Vaikuṇṭha — The Spiritual World

श्री-गोप-कुमार उवाच— एकाकिनात्र भ्रमता मयास्य भूमेः श्रियꣳ कुत्रचिद् अप्य् अदृष्टाम् । सम्पश्यता सꣳवसता वनान्तः सर्वꣳ विमोहाद् इव विस्मृतꣳ तत्

śrī-gopa-kumāra uvāca— ekākinātra bhramatā mayāsya bhūmeḥ śriyaṁ kutracid apy adṛṣṭām | sampaśyatā saṁvasatā vanāntaḥ sarvaṁ vimohād iva vismṛtaṁ tat

श्रीमन्-मधु-पूरिꣳ क्रीडा- भ्रमण-क्रमतो गतः । तत्र माथुर-विप्रेभ्यो’श्रौषꣳ भागवतादिकम्

śrīman-madhu-pūriṁ krīḍā- bhramaṇa-kramato gataḥ | tatra māthura-viprebhyo’śrauṣaṁ bhāgavatādikam

भक्तिꣳ नव-विधाꣳ सम्याग् ज्ञात्वेदꣳ वनम् आगतः । अपश्यꣳ सहसैवत्र श्रीमद्-गुरु-वरꣳ निजम्

bhaktiṁ nava-vidhāṁ samyāg jñātvedaṁ vanam āgataḥ | apaśyaṁ sahasaivatra śrīmad-guru-varaṁ nijam

पूर्ववद् राजमानो’सौ दृष्ट्वा माꣳ प्रणतꣳ मुदा । साशिर्वादꣳ समालिङ्ग्य सर्वज्ञो कृपयत्तराम्

pūrvavad rājamāno’sau dṛṣṭvā māṁ praṇataṁ mudā | sāśirvādaṁ samāliṅgya sarvajño kṛpayattarām

तस्य प्रसादम् आसाद्य महा-गूढ-प्रकाशकम् । अन्वतिष्ठꣳ यथादिष्टꣳ भक्ति-योगम् अनारतम्

tasya prasādam āsādya mahā-gūḍha-prakāśakam | anvatiṣṭhaṁ yathādiṣṭaṁ bhakti-yogam anāratam

सञ्जातेनाचिरात् प्रेम- पूरेण विवशो’भवम् । न कर्तुम् अशकꣳ किञ्चित् परꣳ तꣳ समकीर्तयम्

sañjātenācirāt prema- pūreṇa vivaśo’bhavam | na kartum aśakaṁ kiñcit paraṁ taṁ samakīrtayam

श्री-कृष्ण गोपाल हरे मुकुन्द गोविन्द हे नन्द-किशोर कृष्ण । हा श्री-यशोदा-तनय प्रसीद श्री-बल्लवी-जीवन राधिकेश

śrī-kṛṣṇa gopāla hare mukunda govinda he nanda-kiśora kṛṣṇa | hā śrī-yaśodā-tanaya prasīda śrī-ballavī-jīvana rādhikeśa

एवꣳ स-गानꣳ बहुधाह्वयꣳस् तꣳ क्षणꣳ प्रनृत्यन् क्षणम् उद्रुदꣳश् च । उन्मत्तवत् कामम् इतस् ततो’हꣳ भ्रमामि देहादिकम् अस्मरन् स्वम्

evaṁ sa-gānaṁ bahudhāhvayaṁs taṁ kṣaṇaṁ pranṛtyan kṣaṇam udrudaṁś ca | unmattavat kāmam itas tato’haṁ bhramāmi dehādikam asmaran svam

एकदा तꣳ निज-प्राण-नाथꣳ पश्यन्न् इवाग्रतः । धर्तुꣳ धावन् गतो मोहꣳ न्यपतꣳ प्रेम-विह्वलः

ekadā taṁ nija-prāṇa-nāthaṁ paśyann ivāgrataḥ | dhartuṁ dhāvan gato mohaṁ nyapataṁ prema-vihvalaḥ

तावत् तैः पार्षदैर् एत्य वैकुण्ठꣳ नेतुम् आत्मनः । यानम् आरोपितः सद्यो व्युत्थायाचलयꣳ दृशौ

tāvat taiḥ pārṣadair etya vaikuṇṭhaṁ netum ātmanaḥ | yānam āropitaḥ sadyo vyutthāyācalayaṁ dṛśau

सर्वम् अन्यादृशꣳ दृष्ट्वा विस्मितः स्वस्थतꣳ गतः । पार्श्वे’पश्यꣳ पुरा दृष्टाꣳस् तान् एवात्म-प्रियङ्करान्

sarvam anyādṛśaṁ dṛṣṭvā vismitaḥ svasthataṁ gataḥ | pārśve’paśyaṁ purā dṛṣṭāṁs tān evātma-priyaṅkarān

महा-तेजस्विनाꣳ तेजो मुञ्चतो’नुपमꣳ वरम् । विमानꣳ योग्यम् आरूढान् अनिरूप्यꣳ सुरूपवत्

mahā-tejasvināṁ tejo muñcato’nupamaṁ varam | vimānaṁ yogyam ārūḍhān anirūpyaṁ surūpavat

सम्भ्रमात् प्रणमन्तꣳ माम् आश्लिष्याश्वासयन् मुहुः । ऐच्छन् स्व-सादृशꣳ रूपꣳ दातुꣳ युक्ति-शतेन ते

sambhramāt praṇamantaṁ mām āśliṣyāśvāsayan muhuḥ | aicchan sva-sādṛśaṁ rūpaṁ dātuṁ yukti-śatena te

तद् अस्वी-कृत्य तु स्वीयꣳ गोवर्धन-भवꣳ वपुः । तेषाꣳ प्रभावतस् तादृग् गुण-रूपाद्य् अलम्भयम्

tad asvī-kṛtya tu svīyaṁ govardhana-bhavaṁ vapuḥ | teṣāṁ prabhāvatas tādṛg guṇa-rūpādy alambhayam

परमानन्द-युक्तेन दुर्वितर्क्येन वर्त्मना । जगद्-विलक्षणेनाहꣳ वैकुण्ठꣳ तैः सह व्रजन् तेषु लोकेष्व् अलोकेष्व् आ- वरणेष्व् अपि सर्वतः । दृष्टि-पातो’पि लज्जेयꣳ पूज्ये तद्-अधिकारिभिः लोक-पालद्भिश् चोर्ध्व- मुखैः साञ्जलि-मस्तकैः । वेगाद् उत्क्षिप्यमानाभिः पुष्प-लाजादि-वृष्टिभिः

paramānanda-yuktena durvitarkyena vartmanā | jagad-vilakṣaṇenāhaṁ vaikuṇṭhaṁ taiḥ saha vrajan teṣu lokeṣv alokeṣv ā- varaṇeṣv api sarvataḥ | dṛṣṭi-pāto’pi lajjeyaṁ pūjye tad-adhikāribhiḥ loka-pāladbhiś cordhva- mukhaiḥ sāñjali-mastakaiḥ | vegād utkṣipyamānābhiḥ puṣpa-lājādi-vṛṣṭibhiḥ

तैः स्तूयमानो जय-शब्द-पूर्वकꣳ प्रणम्यमानश् च पदे पदे चलन् । तुच्छꣳ पुरो मुक्ति-पदꣳ च लोचयन् ऊर्ध्वꣳ ततः श्री-शिवलोकम् अव्रजम्

taiḥ stūyamāno jaya-śabda-pūrvakaṁ praṇamyamānaś ca pade pade calan | tucchaṁ puro mukti-padaṁ ca locayan ūrdhvaṁ tataḥ śrī-śivalokam avrajam

सोमꣳ सिवꣳ तत्र मुदा प्रणम्य तेनादर-प्रेम-सद्-उक्ति-जालैः । आनन्दितो वाक्य-मनो-दुराप- माहात्म्य-मालाꣳ तम् अगꣳ विकुण्ठम्

somaṁ sivaṁ tatra mudā praṇamya tenādara-prema-sad-ukti-jālaiḥ | ānandito vākya-mano-durāpa- māhātmya-mālāṁ tam agaṁ vikuṇṭham

पार्षदैर् इदम् उक्तो’हꣳ त्वꣳ तिष्ठेह क्षणꣳ बहिः । विज्ञाप्य प्रभुम् अस्माभिः पुरीꣳ यावत् प्रवेक्ष्यसे

pārṣadair idam ukto’haṁ tvaṁ tiṣṭheha kṣaṇaṁ bahiḥ | vijñāpya prabhum asmābhiḥ purīṁ yāvat pravekṣyase

अत्रादृष्टाश्रुताश्चर्य- समुद्रोर्मि-परम्परम् । भगवद्-भक्ति-दिप्ताभ्याꣳ नेत्राभ्याꣳ गणय स्थिरः

atrādṛṣṭāśrutāścarya- samudrormi-paramparam | bhagavad-bhakti-diptābhyāṁ netrābhyāṁ gaṇaya sthiraḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— तेषु चान्तः-प्रविष्टेषु द्वारा-प्रान्ते बहिः-स्थितः । अपश्यम् एकम् आयान्तꣳ प्रविशन्तꣳ च तꣳ पुरीम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— teṣu cāntaḥ-praviṣṭeṣu dvārā-prānte bahiḥ-sthitaḥ | apaśyam ekam āyāntaṁ praviśantaṁ ca taṁ purīm

ब्रह्माण्ड-शत-भूत्य्-आढ्य- सद्-यानारूढम् अद्भुतैः । गितादिभिर् मुदाविष्टꣳ कान्त्य्-आद्यैः सादृशꣳ प्रभोः

brahmāṇḍa-śata-bhūty-āḍhya- sad-yānārūḍham adbhutaiḥ | gitādibhir mudāviṣṭaṁ kānty-ādyaiḥ sādṛśaṁ prabhoḥ

तꣳ मत्वा श्री-हरिꣳ नाथ पाहीति मुहुर् आलपन् । नमन् कर्णौ पिधायाहꣳ सꣳज्ञायानेन वारितः

taṁ matvā śrī-hariṁ nātha pāhīti muhur ālapan | naman karṇau pidhāyāhaṁ saṁjñāyānena vāritaḥ

दासो’स्मि दास-दासो’स्मीत्य् उक्त्वा तस्मिन् गते’न्तरम् । अन्यः को’प्य् आगतो’मुष्मान् महीयान् वैभवादिभिः

dāso’smi dāsa-dāso’smīty uktvā tasmin gate’ntaram | anyaḥ ko’py āgato’muṣmān mahīyān vaibhavādibhiḥ

तꣳ दृष्ट्वा सर्वथामाꣳसि जगदीशम् अहꣳ पुरीम् । प्रविशन्तꣳ निजम् एत्य गत्वा कुत्रापि लीलया

taṁ dṛṣṭvā sarvathāmāṁsi jagadīśam ahaṁ purīm | praviśantaṁ nijam etya gatvā kutrāpi līlayā

सम्भ्रमैः प्रणमन्तꣳ माꣳ पूर्ववत् स्तुति-पूर्वकम् । दृष्ट्वा सो’पि तथैवोक्त्वा स-स्नेहꣳ प्रविशत् पुरीम्

sambhramaiḥ praṇamantaṁ māṁ pūrvavat stuti-pūrvakam | dṛṣṭvā so’pi tathaivoktvā sa-snehaṁ praviśat purīm

को’प्य् एकशो द्वन्द्वशो’न्ये युगपद् बहुशो’परे । पूर्व-पूर्वाधिक-श्रीकाः प्रविशन्ति पुरीꣳ प्रभोः ताꣳश् च पश्यन् पुरेवाहꣳ मज्जन् सम्भ्रम-सागरे । नमन् स्तवन् निवार्ये तैः स्निग्ध-वाग्-अमृतैस् तथा

ko’py ekaśo dvandvaśo’nye yugapad bahuśo’pare | pūrva-pūrvādhika-śrīkāḥ praviśanti purīṁ prabhoḥ tāṁś ca paśyan purevāhaṁ majjan sambhrama-sāgare | naman stavan nivārye taiḥ snigdha-vāg-amṛtais tathā

तेषु स्व-सेवा-सामाग्रीꣳ गृहित्वा के’पि काम् अपि । धावन्ति पुरतः केचिन् मत्ता भक्ति-सुधा-रसैः

teṣu sva-sevā-sāmāgrīṁ gṛhitvā ke’pi kām api | dhāvanti purataḥ kecin mattā bhakti-sudhā-rasaiḥ

एवम् आत्मात्म-सेवासु व्यग्रान्तःकरणेन्द्रियाः । विचित्र-भजनानन्द- विनोद-भर-भूषिताः

evam ātmātma-sevāsu vyagrāntaḥkaraṇendriyāḥ | vicitra-bhajanānanda- vinoda-bhara-bhūṣitāḥ

भूषा-भूषण-सर्वङ्गा निज-प्रभु-वरोचिताः । प्रणमन्तः स्तवन्तश् च कुर्वनश् चित्रम् ईहितम् वितन्वतो महा-लीला- कौतुकꣳ चक्रवर्तिवत् । लक्ष्मि-पतेर् भगवतश् चरणाब्ज-दिदृक्षवः

bhūṣā-bhūṣaṇa-sarvaṅgā nija-prabhu-varocitāḥ | praṇamantaḥ stavantaś ca kurvanaś citram īhitam vitanvato mahā-līlā- kautukaṁ cakravartivat | lakṣmi-pater bhagavataś caraṇābja-didṛkṣavaḥ

केचित् स-परिवारास् ते केचिच् च स-परिच्छदाः । केचिद् बहिर्-धृत-स्वीय- परिवार-परिच्छदाः

kecit sa-parivārās te kecic ca sa-paricchadāḥ | kecid bahir-dhṛta-svīya- parivāra-paricchadāḥ

स्वस्मिन्न् एव विलाप्यैके कृत्स्नꣳ परिकरꣳ निजम् । अकिञ्चना इवैकाकि- तया ध्यान-रसाप्लुताः

svasminn eva vilāpyaike kṛtsnaṁ parikaraṁ nijam | akiñcanā ivaikāki- tayā dhyāna-rasāplutāḥ

केचिद् विचित्र-रूपाणि धृत्वा धृत्वा मुहुर् मुहुः । विचित्र-भूषणाकार- विहाराढ्या मनोहराः

kecid vicitra-rūpāṇi dhṛtvā dhṛtvā muhur muhuḥ | vicitra-bhūṣaṇākāra- vihārāḍhyā manoharāḥ

केचिन् नरा वानराश् च देवा दैत्यास् तथर्षयः । परे वर्णाश्रमाचार- दीक्षा-लक्षण-धारिणः

kecin narā vānarāś ca devā daityās tatharṣayaḥ | pare varṇāśramācāra- dīkṣā-lakṣaṇa-dhāriṇaḥ

इन्द्र-चन्द्रादि-सादृशस् त्रिनेत्रश् चतुराननः । चतुर्भुजः सहस्रास्यः केचिद् अष्टभुजास् तथा

indra-candrādi-sādṛśas trinetraś caturānanaḥ | caturbhujaḥ sahasrāsyaḥ kecid aṣṭabhujās tathā

एतत् परम-वैचित्री- हेतुꣳ वक्षामि ते’ग्रतः । कृष्ण-भक्ति-रसास्वादा- वताꣳ किꣳ स्यान् न सुन्दरम्

etat parama-vaicitrī- hetuṁ vakṣāmi te’grataḥ | kṛṣṇa-bhakti-rasāsvādā- vatāṁ kiṁ syān na sundaram

सर्व-प्रपञ्चातीतानाꣳ तेषाꣳ वैकुण्ठ-वासिनाम् । तस्य वैकुण्ठ-लोकस्य तस्य तन्-नायकस्य च तानि माहात्म्य-जातानि प्रपञ्चान्तर्-गतैः किल । दृष्टान्तैर् नोपयुज्यन्ते न शक्यन्ते च भाषितुम्

sarva-prapañcātītānāṁ teṣāṁ vaikuṇṭha-vāsinām | tasya vaikuṇṭha-lokasya tasya tan-nāyakasya ca tāni māhātmya-jātāni prapañcāntar-gataiḥ kila | dṛṣṭāntair nopayujyante na śakyante ca bhāṣitum

तथापि भवतो ब्रह्मन् प्रपञ्चान्तर्-गतस्य हि । प्रपञ्च-परिवारान्तर्- दृष्टि-गर्भित-चेतसः तद्-दृष्टान्त-कुलेनैव तत् तत् स्याद् बोधितꣳ सुखम् । तथेत्य् उच्येत यत् किञ्चित् तदागः क्षमताꣳ हरिः

tathāpi bhavato brahman prapañcāntar-gatasya hi | prapañca-parivārāntar- dṛṣṭi-garbhita-cetasaḥ tad-dṛṣṭānta-kulenaiva tat tat syād bodhitaṁ sukham | tathety ucyeta yat kiñcit tadāgaḥ kṣamatāṁ hariḥ

तात्रत्यानाꣳ च सर्वेषाꣳ तेषाꣳ साम्यꣳ परस्परम् । तारतम्यꣳ च लक्ष्येत न विरोधस् तथापि च

tātratyānāṁ ca sarveṣāṁ teṣāṁ sāmyaṁ parasparam | tāratamyaṁ ca lakṣyeta na virodhas tathāpi ca

न मत्सर्यादयो दोषाः सन्ति कस्यापि तेषु हि । गुणाः स्वभाविका भान्ति नित्याः सत्याः सहस्रशः

na matsaryādayo doṣāḥ santi kasyāpi teṣu hi | guṇāḥ svabhāvikā bhānti nityāḥ satyāḥ sahasraśaḥ

प्रपञ्चान्तर्-गता भोग- परा विषयिनो यथा । बहिर्-दृष्ट्या तथेक्ष्यन्ते ते हि मुक्तार्चिताङ्घ्रयः

prapañcāntar-gatā bhoga- parā viṣayino yathā | bahir-dṛṣṭyā tathekṣyante te hi muktārcitāṅghrayaḥ

ते निर्विकारतर-प्रान्त- सीमꣳ प्रान्तश् च तन्वते । विकाराल् लीलया चित्रान् प्रभु-लीलानुसारिणः

te nirvikāratara-prānta- sīmaṁ prāntaś ca tanvate | vikārāl līlayā citrān prabhu-līlānusāriṇaḥ

अतस् ते’न्योन्यम् एकत्वꣳ गता अपि पृथग्-विधः । तत्-स्थानꣳ स विमानौघस् तात्रत्यꣳ सर्वम् ईदृशम्

atas te’nyonyam ekatvaṁ gatā api pṛthag-vidhaḥ | tat-sthānaṁ sa vimānaughas tātratyaṁ sarvam īdṛśam

कदाचित् स्वर्ण-रत्नादि- मयꣳ तत् तत् प्रतीयते । कदाचिच् च घनी-भूत- चन्द्र-ज्योत्स्नेव कक्खटी

kadācit svarṇa-ratnādi- mayaṁ tat tat pratīyate | kadācic ca ghanī-bhūta- candra-jyotsneva kakkhaṭī

कथञ्चित् तत्-प्रभावेन विज्ञातꣳ स्यान् न चान्यथा । ग्रहीतुꣳ किल तद्-रूपꣳ मनसापि न शक्यते

kathañcit tat-prabhāvena vijñātaṁ syān na cānyathā | grahītuṁ kila tad-rūpaṁ manasāpi na śakyate

न कश्चित् प्रभवेद् बोद्धुꣳ सम्यक्-स्वानुभवꣳ विना । एतन्-मात्राꣳ हि शक्येत निरूपयितुम् अञ्जसा

na kaścit prabhaved boddhuṁ samyak-svānubhavaṁ vinā | etan-mātrāṁ hi śakyeta nirūpayitum añjasā

तेषु वै दृश्यमानेषु तद् ब्रह्मानुभवे सुखम् । गच्छत् सुतुच्छताꣳ सद्यो ह्रियेव विरमेत् स्वयम्

teṣu vai dṛśyamāneṣu tad brahmānubhave sukham | gacchat sutucchatāṁ sadyo hriyeva viramet svayam

स्वारामाः पूर्ण-कामा ये सर्वापेक्ष-विवर्जिताः । ज्ञातꣳ प्राप्तꣳ निजꣳ कृत्स्नꣳ त्यक्त्वा वैष्णव-सङ्गतः सारासार-विचाराप्त्या भक्ति-मार्गꣳ विशन्ति यत् । तद्-धेतुस् तत्र यातेना- नुभूतो दार्ढ्यतो मया

svārāmāḥ pūrṇa-kāmā ye sarvāpekṣa-vivarjitāḥ | jñātaṁ prāptaṁ nijaṁ kṛtsnaṁ tyaktvā vaiṣṇava-saṅgataḥ sārāsāra-vicārāptyā bhakti-mārgaṁ viśanti yat | tad-dhetus tatra yātenā- nubhūto dārḍhyato mayā

गच्छद्-आगच्छतो’हꣳ तान् पश्यन्न् इदम् अचिन्तयम् । ईदृशाः सेवकाः यस्य स प्रभुर् नाम कीदृशः

gacchad-āgacchato’haṁ tān paśyann idam acintayam | īdṛśāḥ sevakāḥ yasya sa prabhur nāma kīdṛśaḥ

इत्थꣳ हर्ष-प्रकर्षेणोत्- तिष्ठन् उपविशन् भृशाम् । गो-पुरे वर्तमानो’हꣳ तैर् जावेनैत्य पार्षदैः अन्तः प्रवेश्यमानो यत् दृष्टवान् अद्भुताद्भुतम् । वक्तुꣳ तद्-द्वि-परार्धेन सहस्रास्यो’पि न क्षमः

itthaṁ harṣa-prakarṣeṇot- tiṣṭhan upaviśan bhṛśām | go-pure vartamāno’haṁ tair jāvenaitya pārṣadaiḥ antaḥ praveśyamāno yat dṛṣṭavān adbhutādbhutam | vaktuṁ tad-dvi-parārdhena sahasrāsyo’pi na kṣamaḥ

द्वारे द्वारे द्वार-पालास् तादृशा एव माꣳ गतम् । प्रवेशयन्ति विज्ञाप्य विज्ञाप्येव निजाधिपम्

dvāre dvāre dvāra-pālās tādṛśā eva māṁ gatam | praveśayanti vijñāpya vijñāpyeva nijādhipam

प्रति-द्वरान्तरे गत्वा गत्वा तत्-प्रतिहारिभिः । प्रणम्यमानो यो यो हि तत्-प्रदेशधिकारवान् दृश्यते स स मन्येत जगदीशो मया किल । पूर्ववत् स-भ्रमावेशात् नम्यते स्तुयते मुहुः

prati-dvarāntare gatvā gatvā tat-pratihāribhiḥ | praṇamyamāno yo yo hi tat-pradeśadhikāravān dṛśyate sa sa manyeta jagadīśo mayā kila | pūrvavat sa-bhramāveśāt namyate stuyate muhuḥ

अथ तैः पार्षदैः स्निग्धैर् असाधरण-लक्षणम् । प्रभोर् विज्ञापितो’हꣳ च सिक्षितः स्तवनादिकम्

atha taiḥ pārṣadaiḥ snigdhair asādharaṇa-lakṣaṇam | prabhor vijñāpito’haṁ ca sikṣitaḥ stavanādikam

महा-महा-चित्र-विचित्र-गेह- द्वार-प्रदेशान् अतिगम्य वेगात् । श्रीमन्-महल्ल-प्रवरस्य मध्ये प्रासाद-वर्गैः परिषेविताङ्घ्रिम् प्रासादम् एकꣳ विविधैर् महत्ता- पूरैर् विशिष्टꣳ पर-सीम यातैः । प्राप्तो’हम् आदित्य-सुखाꣳसु-कोटि- कान्तिꣳ मनो-लोचन-वृत्ति-चोरम्

mahā-mahā-citra-vicitra-geha- dvāra-pradeśān atigamya vegāt | śrīman-mahalla-pravarasya madhye prāsāda-vargaiḥ pariṣevitāṅghrim prāsādam ekaṁ vividhair mahattā- pūrair viśiṣṭaṁ para-sīma yātaiḥ | prāpto’ham āditya-sukhāṁsu-koṭi- kāntiṁ mano-locana-vṛtti-coram

तद्-अन्तरे रत्न-वरावली-लसत्- सुवर्ण-सिꣳहासन-राज-मूर्धनि । सुजात-कान्तामल-हꣳस-तूलिको- परि प्रसन्नाकृश-चन्द्र-सुन्दरम् मृदूपधानꣳ निज-वाम-कक्ष- कफोणिनाक्राम्य सुखोपविष्टम् । वैकुण्ठ-नाथꣳ भगवन्तम् आराद् अपश्यम् अग्रे नव-यौवनेशम्

tad-antare ratna-varāvalī-lasat- suvarṇa-siṁhāsana-rāja-mūrdhani | sujāta-kāntāmala-haṁsa-tūliko- pari prasannākṛśa-candra-sundaram mṛdūpadhānaṁ nija-vāma-kakṣa- kaphoṇinākrāmya sukhopaviṣṭam | vaikuṇṭha-nāthaṁ bhagavantam ārād apaśyam agre nava-yauvaneśam

सौन्दर्य-माधुर्य-मयाङ्ग-कान्त्या नूत्नाम्बुद-श्री-हरया स्फुरन्त्या । रत्नाचित-स्वर्ण-विभूषित-स्रग्- वस्त्रानुलेपादि-विभूषयन्तम्

saundarya-mādhurya-mayāṅga-kāntyā nūtnāmbuda-śrī-harayā sphurantyā | ratnācita-svarṇa-vibhūṣita-srag- vastrānulepādi-vibhūṣayantam

कङ्कणाङ्गद-विभूषणायत- स्थूल-वृत्त-विलसच्-चतुर्-भुजम् । पीत-पट्ट-वसन-द्वयाञ्चितꣳ चारु-कुण्डल-कपोल-मण्डलम्

kaṅkaṇāṅgada-vibhūṣaṇāyata- sthūla-vṛtta-vilasac-catur-bhujam | pīta-paṭṭa-vasana-dvayāñcitaṁ cāru-kuṇḍala-kapola-maṇḍalam

कौस्तुभाभारण-पीन-वक्षसꣳ कम्बु-कण्ठ-धृत-मौक्तिकावलिम् । स-स्मितामृत-मुखेन्दुम् अद्भुत- प्रेक्षणोल्लसित-लोचनाम्बुजम्

kaustubhābhāraṇa-pīna-vakṣasaṁ kambu-kaṇṭha-dhṛta-mauktikāvalim | sa-smitāmṛta-mukhendum adbhuta- prekṣaṇollasita-locanāmbujam

कृपा-भरोद्यद्-वर-चिल्लि-नर्तनꣳ स्व-वाम-पार्श्व-स्थितयात्म-योग्यया । निवेद्यमानꣳ रमया स-विभ्रमꣳ प्रगृह्य ताम्बूलम् अदान्तम् उत्तमम्

kṛpā-bharodyad-vara-cilli-nartanaṁ sva-vāma-pārśva-sthitayātma-yogyayā | nivedyamānaṁ ramayā sa-vibhramaṁ pragṛhya tāmbūlam adāntam uttamam

तद्-राग-कान्ताधर-बिम्ब-कान्ति- सम्भिन्न-कुन्दामल-दान्त-पङ्क्त्याः । दीप्ति-प्रकाशोज्ज्वल-हास-रासꣳ नर्मोक्ति-भङ्गि-हृत-भक्त-चित्तम्

tad-rāga-kāntādhara-bimba-kānti- sambhinna-kundāmala-dānta-paṅktyāḥ | dīpti-prakāśojjvala-hāsa-rāsaṁ narmokti-bhaṅgi-hṛta-bhakta-cittam

करे पतद्-ग्राह-भृता धरण्या कटाक्ष-भङ्ग्या मुहुर् अर्च्यमानम् । सुदर्शनाद्यैर् वर-मूर्तिमद्भिः शिरःस्थ-चिह्नैः परिषेव्यमानम्

kare patad-grāha-bhṛtā dharaṇyā kaṭākṣa-bhaṅgyā muhur arcyamānam | sudarśanādyair vara-mūrtimadbhiḥ śiraḥstha-cihnaiḥ pariṣevyamānam

चामर-व्यजन-पादुकादिक- श्री-परिच्छद-गणोल्लसत्-करैः । सेवकैः स्व-सादृशैर् अवस्थितैर् आवृतꣳ परिचरद्भिर् आदरात्

cāmara-vyajana-pādukādika- śrī-paricchada-gaṇollasat-karaiḥ | sevakaiḥ sva-sādṛśair avasthitair āvṛtaṁ paricaradbhir ādarāt

भक्त्यानतैः शेष-सुपर्ण-विष्वक्- सेनादिभिः पार्षद-वर्ग-मुख्यैः । कृत्वञ्जलिꣳ मूर्ध्न्य् अवतिष्ठमानैर् अग्रे विचित्रोक्तिभिर् ईड्यमानम्

bhaktyānataiḥ śeṣa-suparṇa-viṣvak- senādibhiḥ pārṣada-varga-mukhyaiḥ | kṛtvañjaliṁ mūrdhny avatiṣṭhamānair agre vicitroktibhir īḍyamānam

श्री-नारदस्याद्भुत-नृत्य-वीणा- गितादि-भङ्गीमय-चातुरीभिः । ताभ्याꣳ प्रियाभ्याꣳ कमलाधराभ्याꣳ सार्धꣳ कदाचिद् विहसन्तम् उच्चैः

śrī-nāradasyādbhuta-nṛtya-vīṇā- gitādi-bhaṅgīmaya-cāturībhiḥ | tābhyāṁ priyābhyāṁ kamalādharābhyāṁ sārdhaṁ kadācid vihasantam uccaiḥ

स्व-भक्त-वर्गस्य तद्-एक-चेतसः कदाचिद् आनन्द-विशेष-वृद्धये । प्रसर्य पादाम्बुज-युग्मम् आत्मनः समर्पनेणैव लसन्तम् अद्भुतम्

sva-bhakta-vargasya tad-eka-cetasaḥ kadācid ānanda-viśeṣa-vṛddhaye | prasarya pādāmbuja-yugmam ātmanaḥ samarpaneṇaiva lasantam adbhutam

तद्-दर्शनानन्द-भरेण तेषाꣳ विस्मृत्य शिक्षाꣳ बत पार्षदानाम् । गोपाल हे जीवितम् इत्य् अभिक्ष्णꣳ क्रोशन्न् अधावꣳ परिरम्भणाय

tad-darśanānanda-bhareṇa teṣāṁ vismṛtya śikṣāṁ bata pārṣadānām | gopāla he jīvitam ity abhikṣṇaṁ krośann adhāvaṁ parirambhaṇāya

पृष्ठे स्थितैर् विज्ञा-वरैर् धृतस् तैर् दीनो महा-काकु-कुलꣳ प्रकुर्वन् । प्रेमातिरेकेण विनिर्जितो’हꣳ सम्प्राप्य मोहꣳ न्यपतꣳ तद्-अग्रे

pṛṣṭhe sthitair vijñā-varair dhṛtas tair dīno mahā-kāku-kulaṁ prakurvan | premātirekeṇa vinirjito’haṁ samprāpya mohaṁ nyapataṁ tad-agre

उत्थाप्य तैर् एव बलाच् चिरेण सꣳज्ञाꣳ प्रणीतो’श्रु-निपात-विघ्नम् । सम्मार्जनेनाभिभावान् कराभ्याꣳ नेत्रे प्रयत्नाद् उदमीलयꣳ द्वे

utthāpya tair eva balāc cireṇa saṁjñāṁ praṇīto’śru-nipāta-vighnam | sammārjanenābhibhāvān karābhyāṁ netre prayatnād udamīlayaṁ dve

तावद् दयालु-प्रवरेण तेन स्नेहेन गम्भीर-मृदु-स्वरेण । स्वस्थो भवागच्छ जवेन वत्सेत्य् आद्य् उच्यमानꣳ श्रुतवान् वचो’हम्

tāvad dayālu-pravareṇa tena snehena gambhīra-mṛdu-svareṇa | svastho bhavāgaccha javena vatsety ādy ucyamānaṁ śrutavān vaco’ham

हर्षस्य कष्ठाꣳ परमाꣳ ततो गतो नृत्यन्-महोन्माद-गृहितवान् मुहुः । भ्रष्यन्न् अमीभिः परम-प्रयासतः सम्प्रापितः स्थैर्यम् अथ प्रबोधितः

harṣasya kaṣṭhāṁ paramāṁ tato gato nṛtyan-mahonmāda-gṛhitavān muhuḥ | bhraṣyann amībhiḥ parama-prayāsataḥ samprāpitaḥ sthairyam atha prabodhitaḥ

श्री-भगवान् उवाच— स्वागतꣳ स्वागतꣳ वत्स दिष्ट्या दिष्ट्या भवान् मया । सङ्गो’त्र त्वद्-ईक्षायाꣳ चिरम् उत्कण्ठितेन हि

śrī-bhagavān uvāca— svāgataṁ svāgataṁ vatsa diṣṭyā diṣṭyā bhavān mayā | saṅgo’tra tvad-īkṣāyāṁ ciram utkaṇṭhitena hi

बहूनि गमितान्य् अङ्ग जन्मानि भवता सखे । कथञ्चिद् अपि मय्य् अभि- मुख्यꣳ किञ्चिद् अकारि न

bahūni gamitāny aṅga janmāni bhavatā sakhe | kathañcid api mayy abhi- mukhyaṁ kiñcid akāri na

अस्मिन्न् अस्मिन्न् इहेहैव भवे भावी मद्-उन्मुखः । इत्य् आशया तवात्यन्तꣳ नर्तितो’स्मि सदाज्ञावत् छलꣳ च न लभे किञ्चिद् येनाद्यꣳ परिपालयन् । निबन्धꣳ स्व-कृतꣳ भ्रातर् आनयाम्य् आत्मनः पदम्

asminn asminn ihehaiva bhave bhāvī mad-unmukhaḥ | ity āśayā tavātyantaṁ nartito’smi sadājñāvat chalaṁ ca na labhe kiñcid yenādyaṁ paripālayan | nibandhaṁ sva-kṛtaṁ bhrātar ānayāmy ātmanaḥ padam

छलꣳ च न लभे किञ्चिद् येनाद्यꣳ परिपालयन् । निबन्धꣳ स्व-कृतꣳ भ्रातर् आनयाम्य् आत्मनः पदम् ॥८४। तत् ते मय्य् अकृपाꣳ वीक्ष्य व्यग्रो’नुग्रह-कातरः । अनादिꣳ सेतुम् उल्लङ्घ्य त्वज्-जन्मेदम् अकारयम् श्रीमद्-गोवर्धने तस्मिन् निज-प्रियतमास्पदे । स्वयम् एवाभवꣳ तात जयन्ताख्यः स ते गुरुः

chalaṁ ca na labhe kiñcid yenādyaṁ paripālayan | nibandhaṁ sva-kṛtaṁ bhrātar ānayāmy ātmanaḥ padam ||84| tat te mayy akṛpāṁ vīkṣya vyagro’nugraha-kātaraḥ | anādiṁ setum ullaṅghya tvaj-janmedam akārayam śrīmad-govardhane tasmin nija-priyatamāspade | svayam evābhavaṁ tāta jayantākhyaḥ sa te guruḥ

कामꣳ दीर्घतमꣳ मे’द्य चिरात् त्वꣳ समपूरयः । स्वस्य मे’पि सुखꣳ पुष्णन्न् अत्रैव निवस स्थिरः

kāmaṁ dīrghatamaṁ me’dya cirāt tvaṁ samapūrayaḥ | svasya me’pi sukhaṁ puṣṇann atraiva nivasa sthiraḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— एतच् छ्री-भगवद्-वाक्य- महा-पीयूष-पानतः । मत्तो’हꣳ नाशकꣳ स्तोतुꣳ कर्तुꣳ ज्ञातुꣳ च किञ्चन

śrī-gopa-kumāra uvāca— etac chrī-bhagavad-vākya- mahā-pīyūṣa-pānataḥ | matto’haṁ nāśakaṁ stotuṁ kartuṁ jñātuṁ ca kiñcana

अग्रे स्थिता तस्य तु वेनु-वादका गोपार्भ-वेशाः कतिचिन् मया समाः । आश्वास्य विश्वस्य च वेनु-वादने प्रवार्तयन् स्निग्धतरा विकृष्य माम्

agre sthitā tasya tu venu-vādakā gopārbha-veśāḥ katicin mayā samāḥ | āśvāsya viśvasya ca venu-vādane pravārtayan snigdhatarā vikṛṣya mām

एताꣳ स्व-वꣳशीꣳ बहुधा निनादयन् गोवर्धनाद्रि-प्रभवाꣳ महा-प्रियाम् । श्री-माधवꣳ तꣳ समतोषयꣳ महा- वैदग्ध्य-सिन्धुꣳ स-गणꣳ कृपा-निधिम्

etāṁ sva-vaṁśīṁ bahudhā ninādayan govardhanādri-prabhavāṁ mahā-priyām | śrī-mādhavaṁ taṁ samatoṣayaṁ mahā- vaidagdhya-sindhuṁ sa-gaṇaṁ kṛpā-nidhim

यथा-कालः ततः सर्वे निःसरन्तो महा-श्रियः । आज्ञाय निर्गमानिच्छुꣳ युक्त्या माꣳ बहिर् आनयन्

yathā-kālaḥ tataḥ sarve niḥsaranto mahā-śriyaḥ | ājñāya nirgamānicchuṁ yuktyā māṁ bahir ānayan

तत्रापरस्येव महा-विभूतिर् उपस्थितास् ताः परिहृत्य दूरे । स्वयꣳ सतीर् आत्मनि चाप्रकाश्य गोपार्भ-रूपो न्यवसꣳ पुरेव

tatrāparasyeva mahā-vibhūtir upasthitās tāḥ parihṛtya dūre | svayaṁ satīr ātmani cāprakāśya gopārbha-rūpo nyavasaṁ pureva

सच्-चिद्-आनन्द-रूपास् ताः सर्वास् तत्र विभूतयः । स्वाधीना हि यथा-कामꣳ भवेयुः सम्प्रकाशिताः

sac-cid-ānanda-rūpās tāḥ sarvās tatra vibhūtayaḥ | svādhīnā hi yathā-kāmaṁ bhaveyuḥ samprakāśitāḥ

इत्थꣳ तु वैभवाभावे वैभवꣳ वैभवे’पि च । अकिञ्चनत्वꣳ घटते वैकुण्ठे तत्-स्वभावतः

itthaṁ tu vaibhavābhāve vaibhavaṁ vaibhave’pi ca | akiñcanatvaṁ ghaṭate vaikuṇṭhe tat-svabhāvataḥ

तथापि पूर्वाभ्यासस्य बलेन महता प्रभोः । भजनꣳ खलु मन्ये’हꣳ दीन-वृत्त्या सदा सुखम्

tathāpi pūrvābhyāsasya balena mahatā prabhoḥ | bhajanaṁ khalu manye’haṁ dīna-vṛttyā sadā sukham

तदा हृदीदꣳ परिनिश्चितꣳ मया ध्रुवꣳ स्वकीयाखिल-जन्म-कर्मणाम् । फलस्य लभ्यस्य किलाधुना परा सीमा समाप्ता भगवत्-कृपा-भरात्

tadā hṛdīdaṁ pariniścitaṁ mayā dhruvaṁ svakīyākhila-janma-karmaṇām | phalasya labhyasya kilādhunā parā sīmā samāptā bhagavat-kṛpā-bharāt

अहो सुखꣳ कीदृग् इदꣳ दुरूहम् अहो पदꣳ कीदृग् इदꣳ महिष्ठम् । अहो महाश्चर्यतरः प्रभुश् च कीदृक् तथाश्चर्यतरा कृपास्य

aho sukhaṁ kīdṛg idaṁ durūham aho padaṁ kīdṛg idaṁ mahiṣṭham | aho mahāścaryataraḥ prabhuś ca kīdṛk tathāścaryatarā kṛpāsya

अथ प्रभोश् चामर-वीजनात्मिकꣳ समीप-सेवाꣳ कृपयाधिलम्बितः । निजाꣳ च वꣳशीꣳ रणयन् समाप्नवꣳ तद्-इक्षणानन्द-भरꣳ निरन्तरम्

atha prabhoś cāmara-vījanātmikaṁ samīpa-sevāṁ kṛpayādhilambitaḥ | nijāṁ ca vaṁśīṁ raṇayan samāpnavaṁ tad-ikṣaṇānanda-bharaṁ nirantaram

पूर्वाभ्यास-वशेनानुकीर्तयामि कदाप्य् अहम् । बहुधोच्चैर् अये कृष्ण गोपालेति मुहुर् मुहुः

pūrvābhyāsa-vaśenānukīrtayāmi kadāpy aham | bahudhoccair aye kṛṣṇa gopāleti muhur muhuḥ

गोकुलाचारितꣳ चास्य महा-माहात्म्य-दर्शकम् । परम-स्तोत्र-रूपेण साक्षाद् गायामि सर्वदा

gokulācāritaṁ cāsya mahā-māhātmya-darśakam | parama-stotra-rūpeṇa sākṣād gāyāmi sarvadā

तात्रत्यैर् बहिर् आगत्य तैर् हसद्भिर् अहꣳ मुहुः । स्नेहार्द्र-हृदयैर् उक्तः सिक्षयद्भिर् इव स्फुटम्

tātratyair bahir āgatya tair hasadbhir ahaṁ muhuḥ | snehārdra-hṛdayair uktaḥ sikṣayadbhir iva sphuṭam

श्री-वैकुण्ठ-वासिन ऊचुः— मैवꣳ सम्बोधयेशेशाꣳ मा च सङ्कीर्तयेस् तथा । उपश्लोकय माहात्म्यम् अनन्तꣳ त्वद्-भूताद्भुतम्

śrī-vaikuṇṭha-vāsina ūcuḥ— maivaṁ sambodhayeśeśāṁ mā ca saṅkīrtayes tathā | upaślokaya māhātmyam anantaṁ tvad-bhūtādbhutam

सꣳहारायैव दुष्टानाꣳ शिष्टानाꣳ पालनाय च । कꣳसꣳ वञ्चयतानेन गोपत्वꣳ मायया कृतम्

saṁhārāyaiva duṣṭānāṁ śiṣṭānāṁ pālanāya ca | kaṁsaṁ vañcayatānena gopatvaṁ māyayā kṛtam

मायया वर्णनꣳ चास्य न भक्तैर् बहु मन्यते । भक्त्य्-आरम्भे हि तद्-युक्तꣳ तेन न स्तुयते प्रभुः

māyayā varṇanaṁ cāsya na bhaktair bahu manyate | bhakty-ārambhe hi tad-yuktaṁ tena na stuyate prabhuḥ

तेष्व् एव केचिद् अवदन् दुर्बोध-चरितस्य हि । लीलाइका सापि तत् तस्य न दोषः कीर्तने मतः

teṣv eva kecid avadan durbodha-caritasya hi | līlāikā sāpi tat tasya na doṣaḥ kīrtane mataḥ

कैश्चिन् महद्भिस् तान् सर्वान् निवार्योक्तम् इदꣳ रुषा । आः किम् एवꣳ निगद्येत भवद्भिर् अबुधैर् इव कृष्णस्य भक्त-वात्सल्याद् यस्य कस्यापि कर्मणः । सङ्कीर्तनꣳ महान् एव गुणः श्री-प्रभु-तोषणः

kaiścin mahadbhis tān sarvān nivāryoktam idaṁ ruṣā | āḥ kim evaṁ nigadyeta bhavadbhir abudhair iva kṛṣṇasya bhakta-vātsalyād yasya kasyāpi karmaṇaḥ | saṅkīrtanaṁ mahān eva guṇaḥ śrī-prabhu-toṣaṇaḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— तेषाम् एतादृशैर् वाक्यैर् अदो लज्जा समाजनि । पश्चात् तोषस् तथाप्य् अन्तर् मनो तृप्यान् न सर्वतः

śrī-gopa-kumāra uvāca— teṣām etādṛśair vākyair ado lajjā samājani | paścāt toṣas tathāpy antar mano tṛpyān na sarvataḥ

निजेष्ट-दैवत-श्रीमद्- गोपाल-चरणाब्जयोः । तादृग्-रूप-विनोदादेर् अनालोकाच् च दीनवत्

nijeṣṭa-daivata-śrīmad- gopāla-caraṇābjayoḥ | tādṛg-rūpa-vinodāder anālokāc ca dīnavat

तर्ह्य् एव सर्वज्ञ-शिरोमणिꣳ प्रभुꣳ वैकुण्ठ-नाथꣳ किल नन्द-नन्दनम् । लक्ष्मीꣳ धराꣳ चाकलयामि राधिकाꣳ चन्द्रावलीꣳ चास्य गणान् व्रजार्भकान्

tarhy eva sarvajña-śiromaṇiṁ prabhuṁ vaikuṇṭha-nāthaṁ kila nanda-nandanam | lakṣmīṁ dharāṁ cākalayāmi rādhikāṁ candrāvalīṁ cāsya gaṇān vrajārbhakān

तथाप्य् अस्याꣳ व्रज-क्ष्मायाꣳ प्रभुꣳ स-परिवारकम् । विहरन्तꣳ तथा नेक्षे खिद्यते स्मेति मन्-मनः

tathāpy asyāṁ vraja-kṣmāyāṁ prabhuṁ sa-parivārakam | viharantaṁ tathā nekṣe khidyate smeti man-manaḥ

कदापि तत्रोपवनेषु लीलया तथा लसन्तꣳ निचितेषु गो-गणैः । पश्याम्य् अमुꣳ कर्ह्य् अपि पूर्ववत् स्थितꣳ निजासने स्व-प्रभुवच् च सर्वथा

kadāpi tatropavaneṣu līlayā tathā lasantaṁ niciteṣu go-gaṇaiḥ | paśyāmy amuṁ karhy api pūrvavat sthitaṁ nijāsane sva-prabhuvac ca sarvathā

तथापि तस्मिन् परमेश-बुद्धेर् वैकुण्ठ-लोकागमन-स्मृतेश् च । सञ्जायमानादर-गौरवेण तत्-प्रेम-हन्या स्व-मनो न तृप्येत्

tathāpi tasmin parameśa-buddher vaikuṇṭha-lokāgamana-smṛteś ca | sañjāyamānādara-gauraveṇa tat-prema-hanyā sva-mano na tṛpyet

गोपाल-देवात् करुणा-विशेषꣳ ध्याने समालिङ्गन-चुम्बनादिम् । प्राप्तो’स्मि तत् हन्त समक्षम् अस्माद् ईप्सन् विदूये तद्-असिद्धितो’त्र

gopāla-devāt karuṇā-viśeṣaṁ dhyāne samāliṅgana-cumbanādim | prāpto’smi tat hanta samakṣam asmād īpsan vidūye tad-asiddhito’tra

कदाचिद् ईशो निभृतꣳ प्रयाति कुतो’पि कैश्चित् समम् अन्तरीणैः । तदाखिलानाꣳ खलु तत्र शोको भवेद् अभावात् प्रभु-दर्शनस्य

kadācid īśo nibhṛtaṁ prayāti kuto’pi kaiścit samam antarīṇaiḥ | tadākhilānāṁ khalu tatra śoko bhaved abhāvāt prabhu-darśanasya

मया सम्पृच्छमानꣳ तद्- वृत्तꣳ वर-रहस्यवत् । सङ्गोपयन् न कश्चिन् मे समुद्घटयति स्फुटम्

mayā sampṛcchamānaṁ tad- vṛttaṁ vara-rahasyavat | saṅgopayan na kaścin me samudghaṭayati sphuṭam

तस्मिन्न् एव क्षणे तत्रोदिते श्री-जगदीश्वरे । दृश्यमाने स सन्तपो नश्येद् हर्षाब्धिर् एधते

tasminn eva kṣaṇe tatrodite śrī-jagadīśvare | dṛśyamāne sa santapo naśyed harṣābdhir edhate

यावत् तावच् च वैकाल्यꣳ मनसो’स्तु स्वभावजम् । तल्-लोक-महिमोद्रेकात् क्षियते’र्काद् यथा तमः

yāvat tāvac ca vaikālyaṁ manaso’stu svabhāvajam | tal-loka-mahimodrekāt kṣiyate’rkād yathā tamaḥ

यदा कदाचिन् निज-लभ्य-वस्तुनो ’नाप्त्येव हृत् सीदति पूर्व-पूर्ववत् । तदा तदीया परिपूर्णता रुजꣳ निदानम् आज्ञाय निरस्यते स्वयम्

yadā kadācin nija-labhya-vastuno ’nāptyeva hṛt sīdati pūrva-pūrvavat | tadā tadīyā paripūrṇatā rujaṁ nidānam ājñāya nirasyate svayam

एतादृशात् प्राप्यतमꣳ न किञ्चिद् वैकुण्ठ-वासात् किल विद्यते’न्यत् । सन्देहम् ईशात् त्वम् अपीह कर्तुꣳ नार्हस्य् अतो’न्यः किम् उ पृच्छ्यताꣳ तत्

etādṛśāt prāpyatamaṁ na kiñcid vaikuṇṭha-vāsāt kila vidyate’nyat | sandeham īśāt tvam apīha kartuṁ nārhasy ato’nyaḥ kim u pṛcchyatāṁ tat

तस्माद् अरे चञ्चल-चित्त बुद्ध्या- द्यापि स्वभावꣳ त्यज दूरतो’त्र । अस्मात् परꣳ नास्ति परꣳ फलꣳ तत् शान्तिꣳ पराꣳ युक्ति-शतेन गच्छ

tasmād are cañcala-citta buddhyā- dyāpi svabhāvaṁ tyaja dūrato’tra | asmāt paraṁ nāsti paraṁ phalaṁ tat śāntiṁ parāṁ yukti-śatena gaccha

तद् बोधयन्न् एव विलोकयाम्य् अहꣳ स्वꣳ सच्-चिद्-आनन्द-मयꣳ तथा प्रभोः । वैकुण्ठ-लोके भजनात् परꣳ सुखꣳ सान्द्रꣳ सदैवानुभवन्तम् अद्भुतम्

tad bodhayann eva vilokayāmy ahaṁ svaṁ sac-cid-ānanda-mayaṁ tathā prabhoḥ | vaikuṇṭha-loke bhajanāt paraṁ sukhaṁ sāndraṁ sadaivānubhavantam adbhutam

एवꣳ कदाचिद् उद्विग्नः कदाचिद् धर्षवान् अहम् । वैकुण्ठे निवसन् दृष्टो नारदेनैकदा रहः

evaṁ kadācid udvignaḥ kadācid dharṣavān aham | vaikuṇṭhe nivasan dṛṣṭo nāradenaikadā rahaḥ

दयालु-चूडामणिना प्रभोर् महा- प्रियेण तद्-भक्ति-रसाब्धिनामुना । शुभाशिषानन्द्य करेण भाशितः सꣳस्पृश्य वीणा-सुहृदा शिरस्य् अहम्

dayālu-cūḍāmaṇinā prabhor mahā- priyeṇa tad-bhakti-rasābdhināmunā | śubhāśiṣānandya kareṇa bhāśitaḥ saṁspṛśya vīṇā-suhṛdā śirasy aham

श्री-भगवन्-नारद उवाच— भो गोप-नन्दन श्रीमद्- वैकुण्ठेशानुकम्पित । मुख-म्लान्य्-आदिना किञ्चिच् छोचन् दीन इवेक्ष्यसे

śrī-bhagavan-nārada uvāca— bho gopa-nandana śrīmad- vaikuṇṭheśānukampita | mukha-mlāny-ādinā kiñcic chocan dīna ivekṣyase

शोक-दुःखावकासो’त्र कतमः स्यान् निगद्यताम् । परꣳ कौतूहलꣳ मे’त्र यन् न दृष्टः स कस्यचित्

śoka-duḥkhāvakāso’tra katamaḥ syān nigadyatām | paraṁ kautūhalaṁ me’tra yan na dṛṣṭaḥ sa kasyacit

श्री-गोप-कुमार उवाच— परमाप्तꣳ सुहृच्-छ्रेष्टꣳ तꣳ प्राप्य स्व-गुरूपमम् । हार्दꣳ तद्-वृत्तम् आत्मीयꣳ कर्त्स्न्येनाकथयꣳ तदा

śrī-gopa-kumāra uvāca— paramāptaṁ suhṛc-chreṣṭaṁ taṁ prāpya sva-gurūpamam | hārdaṁ tad-vṛttam ātmīyaṁ kartsnyenākathayaṁ tadā

श्रुत्वा तद् अखिलꣳ किञ्चिन् निश्वास्य परितो दृशौ । सञ्चर्याकृष्य माꣳ पार्श्वे’ब्रवित् स-करुणꣳ शनैः

śrutvā tad akhilaṁ kiñcin niśvāsya parito dṛśau | sañcaryākṛṣya māṁ pārśve’bravit sa-karuṇaṁ śanaiḥ

श्री-नारद उवाच— इतः परतरꣳ प्राप्यꣳ किञ्चिन् नास्तीति यत् त्वया । मन्यते युक्ति-सन्तत्या तत् सत्यꣳ खलु नान्यथा

śrī-nārada uvāca— itaḥ parataraṁ prāpyaṁ kiñcin nāstīti yat tvayā | manyate yukti-santatyā tat satyaṁ khalu nānyathā

यꣳ च स्वीयेष्ट-देवस्य विनोदꣳ ध्यान-सङ्गतम् । साक्षाद् अत्रानुभवितुꣳ तथैवेच्छसि सर्वथा

yaṁ ca svīyeṣṭa-devasya vinodaṁ dhyāna-saṅgatam | sākṣād atrānubhavituṁ tathaivecchasi sarvathā

तस्यापि सो’त्यन्त-सुख-प्रदायकश् चेतो-हरः प्रीति-विशेष-गोचरः । गोप्योत्तमस् तद् व्रज-लोकवन्-महा- प्रेमैक-लभ्यो’सुलभो हि मादृशाम्

tasyāpi so’tyanta-sukha-pradāyakaś ceto-haraḥ prīti-viśeṣa-gocaraḥ | gopyottamas tad vraja-lokavan-mahā- premaika-labhyo’sulabho hi mādṛśām

स वै विनोदः सकलोपविष्टाल् लोके क्वचिद् भति विलोभयन् स्वान् । सम्पद्य भक्तिꣳ जगदीश-भक्त्या वैकुण्ठम् एत्यात्र कथꣳ त्वयेक्ष्यः

sa vai vinodaḥ sakalopaviṣṭāl loke kvacid bhati vilobhayan svān | sampadya bhaktiṁ jagadīśa-bhaktyā vaikuṇṭham etyātra kathaṁ tvayekṣyaḥ

भगवत्-परमैश्वर्य- प्रान्त-सीमा-प्रकाशने । वैकुण्ठे’स्मिन् महा-गोप्यः प्रकटः सम्भवेत् कथम्

bhagavat-paramaiśvarya- prānta-sīmā-prakāśane | vaikuṇṭhe’smin mahā-gopyaḥ prakaṭaḥ sambhavet katham

शोकꣳ सर्वꣳ विहायेमꣳ श्रीमद्-वैकुण्ठ-नायकम् । निजेष्ट-देव-बुद्ध्यैव वीक्षस्व भज मा भिदम्

śokaṁ sarvaṁ vihāyemaṁ śrīmad-vaikuṇṭha-nāyakam | nijeṣṭa-deva-buddhyaiva vīkṣasva bhaja mā bhidam

ततो’त्रापि सुखꣳ तत् तद् अनन्तꣳ परमꣳ महत् । वर्धमानꣳ सदा स्वीय-मनः-पूरकम् आप्स्यसि

tato’trāpi sukhaṁ tat tad anantaṁ paramaṁ mahat | vardhamānaṁ sadā svīya-manaḥ-pūrakam āpsyasi

श्री-गोप-कुमार उवाच— ततः कान् अपि सिद्धान्तान् स्व-प्रज्ञा-गोचरान् अपि । ऐच्छꣳ तद्-आननाच् छ्रोतुꣳ श्रोत्रेण प्रेरिते हठात्

śrī-gopa-kumāra uvāca— tataḥ kān api siddhāntān sva-prajñā-gocarān api | aicchaṁ tad-ānanāc chrotuṁ śrotreṇa prerite haṭhāt

शक्नोमि च न तान् प्रष्टुꣳ अमुꣳ गौरव-लज्जया । अभिप्रेयाय सर्वज्ञ- वरो भागवतोत्तमः मदीय-कर्णयोः स्वीय- जिह्वायाश् च सुखाय सः । व्याञ्जयाम् आस सङ्क्षेपात् सर्वाꣳस् तान् मद्-धृदि-स्थितान्

śaknomi ca na tān praṣṭuṁ amuṁ gaurava-lajjayā | abhipreyāya sarvajña- varo bhāgavatottamaḥ madīya-karṇayoḥ svīya- jihvāyāś ca sukhāya saḥ | vyāñjayām āsa saṅkṣepāt sarvāṁs tān mad-dhṛdi-sthitān

श्री-नारद उवाच— पशु-पक्षि-गणान् वृक्ष- लता-गुल्म-तृणादिकान् । अत्र दृष्टान् न मन्यस्व पार्थिवाꣳस् तमसान् इव

śrī-nārada uvāca— paśu-pakṣi-gaṇān vṛkṣa- latā-gulma-tṛṇādikān | atra dṛṣṭān na manyasva pārthivāṁs tamasān iva

एते हि सच्-चिद्-आनन्द- रूपाः श्री-कृष्ण-पार्षदाः । विचित्र-सेवानन्दाय तत्-तद्-रूपाणि बिभ्रति

ete hi sac-cid-ānanda- rūpāḥ śrī-kṛṣṇa-pārṣadāḥ | vicitra-sevānandāya tat-tad-rūpāṇi bibhrati

यद्-वर्णवद् यद्-आकारꣳ रूपꣳ भगवतो’स्य ये । निज-प्रियतमत्वेन भवयन्तो’भजन्न् इमम्

yad-varṇavad yad-ākāraṁ rūpaṁ bhagavato’sya ye | nija-priyatamatvena bhavayanto’bhajann imam

तादृशꣳ ते’स्य सारूप्यꣳ प्राप्ता नानाकृति-श्रियः । मनुष्या मुनयो देवा ऋषयो मत्स्य-कच्छपाः वराहा नरसिꣳहाश् च वामनाश् च त्रिलोचनाः । चतुर्मुखाः सहस्राक्षाः महा-पूरुष-विग्रहाः सहस्र-वक्त्राः सुर्येन्दु- वायु-वह्न्य्-आदि-रूपिणः । चतुर्भुजादि-रूपाश् च तत्-तद्-वेशादि-रूपिणः

tādṛśaṁ te’sya sārūpyaṁ prāptā nānākṛti-śriyaḥ | manuṣyā munayo devā ṛṣayo matsya-kacchapāḥ varāhā narasiṁhāś ca vāmanāś ca trilocanāḥ | caturmukhāḥ sahasrākṣāḥ mahā-pūruṣa-vigrahāḥ sahasra-vaktrāḥ suryendu- vāyu-vahny-ādi-rūpiṇaḥ | caturbhujādi-rūpāś ca tat-tad-veśādi-rūpiṇaḥ

रसेन येन येनान्ते वेशाकारादिना तथा । सेवित्वा कृष्ण-पादाब्जे यो यो वैकुण्ठम् आगतः तस्य तस्याखिलꣳ तत्-तच्- छ्रीमद्-भगवतः प्रियम् । तस्मै तस्मै प्ररोचेत तस्मात् तत्-तद्-रसादिकम्

rasena yena yenānte veśākārādinā tathā | sevitvā kṛṣṇa-pādābje yo yo vaikuṇṭham āgataḥ tasya tasyākhilaṁ tat-tac- chrīmad-bhagavataḥ priyam | tasmai tasmai praroceta tasmāt tat-tad-rasādikam

ते च सर्वे’त्र वैकुण्ठे श्री-नारायणम् ईश्वरम् । तत्-तद्-वर्णादि-युक्तात्म- देव-रूपꣳ विचक्षते

te ca sarve’tra vaikuṇṭhe śrī-nārāyaṇam īśvaram | tat-tad-varṇādi-yuktātma- deva-rūpaṁ vicakṣate

पूर्ववद् भजनानन्दꣳ प्राप्नुवन्ति नवꣳ नवम् । सर्वदाप्य् अपरिच्छिन्नꣳ वैकुण्ठे’त्र विशेषतः

pūrvavad bhajanānandaṁ prāpnuvanti navaṁ navam | sarvadāpy aparicchinnaṁ vaikuṇṭhe’tra viśeṣataḥ

ये त्व् असाधरणैः सर्वैः पूर्वैर् आत्म-मनोरमैः । परिवारादिभिर् युक्तꣳ निजम् इष्टतरꣳ प्रभुम् सम्पश्यन्तो यथा-पूर्वꣳ सदैवेच्छन्ति सेवितुम् । ते’त्यन्त-तत्-तन्-निष्ठान्त्य- कष्ठवन्तो महाशयाः

ye tv asādharaṇaiḥ sarvaiḥ pūrvair ātma-manoramaiḥ | parivārādibhir yuktaṁ nijam iṣṭataraṁ prabhum sampaśyanto yathā-pūrvaṁ sadaivecchanti sevitum | te’tyanta-tat-tan-niṣṭhāntya- kaṣṭhavanto mahāśayāḥ

ते चास्यैव प्रदेशेषु तादृशेषु पुरादिषु । तथैव तादृशꣳ नाथꣳ भजन्तस् तन्वते सुखम्

te cāsyaiva pradeśeṣu tādṛśeṣu purādiṣu | tathaiva tādṛśaṁ nāthaṁ bhajantas tanvate sukham

ये चैकतर-रूपस्य प्रीति-निष्ठा भवन्ति न । अविशेष-ग्रहास् तस्य यत्-किञ्चिद्-रूप-सेवकाः

ye caikatara-rūpasya prīti-niṣṭhā bhavanti na | aviśeṣa-grahās tasya yat-kiñcid-rūpa-sevakāḥ

ये च लक्ष्मी-पतेर् अष्टा- क्षरादि-मनु-तत्-पराः । ते हि सर्वे स्व-देहान्ते वैकुण्ठम् इमम् आश्रिताः

ye ca lakṣmī-pater aṣṭā- kṣarādi-manu-tat-parāḥ | te hi sarve sva-dehānte vaikuṇṭham imam āśritāḥ

यथा-कामꣳ सुखꣳ प्रापुः सर्वतो’प्य् अधिकꣳ सुखात् । तेषाꣳ स्व-स्व-रसानैक्यात् तारतम्ये’पि तुल्यता

yathā-kāmaṁ sukhaṁ prāpuḥ sarvato’py adhikaṁ sukhāt | teṣāṁ sva-sva-rasānaikyāt tāratamye’pi tulyatā

यथा धरालम्बन-रत्न-भूता नारायणो’सौ स नरो’थ दत्तः । श्री-जामदग्न्यः कपिलादयो’पि ये कौतुकाच् च प्रतिमा-सरूपः ये स्वर्ग-लोकादिषु विष्णु-यज्ञे- श्वरादयो’मी भवतैव दृष्टाः । मत्य्सो’थ कूर्मश् च महा-वराहः श्रीमन्-नृसिꣳहो ननु वामनश् च अन्ये’वताराश् च तथैव तेषाꣳ प्रत्येकम् इहाभिदया प्रभेदाः । ते सच्-चिद्-आनन्द-घना हि सर्वे नानात्व-भाजो’पि सदैक-रूपः

yathā dharālambana-ratna-bhūtā nārāyaṇo’sau sa naro’tha dattaḥ | śrī-jāmadagnyaḥ kapilādayo’pi ye kautukāc ca pratimā-sarūpaḥ ye svarga-lokādiṣu viṣṇu-yajñe- śvarādayo’mī bhavataiva dṛṣṭāḥ | matyso’tha kūrmaś ca mahā-varāhaḥ śrīman-nṛsiṁho nanu vāmanaś ca anye’vatārāś ca tathaiva teṣāṁ pratyekam ihābhidayā prabhedāḥ | te sac-cid-ānanda-ghanā hi sarve nānātva-bhājo’pi sadaika-rūpaḥ

नानात्वम् एषाꣳ च कदापि मायिकꣳ न जीव-नानात्वम् इव प्रतीयताम् । तच्-चिद्-विलसात्मक-शक्ति-दर्शितꣳ नाना-विधोपासक-चित्र-भाव-जम्

nānātvam eṣāṁ ca kadāpi māyikaṁ na jīva-nānātvam iva pratīyatām | tac-cid-vilasātmaka-śakti-darśitaṁ nānā-vidhopāsaka-citra-bhāva-jam

अतो हि बिम्ब-प्रतिबिम्ब-भेदतो विचित्रता स सलिले रवेर् इव । किन्त्व् एष ख-स्थो’द्वय एव सर्वतः स्व-स्व-प्रदेसे बहुधेक्ष्यते यथा

ato hi bimba-pratibimba-bhedato vicitratā sa salile raver iva | kintv eṣa kha-stho’dvaya eva sarvataḥ sva-sva-pradese bahudhekṣyate yathā

यथैव च पृथग् ज्ञानꣳ सुखꣳ च पृथग् एव हि । तथापि ब्रह्म-तादात्म्ये तयोर् ऐक्यꣳ सुसिध्यति

yathaiva ca pṛthag jñānaṁ sukhaṁ ca pṛthag eva hi | tathāpi brahma-tādātmye tayor aikyaṁ susidhyati

एवꣳ विचित्र-देशेषु स्वप्नाद् अवाप्यानेकधा । दृश्यमानस्य कृष्णस्य पार्षदानꣳ पदस्य च एकत्वम् अप्य् अनेकत्वꣳ सत्यत्वꣳ च सुसङ्गतम् । एकस्मिꣳस् तोषिते रूपे सर्वꣳ तत् तस्य तुष्यति

evaṁ vicitra-deśeṣu svapnād avāpyānekadhā | dṛśyamānasya kṛṣṇasya pārṣadānaṁ padasya ca ekatvam apy anekatvaṁ satyatvaṁ ca susaṅgatam | ekasmiṁs toṣite rūpe sarvaṁ tat tasya tuṣyati

एको वैकुण्ठ-नाथो’यꣳ श्री-कृष्णस् तत्र तत्र हि । तत्-तत्-सेवक-हर्षाय तत्-तद्-रूपादिना वसेत्

eko vaikuṇṭha-nātho’yaṁ śrī-kṛṣṇas tatra tatra hi | tat-tat-sevaka-harṣāya tat-tad-rūpādinā vaset

एतच् च वृन्दा-विपिने’घ-हन्तुर् हृत्वार्भ-वत्सान् अनुभूतम् अस्ति । श्री-ब्रह्मणा द्वारवती-पुरे च प्रासाद-वर्गेषु मया भ्रमित्वा

etac ca vṛndā-vipine’gha-hantur hṛtvārbha-vatsān anubhūtam asti | śrī-brahmaṇā dvāravatī-pure ca prāsāda-vargeṣu mayā bhramitvā

दुर्वितर्क्या हि सा शक्तिर् अद्भुता परमेश्वरी । किन्त्व् अस्यैकान्त-भक्तेषु गूढꣳ किञ्चिन् न तिष्ठति

durvitarkyā hi sā śaktir adbhutā parameśvarī | kintv asyaikānta-bhakteṣu gūḍhaṁ kiñcin na tiṣṭhati

पत्नी-सहस्रैर् युगपत् प्रणीतꣳ द्रव्यꣳ स भुङ्क्ते भगवान् यदैकः । पश्यन्ति तान्य् अत्र यथा प्रतिस्वम् आदौ ममादत्ता तद् एव मे’त्ति

patnī-sahasrair yugapat praṇītaṁ dravyaṁ sa bhuṅkte bhagavān yadaikaḥ | paśyanti tāny atra yathā pratisvam ādau mamādattā tad eva me’tti

क्वचित् केष्व् अपि जीवेषु तत्-तच्-छक्ति-प्रवेशतः । तस्यावेशावतारा ये ते’पि तद्वन् मता बुधैः

kvacit keṣv api jīveṣu tat-tac-chakti-praveśataḥ | tasyāveśāvatārā ye te’pi tadvan matā budhaiḥ

यादृशो भगवान् कृष्णो महा-लक्ष्मिर् अपीदृशी । तस्य नित्य-प्रिया सान्द्र- सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहा

yādṛśo bhagavān kṛṣṇo mahā-lakṣmir apīdṛśī | tasya nitya-priyā sāndra- sac-cid-ānanda-vigrahā

सा सदा भगवद्-वक्षः- स्थले वसति तत्-परा । तस्या एवावतारास् ताः कृष्णस्येवापरा हि याः

sā sadā bhagavad-vakṣaḥ- sthale vasati tat-parā | tasyā evāvatārās tāḥ kṛṣṇasyevāparā hi yāḥ

या महा-सिद्धिवत् तासु सर्व-सम्पद्-अधीश्वरी । मुमुक्षु-मुक्त-भक्तानाम् उपेक्ष्या सैव भूतिदा

yā mahā-siddhivat tāsu sarva-sampad-adhīśvarī | mumukṣu-mukta-bhaktānām upekṣyā saiva bhūtidā

यस्या एव विलोलायाः प्रायः सर्वत्र कथ्यते । नवानाम् अपि भक्तानाꣳ भगवत्-प्रियताधिका

yasyā eva vilolāyāḥ prāyaḥ sarvatra kathyate | navānām api bhaktānāṁ bhagavat-priyatādhikā

एवꣳ धरण्य् अपि ज्ञेया पराश् च भगवत्-प्रियाः । तथैव भगवच्-छक्तिर् अपि सा ज्ञायताꣳ त्वया

evaṁ dharaṇy api jñeyā parāś ca bhagavat-priyāḥ | tathaiva bhagavac-chaktir api sā jñāyatāṁ tvayā

महा-विभूति-शब्देन योग-शब्देन च क्वचित् । योगमायादि-शब्देन य क्वचिच् च निगद्यते

mahā-vibhūti-śabdena yoga-śabdena ca kvacit | yogamāyādi-śabdena ya kvacic ca nigadyate

य सान्द्र-सच्-चिद्-आनन्द- विलासाभ्युदयात्मिका । नित्या सत्याप्य् अनाद्य्-अन्ता यानिर्वच्या स्वरूपतः

ya sāndra-sac-cid-ānanda- vilāsābhyudayātmikā | nityā satyāpy anādy-antā yānirvacyā svarūpataḥ

भगवद्-भजनानन्द- वैचित्री-जननी हि सा । नाना-विधो भगवतो विशेषो व्यज्यते यया

bhagavad-bhajanānanda- vaicitrī-jananī hi sā | nānā-vidho bhagavato viśeṣo vyajyate yayā

तथैव लक्ष्म्या भक्तानाꣳ भक्तेर् लोकस्य कर्मणाम् । स स विशेष-वैचित्री सदा सम्पद्यते यतः

tathaiva lakṣmyā bhaktānāṁ bhakter lokasya karmaṇām | sa sa viśeṣa-vaicitrī sadā sampadyate yataḥ

सा च तस्याश् च सा चेष्टा ज्ञेय तच्-छुद्ध-सेवकैः । अतर्क्या शुष्क-दुस्तर्क- ज्ञान-साभिन्न-मानसैः

sā ca tasyāś ca sā ceṣṭā jñeya tac-chuddha-sevakaiḥ | atarkyā śuṣka-dustarka- jñāna-sābhinna-mānasaiḥ

सा परापरयोः शक्त्योः परा शक्तिर् निगद्यते । प्रभोः स्वभाविकी सा हि ख्याता प्रकृतिर् इत्य् अपि

sā parāparayoḥ śaktyoḥ parā śaktir nigadyate | prabhoḥ svabhāvikī sā hi khyātā prakṛtir ity api

अꣳशाः बहु-विधास् तस्या लक्ष्यन्ते कार्य-भेदतः । तस्या एव प्रतिच्छाया- रूपा माया गुणात्मिका

aṁśāḥ bahu-vidhās tasyā lakṣyante kārya-bhedataḥ | tasyā eva praticchāyā- rūpā māyā guṇātmikā

मिथ्या-प्रापञ्च-जननी मिथ्या-भ्रान्ति-तमोमयी । अतो’निरूप्यानित्याद्या जीव-सꣳसार-कारिणी

mithyā-prāpañca-jananī mithyā-bhrānti-tamomayī | ato’nirūpyānityādyā jīva-saṁsāra-kāriṇī

अष्टमावरणास्याधि- ष्ठात्री मूर्तिमती हि या । कार्याकार-विकारस्या- प्राप्त्या प्रकृतिर् उच्यते

aṣṭamāvaraṇāsyādhi- ṣṭhātrī mūrtimatī hi yā | kāryākāra-vikārasyā- prāptyā prakṛtir ucyate

यस्यास् त्व् अति-क्रमेणैव मुक्तिर् भक्तिश् च सिध्यति । उत्पादितꣳ यया विश्वम् ऐन्द्र-जालिक-वन् मृषा

yasyās tv ati-krameṇaiva muktir bhaktiś ca sidhyati | utpāditaṁ yayā viśvam aindra-jālika-van mṛṣā

शक्त्या सम्पादितꣳ यत् तु स्थिरꣳ सत्यꣳ च दृश्यते । कर्दम-प्रभृतीनाꣳ तत्- तपो-योगादि-जꣳ यथा

śaktyā sampāditaṁ yat tu sthiraṁ satyaṁ ca dṛśyate | kardama-prabhṛtīnāṁ tat- tapo-yogādi-jaṁ yathā

निःशेष-सत्-कर्म-फलैक-दातुर् योगीश्वरैर् अर्च्य-पदाम्बुजस्य । कृष्णस्य शक्त्या जनितꣳ तया यन् नित्यꣳ च सत्यꣳ च परꣳ हि तद्वत्

niḥśeṣa-sat-karma-phalaika-dātur yogīśvarair arcya-padāmbujasya | kṛṣṇasya śaktyā janitaṁ tayā yan nityaṁ ca satyaṁ ca paraṁ hi tadvat

एवꣳ भगवता तेन श्री-कृष्णेनावतारिणा । न भिद्यन्ते’वतारास् ते नित्याः सत्याश् च तादृशाः

evaṁ bhagavatā tena śrī-kṛṣṇenāvatāriṇā | na bhidyante’vatārās te nityāḥ satyāś ca tādṛśāḥ

एक स कृष्णो निखिलावतार- समष्टि-रूपो विविधैर् महत्त्वैः । तैस् तैर् निजैः सर्व-विलक्षणैर् हि जयत्य् अनन्तैर् भग-शब्द-वाच्यैः

eka sa kṛṣṇo nikhilāvatāra- samaṣṭi-rūpo vividhair mahattvaiḥ | tais tair nijaiḥ sarva-vilakṣaṇair hi jayaty anantair bhaga-śabda-vācyaiḥ

नारायणाद् अप्य् अवतार-भावे सꣳव्याज्यमानैर् मधुरैर् मनोज्ञैः । तत्-प्रेम-भक्त्य्-अर्द्र-हृद्-एक-वेद्यैर् माहात्म्य-वर्गैर् विविधैर् विशिष्टः

nārāyaṇād apy avatāra-bhāve saṁvyājyamānair madhurair manojñaiḥ | tat-prema-bhakty-ardra-hṛd-eka-vedyair māhātmya-vargair vividhair viśiṣṭaḥ

तेषाम् अप्य् अवताराणाꣳ सेवकैः परमꣳ महत् । लभ्यते सुखम् आत्मात्म- प्रिय-सेवा-रसानुगम्

teṣām apy avatārāṇāṁ sevakaiḥ paramaṁ mahat | labhyate sukham ātmātma- priya-sevā-rasānugam

उपासनानुसारेण दत्ते हि भगवान् फलम् । न तत्रापरितोषः स्यात् कस्यचित् साध्य-लाभतः

upāsanānusāreṇa datte hi bhagavān phalam | na tatrāparitoṣaḥ syāt kasyacit sādhya-lābhataḥ

विचित्र-लीला-विभवस्य तस्य समुद्र-कोटि-गहनाशयास्य । विचित्र-तत्-तद्-रुचि-दान-लीला- विभूतिम् उत्तार्कयितुꣳ प्रभुः कः

vicitra-līlā-vibhavasya tasya samudra-koṭi-gahanāśayāsya | vicitra-tat-tad-ruci-dāna-līlā- vibhūtim uttārkayituṁ prabhuḥ kaḥ

सिध्येत् तथाप्य् अत्र कृपा-महिष्ठता यत् तारतम्ये’पि निज-स्वभावतः । स्पर्धाद्य्-अवृत्तैर् निखिलैर् यथा-रुचि प्राप्येत सेव-सुखम् अन्त्य-सीम-गम्

sidhyet tathāpy atra kṛpā-mahiṣṭhatā yat tāratamye’pi nija-svabhāvataḥ | spardhādy-avṛttair nikhilair yathā-ruci prāpyeta seva-sukham antya-sīma-gam

न सच्-चिद्-आनन्द-घनात्मनाꣳ हि स्वल्पे’पि सौख्ये बहु-सौख्य-बुद्धिः । सꣳसारिकाणाम् इव नापि तुच्छ- सुखानुभूतिर् यतिनाम् इव स्यात्

na sac-cid-ānanda-ghanātmanāṁ hi svalpe’pi saukhye bahu-saukhya-buddhiḥ | saṁsārikāṇām iva nāpi tuccha- sukhānubhūtir yatinām iva syāt

तारतम्यꣳ तु कल्प्येत स्व-स्व-सेवानुसारतः । तत्-तद्-रस-सजातीय- सुख-वैचित्र्यापेक्षया

tāratamyaṁ tu kalpyeta sva-sva-sevānusārataḥ | tat-tad-rasa-sajātīya- sukha-vaicitryāpekṣayā

वैकुण्ठ-वासिनो ह्य् एते केचिद् वै नित्य-पार्षदाः । परे कृष्णस्य कृपया साधयित्वेमम् आगताः

vaikuṇṭha-vāsino hy ete kecid vai nitya-pārṣadāḥ | pare kṛṣṇasya kṛpayā sādhayitvemam āgatāḥ

भजनानन्द-साम्ये’पि भेदः कश्चित् प्रकल्प्यते । बाह्यान्तरीण-भावेन दूर-पार्श्व-स्थतादिना

bhajanānanda-sāmye’pi bhedaḥ kaścit prakalpyate | bāhyāntarīṇa-bhāvena dūra-pārśva-sthatādinā

यद्यप्य् एषाꣳ हि नित्यत्वात् साम्यꣳ भगवतो भवेत् । सेव्य-सेवकताप्य् आस्ते नित्या सत्या स्वभावतः

yadyapy eṣāṁ hi nityatvāt sāmyaṁ bhagavato bhavet | sevya-sevakatāpy āste nityā satyā svabhāvataḥ

सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्रत्वाच् चैषꣳ भगवता सह । साम्ये’पि भजनानन्द- माधुर्य-कार्य-विद्यया कयाचिद् अनयातर्क्य- नाना-मधुरिमार्णवे । तस्मिन् श्री-कृष्ण-पादाब्जे घटते दासता सदा

sac-cid-ānanda-sāndratvāc caiṣaṁ bhagavatā saha | sāmye’pi bhajanānanda- mādhurya-kārya-vidyayā kayācid anayātarkya- nānā-madhurimārṇave | tasmin śrī-kṛṣṇa-pādābje ghaṭate dāsatā sadā

तैः सच्-चिद्-आनन्द-घनैर् अशेषैः श्री-कृष्ण-देवस्य यथावतारैः । ख्यातो’वतारित्वम् ऋते’पि साम्ये तैस् तैर् महत्त्वैर् मधुरैर् विशेषः

taiḥ sac-cid-ānanda-ghanair aśeṣaiḥ śrī-kṛṣṇa-devasya yathāvatāraiḥ | khyāto’vatāritvam ṛte’pi sāmye tais tair mahattvair madhurair viśeṣaḥ

वदन्ति केचिद् भगवान् हि कृष्णः सुसच्-चिद्-आनन्द-घनैक-मूर्तिः । स यत् परꣳ ब्रह्म परे तु सर्वे तत्-पार्षदा ब्रह्ममया विमुक्ताः

vadanti kecid bhagavān hi kṛṣṇaḥ susac-cid-ānanda-ghanaika-mūrtiḥ | sa yat paraṁ brahma pare tu sarve tat-pārṣadā brahmamayā vimuktāḥ

भक्त्य्-आनन्द-विशेषाय लीला-विग्रह-धारिणः । तया भगवतः शक्त्या चिद्-विलास-स्व-रूपया

bhakty-ānanda-viśeṣāya līlā-vigraha-dhāriṇaḥ | tayā bhagavataḥ śaktyā cid-vilāsa-sva-rūpayā

श्री-गोप-कुमार उवाच— पृष्टꣳ मयेदꣳ भगवन् धरा-तले तिष्ठन्ति याः श्री-प्रतिमा महा-प्रभोः । ताः सच्-चिद्-आनन्द-घनास् तया मता नीलाद्रि-नाथः पुरुषोत्तमो यथा

śrī-gopa-kumāra uvāca— pṛṣṭaṁ mayedaṁ bhagavan dharā-tale tiṣṭhanti yāḥ śrī-pratimā mahā-prabhoḥ | tāḥ sac-cid-ānanda-ghanās tayā matā nīlādri-nāthaḥ puruṣottamo yathā

एको’पि भगवान् सान्द्र- सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहः । कृपया तत्र तत्रास्ते तत्-तद्-रूपेण लीलया

eko’pi bhagavān sāndra- sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | kṛpayā tatra tatrāste tat-tad-rūpeṇa līlayā

तत्-सर्व-नैरपेक्ष्येन को दोषः स्यात् तद्-अर्चने । कथञ्चित् क्रियमाणे’पि महा-लाभो’पि बुध्यते

tat-sarva-nairapekṣyena ko doṣaḥ syāt tad-arcane | kathañcit kriyamāṇe’pi mahā-lābho’pi budhyate

ततः कथꣳ पुराणेभ्यः श्रूयन्ते तत्-तद्-उक्तयः । अप्रमाणꣳ च ता न स्युर् महन्-मुख-विनिःसृतः

tataḥ kathaṁ purāṇebhyaḥ śrūyante tat-tad-uktayaḥ | apramāṇaṁ ca tā na syur mahan-mukha-viniḥsṛtaḥ

तच् छ्रूत्वोक्तꣳ प्रभोः पूजा- मार्गादि-गुरुणामुना । उत्थाय परमानन्दान् माम् आश्लिष्येदम् उत्तरम्

tac chrūtvoktaṁ prabhoḥ pūjā- mārgādi-guruṇāmunā | utthāya paramānandān mām āśliṣyedam uttaram

श्री-नारद उवाच— प्रतिमा या मयोद्दिष्टाः साक्षाद् भगवता समाः । तासाम् अर्चन-माहात्म्यꣳ तावद् आस्ताꣳ सुदूरतः

śrī-nārada uvāca— pratimā yā mayoddiṣṭāḥ sākṣād bhagavatā samāḥ | tāsām arcana-māhātmyaṁ tāvad āstāṁ sudūrataḥ

आद्याम् अधुनिकीꣳ वार्चाꣳ स्व-धर्माद्य्-अनपेक्षया । साक्षाच् छ्री-भगवद्-बुद्ध्या भजताꣳ कृतृमाम् अपि न पतित्यादि-दोषः स्याद् गुण एव महान् मतः । सेवोत्तमा मता भक्तिः फलꣳ या परमꣳ महत्

ādyām adhunikīṁ vārcāṁ sva-dharmādy-anapekṣayā | sākṣāc chrī-bhagavad-buddhyā bhajatāṁ kṛtṛmām api na patityādi-doṣaḥ syād guṇa eva mahān mataḥ | sevottamā matā bhaktiḥ phalaṁ yā paramaṁ mahat

सिद्धिः स्याद् भगवद्-दृष्ट्या तृण-सम्माननाद् अपि । सकृद्-उच्चरनान् नामा- भासस्य श्रवणात् तथा

siddhiḥ syād bhagavad-dṛṣṭyā tṛṇa-sammānanād api | sakṛd-uccaranān nāmā- bhāsasya śravaṇāt tathā

कुतस् तत्-स्मारके तास्या- धिष्ठाने मन्त्र-सꣳस्कृते । सर्व-भक्ति-पदे पूज्य- माने दोषादि-तर्कनम्

kutas tat-smārake tāsyā- dhiṣṭhāne mantra-saṁskṛte | sarva-bhakti-pade pūjya- māne doṣādi-tarkanam

कदापि कृष्ण-प्रतिमार्चनवताꣳ न सम्भवेत् कृष्ण-परेष्व् अनादरः । घटेत चेत् कर्ह्य् अपि तद्-विषक्तितो गृणन्ति नागस् तद् अमी स्तवन्त्य् अथ

kadāpi kṛṣṇa-pratimārcanavatāṁ na sambhavet kṛṣṇa-pareṣv anādaraḥ | ghaṭeta cet karhy api tad-viṣaktito gṛṇanti nāgas tad amī stavanty atha

ये तु तत्-प्रतिमाꣳ नूत्नाम् अधिष्ठानाꣳ हरेर् इति । भेद-दृष्ट्याथ शैलादि- बुद्ध्या सम्पूजयन्ति हि

ye tu tat-pratimāṁ nūtnām adhiṣṭhānāṁ harer iti | bheda-dṛṣṭyātha śailādi- buddhyā sampūjayanti hi

न मानयन्ति तद्-भक्तान् सर्व-भूतावमानिनः । पूजा-गर्वेण वेदाज्ञाꣳ अतिक्रमन्ति च प्रभोः

na mānayanti tad-bhaktān sarva-bhūtāvamāninaḥ | pūjā-garveṇa vedājñāṁ atikramanti ca prabhoḥ

त एव सर्व-भक्तेभ्यो न्यूनास् ते मन्द-बुद्धयः । पूजा-फलꣳ न विन्दन्ति त एव हि यथोदितम्

ta eva sarva-bhaktebhyo nyūnās te manda-buddhayaḥ | pūjā-phalaṁ na vindanti ta eva hi yathoditam

यद्यप्य् अशेष-सत्-कर्म- फलतो’धिकम् उत्तमम् । तेषाम् अपि फलत्य् एव तत्-पूजा-फलम् आत्मना

yadyapy aśeṣa-sat-karma- phalato’dhikam uttamam | teṣām api phalaty eva tat-pūjā-phalam ātmanā

तथापि भगवद्-भक्ति- योग्यꣳ न जायते फलम् । इति साधु-वरैस् तत् तत् तत्र तत्र विनिन्द्यते

tathāpi bhagavad-bhakti- yogyaṁ na jāyate phalam | iti sādhu-varais tat tat tatra tatra vinindyate

तानि तानि पुराणादि- वचनान्य् अखिलान्य् अपि । तत्-तद्-विषयकान्य् एव मन्यस्व न तु सर्वतः

tāni tāni purāṇādi- vacanāny akhilāny api | tat-tad-viṣayakāny eva manyasva na tu sarvataḥ

ते’पि नूनꣳ न ताꣳ पूजाꣳ त्यजेयुर् यदि सर्वथा । तदा तन्-निष्ठया चित्ते शोधिते गुण-दर्शिनाम्

te’pi nūnaṁ na tāṁ pūjāṁ tyajeyur yadi sarvathā | tadā tan-niṣṭhayā citte śodhite guṇa-darśinām

कृपया कृष्ण-भक्तानाꣳ प्रक्षिणाशेष-दुषणाः । कालेन कियता ते’पि भवन्ति परमोत्तमाः

kṛpayā kṛṣṇa-bhaktānāṁ prakṣiṇāśeṣa-duṣaṇāḥ | kālena kiyatā te’pi bhavanti paramottamāḥ

यथा सकाम-भक्ता हि भुक्त्वा तत्-कामितꣳ फलम् । काले भक्ति-प्रभावेन योग्यꣳ विन्दन्ति तत्-फलम्

yathā sakāma-bhaktā hi bhuktvā tat-kāmitaṁ phalam | kāle bhakti-prabhāvena yogyaṁ vindanti tat-phalam

यथा च तत्र तत्-कालꣳ भक्तेर् योग्यꣳ न सत्-फलम् । सञ्जातम् इति तच्-छुद्ध- भक्तिमद्भिर् विनिन्द्यते

yathā ca tatra tat-kālaṁ bhakter yogyaṁ na sat-phalam | sañjātam iti tac-chuddha- bhaktimadbhir vinindyate

ते हि भक्तेः फलꣳ मूलꣳ भगवच्-चरणाब्जयोः । सदा सन्दर्शन-क्रीडा- नन्द-लाभादि मन्वते

te hi bhakteḥ phalaṁ mūlaṁ bhagavac-caraṇābjayoḥ | sadā sandarśana-krīḍā- nanda-lābhādi manvate

नापि तत्र सहन्ते ते विलम्बꣳ लव-मात्रकम् । भगवान् अपि तान् हातुꣳ मनाग् अपि न शक्नुयात्

nāpi tatra sahante te vilambaṁ lava-mātrakam | bhagavān api tān hātuṁ manāg api na śaknuyāt

अतो’न्यान्य् अति-तुच्छानि सर्व-काम-फलानि हि । मुक्तिश् च सुलभान्य् अस्मात् तद्-भक्तिर् न तु तादृशी

ato’nyāny ati-tucchāni sarva-kāma-phalāni hi | muktiś ca sulabhāny asmāt tad-bhaktir na tu tādṛśī

तत्-प्रसादेन भक्तानाम् अधीनो भगवान् भवेत् । इति स्वातन्त्र्य-हान्य् एव न ताꣳ दद्यान् महेश्वरः

tat-prasādena bhaktānām adhīno bhagavān bhavet | iti svātantrya-hāny eva na tāṁ dadyān maheśvaraḥ

मन्ये महा-प्रेष्ठ-जनानुवश्यता न दुःख-दोषौ विदधीत कौचन । किन्तु प्रमोदꣳ निज-भक्त-वत्सल- त्वादीन् महा-कीर्ति-गुणाꣳस् तनोति सा

manye mahā-preṣṭha-janānuvaśyatā na duḥkha-doṣau vidadhīta kaucana | kintu pramodaṁ nija-bhakta-vatsala- tvādīn mahā-kīrti-guṇāṁs tanoti sā

विशेषतो नागर-शेखरस्य स्व-रामतादि-स्व-गुणापवादैः । अपेक्षणीया परम-प्रिया सा काष्ठा परा श्री-भगवत्त्व-सीम्नः

viśeṣato nāgara-śekharasya sva-rāmatādi-sva-guṇāpavādaiḥ | apekṣaṇīyā parama-priyā sā kāṣṭhā parā śrī-bhagavattva-sīmnaḥ

स-प्रेम-भक्तेः परिपाकतः स्यात् काचिन् महा-भाव-विशेष-सम्पत् । स वै नरीणर्ति महा-प्रहर्ष- सम्राज्य-मूर्धोपरि तत्त्व-दृष्ट्या

sa-prema-bhakteḥ paripākataḥ syāt kācin mahā-bhāva-viśeṣa-sampat | sa vai narīṇarti mahā-praharṣa- samrājya-mūrdhopari tattva-dṛṣṭyā

स्वभावतो’थापि महार्ति-शोक- सन्ताप-चिह्नानि बहिस् तनोति । बाह्यापि स प्रेष्ठतमस्य सोढुꣳ दशा न शक्येत कदापि तेन

svabhāvato’thāpi mahārti-śoka- santāpa-cihnāni bahis tanoti | bāhyāpi sa preṣṭhatamasya soḍhuṁ daśā na śakyeta kadāpi tena

लोका बहिर्-दृष्टि-परास् तु भावꣳ तꣳ भ्रामकꣳ प्रेम-भरꣳ विलोक्य । भक्ताव् अकामा विहसन्ति भक्ताꣳस् तत्-प्रेम-भक्तिꣳ भगवान् न दत्ते

lokā bahir-dṛṣṭi-parās tu bhāvaṁ taṁ bhrāmakaṁ prema-bharaṁ vilokya | bhaktāv akāmā vihasanti bhaktāṁs tat-prema-bhaktiṁ bhagavān na datte

स-प्रेमका भक्तिर् अतीव-दुर्लभा स्वर्गादि-भोगः सुलभो’भवश् च सः । चिन्तामणिः सर्व-जनैर् न लभ्यते लभ्येत काचादि कदापि हातकम्

sa-premakā bhaktir atīva-durlabhā svargādi-bhogaḥ sulabho’bhavaś ca saḥ | cintāmaṇiḥ sarva-janair na labhyate labhyeta kācādi kadāpi hātakam

कदाचिद् एव कस्मैचित् तद्-एकार्थ-स्पृहावते । तꣳ दद्याद् भगवान् भक्तिꣳ लोक-बाह्याय धीमते

kadācid eva kasmaicit tad-ekārtha-spṛhāvate | taṁ dadyād bhagavān bhaktiṁ loka-bāhyāya dhīmate

शक्यꣳ न तद्-भाव-विशेष-तत्त्वꣳ निर्वक्तुम् अस्माभिर् अथो न योग्यम् । भक्ति-प्रवृत्त्य्-अर्थ-परैः प्रभोः सच्- छास्त्रैर् इवाज्ञेषु विरुद्धवत् स्यात्

śakyaṁ na tad-bhāva-viśeṣa-tattvaṁ nirvaktum asmābhir atho na yogyam | bhakti-pravṛtty-artha-paraiḥ prabhoḥ sac- chāstrair ivājñeṣu viruddhavat syāt

तद्-भावोत्कर्ष-माधुर्यꣳ विदुस् तद्-रस-सेविनः । तत्रत्यस् त्वम् अपि ज्ञास्यस्य् अचिरात् तत्-प्रसादतः

tad-bhāvotkarṣa-mādhuryaṁ vidus tad-rasa-sevinaḥ | tatratyas tvam api jñāsyasy acirāt tat-prasādataḥ

श्री-गोप-कुमार उवाच— एवꣳ निजेष्ट-देव-श्री- गोपाल-चरणाब्जयोः । नितराꣳ दर्शनोत्कण्ठा तद्-वाचो मे व्यवर्धत

śrī-gopa-kumāra uvāca— evaṁ nijeṣṭa-deva-śrī- gopāla-caraṇābjayoḥ | nitarāṁ darśanotkaṇṭhā tad-vāco me vyavardhata

तादृग्-भाव-विशेषाशा- वत्याप्य् अजनि तत्-क्षणात् । ताभ्याꣳ शोकार्णवे क्षिप्तꣳ माम् आलक्ष्याह सान्त्वयन्

tādṛg-bhāva-viśeṣāśā- vatyāpy ajani tat-kṣaṇāt | tābhyāṁ śokārṇave kṣiptaṁ mām ālakṣyāha sāntvayan

श्री-नारद उवाच— यद्यप्य् एतन् महा-गोप्यꣳ युज्यते नात्र जल्पितुम् । तथापि तव कातार्य- भरैर् मुखरितो ब्रुवे

śrī-nārada uvāca— yadyapy etan mahā-gopyaṁ yujyate nātra jalpitum | tathāpi tava kātārya- bharair mukharito bruve

इतो’दूरे’योध्या विलसति पुरी श्री-रघुपतेस् ततो दूरे श्रीमन्-मधुर-मधु-पुर्यैव सादृशी । पुरी द्वारावत्य् उल्लसति दयिता श्री-यदुपतेस् तम् एवास्याꣳ गत्वा निज-दयित-देवꣳ भज दृशा

ito’dūre’yodhyā vilasati purī śrī-raghupates tato dūre śrīman-madhura-madhu-puryaiva sādṛśī | purī dvārāvaty ullasati dayitā śrī-yadupates tam evāsyāṁ gatvā nija-dayita-devaṁ bhaja dṛśā

प्राग् अयोध्याभिगमने सद्-उपायम् इमꣳ श्र्नु । श्री-रामचन्द्र-पादाब्ज- सेवैक-रसिकैर् मतम्

prāg ayodhyābhigamane sad-upāyam imaṁ śrnu | śrī-rāmacandra-pādābja- sevaika-rasikair matam

साक्षाद् भगवतस् तस्य श्री-कृष्णस्यावतारिणः । उपासना-विशेषेण सर्वꣳ यद्यपि लभ्यते

sākṣād bhagavatas tasya śrī-kṛṣṇasyāvatāriṇaḥ | upāsanā-viśeṣeṇa sarvaṁ yadyapi labhyate

तथापि रघु-वीरस्य श्रीमत्-पाद-सरोजयोः । तयो रस-विशेषस्य लाभायोपदिशाम्य् अहम्

tathāpi raghu-vīrasya śrīmat-pāda-sarojayoḥ | tayo rasa-viśeṣasya lābhāyopadiśāmy aham

सीता-पते श्री-रघुनाथ लक्ष्मण- ज्येष्ठ प्रभो श्री-हनूमत्-प्रियेश्वर । इत्य् आदिकꣳ कीर्तय वेद-शास्त्रतः ख्यातꣳ स्मरꣳस् तद्-गुण-रूप-वैभवम्

sītā-pate śrī-raghunātha lakṣmaṇa- jyeṣṭha prabho śrī-hanūmat-priyeśvara | ity ādikaṁ kīrtaya veda-śāstrataḥ khyātaṁ smaraṁs tad-guṇa-rūpa-vaibhavam

येन प्रकारेण निजेष्ट-देवो लभ्येत तस्यानुसृतिः कृतित्वम् । यत्रास्य गन्धो’पि भवेत् क्रियेत प्रीतिः परा तत्र तद्-एक-निष्ठैः

yena prakāreṇa nijeṣṭa-devo labhyeta tasyānusṛtiḥ kṛtitvam | yatrāsya gandho’pi bhavet kriyeta prītiḥ parā tatra tad-eka-niṣṭhaiḥ

श्री-राम-पादाब्ज-युगे’वलोकिते शाम्येन् न चेत् स तव दर्शनोत्कता । तेनैव कारुण्य-भरार्द्र-चेतसा प्रहेष्यते द्वारवतीꣳ सुखꣳ भवान्

śrī-rāma-pādābja-yuge’valokite śāmyen na cet sa tava darśanotkatā | tenaiva kāruṇya-bharārdra-cetasā praheṣyate dvāravatīṁ sukhaṁ bhavān

सङ्कीर्तनꣳ तस्य यथोदितꣳ प्रभोः कुर्वन् गतस् तत्र निज-प्रियेश्वरम् । श्री-कृष्ण-चन्द्रꣳ यदुभिर् वृतꣳ चिरꣳ दिदृक्षितꣳ द्रक्ष्यसि तꣳ मनोहरम्

saṅkīrtanaṁ tasya yathoditaṁ prabhoḥ kurvan gatas tatra nija-priyeśvaram | śrī-kṛṣṇa-candraṁ yadubhir vṛtaṁ ciraṁ didṛkṣitaṁ drakṣyasi taṁ manoharam

वैकुण्ठस्यैव देशस् ते कोषला-द्वारकादयः । तत् तत्र गमनायाज्ञा तद्-भर्तुर् न ह्य् अपेक्ष्यताम्

vaikuṇṭhasyaiva deśas te koṣalā-dvārakādayaḥ | tat tatra gamanāyājñā tad-bhartur na hy apekṣyatām

तस्याज्ञयागतो’त्राहꣳ सर्व-हृद्-वृत्ति-दर्शिनः । मन्-मुखेनैव तस्याज्ञा सम्पन्न्नेत्य् अनुमन्यताम्

tasyājñayāgato’trāhaṁ sarva-hṛd-vṛtti-darśinaḥ | man-mukhenaiva tasyājñā sampannnety anumanyatām

एकꣳ महा-भक्तम् अनुग्रहीतुꣳ स्वयꣳ कुतश्चिद् भगवान् गतो’यम् । सोढुꣳ विलम्बꣳ न हि शक्ष्यसि त्वꣳ तन्-निर्गमे ते’वसरो वरो’यम्

ekaṁ mahā-bhaktam anugrahītuṁ svayaṁ kutaścid bhagavān gato’yam | soḍhuṁ vilambaṁ na hi śakṣyasi tvaṁ tan-nirgame te’vasaro varo’yam

श्री-गोप-कुमार उवाच— श्रुत्वा तꣳ नितराꣳ हृष्टो मुहुः श्री-नारदꣳ नमन् । तस्याशिर्वादम् आदाय शिक्षाꣳ चानुस्मरन्न् अयम्

śrī-gopa-kumāra uvāca— śrutvā taṁ nitarāṁ hṛṣṭo muhuḥ śrī-nāradaṁ naman | tasyāśirvādam ādāya śikṣāṁ cānusmarann ayam

दूराद् एव गतो’द्रक्षꣳ वानराꣳस् तान् इतस् ततः । प्लावमानान् महा-लोलान् राम रामेति वादिनः

dūrād eva gato’drakṣaṁ vānarāṁs tān itas tataḥ | plāvamānān mahā-lolān rāma rāmeti vādinaḥ

तैः सहाग्रे गतो वꣳशीम् आकर्षद्भिः करान् मम । नरान् अपश्यꣳ वैकुण्ठ- पार्षदेभ्यो’पि सुन्दरान्

taiḥ sahāgre gato vaṁśīm ākarṣadbhiḥ karān mama | narān apaśyaṁ vaikuṇṭha- pārṣadebhyo’pi sundarān

तैर् एवार्य-वराचारैर् मन्-नत्य्-आद्य्-असहिष्णुभिः । पुरीꣳ प्रवेशितो बाह्यꣳ प्राक् प्रकोष्ठम् अगम् अहम्

tair evārya-varācārair man-naty-ādy-asahiṣṇubhiḥ | purīṁ praveśito bāhyaṁ prāk prakoṣṭham agam aham

सुग्रीवाङ्गद-जम्बवत्-प्रभृतिभिस् तत्रोपविष्टꣳ सुखꣳ श्रीमन्तꣳ मधुरैर् ।नरैश् च भरतꣳ शत्रुघ्न-युक्तꣳ पुरः । दृष्ट्वाहꣳ रघुनाथम् एव नितराꣳ मत्वा स्तुवꣳस् तत्-स्तवैः कर्णौ तेन पिधाय दास्य-परया वाचा निषिद्धो मुहुः

sugrīvāṅgada-jambavat-prabhṛtibhis tatropaviṣṭaṁ sukhaṁ śrīmantaṁ madhurair |naraiś ca bharataṁ śatrughna-yuktaṁ puraḥ | dṛṣṭvāhaṁ raghunātham eva nitarāṁ matvā stuvaṁs tat-stavaiḥ karṇau tena pidhāya dāsya-parayā vācā niṣiddho muhuḥ

भीतस् तद्-अग्रे’ञ्जलिमान् अवस्थितो निःसृत्य वेगेन हनूमता बलात् । प्रवेशितो’न्तः-पुरम् अद्भुताद्भुतꣳ व्यलोकयꣳ तꣳ नृ-वराकृतिꣳ प्रभुम्

bhītas tad-agre’ñjalimān avasthito niḥsṛtya vegena hanūmatā balāt | praveśito’ntaḥ-puram adbhutādbhutaṁ vyalokayaṁ taṁ nṛ-varākṛtiṁ prabhum

प्रासाद-मुख्ये’खिल-माधुरी-मये सम्राज्य-सिꣳहासनम् आस्थितꣳ सुखम् । हृष्टꣳ महा-पूरुष-लक्षणान्वितꣳ नारायणेनोपमितꣳ कथञ्चन

prāsāda-mukhye’khila-mādhurī-maye samrājya-siṁhāsanam āsthitaṁ sukham | hṛṣṭaṁ mahā-pūruṣa-lakṣaṇānvitaṁ nārāyaṇenopamitaṁ kathañcana

ततो’पि कैश्चिन् मधुरैर् विशेषैर् मनोरमꣳ चाप-विलासि-पाणिम् । स-प्राश्रय-ह्री-रमितावलोकꣳ राजेन्द्र-लीलाꣳ श्रित-धर्म-वार्तम्

tato’pi kaiścin madhurair viśeṣair manoramaṁ cāpa-vilāsi-pāṇim | sa-prāśraya-hrī-ramitāvalokaṁ rājendra-līlāṁ śrita-dharma-vārtam

तद्-दऋष्णानन्द-भरेण मोहितो दण्ड-प्रणामार्थम् इवापतꣳ पुरः । ततश् च तेनार्थ-वरेण वाञ्चितो व्युत्थापितस् तत्-कृपया व्यलोकयम्

tad-daṛṣṇānanda-bhareṇa mohito daṇḍa-praṇāmārtham ivāpataṁ puraḥ | tataś ca tenārtha-vareṇa vāñcito vyutthāpitas tat-kṛpayā vyalokayam

माꣳ तत्र हित्वा निज-सेवयाहृतः प्लुत्यैकया श्री-हनूमान् गतो’न्तिकम् । सीतानुरूपा रमते प्रिया प्रभोः सव्ये’स्य पार्श्वे’नुज-लक्ष्मणो’न्यतः

māṁ tatra hitvā nija-sevayāhṛtaḥ plutyaikayā śrī-hanūmān gato’ntikam | sītānurūpā ramate priyā prabhoḥ savye’sya pārśve’nuja-lakṣmaṇo’nyataḥ

कदापि शुभ्रैर् वर-चामरैः प्रभुꣳ गायन् गुणान् वीजयति स्थितो’ग्रतः । कदाप्य् उपश्लोकयति स्व-निर्मितैश् चित्रैः स्तवैः श्री-हनूमान् कृताञ्जलिः

kadāpi śubhrair vara-cāmaraiḥ prabhuṁ gāyan guṇān vījayati sthito’grataḥ | kadāpy upaślokayati sva-nirmitaiś citraiḥ stavaiḥ śrī-hanūmān kṛtāñjaliḥ

श्वेतातपत्रꣳ च बिभर्त्य् असौ क्षणꣳ सꣳवाहयेत् तस्य पदाम्बुजे क्षणम् । सेवा-प्रकारान् युगपद् बहून् क्षणꣳ तस्मिन्न् अवैयग्र्यम् अहो तनोति च

śvetātapatraṁ ca bibharty asau kṣaṇaṁ saṁvāhayet tasya padāmbuje kṣaṇam | sevā-prakārān yugapad bahūn kṣaṇaṁ tasminn avaiyagryam aho tanoti ca

परम-हर्ष-भरात् क्रमितो ह्य् अहꣳ जय जयेति वदन् प्रणमन् मुहुः । मृदुल-वाग्-अमृतैः परमाद्भुतैर् भगवतार्द्र-हृदा परितर्पितः

parama-harṣa-bharāt kramito hy ahaṁ jaya jayeti vadan praṇaman muhuḥ | mṛdula-vāg-amṛtaiḥ paramādbhutair bhagavatārdra-hṛdā paritarpitaḥ

श्री-भगवान् उवाच— भो गोप-नन्दन सुहृत्तम साधु साधु स्नेहꣳ विधाय भवता विजयꣳ कृतो’त्र । विश्रम्यताम् अलम् अलꣳ बहुभिः प्रायसैर् एतैर् न दुःखय चिरꣳ निज-बान्धवꣳ माम्

śrī-bhagavān uvāca— bho gopa-nandana suhṛttama sādhu sādhu snehaṁ vidhāya bhavatā vijayaṁ kṛto’tra | viśramyatām alam alaṁ bahubhiḥ prāyasair etair na duḥkhaya ciraṁ nija-bāndhavaṁ mām

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रꣳ ते गौरवात् सम्भ्रमꣳ त्यज । त्वदीय-प्रेम-रूपेण यन्त्रितो’स्मि सदा सखे

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṁ te gauravāt sambhramaṁ tyaja | tvadīya-prema-rūpeṇa yantrito’smi sadā sakhe

श्री-गोप-कुमार उवाच— अथ तस्याज्ञयागत्योत्थापितो’हꣳ हनूमता । श्रीमत्-पादाब्ज-पीठस्य नीतश् च निकटꣳ हठात्

śrī-gopa-kumāra uvāca— atha tasyājñayāgatyotthāpito’haṁ hanūmatā | śrīmat-pādābja-pīṭhasya nītaś ca nikaṭaṁ haṭhāt

तदाकर्षꣳ मनस्य् एतद् दीर्घाशा फलिताधुना । वञ्छातीतꣳ च सम्पन्नꣳ फलꣳ तत् कुत्र यान्य् अतः

tadākarṣaṁ manasy etad dīrghāśā phalitādhunā | vañchātītaṁ ca sampannaṁ phalaṁ tat kutra yāny ataḥ

गोप-बालक-वेशेन स्वकीयेनैव पूर्ववत् । कियन्तꣳ न्यवसꣳ कालꣳ तत्रानन्द-भरार्दितः

gopa-bālaka-veśena svakīyenaiva pūrvavat | kiyantaṁ nyavasaṁ kālaṁ tatrānanda-bharārditaḥ

अथ श्री-रघु-सिꣳहस्य महाराजधिराजताम् । लीलाꣳ तद्-अनुरूपाꣳ च वीक्षे धर्मानुसारिणीम्

atha śrī-raghu-siṁhasya mahārājadhirājatām | līlāṁ tad-anurūpāṁ ca vīkṣe dharmānusāriṇīm

न चेष्टा-देव-पादानाꣳ तत्-तत्-क्रीडानुसारिणीम् । विहार-माधुरीꣳ काञ्चिन् नापि ताꣳ ताꣳ कृपाꣳ लभे

na ceṣṭā-deva-pādānāṁ tat-tat-krīḍānusāriṇīm | vihāra-mādhurīṁ kāñcin nāpi tāṁ tāṁ kṛpāṁ labhe

ततः शोकम् इवामुत्राप्य् आप्नुवन् श्री-हनूमतः । श्री-रामचन्द्र-पादाब्ज- महिम्नाꣳ श्रवणेन हि साक्षाद्-अनुभवेनापि मनो-दुःखꣳ निवारये । तस्मिन् निजेष्ट-देवस्य सर्वम् आरोपयामि च

tataḥ śokam ivāmutrāpy āpnuvan śrī-hanūmataḥ | śrī-rāmacandra-pādābja- mahimnāṁ śravaṇena hi sākṣād-anubhavenāpi mano-duḥkhaṁ nivāraye | tasmin nijeṣṭa-devasya sarvam āropayāmi ca

पूर्वाभ्यास-वशेनेयꣳ व्रजभूमिर् यदा बलात् । स तल्-लीलानुकम्पाशाप्य् अक्रमेद् धृदयꣳ मम

pūrvābhyāsa-vaśeneyaṁ vrajabhūmir yadā balāt | sa tal-līlānukampāśāpy akramed dhṛdayaṁ mama

तदा मन्त्रि-वरेणाहꣳ आलक्ष्य श्री-हनूमता । विचित्र-युक्ति-चातुर्यै रक्ष्येयाश्वास्य तत्र हि

tadā mantri-vareṇāhaṁ ālakṣya śrī-hanūmatā | vicitra-yukti-cāturyai rakṣyeyāśvāsya tatra hi

अथ श्री-रामेण प्रखर-करुणा-कोमल-हृदा जगच्-चित्तज्ञेन प्रणय-मृदुनाश्वास्य वचसा । व्रज-द्वारावत्याꣳ सुखम् इति समादिश्य गमितः समꣳ तꣳ भल्लूकावली-परिवृढेनाहम् अचिरात्

atha śrī-rāmeṇa prakhara-karuṇā-komala-hṛdā jagac-cittajñena praṇaya-mṛdunāśvāsya vacasā | vraja-dvārāvatyāṁ sukham iti samādiśya gamitaḥ samaṁ taṁ bhallūkāvalī-parivṛḍhenāham acirāt