nārāyaṇaṁ brahmā pitaraṁ gurum ātmanaḥ | sa-camatkāram ālokya dhvasta-dhairyo’rudat kṣaṇam

सꣳस्तभ्य यत्नाद् आत्मानꣳ स्वस्थ्यꣳ जनयितुꣳ प्रभोः । उपायꣳ चिन्तयाम् आस प्राप चानन्तरꣳ हृदि

saṁstabhya yatnād ātmānaṁ svasthyaṁ janayituṁ prabhoḥ | upāyaṁ cintayām āsa prāpa cānantaraṁ hṛdi

तत्रैव भगवत्-पार्श्वे रुदन्तꣳ विनटा-सुतम् । उच्चैः सम्बोध्य यत्नेन सबोधी-कृत्य सो’वदत्

tatraiva bhagavat-pārśve rudantaṁ vinaṭā-sutam | uccaiḥ sambodhya yatnena sabodhī-kṛtya so’vadat

श्री-ब्रह्मोवाच— यच् छ्री-वृन्दावनꣳ मध्ये रैवताद्रि-समुद्रयोः । श्रीमन्-नन्द-यशोदादि- प्रतिमालङ्कृतान्तरम् गो-यूथैस् तादृशैर् युक्तꣳ रचितꣳ विश्वकर्मणा । राजते माथुरꣳ सक्षाद् वृन्दावनम् इवागतम् तत्रेमꣳ साग्रजꣳ यत्नाद् यथावस्थाꣳ शनैर् नय । केवलꣳ यातु तत्रैषा रोहिण्य् अन्यो न कश्चन

śrī-brahmovāca— yac chrī-vṛndāvanaṁ madhye raivatādri-samudrayoḥ | śrīman-nanda-yaśodādi- pratimālaṅkṛtāntaram go-yūthais tādṛśair yuktaṁ racitaṁ viśvakarmaṇā | rājate māthuraṁ sakṣād vṛndāvanam ivāgatam tatremaṁ sāgrajaṁ yatnād yathāvasthāṁ śanair naya | kevalaṁ yātu tatraiṣā rohiṇy anyo na kaścana

श्री-परीक्षिद् उवाच— प्रयत्नात् स्वस्थताꣳ नीतो ब्रह्मणा स खगेश्वरः । विशारद-वरः पृष्ठे मन्दꣳ मन्दꣳ न्यधत्त तौ

śrī-parīkṣid uvāca— prayatnāt svasthatāṁ nīto brahmaṇā sa khageśvaraḥ | viśārada-varaḥ pṛṣṭhe mandaṁ mandaṁ nyadhatta tau

स्व-स्थानꣳ भेजिरे सर्वे चतुर्वक्त्रेण बोधिताः । सꣳज्ञाम् इवाप्तो रामस् तु नियमानो गरुत्मता

sva-sthānaṁ bhejire sarve caturvaktreṇa bodhitāḥ | saṁjñām ivāpto rāmas tu niyamāno garutmatā

श्री-नन्द-नन्दनस् तत्र पर्यङ्के स्थापितः शनैः । साक्षाद् इवावतिष्ठस् ते यत्र तद्-गोप-गोपिकाः

śrī-nanda-nandanas tatra paryaṅke sthāpitaḥ śanaiḥ | sākṣād ivāvatiṣṭhas te yatra tad-gopa-gopikāḥ

उद्धवेन सहागत्य देवकी पुत्र-वत्सला । रुक्मिणी-सत्यभामाद्य देव्यः पद्मवती च सा तादृग्-दशागतꣳ कृष्णम् अशक्तस् त्यक्तुम् अञ्जसा । दूराद् दृष्टि-पथे’तिष्ठन् निलीय ब्रह्म-याच्ञया

uddhavena sahāgatya devakī putra-vatsalā | rukmiṇī-satyabhāmādya devyaḥ padmavatī ca sā tādṛg-daśāgataṁ kṛṣṇam aśaktas tyaktum añjasā | dūrād dṛṣṭi-pathe’tiṣṭhan nilīya brahma-yācñayā

नारदस् तु कृतागस्कम् इवात्मानम् अमान्यत । देवानाꣳ यादवानाꣳ च सङ्गे’गन् न कुतूहलात् वियत्य् अन्तर् हृतो भूत्वा बद्धैकꣳ योग-पट्टकम् । निविष्टो भगवच्-चेष्टा- माधुर्यानुभवाय सः

nāradas tu kṛtāgaskam ivātmānam amānyata | devānāṁ yādavānāṁ ca saṅge’gan na kutūhalāt viyaty antar hṛto bhūtvā baddhaikaṁ yoga-paṭṭakam | niviṣṭo bhagavac-ceṣṭā- mādhuryānubhavāya saḥ

गरुडश् चोपरि व्योम्नः स्थित्वा प्रत्यक्षम् आत्मनः । पक्षाभ्याम् आचरꣳश् छायाम् अन्ववर्तत तꣳ प्रभुम्

garuḍaś copari vyomnaḥ sthitvā pratyakṣam ātmanaḥ | pakṣābhyām ācaraṁś chāyām anvavartata taṁ prabhum

अथ कृष्णाग्रजः प्राप्तः क्षणेन स्वस्थतम् इव । तꣳ सर्वार्थम् अभिप्रेत्य विचक्षण-शिरोमणिः क्षिप्रꣳ स्वस्यानुजस्यापि सम्मर्ज्य वदनाम्बुजम् । वस्त्रोदरान्तरे वꣳशी शृङ्ग-वेत्रे च कक्षयोः कण्ठे कदम्ब-मालाꣳ च बर्हापीडꣳ च मूर्धनि । नवꣳ गुञ्जावतꣳसꣳ च कर्णयोर् निदधे शनैः

atha kṛṣṇāgrajaḥ prāptaḥ kṣaṇena svasthatam iva | taṁ sarvārtham abhipretya vicakṣaṇa-śiromaṇiḥ kṣipraṁ svasyānujasyāpi sammarjya vadanāmbujam | vastrodarāntare vaṁśī śṛṅga-vetre ca kakṣayoḥ kaṇṭhe kadamba-mālāṁ ca barhāpīḍaṁ ca mūrdhani | navaṁ guñjāvataṁsaṁ ca karṇayor nidadhe śanaiḥ

रचयित्वा वन्य-वेषाꣳ त्वष्टृ-कल्पित-वस्तुभिः । बलाद् उत्थापयन् धृत्वा- ब्रवीद् उच्चतर-स्वरैः

racayitvā vanya-veṣāṁ tvaṣṭṛ-kalpita-vastubhiḥ | balād utthāpayan dhṛtvā- bravīd uccatara-svaraiḥ

श्री-बलदेव उवाच— श्री-कृष्ण कृष्ण भो भ्रातर् उत्तिष्ठोत्तिष्ठ जग्रिहि । पश्याद्य वेलातिक्रान्ता विशन्ति पशवो वनम्

śrī-baladeva uvāca— śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa bho bhrātar uttiṣṭhottiṣṭha jagrihi | paśyādya velātikrāntā viśanti paśavo vanam

श्रीदामाद्या वयस्याश् च स्थिता भवद्-अपेक्षया । स्नेहेन पितरौ किञ्चिन् न शक्तौ भाषितुꣳ त्वयि

śrīdāmādyā vayasyāś ca sthitā bhavad-apekṣayā | snehena pitarau kiñcin na śaktau bhāṣituṁ tvayi

पश्यन्त्यस् ते मुखाम्भोजम् इमा गोप्यः परस्परम् । कर्णाकर्णितया किञ्चिद् वदन्त्यस् त्वाꣳ हसन्ति हि

paśyantyas te mukhāmbhojam imā gopyaḥ parasparam | karṇākarṇitayā kiñcid vadantyas tvāṁ hasanti hi

श्री-परीक्षिद् उवाच— इत्थꣳ प्रजल्पताभीक्ष्णꣳ नामभिश् च स-लालनम् । आहूयमानो हस्ताभ्याम् चल्यमानो बलेन च रामेणोत्थाप्यमानो’सौ सꣳज्ञाम् इव चिराद् गतः । वदन् शिव-शिवेति द्राग् उदतिष्ठत् स-विस्मयम्

śrī-parīkṣid uvāca— itthaṁ prajalpatābhīkṣṇaṁ nāmabhiś ca sa-lālanam | āhūyamāno hastābhyām calyamāno balena ca rāmeṇotthāpyamāno’sau saṁjñām iva cirād gataḥ | vadan śiva-śiveti drāg udatiṣṭhat sa-vismayam

उन्मील्य नेत्र-कमले सम्पश्यन् परितो भृशाम् । स्मयमानः पुरो नन्दꣳ दृष्ट्वा ह्रीणो ननाम तम्

unmīlya netra-kamale sampaśyan parito bhṛśām | smayamānaḥ puro nandaṁ dṛṣṭvā hrīṇo nanāma tam

अब्रवीत् पार्श्वतो वीक्ष्य यशोदाꣳ च हसन् मुदा । स्नेहात् तद्-आनन-न्यस्त- निर्णिमेषेक्षणम् इव

abravīt pārśvato vīkṣya yaśodāṁ ca hasan mudā | snehāt tad-ānana-nyasta- nirṇimeṣekṣaṇam iva

श्री-भगवान् उवाच— अद्य प्रभातो भो मातर् अस्मिन्न् एव क्षणे मया । चित्रा कति कति स्वप्ना जाग्रतेव न वीक्षिताः

śrī-bhagavān uvāca— adya prabhāto bho mātar asminn eva kṣaṇe mayā | citrā kati kati svapnā jāgrateva na vīkṣitāḥ

मधु-पुर्याम् इतो गत्वा दृष्टाः कꣳसादयो हताः । जरसन्धादयो भूपा निर्जिताः सुखिताः सुराः

madhu-puryām ito gatvā dṛṣṭāḥ kaṁsādayo hatāḥ | jarasandhādayo bhūpā nirjitāḥ sukhitāḥ surāḥ

निर्मिताम्भोनिधेस् तीरे द्वारकाख्या महा-पुरी । नान्य-वृत्तानि शक्यन्ते’धुना कथयितुꣳ जवात्

nirmitāmbhonidhes tīre dvārakākhyā mahā-purī | nānya-vṛttāni śakyante’dhunā kathayituṁ javāt

अनेन स्वप्न-विघ्नेन दीर्घेन स्वान्त-हारिणा । अन्य-वासरवत् काले शयनान् नोत्थितꣳ मया

anena svapna-vighnena dīrghena svānta-hāriṇā | anya-vāsaravat kāle śayanān notthitaṁ mayā

भो आर्य तन् महाश्चर्यम् असम्भव्यꣳ न मान्यते । भवता चेत् तद्-आरण्ये गत्वा वक्ष्यामि विस्तरात्

bho ārya tan mahāścaryam asambhavyaṁ na mānyate | bhavatā cet tad-āraṇye gatvā vakṣyāmi vistarāt

श्री-परीक्षिद् उवाच— एवꣳ सम्भाष्य जननीम् अभिवन्द्य स सादरम् । वन-भोग्येप्सुर् आलक्ष्य रोहिण्योक्तो’त्य्-अभिज्ञया

śrī-parīkṣid uvāca— evaṁ sambhāṣya jananīm abhivandya sa sādaram | vana-bhogyepsur ālakṣya rohiṇyokto’ty-abhijñayā

श्री-रोहिण्य् उवाच— भो वत्स तव माताद्य त्वन्-निद्राधिक्य-चिन्तया । त्वद्-एक-पुत्रा दुःस्थेव तद् अलꣳ बहु-वार्तया

śrī-rohiṇy uvāca— bho vatsa tava mātādya tvan-nidrādhikya-cintayā | tvad-eka-putrā duḥstheva tad alaṁ bahu-vārtayā

अग्रतो निःसृता गास् त्वꣳ गोपाꣳश् चानुसर द्रुतम् । मयोपस्कृत्य सम्भोग्यꣳ वन-मध्ये प्रहेष्यते

agrato niḥsṛtā gās tvaṁ gopāṁś cānusara drutam | mayopaskṛtya sambhogyaṁ vana-madhye praheṣyate

श्री-परीक्षिद् उवाच— तथा वदन्तीꣳ सुस्निग्धाꣳ रोहिणीꣳ चाभिवाद्य सः । स्थिताꣳ कर-तले मातुर् नवनीतꣳ शनैर् हसन् चौर्येणैव समादाय निज-ज्येष्ठꣳ समाह्वयन् । अप्राप्याग्रे गवाꣳ सङ्गे गतꣳ न बुभुजे घृणी

śrī-parīkṣid uvāca— tathā vadantīṁ susnigdhāṁ rohiṇīṁ cābhivādya saḥ | sthitāṁ kara-tale mātur navanītaṁ śanair hasan cauryeṇaiva samādāya nija-jyeṣṭhaṁ samāhvayan | aprāpyāgre gavāṁ saṅge gataṁ na bubhuje ghṛṇī

भोग्यꣳ मध्याह्निकꣳ चाटु- पाटवेन स्व-मातरौ । सम्प्रार्थ्य पुरतो गत्वा गोपीः सम्भाष्य नर्मभिः रुन्धानो वेणु-नादैर् गा वर्तमानाꣳ सहालिभिः । राधिकाम् अग्रतो लब्ध्वा स-नर्म-स्मितम् अब्रवीत्

bhogyaṁ madhyāhnikaṁ cāṭu- pāṭavena sva-mātarau | samprārthya purato gatvā gopīḥ sambhāṣya narmabhiḥ rundhāno veṇu-nādair gā vartamānāṁ sahālibhiḥ | rādhikām agrato labdhvā sa-narma-smitam abravīt

श्री-नन्द-नन्दन उवाच— प्राणेश्वरि रहः प्राप्तꣳ भक्तम् एकान्तिनाꣳ च माम् । सम्भाषसे कथꣳ नाद्य तत् किꣳ वृत्तासि मानिनी

śrī-nanda-nandana uvāca— prāṇeśvari rahaḥ prāptaṁ bhaktam ekāntināṁ ca mām | sambhāṣase kathaṁ nādya tat kiṁ vṛttāsi māninī

अपरद्धꣳ मया किꣳ ते नूनꣳ ज्ञातम् अहो त्वया । सर्वज्ञे’द्यतन-स्वप्न- वृत्तꣳ तत् तन् ममाखिलम्

aparaddhaṁ mayā kiṁ te nūnaṁ jñātam aho tvayā | sarvajñe’dyatana-svapna- vṛttaṁ tat tan mamākhilam

त्वाꣳ विहायान्यतो गत्वा विवाहा बहवः कृताः । तासाꣳ क्षितिप-पुत्रीणाम् उद्यन्तीनाꣳ मृतिꣳ प्रति । पुत्र-पौत्रादयस् तत्र जनिता दूर-वार्तिना

tvāṁ vihāyānyato gatvā vivāhā bahavaḥ kṛtāḥ | tāsāṁ kṣitipa-putrīṇām udyantīnāṁ mṛtiṁ prati | putra-pautrādayas tatra janitā dūra-vārtinā

अस्तु तावद् इदानीꣳ तद् गम्यते त्वरया वने । सन्तोषदे प्रदोषे’द्य मया त्वꣳ मोदयिष्यसे

astu tāvad idānīṁ tad gamyate tvarayā vane | santoṣade pradoṣe’dya mayā tvaṁ modayiṣyase

श्री-परीक्षिद् उवाच— इत्थꣳ स-पुष्प-विक्षेपꣳ वदन् दृष्ट्वा दिशो’खिलाः । तꣳ स-चुम्बनम् आलिङ्ग्य गो-गोपैः सङ्गतो’ग्रतः

śrī-parīkṣid uvāca— itthaṁ sa-puṣpa-vikṣepaṁ vadan dṛṣṭvā diśo’khilāḥ | taṁ sa-cumbanam āliṅgya go-gopaiḥ saṅgato’grataḥ

अदृष्ट-पूर्वꣳ व्रज-वेषम् अद्भुतꣳ महा-मनोज्ञꣳ मुरली-रवान्वितम् । यदान्वभूत् स्नेह-भरेण देवकी तदैव वृद्धाप्य् अजनि स्नुत-स्तनी

adṛṣṭa-pūrvaṁ vraja-veṣam adbhutaṁ mahā-manojñaṁ muralī-ravānvitam | yadānvabhūt sneha-bhareṇa devakī tadaiva vṛddhāpy ajani snuta-stanī

रुक्मिणी-जम्बवत्य्-आद्यः पुरानुत्थेन कर्हिचित् । महा-प्रेम्णागता मोहꣳ धैर्य-हन्यापतन् क्षितौ

rukmiṇī-jambavaty-ādyaḥ purānutthena karhicit | mahā-premṇāgatā mohaṁ dhairya-hanyāpatan kṣitau

वृद्धा च मत्ता सह सत्यभामया कामस्य वेगाद् अनुकुर्वती मुहुः । आलिङ्गनꣳ चुम्बनम् अप्य् अधावत् धर्तुꣳ हरिꣳ बाहु-युगꣳ प्रसार्य

vṛddhā ca mattā saha satyabhāmayā kāmasya vegād anukurvatī muhuḥ | āliṅganaṁ cumbanam apy adhāvat dhartuṁ hariṁ bāhu-yugaṁ prasārya

पुरा तद्-अर्थानुभवाद् इवासौ कथञ्चिद् आदित्य-सुतावलम्ब्य । शमꣳ समꣳ प्रज्ञा-वरोद्धवेन बलाद् विकृष्यावरुरोध ते द्वे

purā tad-arthānubhavād ivāsau kathañcid āditya-sutāvalambya | śamaṁ samaṁ prajñā-varoddhavena balād vikṛṣyāvarurodha te dve

गोविन्द-देवस् त्व् अनुचारयन् गा गताः पुरस्ताद् उदधिꣳ निरीक्ष्य । तꣳ मान्यमानो यमुनाꣳ प्रमोदात् सखीन् विहाराय समाजुहाव

govinda-devas tv anucārayan gā gatāḥ purastād udadhiṁ nirīkṣya | taṁ mānyamāno yamunāṁ pramodāt sakhīn vihārāya samājuhāva

गताः कुत्र वयस्याः स्थ श्रीदामन् सुबलार्जुन । सर्वे भवन्तो धावन्तो वेगेनायꣳ तु हर्षतः कृष्णायाꣳ पाययित्वा गा विहाराम यथा-सुखम् । मधुरामल-शीताम्बु- वाहिन्याम् अवगाह्य च एवम् अग्रे सरन् गोभिर् अम्बुधे निकटे गतः । महा-कल्लोल-मालाभिः कोलाहलवतो’च्युतः

gatāḥ kutra vayasyāḥ stha śrīdāman subalārjuna | sarve bhavanto dhāvanto vegenāyaṁ tu harṣataḥ kṛṣṇāyāṁ pāyayitvā gā vihārāma yathā-sukham | madhurāmala-śītāmbu- vāhinyām avagāhya ca evam agre saran gobhir ambudhe nikaṭe gataḥ | mahā-kallola-mālābhiḥ kolāhalavato’cyutaḥ

सर्वतो वीक्ष्य तत्-तीरे प्रकटाꣳ स्वाꣳ महा-पुरीम् । आलक्ष्य किम् इदꣳ क्वाहꣳ को’हम् इत्य् आह विस्मितः

sarvato vīkṣya tat-tīre prakaṭāṁ svāṁ mahā-purīm | ālakṣya kim idaṁ kvāhaṁ ko’ham ity āha vismitaḥ

इत्य् एवꣳ स-चमत्कारꣳ मुहुर् जल्पन् महार्णवम् । पुरीꣳ चालोचयन् प्रोक्तः श्रीमत्-सङ्कर्षणेन सः

ity evaṁ sa-camatkāraṁ muhur jalpan mahārṇavam | purīṁ cālocayan proktaḥ śrīmat-saṅkarṣaṇena saḥ

श्री-बलदेव उवाच— आत्मानम् अनुसन्धेहि वैकुण्ठेश्वर मत्-प्रभो । अवतीर्णो’सि भू-भार- हाराय ज्ञापितो’मरैः दुष्टान् सꣳहर तच्-छिष्टान् परिपालय सम्प्रति । यज्ञꣳ पैतृ-स्वसेयस्य धर्म-राजस्य सन्तनु

śrī-baladeva uvāca— ātmānam anusandhehi vaikuṇṭheśvara mat-prabho | avatīrṇo’si bhū-bhāra- hārāya jñāpito’maraiḥ duṣṭān saṁhara tac-chiṣṭān paripālaya samprati | yajñaṁ paitṛ-svaseyasya dharma-rājasya santanu

प्रतिष्ठितस् त्वयैवासौ चक्रवर्ती युधिष्ठिरः । अनुशाल्वादि-दुष्टानाꣳ बिभेति वर-विक्रमात्

pratiṣṭhitas tvayaivāsau cakravartī yudhiṣṭhiraḥ | anuśālvādi-duṣṭānāṁ bibheti vara-vikramāt

तत् तत्र गत्वा तन् हन्तुम् यतस्व यदुभिः सह । तवैव वैरतस् ते हि तावकान् पीडयन्ति तान्

tat tatra gatvā tan hantum yatasva yadubhiḥ saha | tavaiva vairatas te hi tāvakān pīḍayanti tān

श्री-परीक्षिद् उवाच— एवꣳ रसान्तरꣳ नीत्वा- नुजꣳ स्व-स्थयितुꣳ वचः । यद् उक्तꣳ बलरामेन श्रुत्वा भावान्तरꣳ गतः

śrī-parīkṣid uvāca— evaṁ rasāntaraṁ nītvā- nujaṁ sva-sthayituṁ vacaḥ | yad uktaṁ balarāmena śrutvā bhāvāntaraṁ gataḥ

जगाद भगवान् क्रुद्धो भ्रातः शाल्वानुजादयः । ते के वराका हन्तव्या गत्वैकेन मयाधुना

jagāda bhagavān kruddho bhrātaḥ śālvānujādayaḥ | te ke varākā hantavyā gatvaikena mayādhunā

भवान् प्रत्येतु सत्यꣳ मे सम्प्रतिज्ञाम् इदꣳ वचः । इत्थꣳ प्रसङ्ग-सङ्गत्या मुग्ध-भावꣳ जहौ प्रभुः

bhavān pratyetu satyaṁ me sampratijñām idaṁ vacaḥ | itthaṁ prasaṅga-saṅgatyā mugdha-bhāvaṁ jahau prabhuḥ

परितो मुहुर् आलोक्य श्रीमद्-द्वारवतीश्वरम् । श्री-यादवेन्द्रम् आत्मानꣳ प्रत्यभिज्ञातवाꣳस् तदा

parito muhur ālokya śrīmad-dvāravatīśvaram | śrī-yādavendram ātmānaṁ pratyabhijñātavāṁs tadā

प्रसादाभ्यन्तरे सुप्तꣳ सस्माराथ करे स्थितम् । वꣳशीꣳ स्वस्याग्रजस्यापि वन्य-वेषꣳ च दृष्टवान्

prasādābhyantare suptaṁ sasmārātha kare sthitam | vaṁśīṁ svasyāgrajasyāpi vanya-veṣaṁ ca dṛṣṭavān

पुर्या बहिः प्रयानेन गो-पालनम् अवेक्ष्य च । विस्मयꣳ सꣳशयꣳ चाप्तो जहास हृदि भावयन्

puryā bahiḥ prayānena go-pālanam avekṣya ca | vismayaṁ saṁśayaṁ cāpto jahāsa hṛdi bhāvayan

ततो हलधरः स्मित्वा तदीय-हृदयाङ्गमः । सर्वꣳ ब्रह्म-कृतꣳ तस्या- कथयत् तत् स-हेतुकम्

tato haladharaḥ smitvā tadīya-hṛdayāṅgamaḥ | sarvaṁ brahma-kṛtaṁ tasyā- kathayat tat sa-hetukam

ततो ह्रीणा इव ज्येष्ठ- मुखꣳ पश्यन् स्मितꣳ श्रितः । रामेणोद्वर्त्य तत्राब्धौ स्नापितो धूलि-धुषरः

tato hrīṇā iva jyeṣṭha- mukhaṁ paśyan smitaṁ śritaḥ | rāmeṇodvartya tatrābdhau snāpito dhūli-dhuṣaraḥ

तदानीम् एव सम्प्राप्तꣳ भगवद्-भाव-कोविदम् । आरुह्यालक्षितस् तार्क्ष्यꣳ निज-प्रासादम् आगतः

tadānīm eva samprāptaṁ bhagavad-bhāva-kovidam | āruhyālakṣitas tārkṣyaṁ nija-prāsādam āgataḥ

सर्वज्ञेनोद्धवेनाथ देवकी-रुक्मिणी-मुखाः । प्रबोध्यान्तः-पुरे देव्यो भगवत्-पार्श्वम् आपिताः

sarvajñenoddhavenātha devakī-rukmiṇī-mukhāḥ | prabodhyāntaḥ-pure devyo bhagavat-pārśvam āpitāḥ

माता च देवकी पुत्रम् आशिर्भिर् अभिनन्द्य तम् । भोग-सम्पादनायास्य कालाभिज्ञा द्रुतꣳ गता

mātā ca devakī putram āśirbhir abhinandya tam | bhoga-sampādanāyāsya kālābhijñā drutaṁ gatā

स्तम्भाद्य्-अन्तरिताः सत्यो देव्यो’तिष्ठन् प्रभु-प्रियाः । सत्यभामा न तत्रागत् ताꣳ कृष्णो’पृच्छद् उद्धवम्

stambhādy-antaritāḥ satyo devyo’tiṣṭhan prabhu-priyāḥ | satyabhāmā na tatrāgat tāṁ kṛṣṇo’pṛcchad uddhavam

श्री-हरि-दास उवाच— वृन्दावने यदा जातो विजयो रैवतार्चिते । प्रभोस् तदातनꣳ भावम् अबुध-भ्रमकꣳ परम् कम् अप्य् आलोक्य देवीभिः सह तत्रैव दूरतः । स्थिता निलीय दुर्बुद्धिर् ऊचे पद्मवती खला

śrī-hari-dāsa uvāca— vṛndāvane yadā jāto vijayo raivatārcite | prabhos tadātanaṁ bhāvam abudha-bhramakaṁ param kam apy ālokya devībhiḥ saha tatraiva dūrataḥ | sthitā nilīya durbuddhir ūce padmavatī khalā

देवक्य् अरे पुण्य-हीने रे रे रुक्मिणि दुर्भगे । सत्यभामे’वरे हन्त जाम्बवत्य्-आदयो’वराः पश्यतेदम् इतो’र्वक् स्वꣳ अभिमानꣳ विमुञ्चत । अभिरीणाꣳ हि दास्याय तपस्यꣳ कुरुतोत्तमम्

devaky are puṇya-hīne re re rukmiṇi durbhage | satyabhāme’vare hanta jāmbavaty-ādayo’varāḥ paśyatedam ito’rvak svaṁ abhimānaṁ vimuñcata | abhirīṇāṁ hi dāsyāya tapasyaṁ kurutottamam

तद्-दुर्वाचो निशाम्यादाउ देवक्योक्तम् अभिज्ञया । समस्त-जगद्-आधार- भवद्-आधार-भूतया

tad-durvāco niśāmyādāu devakyoktam abhijñayā | samasta-jagad-ādhāra- bhavad-ādhāra-bhūtayā

आश्चर्यम् अत्र किꣳ मूर्खे पूर्व-जन्मनि यत् तपः । समꣳ श्री-वसुदेवेन मयाकारि सुताय तत् अतो’यम् अवयोः प्राप्तः पुत्रताꣳ वरदेश्वरः । तस्मिन् नन्द-यशोदाभ्याꣳ भक्तिः सम्प्रार्थिता विधिम्

āścaryam atra kiṁ mūrkhe pūrva-janmani yat tapaḥ | samaṁ śrī-vasudevena mayākāri sutāya tat ato’yam avayoḥ prāptaḥ putratāṁ varadeśvaraḥ | tasmin nanda-yaśodābhyāṁ bhaktiḥ samprārthitā vidhim

तस्यैतद्-भक्त-वर्यस्य तादृशेन वरेण तौ । अवाभ्याम् अपि माहात्म्यꣳ प्राप्तौ स-परिवारकौ

tasyaitad-bhakta-varyasya tādṛśena vareṇa tau | avābhyām api māhātmyaṁ prāptau sa-parivārakau

ताभ्याꣳ स्नेह-भरेणास्य पालनꣳ तत्-तद्-ईहितम् । अतो’स्यैतादृशो भावस् तयोर् युक्तो हि मे प्रियः

tābhyāṁ sneha-bhareṇāsya pālanaṁ tat-tad-īhitam | ato’syaitādṛśo bhāvas tayor yukto hi me priyaḥ

अथ श्री-रुक्मिणी-देवी स-हर्षम् इदम् अब्रवीत् । यद्-वाक्य-श्रवणात् सर्व- भक्तानाꣳ प्रेम वर्धते

atha śrī-rukmiṇī-devī sa-harṣam idam abravīt | yad-vākya-śravaṇāt sarva- bhaktānāṁ prema vardhate

या भर्तृ-पुत्रादि विहाय सर्वꣳ लोक-द्वयार्थान् अनपेक्षमानः । रसादिभिस् तादृश-विभ्रमैस् तद्- रीत्याभजꣳस् तत्र तम् एनम् आर्ताः

yā bhartṛ-putrādi vihāya sarvaṁ loka-dvayārthān anapekṣamānaḥ | rasādibhis tādṛśa-vibhramais tad- rītyābhajaṁs tatra tam enam ārtāḥ

अतो हि या नो बहु-साधनोत्तमैः साध्यस्य चिन्त्यस्य च भाव-योगतः । महा-प्रभोः प्रेम-विशेष-पालिभिः सत्-साधन-ध्यान-पदत्वम् आगताः

ato hi yā no bahu-sādhanottamaiḥ sādhyasya cintyasya ca bhāva-yogataḥ | mahā-prabhoḥ prema-viśeṣa-pālibhiḥ sat-sādhana-dhyāna-padatvam āgatāḥ

तास्व् एतस्य हि धर्म-कर्म-सुत-पौत्रागार-कृतादिषु व्यग्रभ्यो’स्मद् अथादरैः पतितया सेवा-करिभ्यो’धिकः । युक्तो भाव-वरो न मत्सर-पदꣳ चोद्वाह-भाग्भ्यो भवेत् सꣳस्लाघ्यो’थ च मत्-प्रभोः प्रिय-जनाधीनत्व-माहात्म्य-कृत्

tāsv etasya hi dharma-karma-suta-pautrāgāra-kṛtādiṣu vyagrabhyo’smad athādaraiḥ patitayā sevā-karibhyo’dhikaḥ | yukto bhāva-varo na matsara-padaṁ codvāha-bhāgbhyo bhavet saṁslāghyo’tha ca mat-prabhoḥ priya-janādhīnatva-māhātmya-kṛt

ततो’न्याभिश् च देवीभिर् एतद् एवानुमोदितम् । सात्राजिती परꣳ मान- गेहꣳ तद् असहाविशत्

tato’nyābhiś ca devībhir etad evānumoditam | sātrājitī paraṁ māna- gehaṁ tad asahāviśat

श्री-परीक्षिद् उवाच— श्रीमद्-गोपीजन-प्राण- नाथः स-क्रोधम् आदिशत् । ससमादीयताम् अत्र मूर्ख-राज-सुता द्रुतम्

śrī-parīkṣid uvāca— śrīmad-gopījana-prāṇa- nāthaḥ sa-krodham ādiśat | sasamādīyatām atra mūrkha-rāja-sutā drutam

श्रेष्ठा विदग्धास्व् अभिमान-सेवा- चातुर्यतो नन्दयितुꣳ प्रवृत्ता । गोपाल-नारी-रति-लम्पटꣳ तꣳ भर्तारम् अत्यन्त-विदग्ध-तत्यम् दासीभ्यस् तादृशीम् आज्ञाꣳ तस्याकर्ण्य विचक्षणा । उत्थाय मर्जयन्त्य् अङ्गꣳ त्वरया तत्र सा गता

śreṣṭhā vidagdhāsv abhimāna-sevā- cāturyato nandayituṁ pravṛttā | gopāla-nārī-rati-lampaṭaṁ taṁ bhartāram atyanta-vidagdha-tatyam dāsībhyas tādṛśīm ājñāṁ tasyākarṇya vicakṣaṇā | utthāya marjayanty aṅgaṁ tvarayā tatra sā gatā

स्तम्भे’न्तर्धाप्य देहꣳ स्वꣳ स्थिता लज्जा-भयान्विता । सꣳलक्ष्य प्रभुना प्रोक्ता सम्रम्भावेषतः स्फुटम्

stambhe’ntardhāpya dehaṁ svaṁ sthitā lajjā-bhayānvitā | saṁlakṣya prabhunā proktā samrambhāveṣataḥ sphuṭam

श्री-भगवान् उवाच— अरे सात्राजिति क्षिण- चित्ते मानो यथा त्वया । क्रियते रुक्मिणी-प्राप्त- पारिजतादि-हेतुकः तथा व्रज-जनेष्व् अस्मिन् निर्भर-प्रणयाद् अपि । अवरे किꣳ न जानासि माꣳ तद्-इच्छानुसारिणम्

śrī-bhagavān uvāca— are sātrājiti kṣiṇa- citte māno yathā tvayā | kriyate rukmiṇī-prāpta- pārijatādi-hetukaḥ tathā vraja-janeṣv asmin nirbhara-praṇayād api | avare kiṁ na jānāsi māṁ tad-icchānusāriṇam

कृते सर्व-परित्यागे तैर् भद्रꣳ यदि मान्यते । शपे ते’स्मिन् क्षणे सत्यꣳ तथैव क्रियते मया

kṛte sarva-parityāge tair bhadraṁ yadi mānyate | śape te’smin kṣaṇe satyaṁ tathaiva kriyate mayā

स्तुवता ब्रह्मणोक्तꣳ यद् वृद्ध-वाक्यꣳ न तन् मृशा । तेषाꣳ प्रत्युपकारे’हम् अशक्तो’तो महा-ऋणी

stuvatā brahmaṇoktaṁ yad vṛddha-vākyaṁ na tan mṛśā | teṣāṁ pratyupakāre’ham aśakto’to mahā-ṛṇī

यदि च प्रीतये तेषाꣳ तत्र यामि वसामि च । तथापि किम् अपि स्वस्थ्यꣳ भाव्यꣳ नालोचयाम्य् अहम्

yadi ca prītaye teṣāṁ tatra yāmi vasāmi ca | tathāpi kim api svasthyaṁ bhāvyaṁ nālocayāmy aham

मद्-ईक्षणाद् एव विगाढ-भावो- दयेन लब्ध्वा विकला विमोहम् । न दैहिकꣳ किञ्चन ते न देहꣳ विदुर् न चात्मानम् अहो किम् अन्यत्

mad-īkṣaṇād eva vigāḍha-bhāvo- dayena labdhvā vikalā vimoham | na daihikaṁ kiñcana te na dehaṁ vidur na cātmānam aho kim anyat

दृष्टे’पि शाम्येन् मयि तन् न दुःखꣳ विच्छेद-चिन्ताकुलितात्मनाꣳ वै । हर्षाय तेषाꣳ क्रियते विधिर् यो दुःखꣳ न सद्यो द्वि-गुणी-करोति

dṛṣṭe’pi śāmyen mayi tan na duḥkhaṁ viccheda-cintākulitātmanāṁ vai | harṣāya teṣāṁ kriyate vidhir yo duḥkhaṁ na sadyo dvi-guṇī-karoti

अदृश्यमाने च मयि प्रदीप्त- वियोग-वह्नेर् विकलाः कदाचित् । मृता इवोन्माद-हताः कदाचिद् विचित्र-भावꣳ मधुरꣳ भजन्ते

adṛśyamāne ca mayi pradīpta- viyoga-vahner vikalāḥ kadācit | mṛtā ivonmāda-hatāḥ kadācid vicitra-bhāvaṁ madhuraṁ bhajante

तमिस्र-पुञ्जादि यद् एव किञ्चिन् मदीय-वर्णोपमम् ईक्ष्यते तैः । स-चुम्बनः तत् परिरभ्यते मद्- धिया परꣳ तत् क्व नु वर्णनीयम्

tamisra-puñjādi yad eva kiñcin madīya-varṇopamam īkṣyate taiḥ | sa-cumbanaḥ tat parirabhyate mad- dhiyā paraṁ tat kva nu varṇanīyam

अत एव मया स्वस्य स्थितिम् अप्य् अस्थितेः समम् । दृष्ट्वा न गम्यते तत्र शृण्व् अर्थꣳ युष्माद् उद्वहे

ata eva mayā svasya sthitim apy asthiteḥ samam | dṛṣṭvā na gamyate tatra śṛṇv arthaṁ yuṣmād udvahe

तासाम् अभावे पूर्वꣳ मे वसतो मथुरा-पुरे । विवाह-करणे काचिद् इच्छाप्य् आसीन् न मानिनि

tāsām abhāve pūrvaṁ me vasato mathurā-pure | vivāha-karaṇe kācid icchāpy āsīn na mānini

मदनाप्त्या तु रुक्मिण्या वञ्छन्त्याः प्राण-मोचनम् । श्रुत्वास्या विप्र-वदनाद् आर्ति-विज्ञाप्ति-पात्रिकम् महा-दुष्ट-नृप-श्रेणि- दर्प-सꣳहरता मया । पाणिर् गृहीतः सङ्ग्रामे हृत्वा राज्ञाꣳ प्रापश्यताम्

madanāptyā tu rukmiṇyā vañchantyāḥ prāṇa-mocanam | śrutvāsyā vipra-vadanād ārti-vijñāpti-pātrikam mahā-duṣṭa-nṛpa-śreṇi- darpa-saṁharatā mayā | pāṇir gṛhītaḥ saṅgrāme hṛtvā rājñāṁ prāpaśyatām

अस्याः सन्दर्शनात् तासाम् आधिक्येन स्मृतेर् भवात् । महा-शोकार्ति-जनकात् परमाकुलताम् अगात्

asyāḥ sandarśanāt tāsām ādhikyena smṛter bhavāt | mahā-śokārti-janakāt paramākulatām agāt

षोडशानाꣳ सहस्राणाꣳ स-शतानाꣳ मद्-आप्तये । कृत-कात्यायनी-पूजा- व्रतानाꣳ गोप-योषिताम् निदर्शनाद् इव स्वीयꣳ किञ्चित् स्वस्थयितुꣳ मनः । तवत्य एव यूयꣳ वै मयात्रैत विवाहितः अहो भामिनि जानीहि तत् तन् मम महा-सुखम् । महिमापि स माꣳ हित्वा तस्थौ तत्रोचितास्पदे

ṣoḍaśānāṁ sahasrāṇāṁ sa-śatānāṁ mad-āptaye | kṛta-kātyāyanī-pūjā- vratānāṁ gopa-yoṣitām nidarśanād iva svīyaṁ kiñcit svasthayituṁ manaḥ | tavatya eva yūyaṁ vai mayātraita vivāhitaḥ aho bhāmini jānīhi tat tan mama mahā-sukham | mahimāpi sa māṁ hitvā tasthau tatrocitāspade

अहो भामिनि जानीहि तत् तन् मम महा-सुखम् । महिमापि स माꣳ हित्वा तस्थौ तत्रोचितास्पदम् ॥१०६ । चित्रातिचित्रै रुचिरैर् विहारैर् आनन्द-पाथोधित-रङ्ग-मग्नः । नाज्ञासिषाꣳ रात्रि-दिनानि तानि तत्-तन्-महा-मोहन-लोक-सङ्गात्

aho bhāmini jānīhi tat tan mama mahā-sukham | mahimāpi sa māṁ hitvā tasthau tatrocitāspadam ||106 | citrāticitrai rucirair vihārair ānanda-pāthodhita-raṅga-magnaḥ | nājñāsiṣāṁ rātri-dināni tāni tat-tan-mahā-mohana-loka-saṅgāt

बाल्य-क्रीडा-कौतुकेनैव ते ते दैत्य-श्रेष्ठा मारिताः कालियो’पि । दुष्टो निर्दम्याशु निःसरितो’सौ पाणौ सव्ये’धरी गोवर्धनः सः

bālya-krīḍā-kautukenaiva te te daitya-śreṣṭhā māritāḥ kāliyo’pi | duṣṭo nirdamyāśu niḥsarito’sau pāṇau savye’dharī govardhanaḥ saḥ

तादृक् सन्तोषार्णवे’हꣳ निमग्नो येन स्तोत्रꣳ कुर्वताꣳ वन्दनꣳ च । ब्रह्मादीनाꣳ भाषणे दर्शने च मन्वानो’घꣳ व्यस्मरꣳ देव-कृत्यम्

tādṛk santoṣārṇave’haṁ nimagno yena stotraṁ kurvatāṁ vandanaṁ ca | brahmādīnāṁ bhāṣaṇe darśane ca manvāno’ghaṁ vyasmaraṁ deva-kṛtyam

रुपेण वेषेण रवामृतेन वꣳस्याश् च पूर्वानुदितेन विश्वम् । सम्मोहितꣳ प्रेम-भरेण कृत्स्नꣳ तिष्ठन्तु दूरे व्रज-वासिनस् ते

rupeṇa veṣeṇa ravāmṛtena vaṁsyāś ca pūrvānuditena viśvam | sammohitaṁ prema-bhareṇa kṛtsnaṁ tiṣṭhantu dūre vraja-vāsinas te

आकाश-याना विधि-रुद्र-शक्राः सिद्धाः शशि देव-गणास् तथान्ये । गावो वृशा वत्स-गणा मृगाश् च व्र्क्षाः खगा गुल्म-लतास् तृणानि नद्यो’थ मेघाः सचराः स्थिराश् च स-चेतनाचेतनकाः प्रापञ्चाः । प्रेम-प्रवाहोत्थ-विकार-रुद्धाः स्व-स्व-स्वभावात् परिवृत्तिम् आपुः

ākāśa-yānā vidhi-rudra-śakrāḥ siddhāḥ śaśi deva-gaṇās tathānye | gāvo vṛśā vatsa-gaṇā mṛgāś ca vrkṣāḥ khagā gulma-latās tṛṇāni nadyo’tha meghāḥ sacarāḥ sthirāś ca sa-cetanācetanakāḥ prāpañcāḥ | prema-pravāhottha-vikāra-ruddhāḥ sva-sva-svabhāvāt parivṛttim āpuḥ

एतत् सत्यम् असत्यꣳ वा कालिन्दी पृच्छ्यताम् इयम् । य तद् व्रज-जन-स्वैर- विहारानन्द-साक्षिणी

etat satyam asatyaṁ vā kālindī pṛcchyatām iyam | ya tad vraja-jana-svaira- vihārānanda-sākṣiṇī

अधुना तु स एवाहꣳ स्व-ज्ञातीन् यादवान् अपि । नेतुꣳ नार्हामि तꣳ भावꣳ नर्म-क्रीडा-कुतूहलैः

adhunā tu sa evāhaṁ sva-jñātīn yādavān api | netuṁ nārhāmi taṁ bhāvaṁ narma-krīḍā-kutūhalaiḥ

दुष्करꣳ मे बभूवात्र त्वादृशꣳ मान-भञ्जनम् । अतो’त्र मुरली त्यक्ता लज्जयैव मया प्रिया

duṣkaraṁ me babhūvātra tvādṛśaṁ māna-bhañjanam | ato’tra muralī tyaktā lajjayaiva mayā priyā

अहो बत मया तत्र कृतꣳ यादृक् स्थितꣳ यथा । तद् अस्तु किल दूरे’त्र निर्वक्तुꣳ च न शक्यते

aho bata mayā tatra kṛtaṁ yādṛk sthitaṁ yathā | tad astu kila dūre’tra nirvaktuṁ ca na śakyate

एकः स मे तद्-व्रज-लोकवत् प्रियस् तादृङ्-महा-प्रेम-भर-प्रभावतः । वक्ष्यत्य् अदः किञ्चन बादरायनिर् मज्-जीविते शिष्य-वरे स्व-सन्निभे

ekaḥ sa me tad-vraja-lokavat priyas tādṛṅ-mahā-prema-bhara-prabhāvataḥ | vakṣyaty adaḥ kiñcana bādarāyanir maj-jīvite śiṣya-vare sva-sannibhe

श्री-परीक्षिद् उवाच— एतादृशꣳ तद् व्रज-भाग्य-वैभवꣳ सम्रम्भतः कीर्तयतो महा-प्रभोः । पुनस् तथा भाव-निवेश-शङ्कया ताः प्रेरिता मन्त्रि-वरेण सꣳज्ञया सर्वा महिष्यः सह सत्यभामया भैष्मादयो द्राग् अभिसृत्य मधुभिः । पादौ गृहीत्वा रुदितार्द्र-काकुभिः सꣳस्तुत्य भर्तारम् अशीषमꣳश् छनैः

śrī-parīkṣid uvāca— etādṛśaṁ tad vraja-bhāgya-vaibhavaṁ samrambhataḥ kīrtayato mahā-prabhoḥ | punas tathā bhāva-niveśa-śaṅkayā tāḥ preritā mantri-vareṇa saṁjñayā sarvā mahiṣyaḥ saha satyabhāmayā bhaiṣmādayo drāg abhisṛtya madhubhiḥ | pādau gṛhītvā ruditārdra-kākubhiḥ saṁstutya bhartāram aśīṣamaṁś chanaiḥ

भोजनार्थꣳ च तेनैव देवकी रोहिणी तथा । अन्न-पानादि-सहिते तत्र शीघ्रꣳ प्रवेषिते

bhojanārthaṁ ca tenaiva devakī rohiṇī tathā | anna-pānādi-sahite tatra śīghraṁ praveṣite

बलरामꣳ कृत-स्नानꣳ प्रवेश्य कृतिना तदा । द्वारान्ते नारदस् तिष्ठेद् इति विज्ञापितो विभुः

balarāmaṁ kṛta-snānaṁ praveśya kṛtinā tadā | dvārānte nāradas tiṣṭhed iti vijñāpito vibhuḥ

सर्वान्तरात्म-दृक् प्राह स-स्मितꣳ नन्द-नन्दनः । अद्य केन निरुद्धो’सौ यन् नायात्य् अत्र पूर्ववत्

sarvāntarātma-dṛk prāha sa-smitaṁ nanda-nandanaḥ | adya kena niruddho’sau yan nāyāty atra pūrvavat

प्रत्युवाचोद्धवः स्मित्वा प्रभो भीत्यापि लज्जया । ततो ब्रह्मण्य-देवेन स्वयम् उक्तः प्रवेश्य सः

pratyuvācoddhavaḥ smitvā prabho bhītyāpi lajjayā | tato brahmaṇya-devena svayam uktaḥ praveśya saḥ

श्री-भगवान् उवाच— मत्-प्रीत्य्-उत्पादन-व्यग्र श्री-नारद-सुहृत्तम । हितम् एवाकृतत्यन्तꣳ भवान् मे रसिकोत्तम

śrī-bhagavān uvāca— mat-prīty-utpādana-vyagra śrī-nārada-suhṛttama | hitam evākṛtatyantaṁ bhavān me rasikottama

प्राग् यद्यपि प्रेम-कृतात् प्रियाणाꣳ विच्छेद-दावानल-वेगतो’न्तः । सन्ताप-जातेन दुरन्त-शोक- वेशेण गाढꣳ भवतीव दुःखम्

prāg yadyapi prema-kṛtāt priyāṇāṁ viccheda-dāvānala-vegato’ntaḥ | santāpa-jātena duranta-śoka- veśeṇa gāḍhaṁ bhavatīva duḥkham

तथापि सम्भोग-सुखाद् अपि स्तुतः स को’पि निर्वच्यतमो मनोरमः । प्रेमोद-राशिः परिणामतो ध्रुवꣳ तत्र स्फुरेत् तद् रसिकैक-वेद्यः

tathāpi sambhoga-sukhād api stutaḥ sa ko’pi nirvacyatamo manoramaḥ | premoda-rāśiḥ pariṇāmato dhruvaṁ tatra sphuret tad rasikaika-vedyaḥ

तच्-छोक-दुःखोपरमस्य पश्चाच् चित्तꣳ यतः पूर्णतया प्रसन्नम् । सम्प्राप्त-सम्भोग-महा-सुखेन सम्पन्नवत् तिष्ठति सर्वदैव

tac-choka-duḥkhoparamasya paścāc cittaṁ yataḥ pūrṇatayā prasannam | samprāpta-sambhoga-mahā-sukhena sampannavat tiṣṭhati sarvadaiva

इच्छेत् पुनस् तादृशम् एव भावꣳ क्लिष्टꣳ कथञ्चित् तद्-अभावतः स्यात् । येषाꣳ न भातीति मते’पि तेषाꣳ गाढोपकारि स्मृतिदः प्रियाणाम्

icchet punas tādṛśam eva bhāvaṁ kliṣṭaṁ kathañcit tad-abhāvataḥ syāt | yeṣāṁ na bhātīti mate’pi teṣāṁ gāḍhopakāri smṛtidaḥ priyāṇām

कथञ्चन स्मरणम् एव तेषाꣳ अवेहि तज्-जीवन-दानम् एव । तेषाꣳ यतो विस्मरणꣳ कदाचित् प्राणाधिकानाꣳ मरणाच् च निन्द्यम्

kathañcana smaraṇam eva teṣāṁ avehi taj-jīvana-dānam eva | teṣāṁ yato vismaraṇaṁ kadācit prāṇādhikānāṁ maraṇāc ca nindyam

न सम्भवेद् अस्मरणꣳ कदापि स्व-जीवनानाꣳ यद् अपि प्रियाणाम् । तथापि केनापि विशेषणेन स्मृतिः प्रहर्षाय यथा सुजीवितम्

na sambhaved asmaraṇaṁ kadāpi sva-jīvanānāṁ yad api priyāṇām | tathāpi kenāpi viśeṣaṇena smṛtiḥ praharṣāya yathā sujīvitam

इत्य् एवम् उपकारो’द्य भवताकारि मे महान् । तत् ते’स्मि परम-प्रीतो निजाभिष्टान् वरान् वृणु

ity evam upakāro’dya bhavatākāri me mahān | tat te’smi parama-prīto nijābhiṣṭān varān vṛṇu

श्री-परीक्षिद् उवाच— मुनिर् जय-जयोद्घोषैः स-वीणा-गीतम् ऐडत । व्रज-क्रीडोत्थ-नामाढ्यः कीर्तनैश् च वर-प्रदम्

śrī-parīkṣid uvāca— munir jaya-jayodghoṣaiḥ sa-vīṇā-gītam aiḍata | vraja-krīḍottha-nāmāḍhyaḥ kīrtanaiś ca vara-pradam

स्वयꣳ प्रयागस्य दशाश्वमेध- तीर्थादिके द्वारवती-परान्ते । सम्भाषितानाꣳ विषये भ्रमित्वा पूर्णार्थताꣳ श्रीमद्-अनुग्रहेण विप्रादीनाꣳ श्रोतु-कामो मुनीन्द्रो हर्षात् कृष्णस्याननाद् एव सक्षात् । एतान् मातः प्रार्थयाम् आस हृद्यꣳ तस्मिन् रम्योदार-सिꣳहे वरꣳ प्राक्

svayaṁ prayāgasya daśāśvamedha- tīrthādike dvāravatī-parānte | sambhāṣitānāṁ viṣaye bhramitvā pūrṇārthatāṁ śrīmad-anugraheṇa viprādīnāṁ śrotu-kāmo munīndro harṣāt kṛṣṇasyānanād eva sakṣāt | etān mātaḥ prārthayām āsa hṛdyaṁ tasmin ramyodāra-siṁhe varaṁ prāk

श्री-कृष्णचन्द्रकस्यापि तृप्तिर् अस्तु कदापि न । भवतो’नुग्रहे भक्तौ प्रेम्णि चानन्द-भाजने

śrī-kṛṣṇacandrakasyāpi tṛptir astu kadāpi na | bhavato’nugrahe bhaktau premṇi cānanda-bhājane

श्री-भगवान् उवाच— विदग्ध-निकराचार्य को नामायꣳ वरो मातः । स्वभावो मत्-कृपा-भक्ति- प्रेम्णाꣳ व्यक्तो’यम् एव यत्

śrī-bhagavān uvāca— vidagdha-nikarācārya ko nāmāyaṁ varo mātaḥ | svabhāvo mat-kṛpā-bhakti- premṇāṁ vyakto’yam eva yat

प्रयाग-तीर्थम् आरभ्य भ्रामꣳ भ्रामम् इतस् ततः । अत्रागत्य च ये दृष्टाः श्रुताश् च भवता मुने सर्वे समाप्त-सर्वार्था जगन्-निष्टारकाश् च ते । मत्-कृपा-विषयाः किञ्चित् तारतम्यꣳ श्रिताः परम्

prayāga-tīrtham ārabhya bhrāmaṁ bhrāmam itas tataḥ | atrāgatya ca ye dṛṣṭāḥ śrutāś ca bhavatā mune sarve samāpta-sarvārthā jagan-niṣṭārakāś ca te | mat-kṛpā-viṣayāḥ kiñcit tāratamyaṁ śritāḥ param

तथापि तेषाम् एको’पि न तृप्यति कथञ्चन । तद् गृहाण वरान् अन्यान् मत्तो’भिष्ट-वरान् वरान्

tathāpi teṣām eko’pi na tṛpyati kathañcana | tad gṛhāṇa varān anyān matto’bhiṣṭa-varān varān

श्री-परीक्षिद् उवाच— नर्तित्वा नारदो हर्षाद् भैक्ष्यवत् सद्-वर-द्वयम् । याचमानो जगादेदꣳ तꣳ वादान्य-शिरो-मणिम्

śrī-parīkṣid uvāca— nartitvā nārado harṣād bhaikṣyavat sad-vara-dvayam | yācamāno jagādedaṁ taṁ vādānya-śiro-maṇim

श्री-नारद उवाच— स्व-दानातृप्त वृत्तो’हम् इदानीꣳ स-फल-श्रमः । त्वन्-महा-करुणा-पात्र- जन-विज्ञानम् आप्तवान्

śrī-nārada uvāca— sva-dānātṛpta vṛtto’ham idānīṁ sa-phala-śramaḥ | tvan-mahā-karuṇā-pātra- jana-vijñānam āptavān

अयम् एव वरः प्राप्तो’नुग्रहश् चोत्तमो मतः । याचे तथाप्य् उदारेन्द्र हार्दꣳ किञ्चिच् चिरन्तनम्

ayam eva varaḥ prāpto’nugrahaś cottamo mataḥ | yāce tathāpy udārendra hārdaṁ kiñcic cirantanam

पायꣳ पायꣳ व्रज-जन-गण-प्रेम-वापि-मराल श्रीमन्-नामामृतम् अविरतꣳ गोकुलाब्ध्य्-उत्थितꣳ ते । तत्-तद्-वेष-चरित-निकरोज्जृम्भितꣳ मिष्टम् इष्टꣳ सर्वान् लोकान् जगति रमयन् मत्त-चेष्टो भ्रमाणि

pāyaṁ pāyaṁ vraja-jana-gaṇa-prema-vāpi-marāla śrīman-nāmāmṛtam avirataṁ gokulābdhy-utthitaṁ te | tat-tad-veṣa-carita-nikarojjṛmbhitaṁ miṣṭam iṣṭaṁ sarvān lokān jagati ramayan matta-ceṣṭo bhramāṇi

त्वदीयास् ताः क्रीडाः सकृद् अपि भुवो वापि वचसा दृशा श्रुत्याङ्गैर् वा स्पृशति कृत-धीः कश्चिद् अपि यः । स नित्यꣳ श्री-गोपी-कुच-कलस-कश्मीर-विलसत्- त्वदीयाङ्घ्रि-द्वन्द्वे कलयतुतरꣳ प्रेम-भजनम्

tvadīyās tāḥ krīḍāḥ sakṛd api bhuvo vāpi vacasā dṛśā śrutyāṅgair vā spṛśati kṛta-dhīḥ kaścid api yaḥ | sa nityaṁ śrī-gopī-kuca-kalasa-kaśmīra-vilasat- tvadīyāṅghri-dvandve kalayatutaraṁ prema-bhajanam

श्री-परीक्षिद् उवाच— ततः श्री-हस्त-कमलꣳ प्रसार्य परमादारात् । एवम् अस्त्व् इति सानन्दꣳ गोपीनाथेन भाषितम्

śrī-parīkṣid uvāca— tataḥ śrī-hasta-kamalaṁ prasārya paramādārāt | evam astv iti sānandaṁ gopīnāthena bhāṣitam

ततो महा-परानन्दार्- णवे मग्नो मुनिर् भृशाम् । गायन् नृत्यन् बहु-विधꣳ कृष्णꣳ चक्रे सुनिर्वृतम्

tato mahā-parānandār- ṇave magno munir bhṛśām | gāyan nṛtyan bahu-vidhaṁ kṛṣṇaṁ cakre sunirvṛtam

बुभुजे भगवद्भ्याꣳ स परमान्नꣳ स-पानकम् । देवकी-रोहिणी-दृष्टꣳ रुक्मिण्या परिवेषितम्

bubhuje bhagavadbhyāṁ sa paramānnaṁ sa-pānakam | devakī-rohiṇī-dṛṣṭaṁ rukmiṇyā pariveṣitam

उद्धवेन स्मर्यमानꣳ विजितꣳ सत्यभामया । अन्याभिर् महिषीभिश् च रञ्जितꣳ तत्-तद्-ईहया

uddhavena smaryamānaṁ vijitaṁ satyabhāmayā | anyābhir mahiṣībhiś ca rañjitaṁ tat-tad-īhayā

आचान्तो लेपितो गन्धैर् मालाभिर् मण्डितो मुनिः । अलङ्कारैर् बहु-विधैर् अर्चितश् च मुरारिणा

ācānto lepito gandhair mālābhir maṇḍito muniḥ | alaṅkārair bahu-vidhair arcitaś ca murāriṇā

अथ प्रयागे गत्वा तान् मद्-अपेक्षा-विलम्बितान् । मुनीन् कृतार्थयानीति समनुज्ञाप्य माधवम् स्वयꣳ यद्-भक्ति-माहात्म्यम् अनुभूतम् इतस् ततः । सानन्दꣳ वीणया गायन् स ययौ भक्ति-लम्पटः

atha prayāge gatvā tān mad-apekṣā-vilambitān | munīn kṛtārthayānīti samanujñāpya mādhavam svayaṁ yad-bhakti-māhātmyam anubhūtam itas tataḥ | sānandaṁ vīṇayā gāyan sa yayau bhakti-lampaṭaḥ

ते’पि तन्-मुखतः सर्वꣳ श्रुत्वा तत्-तन्-महाद्भुतम् । सार-सङ्ग्राहिनो’शेषम् अन्यत् सद्यो जुहुर् दृढम्

te’pi tan-mukhataḥ sarvaṁ śrutvā tat-tan-mahādbhutam | sāra-saṅgrāhino’śeṣam anyat sadyo juhur dṛḍham

केवलꣳ परम-दैन्यम् अवलम्ब्यास्य शिक्षया । श्रीमन्-मदन-गोपाल- चरणाब्जम् उपासते

kevalaṁ parama-dainyam avalambyāsya śikṣayā | śrīman-madana-gopāla- caraṇābjam upāsate

मातर् गोप-किशोरꣳ तꣳ त्वꣳ च रास-रसाम्बुधिम् । तत्-प्रेम-मोहिताभिः श्री- गोपीभिर् अभितो वृतम् अमूषाꣳ दास्यम् इच्छन्ती तादृश-प्रेम-भङ्गिभिः । नित्यꣳ भजस्व तन्-नाम- सङ्कीर्तन-परायण

mātar gopa-kiśoraṁ taṁ tvaṁ ca rāsa-rasāmbudhim | tat-prema-mohitābhiḥ śrī- gopībhir abhito vṛtam amūṣāṁ dāsyam icchantī tādṛśa-prema-bhaṅgibhiḥ | nityaṁ bhajasva tan-nāma- saṅkīrtana-parāyaṇa

गोपीनाꣳ महिमा कश्चित् तासाम् एको’पि शक्यते । न मया स्व-मुखे कर्तुꣳ मेरुर् माक्षिकया यथा

gopīnāṁ mahimā kaścit tāsām eko’pi śakyate | na mayā sva-mukhe kartuṁ merur mākṣikayā yathā

अहो कृष्ण-रसाविष्टः सदा नामानि कीर्तयेत् । कृष्णस्य तत्-प्रियाणाꣳ च भैष्म्यादीनाꣳ गुरुर् मम गोपीनꣳ वितताद्भुत-स्फुटतर-प्रेमानलार्चिस्-छटा- दग्धानाꣳ किल नाम-कीर्तन-कृतात् तासाꣳ विशेषात् स्मृतेः । तत्-तीक्ष्ण-ज्वलनोच्छिखाग्र-कणिका-स्पर्शेन सद्यो महा- वैकल्यꣳ स भजन् कदापि न मुखे नामानि कर्तुꣳ प्रभुः

aho kṛṣṇa-rasāviṣṭaḥ sadā nāmāni kīrtayet | kṛṣṇasya tat-priyāṇāṁ ca bhaiṣmyādīnāṁ gurur mama gopīnaṁ vitatādbhuta-sphuṭatara-premānalārcis-chaṭā- dagdhānāṁ kila nāma-kīrtana-kṛtāt tāsāṁ viśeṣāt smṛteḥ | tat-tīkṣṇa-jvalanocchikhāgra-kaṇikā-sparśena sadyo mahā- vaikalyaṁ sa bhajan kadāpi na mukhe nāmāni kartuṁ prabhuḥ

तासाꣳ नाथꣳ बल्लवीनाꣳ समेतꣳ ताभिः प्रेम्णा सꣳश्रयन्ती यथोक्तम् । मातः मत्यꣳ तत्-प्रसादान् महत्त्वꣳ तासाꣳ ज्ञातुꣳ शक्ष्यसि त्वꣳ च किञ्चित्

tāsāṁ nāthaṁ ballavīnāṁ sametaṁ tābhiḥ premṇā saṁśrayantī yathoktam | mātaḥ matyaṁ tat-prasādān mahattvaṁ tāsāṁ jñātuṁ śakṣyasi tvaṁ ca kiñcit

एतन् महाख्यान-वरꣳ महा-हरेः कारुण्य-सारालय-निश्चयार्थकम् । यः श्रद्धया सꣳश्रयते कथञ्चन प्राप्नोति तत्-प्रेम तथैव सो’प्य् अरम्

etan mahākhyāna-varaṁ mahā-hareḥ kāruṇya-sārālaya-niścayārthakam | yaḥ śraddhayā saṁśrayate kathañcana prāpnoti tat-prema tathaiva so’py aram