Inserts at HV 83 (adhyāya-level)

Line 1

एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता लोकप्रावृत्तिका नराः

etasminn antare prāptā lokaprāvṛttikā narāḥ

Line 2

चक्रायुधगृहं सर्वे लोकपालगृ होपमम्

cakrāyudhagṛhaṃ sarve lokapālagṛ hopamam

Line 3

तेष्व् आत्ययिकशंसीषु लोकप्रावृत्तिकेष्व् इह

teṣv ātyayikaśaṃsīṣu lokaprāvṛttikeṣv iha

Line 4

कृतसंज्ञा यदुश्रेष्ठाः समीयुः कृष्णसंसदि

kṛtasaṃjñā yaduśreṣṭhāḥ samīyuḥ kṛṣṇasaṃsadi

Line 5

समागतेषु सर्वेषु यदुमुख्येषु संसदि

samāgateṣu sarveṣu yadumukhyeṣu saṃsadi

Line 6

प्रावृत्तिका नराः प्राहुः पार्थिवात्ययिकं वचः

prāvṛttikā narāḥ prāhuḥ pārthivātyayikaṃ vacaḥ

Line 7

जनार्दन नरेन्द्राणां पार्थिवानां समागमः

janārdana narendrāṇāṃ pārthivānāṃ samāgamaḥ

Line 8

भवीष्यति क्षितीशानां सुमहान् इत्य् अनेकशः

bhavīṣyati kṣitīśānāṃ sumahān ity anekaśaḥ

Line 9

त्वरितास् तत्र गच्छन्ति नानाजनपदेश्वराः

tvaritās tatra gacchanti nānājanapadeśvarāḥ

Line 10

कुण्डिने पुण्डरीकाक्ष भोजपुत्रस्य शासनात्

kuṇḍine puṇḍarīkākṣa bhojaputrasya śāsanāt

Line 11

प्रकाशं स्म कथास् तत्र श्रूयन्ते मनुजेरिताः

prakāśaṃ sma kathās tatra śrūyante manujeritāḥ

Line 12

रुक्मिणी किल नान्मा स्त्री रुक्मिणः प्रथिता स्वसा

rukmiṇī kila nānmā strī rukmiṇaḥ prathitā svasā

Line 13

भावी स्वयंवरस् तत्र तस्याः किल जनार्दन

bhāvī svayaṃvaras tatra tasyāḥ kila janārdana

Line 14

इत्य् अर्थम् एते नृवरा गच्छन्ति सबलानुगाः

ity artham ete nṛvarā gacchanti sabalānugāḥ

Line 15

तस्यास् त्रिलोकसुन्दर्यास् तृतीये ऽहनि यादव

tasyās trilokasundaryās tṛtīye 'hani yādava

Line 16

रुक्मभूषणभूषिण्या भविष्यति स्वयंवरः

rukmabhūṣaṇabhūṣiṇyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ

Line 17

राज्ञां तत्र समेतानां हस्त्यश्वरथगामिनाम्

rājñāṃ tatra sametānāṃ hastyaśvarathagāminām

Line 18

द्रक्ष्यामः शतशस् तत्र शिबिराणि महात्मनाम्

drakṣyāmaḥ śataśas tatra śibirāṇi mahātmanām

Line 19

सिंहशार्दूलदर्पाणां मत्तद्विरदगामिनाम्

siṃhaśārdūladarpāṇāṃ mattadviradagāminām

Line 20

सदा युद्धप्रियाणां हि परस्परम् अमर्षिणाम्

sadā yuddhapriyāṇāṃ hi parasparam amarṣiṇām

Line 21

जयाय शीघ्रं सहिता बलौघेन समन्विताः

jayāya śīghraṃ sahitā balaughena samanvitāḥ

Line 22

निरुद्धाः पृथिवीपालाः किम् एकान्तचरा वयम्

niruddhāḥ pṛthivīpālāḥ kim ekāntacarā vayam

Line 23

निरुत्साहा भविष्यामो गच्छामो यदुसत्तम

nirutsāhā bhaviṣyāmo gacchāmo yadusattama

Line 24

श्रुत्वैतत् केशवो वाक्यं हृदि शल्यम् इवार्पितम्

śrutvaitat keśavo vākyaṃ hṛdi śalyam ivārpitam

Line 25

निर्जगाम यदुश्रेष्ठो यदूनां सहितो बलैः

nirjagāma yaduśreṣṭho yadūnāṃ sahito balaiḥ

Line 26

यादवास् ते बलोदग्राः सर्वे संग्रामलालसाः

yādavās te balodagrāḥ sarve saṃgrāmalālasāḥ

Line 27

निर्ययुः स्यन्दनैर् दिव्यैर् गर्वितास् त्रिदशा इव

niryayuḥ syandanair divyair garvitās tridaśā iva

Line 28

बलाग्रेण नियुक्तेन हरिर् ईशानसमितः

balāgreṇa niyuktena harir īśānasamitaḥ

Line 29

चक्रोद्यतकरः कृष्णो गदापाणिर् व्यरोचत

cakrodyatakaraḥ kṛṣṇo gadāpāṇir vyarocata

Line 30

यादवाश् चापरे तत्र वासुदेवानुयायिनः

yādavāś cāpare tatra vāsudevānuyāyinaḥ

Line 31

रथैर् आदित्यसंकशैः किंकिणीप्रतिनादितैः

rathair ādityasaṃkaśaiḥ kiṃkiṇīpratināditaiḥ

Line 32

उग्रसेनं तु गोविन्दः प्राह निश्चितदर्शनः

ugrasenaṃ tu govindaḥ prāha niścitadarśanaḥ

Line 33

तिष्ठ त्वं नृपशार्दूल भ्रात्रा मे सहितो ऽनघ

tiṣṭha tvaṃ nṛpaśārdūla bhrātrā me sahito 'nagha

Line 34

क्षत्रिया निकृतिप्रज्ञाः शास्त्रज्ञाश् छिद्रदर्शिनः

kṣatriyā nikṛtiprajñāḥ śāstrajñāś chidradarśinaḥ

Line 35

पुरीं शून्याम् इमां वीर जघन्याः पीडयन्ति नः

purīṃ śūnyām imāṃ vīra jaghanyāḥ pīḍayanti naḥ

Line 36

अस्माकं शङ्किताः सर्वे जरासंधवशानुगाः

asmākaṃ śaṅkitāḥ sarve jarāsaṃdhavaśānugāḥ

Line 37

मोदन्ते सुखिनस् तत्र देवलोके यथामराः

modante sukhinas tatra devaloke yathāmarāḥ

Line 38

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भोजरजो महायशाः

tasya tadvacanaṃ śrutvā bhojarajo mahāyaśāḥ

Line 39

कृष्णस्नेहेन विकृतं बभाषे वचनामृतम्

kṛṣṇasnehena vikṛtaṃ babhāṣe vacanāmṛtam

Line 40

कृष्ण कृष्ण महाबाहो यदूनाम् नन्दिवर्धन

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnām nandivardhana

Line 41

श्रूयतां यद् अहं त्व् अद्य वक्ष्यामि रिपुसूदन

śrūyatāṃ yad ahaṃ tv adya vakṣyāmi ripusūdana

Line 42

त्वया विहिनाः सर्वे स्म न शक्ताः सुखम् आसितुम्

tvayā vihināḥ sarve sma na śaktāḥ sukham āsitum

Line 43

पुरे ऽस्मिन् विषयान्ते वा पतिहीना इव स्त्रियः

pure 'smin viṣayānte vā patihīnā iva striyaḥ

Line 44

त्वत्सनाथा वयं तात त्वद्बाहुबलम् आश्रिताः

tvatsanāthā vayaṃ tāta tvadbāhubalam āśritāḥ

Line 45

बिभीमो न नरेन्द्राणां सेन्द्राणाम् अपि मानद

bibhīmo na narendrāṇāṃ sendrāṇām api mānada

Line 46

विजयाय यदुश्रेष्ठ यत्र यत्र गमिष्यसि

vijayāya yaduśreṣṭha yatra yatra gamiṣyasi

Line 47

तत्र त्वं सहितो ऽस्माभिर् गच्छेथा यादवर्षभ

tatra tvaṃ sahito 'smābhir gacchethā yādavarṣabha

Line 48

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सस्मितं देवकीसुतः

tasya rājño vacaḥ śrutvā sasmitaṃ devakīsutaḥ

Line 49

यथेष्टं भवताम् अद्य तथा कर्तास्म्य् असंशयम्

yatheṣṭaṃ bhavatām adya tathā kartāsmy asaṃśayam

Line 50

एवम् उक्त्वा तु कृष्णो हि जगामाशु रथेन वै

evam uktvā tu kṛṣṇo hi jagāmāśu rathena vai

Line 51

भीष्मकस्य गृहं प्राप्तो लोहितायति भास्करे

bhīṣmakasya gṛhaṃ prāpto lohitāyati bhāskare

Line 52

प्राप्ते राजसमाजे तु शिबिराकीर्णभूतले

prāpte rājasamāje tu śibirākīrṇabhūtale

Line 53

रङ्गं सुविपुलं दृष्ट्वा राजसीं तनुम् आविशत्

raṅgaṃ suvipulaṃ dṛṣṭvā rājasīṃ tanum āviśat

Line 54

वित्रासनार्थं भूपानां प्रकाशार्थं पुरातनम्

vitrāsanārthaṃ bhūpānāṃ prakāśārthaṃ purātanam

Line 55

मनसा चिन्तयाम् आस वैनतेयं महाबलम्

manasā cintayām āsa vainateyaṃ mahābalam

Line 56

ततश् चिन्तितमात्रस् तु विदित्वा विनतात्मजः

tataś cintitamātras tu viditvā vinatātmajaḥ

Line 57

सुखलक्ष्यं वपुः कृत्वा निलिल्ये केशवान्तिके

sukhalakṣyaṃ vapuḥ kṛtvā nililye keśavāntike

Line 58

तस्य पक्षनिपातेन पवनोद्भ्रान्तकारिणा

tasya pakṣanipātena pavanodbhrāntakāriṇā

Line 59

कम्पिता मनुजाः सर्वे न्युब्जाश् च पतिता भुवि

kampitā manujāḥ sarve nyubjāś ca patitā bhuvi

Line 60

शिरोभिः पतिताः सर्वे प्रावेपन्त यथोरगाः

śirobhiḥ patitāḥ sarve prāvepanta yathoragāḥ

Line 61

तान् संनिपतितान् दृष्ट्वा कृष्णो गिरिर् इवाचलः

tān saṃnipatitān dṛṣṭvā kṛṣṇo girir ivācalaḥ

Line 62

स तदा पक्षवातेन मेने पतगसत्तमम्

sa tadā pakṣavātena mene patagasattamam

Line 63

ददर्श गरुडं प्राप्तं दिव्यस्रगनुलेपनम्

dadarśa garuḍaṃ prāptaṃ divyasraganulepanam

Line 64

पक्षवातेन पृथिवीं चालयन्तं मुहुर् मुहुः

pakṣavātena pṛthivīṃ cālayantaṃ muhur muhuḥ

Line 65

पृष्टासक्तैः प्रहरणैर् लेलिहद्भिर् इवोरगैः

pṛṣṭāsaktaiḥ praharaṇair lelihadbhir ivoragaiḥ

Line 66

वैष्णवं हस्तसंश्लेषं नाम्यमानम् अधोमुखम्

vaiṣṇavaṃ hastasaṃśleṣaṃ nāmyamānam adhomukham

Line 67

चरणाभ्यां प्रकर्षन्तं पाण्डुरं भोगिनां वरम्

caraṇābhyāṃ prakarṣantaṃ pāṇḍuraṃ bhogināṃ varam

Line 68

हेमपत्रैर् उपचितं धातुमन्तम् इवाचलम्

hemapatrair upacitaṃ dhātumantam ivācalam

Line 69

अमृतारम्भहर्तारं द्विजिह्वेन्द्रविनाशनम्

amṛtārambhahartāraṃ dvijihvendravināśanam

Line 70

त्रासनं दैत्यसंघानां वाहनं ध्वजलक्षणम्

trāsanaṃ daityasaṃghānāṃ vāhanaṃ dhvajalakṣaṇam

Line 71

तं दृष्ट्वा स ध्वजं प्राप्तं सचिवं सांपरायिकम्

taṃ dṛṣṭvā sa dhvajaṃ prāptaṃ sacivaṃ sāṃparāyikam

Line 72

धृतिमन्तं गरुत्मन्तं जगाद मधुसूदनः

dhṛtimantaṃ garutmantaṃ jagāda madhusūdanaḥ

Line 73

दृष्ट्वा परमसंहृष्टः स्थितं देहम् इवापरम्

dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭaḥ sthitaṃ deham ivāparam

Line 74

तुल्यसामर्थ्यया वाचा गरुत्मन्तम् उपस्थितम्

tulyasāmarthyayā vācā garutmantam upasthitam

Line 75

स्वागतं खेचरश्रेष्ठ सुरसेनारिमर्दन

svāgataṃ khecaraśreṣṭha surasenārimardana

Line 76

विनताहृदयानन्द स्वागतं केशवप्रिय

vinatāhṛdayānanda svāgataṃ keśavapriya

Line 77

व्रज पत्रिवरश्रेष्ठ कैशिकस्य निवेशनम्

vraja patrivaraśreṣṭha kaiśikasya niveśanam

Line 78

वयं तत्रैव गत्वाद्य प्रतीक्षामः स्वयंवरम्

vayaṃ tatraiva gatvādya pratīkṣāmaḥ svayaṃvaram

Line 79

राज्ञां तत्र समेतानां हस्त्यश्वरथगामिनाम्

rājñāṃ tatra sametānāṃ hastyaśvarathagāminām

Line 80

द्रक्ष्यामः शतशस् तत्र समेतानां महात्मनाम्

drakṣyāmaḥ śataśas tatra sametānāṃ mahātmanām

Line 81

एवम् उक्त्वा महाबाहुर् वैनतेयं महाबलम्

evam uktvā mahābāhur vainateyaṃ mahābalam

Line 82

जगामाथ पुरीं कृष्णः कैशिकस्य महात्मनः

jagāmātha purīṃ kṛṣṇaḥ kaiśikasya mahātmanaḥ

Line 83

वैनतेयसखः श्रीमान् यादवैश् च महारथैः

vainateyasakhaḥ śrīmān yādavaiś ca mahārathaiḥ

Line 84

विदर्भनगरीं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने

vidarbhanagarīṃ prāpte kṛṣṇe devakinandane

Line 85

हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे निवेशायोपचक्रमुः

hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve niveśāyopacakramuḥ

Line 86

सर्वे शस्त्रायुधधरा राजानो बलशालिनः

sarve śastrāyudhadharā rājāno balaśālinaḥ

Line 87

एतस्मिन्न् एव कले तु राजा नयविशारदः

etasminn eva kale tu rājā nayaviśāradaḥ

Line 88

कैशिकः प्रति चोत्थाय प्रहृष्टेनान्तरात्मना

kaiśikaḥ prati cotthāya prahṛṣṭenāntarātmanā

Line 89

अर्घम् आचमनं दत्त्वा स राजा कैशिकः स्वयम्

argham ācamanaṃ dattvā sa rājā kaiśikaḥ svayam

Line 90

सत्कृत्य विधिवत् कृष्णं स्वपुरं संप्रवेशयत्

satkṛtya vidhivat kṛṣṇaṃ svapuraṃ saṃpraveśayat

Line 91

पूर्वम् एव तु कृष्णाय कारितं दिव्यमन्दिरम्

pūrvam eva tu kṛṣṇāya kāritaṃ divyamandiram

Line 92

विवेश सबलः श्रीमान् कैलासं शंकरो यथा

viveśa sabalaḥ śrīmān kailāsaṃ śaṃkaro yathā

Line 93

खाद्यपानादिरत्नौघैर् अर्चितो वासवानुजः

khādyapānādiratnaughair arcito vāsavānujaḥ

Line 94

सुखेनैवोषितः कृष्णस् तस्य राज्ञो निवेशने

sukhenaivoṣitaḥ kṛṣṇas tasya rājño niveśane

Line 95

पूजितो बहुमानेन स्नेहपूर्णेन चेतसा

pūjito bahumānena snehapūrṇena cetasā

Line 96

ते कृष्णम् आगतं दृष्ट्वा वैनेतेयं महाद्युतिम्

te kṛṣṇam āgataṃ dṛṣṭvā vaineteyaṃ mahādyutim

Line 97

बभूवुश् चिन्तयाविष्टाः सर्वे नृपतिसत्तमाः

babhūvuś cintayāviṣṭāḥ sarve nṛpatisattamāḥ

Line 98

ते समेत्य गता राजन् राजानो भीमविक्रमाः

te sametya gatā rājan rājāno bhīmavikramāḥ

Line 99

मन्त्राय मन्त्रकुशला नीतिशास्त्रार्थवित्तमाः

mantrāya mantrakuśalā nītiśāstrārthavittamāḥ

Line 100

भीष्मकस्य सभां गत्वा रम्यां हेमपरिष्कृताम्

bhīṣmakasya sabhāṃ gatvā ramyāṃ hemapariṣkṛtām

Line 101

सिंहासनेषु चित्रेषु विचित्रास्तरणेषु च

siṃhāsaneṣu citreṣu vicitrāstaraṇeṣu ca

Line 102

निषेदुस् ते नृपवरा देवा देवसभाम् इव

niṣedus te nṛpavarā devā devasabhām iva

Line 103

तेषां मध्ये महाबाहुर् जरासंधो महाबलः

teṣāṃ madhye mahābāhur jarāsaṃdho mahābalaḥ

Line 104

बभाषे सुमहातेजा देवान् देवेश्वरो यथा

babhāṣe sumahātejā devān deveśvaro yathā

Line 105

श्रूयतां भो नृपश्रेष्ठा भीष्मकश् च महामतिः

śrūyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā bhīṣmakaś ca mahāmatiḥ

Line 106

कथ्यमानं यथाबुद्ध्या वचनं वदतां वराः

kathyamānaṃ yathābuddhyā vacanaṃ vadatāṃ varāḥ

Line 107

यो ऽसौ कृष्ण इति ख्यातो वसुदेवसुतो बली

yo 'sau kṛṣṇa iti khyāto vasudevasuto balī

Line 108

वैनतेयसहायेन संप्राप्त इह कुण्डिनम्

vainateyasahāyena saṃprāpta iha kuṇḍinam

Line 109

कन्याहेतोर् महातेजा यादवैर् अभिसंवृतः

kanyāhetor mahātejā yādavair abhisaṃvṛtaḥ

Line 110

अवश्यं कुरुते यत्नं कन्यावाप्तिर् यथा भवेत्

avaśyaṃ kurute yatnaṃ kanyāvāptir yathā bhavet

Line 111

यद् अत्र कारणं कार्यं सुनयोपेतवद् हितम्

yad atra kāraṇaṃ kāryaṃ sunayopetavad hitam

Line 112

कुरुध्वं नृपशार्दूला विनिश्चित्य बलाबलम्

kurudhvaṃ nṛpaśārdūlā viniścitya balābalam

Line 113

पादातौ तौ महावीर्यौ वसुदेवसुताव् उभौ

pādātau tau mahāvīryau vasudevasutāv ubhau

Line 114

वैनतेयं विना तस्मिन् गोमन्ते पर्वतोत्तमे

vainateyaṃ vinā tasmin gomante parvatottame

Line 115

यत् कृतं सुमहद् घोरं भवद्भिर् विदितं हि तत्

yat kṛtaṃ sumahad ghoraṃ bhavadbhir viditaṃ hi tat

Line 116

कृष्णस्य यादवैश् चैव भोजान्धकमहारथैः

kṛṣṇasya yādavaiś caiva bhojāndhakamahārathaiḥ

Line 117

समेत्य युध्यमानस्य कीदृशो विग्रहो भवेत्

sametya yudhyamānasya kīdṛśo vigraho bhavet

Line 118

कन्यार्थे यतमानेन गरुडस्थेन विष्णुना

kanyārthe yatamānena garuḍasthena viṣṇunā

Line 119

कः स्थास्यति रणे तस्मिन्न् अपि शक्रः सुरैः सह

kaḥ sthāsyati raṇe tasminn api śakraḥ suraiḥ saha

Line 120

यदा चास्मै नापि सुता कदाचित् संप्रदीयते

yadā cāsmai nāpi sutā kadācit saṃpradīyate

Line 121

ततो ह्य् अयं बलाद् एनां नेतुं शक्तः सुरैः सह

tato hy ayaṃ balād enāṃ netuṃ śaktaḥ suraiḥ saha

Line 122

पुरा एकार्णवे घोरे श्रूयते मेदिनी त्व् इयम्

purā ekārṇave ghore śrūyate medinī tv iyam

Line 123

पातालस्य तले मग्ना विष्णुना प्रभविष्णुना

pātālasya tale magnā viṣṇunā prabhaviṣṇunā

Line 124

वाराहं रूपम् आस्थाय उद्धृता जगदादिना

vārāhaṃ rūpam āsthāya uddhṛtā jagadādinā

Line 125

हिरण्याक्षश् च दैत्येन्द्रो वराहेण निपातितः

hiraṇyākṣaś ca daityendro varāheṇa nipātitaḥ

Line 126

हिरण्यकशिपुश् चैव महाबलपराक्रमः

hiraṇyakaśipuś caiva mahābalaparākramaḥ

Line 127

अवध्यो ऽमरदैत्यानाम् ऋषिगन्धर्वकिंनरैः

avadhyo 'maradaityānām ṛṣigandharvakiṃnaraiḥ

Line 128

यक्षराक्षसनागानां नाकाशे नावनिस्थले

yakṣarākṣasanāgānāṃ nākāśe nāvanisthale

Line 129

न चाभ्यन्तररात्र्यह्नोर् न शूष्केणार्द्रकेन च

na cābhyantararātryahnor na śūṣkeṇārdrakena ca

Line 130

अवध्यस्त्रिषु लोकेषु दैत्येन्द्रो ह्य् अपराजितः

avadhyastriṣu lokeṣu daityendro hy aparājitaḥ

Line 131

नारसिंहेन रूपेण निहतो विष्णुना पुरा

nārasiṃhena rūpeṇa nihato viṣṇunā purā

Line 132

वामनेन तु रूपेण कश्यपस्यात्मजो बली

vāmanena tu rūpeṇa kaśyapasyātmajo balī

Line 133

अदित्या गर्भसंभूतो बलिं बध्वासुरोत्तमम्

adityā garbhasaṃbhūto baliṃ badhvāsurottamam

Line 134

सत्यरज्जुमयैः पाशैः कृतः पातालसंश्रयः

satyarajjumayaiḥ pāśaiḥ kṛtaḥ pātālasaṃśrayaḥ

Line 135

कार्तवीर्यो महावीर्यः सहस्रभुजविग्रहः

kārtavīryo mahāvīryaḥ sahasrabhujavigrahaḥ

Line 136

दत्तात्रेयप्रसादेन मत्तो राज्यमदेन च

dattātreyaprasādena matto rājyamadena ca

Line 137

जामदग्न्यो महातेजा रेणुकागर्भसंभवः

jāmadagnyo mahātejā reṇukāgarbhasaṃbhavaḥ

Line 138

त्रेताद्वापरयोः संधौ रामः शास्त्रभृतां वरः

tretādvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śāstrabhṛtāṃ varaḥ

Line 139

पर्शुना वज्रकल्पेन सप्तद्वीपेश्वरो नृपः

parśunā vajrakalpena saptadvīpeśvaro nṛpaḥ

Line 140

विष्णुना निहतो भूयश् छद्मरूपेण हैहयः

viṣṇunā nihato bhūyaś chadmarūpeṇa haihayaḥ

Line 141

इक्ष्वाकुकुलसंभूतो रामो दाशरथि पुरा

ikṣvākukulasaṃbhūto rāmo dāśarathi purā

Line 142

त्रिलोकजयिनं वीरं रावणं विन्यपातयत्

trilokajayinaṃ vīraṃ rāvaṇaṃ vinyapātayat

Line 143

पुरा कृतयुगे विष्णुः संग्रामे तारकामये

purā kṛtayuge viṣṇuḥ saṃgrāme tārakāmaye

Line 144

षोडशार्धभुजो भूत्वा गरुडस्थो हि वीर्यवान्

ṣoḍaśārdhabhujo bhūtvā garuḍastho hi vīryavān

Line 145

निजघानासुरान् युद्धे वरदानेन दर्पितान्

nijaghānāsurān yuddhe varadānena darpitān

Line 146

कालनेमिश् च दैत्यो वै देवतानां भयप्रदः

kālanemiś ca daityo vai devatānāṃ bhayapradaḥ

Line 147

सहस्रकिरणाभेन चक्रेण निहतो युधि

sahasrakiraṇābhena cakreṇa nihato yudhi

Line 148

महायोगबलेनाजौ विश्वरूपेण विष्णुना

mahāyogabalenājau viśvarūpeṇa viṣṇunā

Line 149

अन्तरं प्राप्य कालस्य निहता बहवो ऽसुराः

antaraṃ prāpya kālasya nihatā bahavo 'surāḥ

Line 150

वने वनचरा दैत्या महाबलपराक्रमाः

vane vanacarā daityā mahābalaparākramāḥ

Line 151

निहता बालभावेन प्रलम्बारिष्टधेनुकाः

nihatā bālabhāvena pralambāriṣṭadhenukāḥ

Line 152

शकुनीं केशिनं चैव यमलार्जुनकाव् अपि

śakunīṃ keśinaṃ caiva yamalārjunakāv api

Line 153

नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā

Line 154

कंसं च बलिनां श्रेष्ठं सगणं देवकीसुतः

kaṃsaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sagaṇaṃ devakīsutaḥ

Line 155

निहत्य गोपवेषेण क्रीडयाम् आस केशवः

nihatya gopaveṣeṇa krīḍayām āsa keśavaḥ

Line 156

एवमादीनि दिव्यानि छद्मरूपानि विष्णुना

evamādīni divyāni chadmarūpāni viṣṇunā

Line 157

कृतानि तत्र तत्रैव विष्णुना प्रभविष्णुना

kṛtāni tatra tatraiva viṣṇunā prabhaviṣṇunā

Line 158

तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि भवतां हितकाम्यया

tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi bhavatāṃ hitakāmyayā

Line 159

तं मन्ये केशवं विष्णुं सुराद्यम् असुरान्तकम्

taṃ manye keśavaṃ viṣṇuṃ surādyam asurāntakam

Line 160

नारायणं जगद्योनिं पुराणं पुरुषं ध्रुवम्

nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ purāṇaṃ puruṣaṃ dhruvam

Line 161

स्रष्टारं सर्वभूतानां व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ vyaktāvyaktaṃ sanātanam

Line 162

अधृष्यं सर्वलोकानां सर्वभूतनमस्कृतम्

adhṛṣyaṃ sarvalokānāṃ sarvabhūtanamaskṛtam

Line 163

अनादिमध्यनिधनं क्षरम् अक्षरशाश्वतम्

anādimadhyanidhanaṃ kṣaram akṣaraśāśvatam

Line 164

स्वयंभुवम् अजं स्थाणुम् अजेयं सचराचरैः

svayaṃbhuvam ajaṃ sthāṇum ajeyaṃ sacarācaraiḥ

Line 165

त्रिविक्रमं त्रिलोकेशं त्रिदशेन्द्रारिनाशनम्

trivikramaṃ trilokeśaṃ tridaśendrārināśanam

Line 166

इति मे निश्चिता बुद्धिर् जातो ऽयं मथुराधिपः

iti me niścitā buddhir jāto 'yaṃ mathurādhipaḥ

Line 167

कुले महति वै राज्ञां विपुले चक्रवर्तिनाम्

kule mahati vai rājñāṃ vipule cakravartinām

Line 168

कथम् अन्यस्य मर्त्यस्य गरुडो वाहनं भवेत्

katham anyasya martyasya garuḍo vāhanaṃ bhavet

Line 169

विशेषेण तु कन्यार्थे विक्रमस्थे जनार्दने

viśeṣeṇa tu kanyārthe vikramasthe janārdane

Line 170

कः स्थास्यति पुमान् अद्य गरुडस्याग्रतो बली

kaḥ sthāsyati pumān adya garuḍasyāgrato balī

Line 171

स्वयंवरकृतेनासौ विष्णुः स्वयम् इहागतः

svayaṃvarakṛtenāsau viṣṇuḥ svayam ihāgataḥ

Line 172

विष्णोर् आगमने चैव महान् दोषः प्रकीर्तितः

viṣṇor āgamane caiva mahān doṣaḥ prakīrtitaḥ

Line 173

भवद्भिर् अनुचिन्त्येदं क्रियतां यद् अनन्तरम्

bhavadbhir anucintyedaṃ kriyatāṃ yad anantaram

Line 174

एवं ब्रुवाणं तं भूपं मगधानां जनेश्वरम्

evaṃ bruvāṇaṃ taṃ bhūpaṃ magadhānāṃ janeśvaram

Line 175

सुनीथो ऽथ महाप्राज्ञो वचनं चेदम् अब्रवीत्

sunītho 'tha mahāprājño vacanaṃ cedam abravīt

Line 176

सम्यग् आह महाबाहुर् मगधाधिपतिर् नृपः

samyag āha mahābāhur magadhādhipatir nṛpaḥ

Line 177

समक्षं नरदेवानां यथा वृत्तं महाहवे

samakṣaṃ naradevānāṃ yathā vṛttaṃ mahāhave

Line 178

गोमन्ते रामकृष्णाभ्यां कृतं कर्म सुदुष्करम्

gomante rāmakṛṣṇābhyāṃ kṛtaṃ karma suduṣkaram

Line 179

गजाश्वरथसंबाधा पत्तिध्वजसमाकुला

gajāśvarathasaṃbādhā pattidhvajasamākulā

Line 180

निर्दग्धा महती सेना चक्रलाङ्गलवह्निना

nirdagdhā mahatī senā cakralāṅgalavahninā

Line 181

तेनायं मागधः श्रीमान् अनागतम् अचिन्तयत्

tenāyaṃ māgadhaḥ śrīmān anāgatam acintayat

Line 182

ब्रूते च राजसेनायाम् अनुस्मृत्य सुदारुणम्

brūte ca rājasenāyām anusmṛtya sudāruṇam

Line 183

पदात्योर् युध्यतोस् तत्र बलकेशवयोर् युधि

padātyor yudhyatos tatra balakeśavayor yudhi

Line 184

दुर्निवार्यतरो घोरो ह्य् अभवद् वाहिनीक्षयः

durnivāryataro ghoro hy abhavad vāhinīkṣayaḥ

Line 185

विदितं वः सुपर्णस्य आगतस्य नृपोत्तमाः

viditaṃ vaḥ suparṇasya āgatasya nṛpottamāḥ

Line 186

पक्षवेगानिलोद्धूता बभ्रमुर् गगनेचराः

pakṣavegāniloddhūtā babhramur gaganecarāḥ

Line 187

समुद्राः क्षुभिताः सर्वे चचालाद्रिर् मही मुहुः

samudrāḥ kṣubhitāḥ sarve cacālādrir mahī muhuḥ

Line 188

वयं सर्वे सुसंत्रस्तः किम् उत्पातेति विक्लवाः

vayaṃ sarve susaṃtrastaḥ kim utpāteti viklavāḥ

Line 189

यदा संनह्य युध्येत आरूढः केशवेन सः

yadā saṃnahya yudhyeta ārūḍhaḥ keśavena saḥ

Line 190

कथम् अस्मद्विधः शक्तः प्रतिस्थातुं रणाजिरे

katham asmadvidhaḥ śaktaḥ pratisthātuṃ raṇājire

Line 191

राज्ञां स्वयंवरे नाम सुमहान् हर्षवर्धनः

rājñāṃ svayaṃvare nāma sumahān harṣavardhanaḥ

Line 192

कृतो नरवरैर् आद्यैर् यशोधर्मस्य वै निधिः

kṛto naravarair ādyair yaśodharmasya vai nidhiḥ

Line 193

इदं तु कुण्डिनगरम् आसाद्य मनुजेश्वराः

idaṃ tu kuṇḍinagaram āsādya manujeśvarāḥ

Line 194

न पुरेवैष्यते नूनं महापुरुषविग्रहः

na purevaiṣyate nūnaṃ mahāpuruṣavigrahaḥ

Line 195

यदि सा वरयेद् अन्यं राज्ञां मध्ये नृपात्मजा

yadi sā varayed anyaṃ rājñāṃ madhye nṛpātmajā

Line 196

कृष्णस्य भुजयोर् वीर्यं कः पुमान् प्रसहिष्यति

kṛṣṇasya bhujayor vīryaṃ kaḥ pumān prasahiṣyati

Line 197

विख्यापितस् तु दोषो ऽयं स्वयंवरमहोत्सवे

vikhyāpitas tu doṣo 'yaṃ svayaṃvaramahotsave

Line 198

तदर्थम् आगतः कृष्णो वयं चैव नराधिपाः

tadartham āgataḥ kṛṣṇo vayaṃ caiva narādhipāḥ

Line 199

कृष्णास्यागमनं चैव नृपाणाम् अतिगर्हितम्

kṛṣṇāsyāgamanaṃ caiva nṛpāṇām atigarhitam

Line 200

कन्याहेतोर् नरेन्द्रानां यथा वदति मागधः

kanyāhetor narendrānāṃ yathā vadati māgadhaḥ

Line 201

इत्य् एवम् उक्ते वचने सुनीथेन महात्मना

ity evam ukte vacane sunīthena mahātmanā

Line 202

करूषाधिपतिर् वीरो दन्तवक्त्रो ऽभ्यभाषत

karūṣādhipatir vīro dantavaktro 'bhyabhāṣata

Line 203

यद् उक्तं मागधेन्द्रेण सुनीथेन नराधिपाः

yad uktaṃ māgadhendreṇa sunīthena narādhipāḥ

Line 204

युक्तपूर्वम् इदं मन्ये यद् अस्माकं वचो हितम्

yuktapūrvam idaṃ manye yad asmākaṃ vaco hitam

Line 205

न च विद्वेषणेनाहं न चाहंकारवादिना

na ca vidveṣaṇenāhaṃ na cāhaṃkāravādinā

Line 206

न चात्मविजिगीषुत्वाद् दूषयामि वचो ऽमृतम्

na cātmavijigīṣutvād dūṣayāmi vaco 'mṛtam

Line 207

वाक्यार्णवं महागाधं नीतिशास्त्रार्थबृंहितम्

vākyārṇavaṃ mahāgādhaṃ nītiśāstrārthabṛṃhitam

Line 208

क एष निखिलं वक्तुं शक्तो वै राजसंसदि

ka eṣa nikhilaṃ vaktuṃ śakto vai rājasaṃsadi

Line 209

किं त्व् अनुस्मरणार्थे ऽहं यद् ब्रवीमि शृणुष्व मे

kiṃ tv anusmaraṇārthe 'haṃ yad bravīmi śṛṇuṣva me

Line 210

आगतो वासुदेवेति किम् आश्वर्यं नराधिपाः

āgato vāsudeveti kim āśvaryaṃ narādhipāḥ

Line 211

यथागता वयं सर्वे कृष्णो ऽपीह तथागतः

yathāgatā vayaṃ sarve kṛṣṇo 'pīha tathāgataḥ

Line 212

किम् अत्र दोषो गौणो वा कन्याहेतोः समागताः

kim atra doṣo gauṇo vā kanyāhetoḥ samāgatāḥ

Line 213

यद् अस्माभिः समेत्यैव कृतं गोमन्तरोधनम्

yad asmābhiḥ sametyaiva kṛtaṃ gomantarodhanam

Line 214

तत्र युद्धकृतं दोषं कथं वः कर्तुम् अर्हथ

tatra yuddhakṛtaṃ doṣaṃ kathaṃ vaḥ kartum arhatha

Line 215

वनवासे स्थितौ वीरौ कंसव्यामोहहेतुना

vanavāse sthitau vīrau kaṃsavyāmohahetunā

Line 216

देवर्षिवचनाद् राजन् वृन्दावनतटे स्थितौ

devarṣivacanād rājan vṛndāvanataṭe sthitau

Line 217

ताव् आहूय वधार्थाय उभौ रामजनार्दनौ

tāv āhūya vadhārthāya ubhau rāmajanārdanau

Line 218

नागेनोद्दीपितौ वीरौ हत्वा नागं विवेशतुः

nāgenoddīpitau vīrau hatvā nāgaṃ viveśatuḥ

Line 219

ततः स्ववीर्यम् आश्रित्य निहतो रङ्गसागरे

tataḥ svavīryam āśritya nihato raṅgasāgare

Line 220

गतासुर् इव चासीनो मथुरेशं सहानुगः

gatāsur iva cāsīno mathureśaṃ sahānugaḥ

Line 221

किम् अत्र विहितो दोषो येनास्माभिर् वयोधिकैः

kim atra vihito doṣo yenāsmābhir vayodhikaiḥ

Line 222

उपरोधपरा राजन् वयं सर्वे समागताः

uparodhaparā rājan vayaṃ sarve samāgatāḥ

Line 223

सेनातिबलम् आलोक्य वित्रस्तौ रामकेशवौ

senātibalam ālokya vitrastau rāmakeśavau

Line 224

पुरं बलं समुत्सृज्य गोमन्तं पर्वतं गतौ

puraṃ balaṃ samutsṛjya gomantaṃ parvataṃ gatau

Line 225

तत्रापि गतम् अस्माभिर् हन्तुं समरयोधिभिः

tatrāpi gatam asmābhir hantuṃ samarayodhibhiḥ

Line 226

अप्राप्तयौवनाभ्यां च पदातिभ्यां रणाजिरे

aprāptayauvanābhyāṃ ca padātibhyāṃ raṇājire

Line 227

रथाश्वनरनागेन तत्र वै विग्रहः कृतः

rathāśvanaranāgena tatra vai vigrahaḥ kṛtaḥ

Line 228

कृत्वोपरोधं शैलः स क्षत्रधर्मेण दीपितः

kṛtvoparodhaṃ śailaḥ sa kṣatradharmeṇa dīpitaḥ

Line 229

दावाग्निमुखम् आविश्य मृतौ यदि तपस्विनौ

dāvāgnimukham āviśya mṛtau yadi tapasvinau

Line 230

विनीताव् इति मन्यामः सर्वे क्षत्रियपुंगवाः

vinītāv iti manyāmaḥ sarve kṣatriyapuṃgavāḥ

Line 231

प्रतियुद्धे कृते त्व् एवं दूषयामो जनार्दनम्

pratiyuddhe kṛte tv evaṃ dūṣayāmo janārdanam

Line 232

यत्र यत्र प्रयास्यामो वयं तत्र भवेत् कलिः

yatra yatra prayāsyāmo vayaṃ tatra bhavet kaliḥ

Line 233

प्रीत्यर्थं प्रयतिष्यामः कृष्णेन सह भूमिपाः

prītyarthaṃ prayatiṣyāmaḥ kṛṣṇena saha bhūmipāḥ

Line 234

इदं कुण्डिपुरं कृष्णो नागतः कलिहेतुना

idaṃ kuṇḍipuraṃ kṛṣṇo nāgataḥ kalihetunā

Line 235

कन्यानिमित्तागमने कस्य युद्धं प्रयच्छति

kanyānimittāgamane kasya yuddhaṃ prayacchati

Line 236

मर्त्ये ऽस्मिन् पुरुषेन्द्रो ऽसौ न कश्चित् प्राकृतो नरः

martye 'smin puruṣendro 'sau na kaścit prākṛto naraḥ

Line 237

देवलोके च देवेशः प्रवरः पुरुषोत्तमः

devaloke ca deveśaḥ pravaraḥ puruṣottamaḥ

Line 238

देवानाम् अपि कर्तासौ लोकानां च विशेषतः

devānām api kartāsau lokānāṃ ca viśeṣataḥ

Line 239

न देवे बालिशा बुद्धिर् न चेर्ष्या न च मत्सरः

na deve bāliśā buddhir na cerṣyā na ca matsaraḥ

Line 240

न स्तब्धो न कृशो नार्तः प्रणतार्तिहरः सदा

na stabdho na kṛśo nārtaḥ praṇatārtiharaḥ sadā

Line 241

एष विष्णुः प्रभुर् देवो देवानाम् अपि दैवतम्

eṣa viṣṇuḥ prabhur devo devānām api daivatam

Line 242

आगतो गरुडेनेह छद्मप्राकाश्यहेतुना

āgato garuḍeneha chadmaprākāśyahetunā

Line 243

न सेनासहितो याति कृष्णः शत्रुविनाशने

na senāsahito yāti kṛṣṇaḥ śatruvināśane

Line 244

इयं यात्रा विजानीध्वं प्रीत्यर्थं ह्य् आगतो हरिः

iyaṃ yātrā vijānīdhvaṃ prītyarthaṃ hy āgato hariḥ

Line 245

सहीतो यादवेन्द्रैश् च भोजवृष्ण्यन्धकैर् इह

sahīto yādavendraiś ca bhojavṛṣṇyandhakair iha

Line 246

अर्घम् आचमनीयं च दत्त्वातिथ्यं नराधिपाः

argham ācamanīyaṃ ca dattvātithyaṃ narādhipāḥ

Line 247

करिष्यामो वयं सर्वे केशवाय महात्मने

kariṣyāmo vayaṃ sarve keśavāya mahātmane

Line 248

एवं संधानतः कृत्वा कृष्णेन सहिता वयम्

evaṃ saṃdhānataḥ kṛtvā kṛṣṇena sahitā vayam

Line 249

वसाम विगतोद्वेगा निर्भया विगतज्वराः

vasāma vigatodvegā nirbhayā vigatajvarāḥ

Line 250

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दन्तवक्त्रस्य धीमतः

tasya tad vacanaṃ śrutvā dantavaktrasya dhīmataḥ

Line 251

साल्वः प्रवदतां श्रेष्ठस् तान् उवाच नराधिपान्

sālvaḥ pravadatāṃ śreṣṭhas tān uvāca narādhipān

Line 252

किं भयेनास्य नः सर्वे न्यस्तशस्त्रा भवामहे

kiṃ bhayenāsya naḥ sarve nyastaśastrā bhavāmahe

Line 253

संधानकरणे हेतोः कृष्णस्य भयकम्पिताः

saṃdhānakaraṇe hetoḥ kṛṣṇasya bhayakampitāḥ

Line 254

परस्तवेन किं कार्यं विनिन्द्य बलम् आत्मनः

parastavena kiṃ kāryaṃ vinindya balam ātmanaḥ

Line 255

नैष धर्मो नरेन्द्राणां क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः

naiṣa dharmo narendrāṇāṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ

Line 256

महत्सु राजवंशेषु संभूताः कुलवर्धनाः

mahatsu rājavaṃśeṣu saṃbhūtāḥ kulavardhanāḥ

Line 257

तेषां कापुरुषा बुद्धिः कथं भवितुम् अर्हति

teṣāṃ kāpuruṣā buddhiḥ kathaṃ bhavitum arhati

Line 258

अहं जानामि वै कृष्णम् आदिदेवं सनातनम्

ahaṃ jānāmi vai kṛṣṇam ādidevaṃ sanātanam

Line 259

प्रभुं सर्वनरेन्द्राणां नारायणपरायणम्

prabhuṃ sarvanarendrāṇāṃ nārāyaṇaparāyaṇam

Line 260

वैकुण्ठम् अजयं लोके चराचरगुरुं हरिम्

vaikuṇṭham ajayaṃ loke carācaraguruṃ harim

Line 261

संभूतं देवकीगर्भे विष्णुं लोकनमस्कृतम्

saṃbhūtaṃ devakīgarbhe viṣṇuṃ lokanamaskṛtam

Line 262

कंसराजवधायार्थाय भारावतरणाय च

kaṃsarājavadhāyārthāya bhārāvataraṇāya ca

Line 263

अस्माकं च विनाशाय लोकसंरक्षणाय च

asmākaṃ ca vināśāya lokasaṃrakṣaṇāya ca

Line 264

अंशावतरणे कृत्स्नं जाने विष्णोर् विचेष्टितम्

aṃśāvataraṇe kṛtsnaṃ jāne viṣṇor viceṣṭitam

Line 265

संग्रामम् अतुलं कृत्वा विष्णुना सह भूमिपाः

saṃgrāmam atulaṃ kṛtvā viṣṇunā saha bhūmipāḥ

Line 266

चक्रानलविनिर्दग्धा यास्यामो यमसादनम्

cakrānalavinirdagdhā yāsyāmo yamasādanam

Line 267

तं च जानामि राजेन्द्राः कालेनायुःक्षयो भवेत्

taṃ ca jānāmi rājendrāḥ kālenāyuḥkṣayo bhavet

Line 268

नाकाले म्रियते कश्चित् प्राप्ते काले न जीवति

nākāle mriyate kaścit prāpte kāle na jīvati

Line 269

एवं विनिश्चयं बुध्वा न कुर्यात् कस्यचिद् भयम्

evaṃ viniścayaṃ budhvā na kuryāt kasyacid bhayam

Line 270

स एव भगवान् विष्णुर् आलोक्य तपसः क्षयम्

sa eva bhagavān viṣṇur ālokya tapasaḥ kṣayam

Line 271

निहन्ता दितिजेन्द्राणां यथाकालेन योगवित्

nihantā ditijendrāṇāṃ yathākālena yogavit

Line 272

बलिं वैरोचनिं चैव बुध्वावध्यं महाबलम्

baliṃ vairocaniṃ caiva budhvāvadhyaṃ mahābalam

Line 273

कृतवान् देवदेवेशः पातालतलवासिनम्

kṛtavān devadeveśaḥ pātālatalavāsinam

Line 274

एवमादीनि चान्यानि विष्णोश् चेष्टानि वै नृपाः

evamādīni cānyāni viṣṇoś ceṣṭāni vai nṛpāḥ

Line 275

तस्माद् अयुक्तं भवतां विग्रहार्थे विचारणम्

tasmād ayuktaṃ bhavatāṃ vigrahārthe vicāraṇam

Line 276

न च संग्रामहेतोर् हि कृष्णस्यागमनं त्व् इह

na ca saṃgrāmahetor hi kṛṣṇasyāgamanaṃ tv iha

Line 277

यस्य वा तस्य वा कन्या वरयिष्यति तस्य सा

yasya vā tasya vā kanyā varayiṣyati tasya sā

Line 278

किम् अत्र विग्रहो राज्ञां प्रीतिर् भवति वै ध्रुवम्

kim atra vigraho rājñāṃ prītir bhavati vai dhruvam

Line 279

एवं कथयमानानां नृपाणां बुद्धिशालिनाम्

evaṃ kathayamānānāṃ nṛpāṇāṃ buddhiśālinām

Line 280

न किंचिद् अब्रवीद् राजा भीष्ंअकः पुत्रकारणात्

na kiṃcid abravīd rājā bhīṣṃakaḥ putrakāraṇāt

Line 281

महावीर्यं मदोत्सिक्तं भार्गवास्त्राभिरक्षितम्

mahāvīryaṃ madotsiktaṃ bhārgavāstrābhirakṣitam

Line 282

रणे प्रचण्डातिरथं विचिन्त्य मनसा सुतम्

raṇe pracaṇḍātirathaṃ vicintya manasā sutam

Line 283

कृष्णं न सहते नित्यं पुत्रो मे बलदर्पितः

kṛṣṇaṃ na sahate nityaṃ putro me baladarpitaḥ

Line 284

नित्याभिमानी च रणे न बिभेति च कस्यचित्

nityābhimānī ca raṇe na bibheti ca kasyacit

Line 285

कृष्णस्य भुजवीर्येन ह्रियति नात्र संशयः

kṛṣṇasya bhujavīryena hriyati nātra saṃśayaḥ

Line 286

भविष्यति ततो युद्धं महापुरुषविग्रहम्

bhaviṣyati tato yuddhaṃ mahāpuruṣavigraham

Line 287

द्वेषी चैवाभिमानी च कुतो जीवति मे सुतः

dveṣī caivābhimānī ca kuto jīvati me sutaḥ

Line 288

जीवितं नात्र पश्यामि मम पुत्रस्य केशवात्

jīvitaṃ nātra paśyāmi mama putrasya keśavāt

Line 289

कन्याहेतोः सुतं ज्येष्ठं पितॄणां नन्दिवर्धनम्

kanyāhetoḥ sutaṃ jyeṣṭhaṃ pitṝṇāṃ nandivardhanam

Line 290

कारयिष्ये कथं युद्धं पुत्रेण सह केशवम्

kārayiṣye kathaṃ yuddhaṃ putreṇa saha keśavam

Line 291

न च नारायणं देवं वरम् इच्छति रुक्मिणः

na ca nārāyaṇaṃ devaṃ varam icchati rukmiṇaḥ

Line 292

मूढभावमदोन्मत्तः संग्रामेष्व् अनिवर्तकः

mūḍhabhāvamadonmattaḥ saṃgrāmeṣv anivartakaḥ

Line 293

नियतं भस्मसाद्याति तूलराशिर् यथानलात्

niyataṃ bhasmasādyāti tūlarāśir yathānalāt

Line 294

करवीरेश्वरः शूरः सृगालश् चित्रयोधिना

karavīreśvaraḥ śūraḥ sṛgālaś citrayodhinā

Line 295

क्षणेन भस्मसान्नीतः केशवेन बलीयसा

kṣaṇena bhasmasānnītaḥ keśavena balīyasā

Line 296

वृन्दावने वसञ् श्रीमान् केशवो बलिनां वरः

vṛndāvane vasañ śrīmān keśavo balināṃ varaḥ

Line 297

उद्धृत्यैकेन हस्तेन सप्ताहं धृतवान् गिरिम्

uddhṛtyaikena hastena saptāhaṃ dhṛtavān girim

Line 298

दुष्करं कर्म संस्मृत्य मनः सीदति मे भृशम्

duṣkaraṃ karma saṃsmṛtya manaḥ sīdati me bhṛśam

Line 299

नगेन्द्रं सहसागम्य दैवतैः सह वृत्रहा

nagendraṃ sahasāgamya daivataiḥ saha vṛtrahā

Line 300

अभिषिच्याब्रवीत् कृष्णम् उपेन्द्रेति शचीपतिः

abhiṣicyābravīt kṛṣṇam upendreti śacīpatiḥ

Line 301

यथा वै दमितो नागः कालियो यमुनाह्रदे

yathā vai damito nāgaḥ kāliyo yamunāhrade

Line 302

विषाग्निज्वलितो घोरः कालान्तकसमप्रभः

viṣāgnijvalito ghoraḥ kālāntakasamaprabhaḥ

Line 303

केशी चैव महावीर्यो दानवो हयविग्रहः

keśī caiva mahāvīryo dānavo hayavigrahaḥ

Line 304

निहतो वासुदेवेन देवैर् अपि दुरासदः

nihato vāsudevena devair api durāsadaḥ

Line 305

सांदीपनिसुतश् चैव चिरनष्टो हि सागरे

sāṃdīpanisutaś caiva ciranaṣṭo hi sāgare

Line 306

दैत्यं पञ्चजनं हत्वा आनीतो यममन्दिरात्

daityaṃ pañcajanaṃ hatvā ānīto yamamandirāt

Line 307

गोमन्तो सुमहद् युद्धं बहुभिश् चैव ताव् उभौ

gomanto sumahad yuddhaṃ bahubhiś caiva tāv ubhau

Line 308

कृत्वा वित्रासजननं गजाश्वरथसंकुलम्

kṛtvā vitrāsajananaṃ gajāśvarathasaṃkulam

Line 309

गजेन गजवृन्दानि रथेन रथयोधिनः

gajena gajavṛndāni rathena rathayodhinaḥ

Line 310

सादिनश् चाश्वयोधानां चरणेन पदातिनः

sādinaś cāśvayodhānāṃ caraṇena padātinaḥ

Line 311

जघ्रतुस् तौ महावीर्यौ वसुदेवसुताव् उभौ

jaghratus tau mahāvīryau vasudevasutāv ubhau

Line 312

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ

Line 313

न नागा न च दैत्येन्द्रा न पिशाचा न गुह्यकाः

na nāgā na ca daityendrā na piśācā na guhyakāḥ

Line 314

कृतवन्तस् तथा घोरं गजाश्वरथसंक्षयम्

kṛtavantas tathā ghoraṃ gajāśvarathasaṃkṣayam

Line 315

तम् अनुस्मृत्य संग्रामं भृशं सीदति मे मनः

tam anusmṛtya saṃgrāmaṃ bhṛśaṃ sīdati me manaḥ

Line 316

न मया श्रुतपूर्वो वा दृष्टपूर्वः कुतो ऽपि वा

na mayā śrutapūrvo vā dṛṣṭapūrvaḥ kuto 'pi vā

Line 317

तादृशो भुवि मर्त्ये ऽस्मिन् वासुदेवात् सुरोत्तमात्

tādṛśo bhuvi martye 'smin vāsudevāt surottamāt

Line 318

सम्यग् आह महाबाहुर् दन्तवक्त्रो महीपतिः

samyag āha mahābāhur dantavaktro mahīpatiḥ

Line 319

सान्त्वयित्वा महावीर्यं संविधास्याम यत्क्षमम्

sāntvayitvā mahāvīryaṃ saṃvidhāsyāma yatkṣamam

Line 320

इति संचिन्त्य मनसा बलाबलविनिश्चयम्

iti saṃcintya manasā balābalaviniścayam

Line 321

गमनाय मतिं चक्रे प्रसादयितुम् अच्युतम्

gamanāya matiṃ cakre prasādayitum acyutam

Line 322

चिन्त्यमानो नरेन्द्रैस् तु बहुभिर् बलशालिभिः

cintyamāno narendrais tu bahubhir balaśālibhiḥ

Line 323

सूतमागधबन्दीभिर् बोधितः स्तुतिमङ्गलैः

sūtamāgadhabandībhir bodhitaḥ stutimaṅgalaiḥ

Line 324

प्रभातायां रजन्यां तु कृतपूर्वाह्निकक्रियाः

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu kṛtapūrvāhnikakriyāḥ

Line 325

उपविष्टा नृपाः सर्वे स्वेषु विश्रामवेश्मसु

upaviṣṭā nṛpāḥ sarve sveṣu viśrāmaveśmasu

Line 326

ये विशिष्टाश् च राजानो विदर्भायां नराधिपैः

ye viśiṣṭāś ca rājāno vidarbhāyāṃ narādhipaiḥ

Line 327

तैर् आगम्य स्वभूपेषु रहो गत्वा निवेदितम्

tair āgamya svabhūpeṣu raho gatvā niveditam

Line 328

श्रुत्वा कृष्णाभिषेकं तु केचिद् धृष्टा नराधिपाः

śrutvā kṛṣṇābhiṣekaṃ tu kecid dhṛṣṭā narādhipāḥ

Line 329

केचिद् दीनतरा भीता उदासीनास् तथापरे

kecid dīnatarā bhītā udāsīnās tathāpare

Line 330

त्रिधा प्रभिन्ना सा सेना नरनागाश्ववाहिनी

tridhā prabhinnā sā senā naranāgāśvavāhinī

Line 331

महार्णव इव क्षुब्धा अभिषेकेण चालिता

mahārṇava iva kṣubdhā abhiṣekeṇa cālitā

Line 332

नृपाणां भेदम् आलोक्य भीष्मको राजसत्तमः

nṛpāṇāṃ bhedam ālokya bhīṣmako rājasattamaḥ

Line 333

व्यतिक्रमम् अचिन्त्यं च कृतं नृपतिना स्वयम्

vyatikramam acintyaṃ ca kṛtaṃ nṛpatinā svayam

Line 334

विचिन्त्य मनसा राजन् दह्यमानेन चेतसा

vicintya manasā rājan dahyamānena cetasā

Line 335

जगाम नरदेवानां समाजे प्रतिबोधितुम्

jagāma naradevānāṃ samāje pratibodhitum

Line 336

एतस्मिन्न् अन्तरे दूताः संप्राप्ताः कैशिकान्तिकात्

etasminn antare dūtāḥ saṃprāptāḥ kaiśikāntikāt

Line 337

लेखम् उद्धृत्य शिरसा विविशुस् ते नृपार्णवम्

lekham uddhṛtya śirasā viviśus te nṛpārṇavam

Line 338

हत्वा कंसं महावीर्यं देवैर् अपि दुरासदम्

hatvā kaṃsaṃ mahāvīryaṃ devair api durāsadam

Line 339

नाभिषिक्तः स्वयं राज्ये नोपविष्टो नृपासने

nābhiṣiktaḥ svayaṃ rājye nopaviṣṭo nṛpāsane

Line 340

कन्यार्थेनागतः कृष्णस् तत्रापि न कृतो ऽतिथिः

kanyārthenāgataḥ kṛṣṇas tatrāpi na kṛto 'tithiḥ

Line 341

अमानम् अतुलं प्राप्य क्षान्तवान् केन हेतुना

amānam atulaṃ prāpya kṣāntavān kena hetunā

Line 342

विनतायाः सुतश् चैव महाबलपराक्रमः

vinatāyāḥ sutaś caiva mahābalaparākramaḥ

Line 343

स चापि क्षमया युक्तः कारणं किम् अपेक्षितम्

sa cāpi kṣamayā yuktaḥ kāraṇaṃ kim apekṣitam

Line 344

एतद् आख्याहि भगवन् परं कौतूहलं हि मे

etad ākhyāhi bhagavan paraṃ kautūhalaṃ hi me

Line 345

विदर्भनगरीं प्राप्ते वैनतेये सहाच्युते

vidarbhanagarīṃ prāpte vainateye sahācyute

Line 346

मनसा चिन्तयाम् आस वासुदेवस्य कैशिकः

manasā cintayām āsa vāsudevasya kaiśikaḥ

Line 347

दृष्ट्वाश्चर्यं हि नः सर्वान् ध्रुवं पापक्षयो भवेत्

dṛṣṭvāścaryaṃ hi naḥ sarvān dhruvaṃ pāpakṣayo bhavet

Line 348

विशुद्धभावः कृष्णस्य आवयोर् दृष्ट तत्त्वतः

viśuddhabhāvaḥ kṛṣṇasya āvayor dṛṣṭa tattvataḥ

Line 349

अतः पात्रतरः को ऽन्यस् त्रिषु लोकेषु विद्यते

ataḥ pātrataraḥ ko 'nyas triṣu lokeṣu vidyate

Line 350

कृष्णात् कमलपत्राक्षाद् देवदेवाज् जनार्दनात्

kṛṣṇāt kamalapatrākṣād devadevāj janārdanāt

Line 351

तस्यावां किं प्रदास्याव आतिथ्यकरणे नृप

tasyāvāṃ kiṃ pradāsyāva ātithyakaraṇe nṛpa

Line 352

पात्रम् आसाद्य वै राजन् यथा धर्मो न लुप्यते

pātram āsādya vai rājan yathā dharmo na lupyate

Line 353

एवम् अन्योन्यं संचिन्त्य भ्रातरौ क्रथकैशिकौ

evam anyonyaṃ saṃcintya bhrātarau krathakaiśikau

Line 354

स्वं राज्यं दातुकामौ तौ जग्मतुः केशवान्तिकम्

svaṃ rājyaṃ dātukāmau tau jagmatuḥ keśavāntikam

Line 355

देवम् आसाद्य तौ वीरौ विदर्भनगराधिपौ

devam āsādya tau vīrau vidarbhanagarādhipau

Line 356

ऊचतुस् तौ महात्मानौ प्रणम्य शिरसा हरिम्

ūcatus tau mahātmānau praṇamya śirasā harim

Line 357

अद्यावां सफलं जन्म अद्यावां सफलं यशः

adyāvāṃ saphalaṃ janma adyāvāṃ saphalaṃ yaśaḥ

Line 358

अद्यावां पितरस् तृप्ता देवे त्वयि गृहागते

adyāvāṃ pitaras tṛptā deve tvayi gṛhāgate

Line 359

चामरं व्यजनं छत्रं ध्वजं सिंहासनं बलम्

cāmaraṃ vyajanaṃ chatraṃ dhvajaṃ siṃhāsanaṃ balam

Line 360

स्फीतकोशां पुरीं चैव गजाश्वरथसंयुताम्

sphītakośāṃ purīṃ caiva gajāśvarathasaṃyutām

Line 361

उपेन्द्रस् त्वं महाबाहो देवेन्द्रेणाभिषिक्तवान्

upendras tvaṃ mahābāho devendreṇābhiṣiktavān

Line 362

आवाम् इह हि राज्ये त्वाम् अभिषिञ्चाव वै प्रभो

āvām iha hi rājye tvām abhiṣiñcāva vai prabho

Line 363

आवयोर् यत् कृतं कार्यं बहुभिः पार्थिवैर् अपि

āvayor yat kṛtaṃ kāryaṃ bahubhiḥ pārthivair api

Line 364

शक्यते नान्यथा कर्तुं जरासंधेन वा स्वयम्

śakyate nānyathā kartuṃ jarāsaṃdhena vā svayam

Line 365

शत्रुस् ते मागधो राजा जरासंधो महाद्युतिः

śatrus te māgadho rājā jarāsaṃdho mahādyutiḥ

Line 366

कथां ते ब्रुवते नित्यं नृपाणाम् अभयप्रदः

kathāṃ te bruvate nityaṃ nṛpāṇām abhayapradaḥ

Line 367

सिंहासनम् अनध्यास्य पुरं चास्य न विद्यते

siṃhāsanam anadhyāsya puraṃ cāsya na vidyate

Line 368

कथं राजसमाजे ऽस्मिन् नासते देवकीसुतः

kathaṃ rājasamāje 'smin nāsate devakīsutaḥ

Line 369

कृष्णो ऽपि सुमहावीर्यो ह्य् अभिमानी महाद्युतिः

kṛṣṇo 'pi sumahāvīryo hy abhimānī mahādyutiḥ

Line 370

न चागमिष्यते चास्मिन् कन्यार्थे च स्वयंवरे

na cāgamiṣyate cāsmin kanyārthe ca svayaṃvare

Line 371

पार्थिवेषूपविष्टेषु स्वेषु सिंहासनेषु वै

pārthiveṣūpaviṣṭeṣu sveṣu siṃhāsaneṣu vai

Line 372

कथम् आस्यति नीचेषु आसनेषु महाद्युतिः

katham āsyati nīceṣu āsaneṣu mahādyutiḥ

Line 373

इति संचोद्यमानस् तु श्रुत्वासौ भीष्मको नृपः

iti saṃcodyamānas tu śrutvāsau bhīṣmako nṛpaḥ

Line 374

आवयोः सह संमन्त्र्य विग्रहोपशमार्थिना

āvayoḥ saha saṃmantrya vigrahopaśamārthinā

Line 375

तव विश्रामहेतोर् हि कारितं च गृहोत्तमम्

tava viśrāmahetor hi kāritaṃ ca gṛhottamam

Line 376

देवानाम् आदिदेवो ऽसि सर्वलोकनमस्कृतः

devānām ādidevo 'si sarvalokanamaskṛtaḥ

Line 377

मानुषे मर्त्यलोके ऽस्मिन् राजेन्द्रत्वं समाचर

mānuṣe martyaloke 'smin rājendratvaṃ samācara

Line 378

समाजे मनुजेन्द्राणां मा भूद् आसनसंकटम्

samāje manujendrāṇāṃ mā bhūd āsanasaṃkaṭam

Line 379

विदर्भनगरे चेदं राजेन्द्रत्वं समाचर

vidarbhanagare cedaṃ rājendratvaṃ samācara

Line 380

आस्यताम् आसने शुभ्रे श्वः प्रभाते महाद्युते

āsyatām āsane śubhre śvaḥ prabhāte mahādyute

Line 381

अधिवास्यात्मनात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा

adhivāsyātmanātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

Line 382

यथागमिष्यन्ति नृपाः करिष्ये देवशासनात्

yathāgamiṣyanti nṛpāḥ kariṣye devaśāsanāt

Line 383

एवम् उक्त्वा सुरश्रेष्ठं प्रणिपत्य कृताञ्जली

evam uktvā suraśreṣṭhaṃ praṇipatya kṛtāñjalī

Line 384

प्रेषयाम् आस तौ वीरौ रङ्गमध्ये नृपैर् वृते

preṣayām āsa tau vīrau raṅgamadhye nṛpair vṛte

Line 385

देवदूतस्य वचनं यथोक्तं वज्रपाणिना

devadūtasya vacanaṃ yathoktaṃ vajrapāṇinā

Line 386

लिखित्वा सुमहातेजाः कैशिकः शापजाद् भयात्

likhitvā sumahātejāḥ kaiśikaḥ śāpajād bhayāt

Line 387

विदितं वो नृपाः सर्वे वैनतेयसहाच्युतः

viditaṃ vo nṛpāḥ sarve vainateyasahācyutaḥ

Line 388

आगतो ऽतिथिरूपेण विदर्भनगरीं हरिः

āgato 'tithirūpeṇa vidarbhanagarīṃ hariḥ

Line 389

प्राप्तम् आलोक्य पात्रोऽ; यम् इति संचिन्त्य भूपतिः

prāptam ālokya pātro'; yam iti saṃcintya bhūpatiḥ

Line 390

प्रददौ वासुदेवाय स्वं राज्यं धर्महेतुना

pradadau vāsudevāya svaṃ rājyaṃ dharmahetunā

Line 391

इदम् आसनम् आस्स्वेति भ्रात्रा मे सहितो ऽनघाः

idam āsanam āssveti bhrātrā me sahito 'naghāḥ

Line 392

वाग् उवाचाशरीरेण केनापि व्योमचारिणा

vāg uvācāśarīreṇa kenāpi vyomacāriṇā

Line 393

न युक्तम् आसनं दातुं त्वयासीनं नराधिप

na yuktam āsanaṃ dātuṃ tvayāsīnaṃ narādhipa

Line 394

इदम् अस्यासनं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम्

idam asyāsanaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitam

Line 395

जाम्बूनदमयं दिव्यं रचितं विश्वकर्मणा

jāmbūnadamayaṃ divyaṃ racitaṃ viśvakarmaṇā

Line 396

प्रेषितं देवराजेन सिंहलक्षणलक्षितम्

preṣitaṃ devarājena siṃhalakṣaṇalakṣitam

Line 397

अत्रोपविष्टं देवेशं चराचरनमस्कृतम्

atropaviṣṭaṃ deveśaṃ carācaranamaskṛtam

Line 398

अभिषिञ्चत राजेन्द्रं बहुभिः पार्थिवैः सह

abhiṣiñcata rājendraṃ bahubhiḥ pārthivaiḥ saha

Line 399

आगताः कुण्डिनगरे कन्याहेतोर् नराभिपाः

āgatāḥ kuṇḍinagare kanyāhetor narābhipāḥ

Line 400

नागमिष्यति यः कश्चित् सो ऽस्य वध्यो भविष्यति

nāgamiṣyati yaḥ kaścit so 'sya vadhyo bhaviṣyati

Line 401

इमे चैवाष्टकलशा निधीनाम् अंशसंभवाः

ime caivāṣṭakalaśā nidhīnām aṃśasaṃbhavāḥ

Line 402

अक्षया राजराजस्य धनेशस्य महात्मनः

akṣayā rājarājasya dhaneśasya mahātmanaḥ

Line 403

दिव्याः काञ्चनरत्नाढ्या दिव्याभरणयोनयः

divyāḥ kāñcanaratnāḍhyā divyābharaṇayonayaḥ

Line 404

राजेन्द्रस्याभिषेकार्थम् आगच्छन्ति नृपैर् वृताः

rājendrasyābhiṣekārtham āgacchanti nṛpair vṛtāḥ

Line 405

एष शक्रस्य संदेशः कथितो वो नराधिपाः

eṣa śakrasya saṃdeśaḥ kathito vo narādhipāḥ

Line 406

लेखेनाहूय तान् सर्वान् अभिषिञ्चन्तु केशवम्

lekhenāhūya tān sarvān abhiṣiñcantu keśavam

Line 407

इति संचोद्य स्वस्थो ऽसौ देवदूतो गतो दिवम्

iti saṃcodya svastho 'sau devadūto gato divam

Line 408

दत्त्वासनं च कृष्णाय बालार्कसदृशप्रभम्

dattvāsanaṃ ca kṛṣṇāya bālārkasadṛśaprabham

Line 409

तेनाहं चोदयिष्यामि भवन्तो ये समागताः

tenāhaṃ codayiṣyāmi bhavanto ye samāgatāḥ

Line 410

दुर्निवार्यतरं घोरं शक्रेण स्वयम् ईरितम्

durnivāryataraṃ ghoraṃ śakreṇa svayam īritam

Line 411

युष्माभिर् दर्शने युक्तम् अद्भुतं भुवि दुर्लभम्

yuṣmābhir darśane yuktam adbhutaṃ bhuvi durlabham

Line 412

कलशैर् अभिषिच्यन्तं स्वयम् एव नभस्तलात्

kalaśair abhiṣicyantaṃ svayam eva nabhastalāt

Line 413

दृष्ट्वाश्चर्यं हि नः सर्वान् ध्रुवं पापक्षयो भवेत्

dṛṣṭvāścaryaṃ hi naḥ sarvān dhruvaṃ pāpakṣayo bhavet

Line 414

स्नापनार्थं च कृष्णाय देवदेवाय विष्णवे

snāpanārthaṃ ca kṛṣṇāya devadevāya viṣṇave

Line 415

आगच्छध्वां नृपश्रेष्टा न भयं कर्तुम् अर्हथ

āgacchadhvāṃ nṛpaśreṣṭā na bhayaṃ kartum arhatha

Line 416

आवयोः कृतसंधानो युष्मदर्थे जनार्दनः

āvayoḥ kṛtasaṃdhāno yuṣmadarthe janārdanaḥ

Line 417

सर्वेषां मनुजेन्द्राणाम् अभयं कुरुते हरिः

sarveṣāṃ manujendrāṇām abhayaṃ kurute hariḥ

Line 418

विशुद्धभावः कृष्णस्य आवयोर् दृष्ट तत्त्वतः

viśuddhabhāvaḥ kṛṣṇasya āvayor dṛṣṭa tattvataḥ

Line 419

मागधस्य विशेषेण न वैरं हृदि दृश्यते

māgadhasya viśeṣeṇa na vairaṃ hṛdi dṛśyate

Line 420

यद् अत्र कारणं कार्यं तद् भवद्भिर् विचिन्त्यताम्

yad atra kāraṇaṃ kāryaṃ tad bhavadbhir vicintyatām

Line 421

एवं संचिन्त्यमानास् तु नृपाः शापभयार्दिताः

evaṃ saṃcintyamānās tu nṛpāḥ śāpabhayārditāḥ

Line 422

भूयः शुश्रुवू राजेन्द्र राजानः सर्व एव ते

bhūyaḥ śuśruvū rājendra rājānaḥ sarva eva te

Line 423

मेघगम्भीरनादेन स्वरेणापूरयन् नभः

meghagambhīranādena svareṇāpūrayan nabhaḥ

Line 424

वाग् उवाचाशरीरेण देवराजस्य शासनात्

vāg uvācāśarīreṇa devarājasya śāsanāt

Line 425

त्रैलोक्याधिपतिः शक्रः प्रजापालनहेतुना

trailokyādhipatiḥ śakraḥ prajāpālanahetunā

Line 426

आज्ञापयति युष्माकं नृपाणां हितकाम्यया

ājñāpayati yuṣmākaṃ nṛpāṇāṃ hitakāmyayā

Line 427

न युक्तं वदतान्योन्यं कृष्णेन सह वैरिणा

na yuktaṃ vadatānyonyaṃ kṛṣṇena saha vairiṇā

Line 428

वसध्वं प्रीतिम् उत्पाद्य स्वराष्ट्रेषु नराधिपाः

vasadhvaṃ prītim utpādya svarāṣṭreṣu narādhipāḥ

Line 429

प्रणतार्तिहरः कृष्णः प्रतिसेनान्तको ऽनलः

praṇatārtiharaḥ kṛṣṇaḥ pratisenāntako 'nalaḥ

Line 430

अनेन सह संप्रीत्या मोदध्वं विगतज्वराः

anena saha saṃprītyā modadhvaṃ vigatajvarāḥ

Line 431

मानुषाणां नृपा देवा नृपाणां देवताः सुराः

mānuṣāṇāṃ nṛpā devā nṛpāṇāṃ devatāḥ surāḥ

Line 432

सुराणां दैवतं शक्रः शक्रस्यापि जनार्दनः

surāṇāṃ daivataṃ śakraḥ śakrasyāpi janārdanaḥ

Line 433

एष विष्णुः प्रभुर् देवो देवानाम् अपि दैवतम्

eṣa viṣṇuḥ prabhur devo devānām api daivatam

Line 434

जातो ऽयं मानुषे लोके नररूपेण केशवः

jāto 'yaṃ mānuṣe loke nararūpeṇa keśavaḥ

Line 435

अजेयः सर्वलोकेषु देवदानवमानवैः

ajeyaḥ sarvalokeṣu devadānavamānavaiḥ

Line 436

कार्त्तिकेयसहायस्य अपि शूलभृतः स्वयम्

kārttikeyasahāyasya api śūlabhṛtaḥ svayam

Line 437

तस्मै देवातिदेवाय केशवाय महात्मने

tasmai devātidevāya keśavāya mahātmane

Line 438

अभिषिच्य सुरैः सार्धं किम् इच्छध्वम् अतः परम्

abhiṣicya suraiḥ sārdhaṃ kim icchadhvam ataḥ param

Line 439

न चाधिकारो देवानां राजेन्द्रस्याभिषेचने

na cādhikāro devānāṃ rājendrasyābhiṣecane

Line 440

तेनाहं नाभिषिञ्चामि सर्वलोकनमस्कृतम्

tenāhaṃ nābhiṣiñcāmi sarvalokanamaskṛtam

Line 441

नृपाणाम् अधिकारो ऽयं राजेन्द्रस्याभिषेचने

nṛpāṇām adhikāro 'yaṃ rājendrasyābhiṣecane

Line 442

गत्वा यूयं विदर्भायां क्रथकैशिकयोः सह

gatvā yūyaṃ vidarbhāyāṃ krathakaiśikayoḥ saha

Line 443

संचिन्त्य विधिदृष्टेन कुरुध्वं नृपसत्तमाः

saṃcintya vidhidṛṣṭena kurudhvaṃ nṛpasattamāḥ

Line 444

प्रीतिसंधानकालो ऽयम् इति संचिन्त्य वासवः

prītisaṃdhānakālo 'yam iti saṃcintya vāsavaḥ

Line 445

बोधनार्थे विसृष्टो ऽहं युष्माकं मनुजेश्वराः

bodhanārthe visṛṣṭo 'haṃ yuṣmākaṃ manujeśvarāḥ

Line 446

विदर्भनगरे कृष्णः श्रावितो ऽस्याधिवासनम्

vidarbhanagare kṛṣṇaḥ śrāvito 'syādhivāsanam

Line 447

राजेन्द्रत्वाभिषेकार्थं राजानौ क्रथकैशिकौ

rājendratvābhiṣekārthaṃ rājānau krathakaiśikau

Line 448

ताभ्यां सह नृपश्रेष्ठाः कृत्वा सुमहद् उत्सवम्

tābhyāṃ saha nṛpaśreṣṭhāḥ kṛtvā sumahad utsavam

Line 449

अभिषेकेण सत्कृत्य प्रतिगृह्यास्य दक्षिणाम्

abhiṣekeṇa satkṛtya pratigṛhyāsya dakṣiṇām

Line 450

आगमिष्यथ संहृष्टाः पुनर् एव स्वयंवरम्

āgamiṣyatha saṃhṛṣṭāḥ punar eva svayaṃvaram

Line 451

जरासंधः सुनीथश् च रुक्मिणश् च महारथः

jarāsaṃdhaḥ sunīthaś ca rukmiṇaś ca mahārathaḥ

Line 452

साल्वः सौभपतिश् चैव चत्वारो राजसत्तमाः

sālvaḥ saubhapatiś caiva catvāro rājasattamāḥ

Line 453

रङ्गस्याशून्यहेतोर् हि तिष्ठन्तु इति पार्थिवाः

raṅgasyāśūnyahetor hi tiṣṭhantu iti pārthivāḥ

Line 454

एवम् आज्ञां सुरेशस्य श्रुत्वा चित्राङ्गदेरिताम्

evam ājñāṃ sureśasya śrutvā citrāṅgaderitām

Line 455

गमनाय मतिं चक्रुः सर्व एव नृपोत्तमाः

gamanāya matiṃ cakruḥ sarva eva nṛpottamāḥ

Line 456

अनुज्ञाता नरेन्द्रेण जरासंधेन धीमता

anujñātā narendreṇa jarāsaṃdhena dhīmatā

Line 457

भिष्मकं पुरतः कृत्वा प्रयाताः स्वबलैर् वृताः

bhiṣmakaṃ purataḥ kṛtvā prayātāḥ svabalair vṛtāḥ

Line 458

भिष्मकश् च महाबाहुः स्वबलेन समन्वितः

bhiṣmakaś ca mahābāhuḥ svabalena samanvitaḥ

Line 459

जगाम पार्थिवैः सार्धं दह्यमानेन चेतसा

jagāma pārthivaiḥ sārdhaṃ dahyamānena cetasā

Line 460

यत्र कृष्णो महाबाहुः कैशिकस्य निवेशने

yatra kṛṣṇo mahābāhuḥ kaiśikasya niveśane

Line 461

दूराद् एव प्रकाशान्ती पताकाध्वजमालिनी

dūrād eva prakāśāntī patākādhvajamālinī

Line 462

शुभ्रा देवसभा रम्या स्नानहेतोर् इहागता

śubhrā devasabhā ramyā snānahetor ihāgatā

Line 463

दिव्यरत्नप्रभाकीर्णा दिव्यध्वजसमाकुला

divyaratnaprabhākīrṇā divyadhvajasamākulā

Line 464

दिव्याम्बरपताकाढ्या दिव्याभरणभूषिता

divyāmbarapatākāḍhyā divyābharaṇabhūṣitā

Line 465

दिव्यस्रग्दामकलिला दिव्यगन्धाधिवासिता

divyasragdāmakalilā divyagandhādhivāsitā

Line 466

विमानयानैः श्रीमद्भिः समन्तात् परिवारिता

vimānayānaiḥ śrīmadbhiḥ samantāt parivāritā

Line 467

दिव्याप्सरोगणाश् चैव विद्याधरगणास् तथा

divyāpsarogaṇāś caiva vidyādharagaṇās tathā

Line 468

गन्धर्वा मुनयश् चैव किंनराश् च समन्ततः

gandharvā munayaś caiva kiṃnarāś ca samantataḥ

Line 469

उपगायन्ति देवेशम् अम्बरान्तरम् आश्रिताः

upagāyanti deveśam ambarāntaram āśritāḥ

Line 470

स्तुवन्ति मुनयः सर्वे सिद्धाश् च परमर्षयः

stuvanti munayaḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ

Line 471

देवदुंदुभयश् चैव स्वयम् एवानदन् दिवि

devaduṃdubhayaś caiva svayam evānadan divi

Line 472

पञ्चयोनिसमुत्थानि गन्धचूर्णान्य् अनेकशः

pañcayonisamutthāni gandhacūrṇāny anekaśaḥ

Line 473

समन्तात् पात्यमानानि आकाशस्थैर् दिवौकसैः

samantāt pātyamānāni ākāśasthair divaukasaiḥ

Line 474

स्वयम् आगम्य राजेन्द्रो देवैः सह शचीपतिः

svayam āgamya rājendro devaiḥ saha śacīpatiḥ

Line 475

विमानवरम् आरुह्य सप्रकाशः स्थितो ऽम्बरे

vimānavaram āruhya saprakāśaḥ sthito 'mbare

Line 476

अष्टभिर् लोकपालैस् तु स्वदिग्भागेषु संस्थितैः

aṣṭabhir lokapālais tu svadigbhāgeṣu saṃsthitaiḥ

Line 477

उपगायद्भिर् नृत्यद्भिः स्तुवद्भिश् च समन्ततः

upagāyadbhir nṛtyadbhiḥ stuvadbhiś ca samantataḥ

Line 478

श्रुत्वा सुतुमुलं नादं सर्व एव नराधिपाः

śrutvā sutumulaṃ nādaṃ sarva eva narādhipāḥ

Line 479

विस्मयोत्फुल्लनयना विविशुस् ते सभां शुभाम्

vismayotphullanayanā viviśus te sabhāṃ śubhām

Line 480

कैशिकश् च महातेजा उपगम्य नराधिपान्

kaiśikaś ca mahātejā upagamya narādhipān

Line 481

प्रवेशयाम् आस बली प्रतिपूज्य यथाविधि

praveśayām āsa balī pratipūjya yathāvidhi

Line 482

निवेदिते सुरश्रेष्ठः पार्थिवानां समागमे

nivedite suraśreṣṭhaḥ pārthivānāṃ samāgame

Line 483

निर्जगाम हरिः श्रीमान् सर्वमङ्गलपूजितः

nirjagāma hariḥ śrīmān sarvamaṅgalapūjitaḥ

Line 484

ततो ऽम्बरस्थास् ते दिव्याः कलशाश् चैलकण्ठिनः

tato 'mbarasthās te divyāḥ kalaśāś cailakaṇṭhinaḥ

Line 485

सहकारसमायुक्ता ववर्षुर् जलदा इव

sahakārasamāyuktā vavarṣur jaladā iva

Line 486

दिव्यकाञ्चनरत्नौघैर् दिव्यपुष्पसमन्वितैः

divyakāñcanaratnaughair divyapuṣpasamanvitaiḥ

Line 487

गन्धचूर्णविमिश्रैश् च राजेन्द्रस्याभिषेचने

gandhacūrṇavimiśraiś ca rājendrasyābhiṣecane

Line 488

यथोक्तविधिपूर्वेण अभिषिच्य जनार्दनम्

yathoktavidhipūrveṇa abhiṣicya janārdanam

Line 489

दीक्षयित्वा नरेन्द्राणां दिव्यैराभरणैः शुभैः

dīkṣayitvā narendrāṇāṃ divyairābharaṇaiḥ śubhaiḥ

Line 490

दिव्याम्बरविचित्रैश् च दिव्यमाल्यानुलेपनैः

divyāmbaravicitraiś ca divyamālyānulepanaiḥ

Line 491

सत्कृत्य विधिवद् राज्ञाम् उपविष्टो जनार्दनः

satkṛtya vidhivad rājñām upaviṣṭo janārdanaḥ

Line 492

शुभे देवसभे रम्ये स्नानहेतोर् इहागते

śubhe devasabhe ramye snānahetor ihāgate

Line 493

उपास्यमानो यदुभिर् विबभौ च नराधिपैः

upāsyamāno yadubhir vibabhau ca narādhipaiḥ

Line 494

वैनतेयश् च बलवान् कामरूपी नराकृतिः

vainateyaś ca balavān kāmarūpī narākṛtiḥ

Line 495

दक्षिणं पार्श्वम् आश्रित्य आसनस्थो बभूव ह

dakṣiṇaṃ pārśvam āśritya āsanastho babhūva ha

Line 496

क्रथकैशिकौ च तौ वीरौ वामपार्श्वे स्व आसने

krathakaiśikau ca tau vīrau vāmapārśve sva āsane

Line 497

उपविष्टौ महात्मानौ देवस्यानुमते नृपौ

upaviṣṭau mahātmānau devasyānumate nṛpau

Line 498

तथैव वामपार्श्वे तु वृष्ण्यन्धकमहारथाः

tathaiva vāmapārśve tu vṛṣṇyandhakamahārathāḥ

Line 499

सात्यकिप्रमुखा वीरा उपविष्टा महाबलाः

sātyakipramukhā vīrā upaviṣṭā mahābalāḥ

Line 500

भास्करप्रतिमे दिव्ये दिव्यास्तरणसंवृते

bhāskarapratime divye divyāstaraṇasaṃvṛte

Line 501

सुखोपविष्टं श्रीमन्तं देवा इव शचीपतिम्

sukhopaviṣṭaṃ śrīmantaṃ devā iva śacīpatim

Line 502

सचिवैः श्राविताः पूर्वं प्रविष्टास् ते नराधिपाः

sacivaiḥ śrāvitāḥ pūrvaṃ praviṣṭās te narādhipāḥ

Line 503

यथार्हेण च संपूज्य राजानः सर्व एव ते

yathārheṇa ca saṃpūjya rājānaḥ sarva eva te

Line 504

सुखोपविष्टास् ते स्वेषु आसनेषु नराधिपाः

sukhopaviṣṭās te sveṣu āsaneṣu narādhipāḥ

Line 505

कैशिकस् तु महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थवित्तमः

kaiśikas tu mahāprājñaḥ sarvaśāstrārthavittamaḥ

Line 506

पूजयित्वा यथान्यायम् उवाच वदतां वरः

pūjayitvā yathānyāyam uvāca vadatāṃ varaḥ

Line 507

अविज्ञाता नृपाः सर्वे मानुषो ऽयाम् इति प्रभो

avijñātā nṛpāḥ sarve mānuṣo 'yām iti prabho

Line 508

भवन्तम् उपरुन्धाना देव त्वं क्षन्तुम् अर्हसि

bhavantam uparundhānā deva tvaṃ kṣantum arhasi

Line 509

न मे वैरं निवसति एकाहम् अपि कैशिक

na me vairaṃ nivasati ekāham api kaiśika

Line 510

विशेषेण नरेन्द्राणां क्षत्रधर्मे व्यवस्थिते

viśeṣeṇa narendrāṇāṃ kṣatradharme vyavasthite

Line 511

योद्धव्यम् इति धर्मेण अधर्मे ऽतिपराङ्मुखे

yoddhavyam iti dharmeṇa adharme 'tiparāṅmukhe

Line 512

तेषां को हेतुना कोपः कर्तव्यस् त्व् अवनीश्वराः

teṣāṃ ko hetunā kopaḥ kartavyas tv avanīśvarāḥ

Line 513

यद् गतं तद् अतिक्रान्तं ये मृतास् ते दिवं गताः

yad gataṃ tad atikrāntaṃ ye mṛtās te divaṃ gatāḥ

Line 514

एष धर्मो नृलोके ऽस्मिञ् जायन्ति च म्रियन्ति च

eṣa dharmo nṛloke 'smiñ jāyanti ca mriyanti ca

Line 515

तस्माद् अशोच्यं भवतां मृतानं वै नराधिपाः

tasmād aśocyaṃ bhavatāṃ mṛtānaṃ vai narādhipāḥ

Line 516

क्षन्तव्यं भवतास्माकं वीतवैरा भवन्तु वै

kṣantavyaṃ bhavatāsmākaṃ vītavairā bhavantu vai

Line 517

एवम् उक्त्वा नरेन्द्रांस् तान् आश्वास्य मधुसूदनः

evam uktvā narendrāṃs tān āśvāsya madhusūdanaḥ

Line 518

कैशिकस्य मुखं वीक्ष्य विरराम महाद्युतिः

kaiśikasya mukhaṃ vīkṣya virarāma mahādyutiḥ

Line 519

एतस्मिन्न् एव कले तु भीष्मको नयकोविदः

etasminn eva kale tu bhīṣmako nayakovidaḥ

Line 520

पूजयित्वा यथान्यायम् उवाच वदतां वरः

pūjayitvā yathānyāyam uvāca vadatāṃ varaḥ

Line 521

पुत्रो मे बालभावेन भगिनीं दातुम् इच्छति

putro me bālabhāvena bhaginīṃ dātum icchati

Line 522

स्वयंवरे नरेन्द्राणां न चाहं दातुमुत्सहे

svayaṃvare narendrāṇāṃ na cāhaṃ dātumutsahe

Line 523

अतीव बालभावत्वाद् दातुम् इच्छेन् मतिर् मम

atīva bālabhāvatvād dātum icchen matir mama

Line 524

एका त्व् एकं समालोक्य वरयिष्यति मे मतिः

ekā tv ekaṃ samālokya varayiṣyati me matiḥ

Line 525

अतः प्रसादयिष्ये त्वां पुत्रदुर्नयहेतुना

ataḥ prasādayiṣye tvāṃ putradurnayahetunā

Line 526

प्रसादं कुरु देवेश क्षन्तुम् अर्हसि मे प्रभो

prasādaṃ kuru deveśa kṣantum arhasi me prabho

Line 527

बालभावेन पुत्रेण चालितं नृपमण्डलम्

bālabhāvena putreṇa cālitaṃ nṛpamaṇḍalam

Line 528

यदा भवति वै प्रौढः कीदृशो ऽविनयो भवेत्

yadā bhavati vai prauḍhaḥ kīdṛśo 'vinayo bhavet

Line 529

सूर्येन्दुसदृशंल् लोकांस् तपसोपार्जितश्रियः

sūryendusadṛśaṃl lokāṃs tapasopārjitaśriyaḥ

Line 530

लोके ऽस्मिन् नरदेवानां महाकुलसमुद्भवान्

loke 'smin naradevānāṃ mahākulasamudbhavān

Line 531

एकस्यापि नृपस्याग्रे मोहाद्यो वितथं वदेत्

ekasyāpi nṛpasyāgre mohādyo vitathaṃ vadet

Line 532

न स तिष्ठति लोके ऽस्मिन् निर्दहेद् दण्डवाह्निना

na sa tiṣṭhati loke 'smin nirdahed daṇḍavāhninā

Line 533

एष धर्मो नरेन्द्राणाम् इति ते विदितं प्रभो

eṣa dharmo narendrāṇām iti te viditaṃ prabho

Line 534

लोकधर्मं पुरस्कृत्य पुरा गीतं स्वयंभुवा

lokadharmaṃ puraskṛtya purā gītaṃ svayaṃbhuvā

Line 535

कथं तव सुतस् तेषाम् अग्रतो मनुजेश्वर

kathaṃ tava sutas teṣām agrato manujeśvara

Line 536

वक्तुम् अर्हति राजेन्द्र वितथं राजसंसदि

vaktum arhati rājendra vitathaṃ rājasaṃsadi

Line 537

तादृशं रङ्गम् अतुलं कारयंस् तनयस् तव

tādṛśaṃ raṅgam atulaṃ kārayaṃs tanayas tava

Line 538

कथं त्वया ह्य् अविज्ञात इति मे संशयो महान्

kathaṃ tvayā hy avijñāta iti me saṃśayo mahān

Line 539

आगतानां नरेन्द्राणाम् अनलार्केन्दुवर्चसाम्

āgatānāṃ narendrāṇām analārkenduvarcasām

Line 540

यथार्हेण तु संपूज्य आतिथ्यं कृतवान् असि

yathārheṇa tu saṃpūjya ātithyaṃ kṛtavān asi

Line 541

रथाश्वनरनागानां विमर्दम् अतुलं त्व् इह

rathāśvanaranāgānāṃ vimardam atulaṃ tv iha

Line 542

कथं न ज्ञातवान् राजंस् तव पुत्रस्य चेष्टितम्

kathaṃ na jñātavān rājaṃs tava putrasya ceṣṭitam

Line 543

विषादो न भवेद् अत्र चतुरङ्गबलागमे

viṣādo na bhaved atra caturaṅgabalāgame

Line 544

कथं न ज्ञायते राजन्न् इति मे बुद्धिसंशयः

kathaṃ na jñāyate rājann iti me buddhisaṃśayaḥ

Line 545

ममागमनम् एवेह प्रायेण न हितं तव

mamāgamanam eveha prāyeṇa na hitaṃ tava

Line 546

अतो न कृतम् आतिथ्यम् अपात्राय नराधिप

ato na kṛtam ātithyam apātrāya narādhipa

Line 547

पात्रेभ्यो दीयतां कन्या माम् अपास्य महाभुज

pātrebhyo dīyatāṃ kanyā mām apāsya mahābhuja

Line 548

ममागमनदोषेण कथं कन्यां न दास्यसि

mamāgamanadoṣeṇa kathaṃ kanyāṃ na dāsyasi

Line 549

कन्याविघ्नं प्रकुर्वाणो नरके परिपच्यते

kanyāvighnaṃ prakurvāṇo narake paripacyate

Line 550

इति मन्वादिभिर् गीतं धर्मविद्भिर् नरोत्तमैः

iti manvādibhir gītaṃ dharmavidbhir narottamaiḥ

Line 551

अतो ऽर्थं न प्रविष्टो ऽहं रङ्गमध्ये विशां पते

ato 'rthaṃ na praviṣṭo 'haṃ raṅgamadhye viśāṃ pate

Line 552

विदित्वा नकृतातिथ्यं नरदेव तवालयम्

viditvā nakṛtātithyaṃ naradeva tavālayam

Line 553

ह्रियाभिभूतो राजेन्द्र प्रार्थितो ऽहं नराधिप

hriyābhibhūto rājendra prārthito 'haṃ narādhipa

Line 554

विदर्भनगरे राजन् बलविश्रामहेतुना

vidarbhanagare rājan balaviśrāmahetunā

Line 555

आवाभ्यां कृतम् आतिथ्यं कैशिकः सुप्रियातिथिः

āvābhyāṃ kṛtam ātithyaṃ kaiśikaḥ supriyātithiḥ

Line 556

उषितौ च यथा स्वर्गे पुरा गरुडकेशवौ

uṣitau ca yathā svarge purā garuḍakeśavau

Line 557

एवम् एवं ब्रुवाणं तं कृष्णं वाग्वज्रचोदितम्

evam evaṃ bruvāṇaṃ taṃ kṛṣṇaṃ vāgvajracoditam

Line 558

श्लक्ष्णवाचाम्बुना सिच्य शमिताग्निम् इवाध्वरे

ślakṣṇavācāmbunā sicya śamitāgnim ivādhvare

Line 559

प्रसीद देवलोकेश मर्त्यलोकेश पाहि माम्

prasīda devalokeśa martyalokeśa pāhi mām

Line 560

अज्ञानतमसाविष्टं ज्ञानचक्षुःप्रदो भव

ajñānatamasāviṣṭaṃ jñānacakṣuḥprado bhava

Line 561

मानुष्ये मांसचक्षुष्ट्वाद् असम्यग्विदिता वयम्

mānuṣye māṃsacakṣuṣṭvād asamyagviditā vayam

Line 562

न प्रसिध्यन्ति कार्याणि कुर्वताम् अविचारणात्

na prasidhyanti kāryāṇi kurvatām avicāraṇāt

Line 563

भवन्तं शरणं प्राप्य देवानाम् अपि दैवतम्

bhavantaṃ śaraṇaṃ prāpya devānām api daivatam

Line 564

सम्यग् भवतु मे दृस्टिः संपत्स्यन्तु च मे क्रियाः

samyag bhavatu me dṛsṭiḥ saṃpatsyantu ca me kriyāḥ

Line 565

आनिष्पन्नाम् अपि क्रियां नयोपेतां विचक्षणाः

āniṣpannām api kriyāṃ nayopetāṃ vicakṣaṇāḥ

Line 566

फलदां हि प्रकुर्वन्ति महासेनापतिर् यथा

phaladāṃ hi prakurvanti mahāsenāpatir yathā

Line 567

भवन्तं शरणं प्राप्य नातिबाधति मे भयम्

bhavantaṃ śaraṇaṃ prāpya nātibādhati me bhayam

Line 568

यन् मया चिन्तितं कार्यं तद् भवाञ् श्रोतुम् अर्हति

yan mayā cintitaṃ kāryaṃ tad bhavāñ śrotum arhati

Line 569

न दातुम् इच्छे कन्यां वै पार्थिवेभ्यः स्वयंवरे

na dātum icche kanyāṃ vai pārthivebhyaḥ svayaṃvare

Line 570

प्रसादं कुरु देवेश न कोपं कर्तुम् अर्हसि

prasādaṃ kuru deveśa na kopaṃ kartum arhasi

Line 571

वचनेन किम् उक्तेन त्वया राजन् महामते

vacanena kim uktena tvayā rājan mahāmate

Line 572

खकन्यां दास्यसे नेति को ऽत्र नेता तवानघ

khakanyāṃ dāsyase neti ko 'tra netā tavānagha

Line 573

मा देहीति न चाख्येयं ददस्वेति न मे वचः

mā dehīti na cākhyeyaṃ dadasveti na me vacaḥ

Line 574

रुक्मिण्या दिव्यमूर्तित्वात् संबन्धे कारणं क्षमम्

rukmiṇyā divyamūrtitvāt saṃbandhe kāraṇaṃ kṣamam

Line 575

मेरुकूटे पुरा देवैः कृतम् अंशावतारणम्

merukūṭe purā devaiḥ kṛtam aṃśāvatāraṇam

Line 576

तदा निसृष्टा सा पूर्वं गच्छ त्वं पतिना सह

tadā nisṛṣṭā sā pūrvaṃ gaccha tvaṃ patinā saha

Line 577

मानुष्ये कुण्डिनगरे भीष्मकस्याङ्गनोदरे

mānuṣye kuṇḍinagare bhīṣmakasyāṅganodare

Line 578

जायेस् त्वं विपुलश्रोणि प्रत्यवेक्षस्व केशवम्

jāyes tvaṃ vipulaśroṇi pratyavekṣasva keśavam

Line 579

तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि राजन् न कृतकं वचः

tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi rājan na kṛtakaṃ vacaḥ

Line 580

श्रुत्वा स्वयं विनिश्चित्य यद् युक्तं तत् करिष्यसि

śrutvā svayaṃ viniścitya yad yuktaṃ tat kariṣyasi

Line 581

रुक्मिणी नाम ते कन्या न सा प्रकृतिमानुषी

rukmiṇī nāma te kanyā na sā prakṛtimānuṣī

Line 582

श्रीर् एषा ब्रह्मवाक्येन जाता केनापि हेतुना

śrīr eṣā brahmavākyena jātā kenāpi hetunā

Line 583

न च सा मनुजेन्द्राणां स्वयंवरविधिक्षमा

na ca sā manujendrāṇāṃ svayaṃvaravidhikṣamā

Line 584

एका त्व् एकाय दातव्या इति धर्मो व्यवस्थितः

ekā tv ekāya dātavyā iti dharmo vyavasthitaḥ

Line 585

न च तां शक्यसे राजंल् लक्ष्मीं दातुं स्वयंवरे

na ca tāṃ śakyase rājaṃl lakṣmīṃ dātuṃ svayaṃvare

Line 586

सदृशं वरम् आलोक्य दातुम् अर्हसि धर्मतः

sadṛśaṃ varam ālokya dātum arhasi dharmataḥ

Line 587

अतो ऽर्थं वैनतेयो ऽयं विघ्नकारणहेतुना

ato 'rthaṃ vainateyo 'yaṃ vighnakāraṇahetunā

Line 588

आगतः कुण्डिनगरे देवराजेन चोदितः

āgataḥ kuṇḍinagare devarājena coditaḥ

Line 589

अहं चैवागतो राज्ञां द्रष्टुकामो महोत्सवम्

ahaṃ caivāgato rājñāṃ draṣṭukāmo mahotsavam

Line 590

तां च कन्यां वरारोहां पद्मेन रहितां श्रियम्

tāṃ ca kanyāṃ varārohāṃ padmena rahitāṃ śriyam

Line 591

क्षन्तव्यम् इति यत् प्रोक्तं त्वया राजन् ममेप्सया

kṣantavyam iti yat proktaṃ tvayā rājan mamepsayā

Line 592

युक्तपूर्वम् अहं मन्ये कलुषाय न पार्थिव

yuktapūrvam ahaṃ manye kaluṣāya na pārthiva

Line 593

पूर्वम् एव मया क्षान्तं येनास्मि विषये तव

pūrvam eva mayā kṣāntaṃ yenāsmi viṣaye tava

Line 594

आगतः सौम्यरूपेण तेनैव क्षान्तवान् प्रभो

āgataḥ saumyarūpeṇa tenaiva kṣāntavān prabho

Line 595

क्षान्तेषु गुणबाहुल्यं दोषापहरणं क्षमा

kṣānteṣu guṇabāhulyaṃ doṣāpaharaṇaṃ kṣamā

Line 596

कथम् अस्मद्विधे राजन् कलुषो वसते हृदि

katham asmadvidhe rājan kaluṣo vasate hṛdi

Line 597

कुलजे सत्त्वसंपन्ने धर्मज्ञो सत्यवादिनि

kulaje sattvasaṃpanne dharmajño satyavādini

Line 598

भवादृशे कथं राजन् कलुषो हृदि वर्तते

bhavādṛśe kathaṃ rājan kaluṣo hṛdi vartate

Line 599

क्षान्तो ऽहम् इति मन्तव्यं येन सेनासहागतः

kṣānto 'ham iti mantavyaṃ yena senāsahāgataḥ

Line 600

न चाहं सेनया सार्धं यास्यामि रिपुवाहिनीम्

na cāhaṃ senayā sārdhaṃ yāsyāmi ripuvāhinīm

Line 601

अक्षान्तश् चारिसेनायां यास्यामि द्विजवाहनः

akṣāntaś cārisenāyāṃ yāsyāmi dvijavāhanaḥ

Line 602

स्थितः सन्न् अर्कसंकाशान्य् आयुधानि करे वहन्

sthitaḥ sann arkasaṃkāśāny āyudhāni kare vahan

Line 603

मान्यो ऽस्माकं भवान् राजन् वयसा च पितुः समः

mānyo 'smākaṃ bhavān rājan vayasā ca pituḥ samaḥ

Line 604

पालयस्व पुरीं सम्यक् पुत्रेषु पितृवद् वस

pālayasva purīṃ samyak putreṣu pitṛvad vasa

Line 605

कलुषो नाम राजेन्द्र वसेत् कापुरुषेषु वै

kaluṣo nāma rājendra vaset kāpuruṣeṣu vai

Line 606

शूरेषु शुद्धभावेषु कलुषो वसते कथम्

śūreṣu śuddhabhāveṣu kaluṣo vasate katham

Line 607

जानीध्वम् एषा मे वृत्तिः पुत्रेषु पितृवद् धि सः

jānīdhvam eṣā me vṛttiḥ putreṣu pitṛvad dhi saḥ

Line 608

आवयोर् अपि राजानौ विदर्भनगराधिपौ

āvayor api rājānau vidarbhanagarādhipau

Line 609

आतिथ्यकरणे ऽस्माकं स्वं राज्यं ददतुः शुभौ

ātithyakaraṇe 'smākaṃ svaṃ rājyaṃ dadatuḥ śubhau

Line 610

तेन दानफलेनाभ्यां दश पूर्वे दिवं गताः

tena dānaphalenābhyāṃ daśa pūrve divaṃ gatāḥ

Line 611

भविष्याश् चैव राजेन्द्र पुत्रपौत्रा दशावराः

bhaviṣyāś caiva rājendra putrapautrā daśāvarāḥ

Line 612

ते ऽपि तत्रैव यास्यन्ति देवलोकं नराधिपाः

te 'pi tatraiva yāsyanti devalokaṃ narādhipāḥ

Line 613

अनयोः सुचिरं कालं भुक्त्वा राज्यम् अकण्टकम्

anayoḥ suciraṃ kālaṃ bhuktvā rājyam akaṇṭakam

Line 614

यदाभिलाषो भोक्षस्य सुखं यास्यन्ति निर्वृतिम्

yadābhilāṣo bhokṣasya sukhaṃ yāsyanti nirvṛtim

Line 615

नरेन्द्राश् च महाभागा यो ऽभिषेचितुम् आगताः

narendrāś ca mahābhāgā yo 'bhiṣecitum āgatāḥ

Line 616

कालेन ते ऽपि यास्यन्तो देवलोकं त्रिविष्टपम्

kālena te 'pi yāsyanto devalokaṃ triviṣṭapam

Line 617

स्वस्ति वो ऽस्तु गामिष्यामि वैनतेयसहायवान्

svasti vo 'stu gāmiṣyāmi vainateyasahāyavān

Line 618

नगरीं मथुरां रम्यां भोजराजेन पालिताम्

nagarīṃ mathurāṃ ramyāṃ bhojarājena pālitām

Line 619

एवम् उक्त्वा तु राजानं भीष्मकं यदुपुंगवः

evam uktvā tu rājānaṃ bhīṣmakaṃ yadupuṃgavaḥ

Line 620

राज्ञां चैव उपामन्त्र्य वैदर्भाभ्यां विशेषतः

rājñāṃ caiva upāmantrya vaidarbhābhyāṃ viśeṣataḥ

Line 621

सभां निष्क्रम्य देवेशो जगाम रथम् अन्तिकम्

sabhāṃ niṣkramya deveśo jagāma ratham antikam

Line 622

ततः स दृष्ट्वा राजर्षिर् भीष्मकः किल केशवम्

tataḥ sa dṛṣṭvā rājarṣir bhīṣmakaḥ kila keśavam

Line 623

ते तु सर्वे महीपाला विषण्णवदनाभवन्

te tu sarve mahīpālā viṣaṇṇavadanābhavan

Line 624

आद्यं स्वायंभुवं रूपं सुरासुरनमस्कृतम्

ādyaṃ svāyaṃbhuvaṃ rūpaṃ surāsuranamaskṛtam

Line 625

सहस्रपात् सहस्राक्षं सहस्रभुजविग्रहम्

sahasrapāt sahasrākṣaṃ sahasrabhujavigraham

Line 626

सहस्रशिरसं देवं सहस्रमुकुटोज्ज्वलम्

sahasraśirasaṃ devaṃ sahasramukuṭojjvalam

Line 627

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam

Line 628

दिव्याभरणसंयुक्तं दिव्यानेकोद्यतायुधम्

divyābharaṇasaṃyuktaṃ divyānekodyatāyudham

Line 629

कृष्णं रक्तारविन्दाक्षं चन्द्रसूर्याग्निलोचनम्

kṛṣṇaṃ raktāravindākṣaṃ candrasūryāgnilocanam

Line 630

दृष्ट्वा स राजराजेन्द्रः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

dṛṣṭvā sa rājarājendraḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ

Line 631

वाङ्मनःकायसंयुक्तः स्तोतुम् आरब्धवांस् तदा

vāṅmanaḥkāyasaṃyuktaḥ stotum ārabdhavāṃs tadā

Line 632

देवदेव नमस् तुभ्यम् अनादिनिधनाय वै

devadeva namas tubhyam anādinidhanāya vai

Line 633

शश्वतायादिदेवाय नारायण परायण

śaśvatāyādidevāya nārāyaṇa parāyaṇa

Line 634

स्वयंभुवाय विश्वाय स्थाणवे वेधसाय च

svayaṃbhuvāya viśvāya sthāṇave vedhasāya ca

Line 635

पद्मनाभाय जटिने दण्डिने पिङ्गलाय च

padmanābhāya jaṭine daṇḍine piṅgalāya ca

Line 636

हंसप्रभाय हंसाय चत्ररूपाय वै नमः

haṃsaprabhāya haṃsāya catrarūpāya vai namaḥ

Line 637

वैकुण्ठाय नमस् तस्मै अजाय परमात्मने

vaikuṇṭhāya namas tasmai ajāya paramātmane

Line 638

सदसद्भावयुक्ताय पुराणपुरुषाय च

sadasadbhāvayuktāya purāṇapuruṣāya ca

Line 639

पुरुषोत्तमाय युक्ताय निर्गुणाय नमो ऽस्तु ते

puruṣottamāya yuktāya nirguṇāya namo 'stu te

Line 640

वरदो भव मे नित्यं त्वद्भक्ताय सुरोत्तम

varado bhava me nityaṃ tvadbhaktāya surottama

Line 641

लोकनाथो ऽसि नाथस् त्वं विष्णुस् त्वं विदितात्मनाम्

lokanātho 'si nāthas tvaṃ viṣṇus tvaṃ viditātmanām

Line 642

एवं स्तुत्वा महादेवं नृपाणाम् अग्रतो नृपः

evaṃ stutvā mahādevaṃ nṛpāṇām agrato nṛpaḥ

Line 643

महार्हमणिमुक्ताभिर् वज्रवैदूर्यहासिनम्

mahārhamaṇimuktābhir vajravaidūryahāsinam

Line 644

शातकुम्भस्य निचयं कृष्णाय प्रददौ नृपः

śātakumbhasya nicayaṃ kṛṣṇāya pradadau nṛpaḥ

Line 645

पुनश् चक्रे नमस्कारं वैनतेये महाबले

punaś cakre namaskāraṃ vainateye mahābale

Line 646

नमस् तस्मै खगेन्द्राय मनोमारुतरंहसे

namas tasmai khagendrāya manomārutaraṃhase

Line 647

कामरूपाय दिव्याय काश्यपाय च वै नमः

kāmarūpāya divyāya kāśyapāya ca vai namaḥ

Line 648

इति संक्षेपतः स्तुत्वा सत्कृत्य वरभूषणैः

iti saṃkṣepataḥ stutvā satkṛtya varabhūṣaṇaiḥ

Line 649

ततो विसर्जयाम् आस कृष्णं कमललोचनम्

tato visarjayām āsa kṛṣṇaṃ kamalalocanam

Line 650

अनुजग्मुर् नृपाश् चैव प्रस्थितं वासवानुजम्

anujagmur nṛpāś caiva prasthitaṃ vāsavānujam

Line 651

प्रतिगृह्य च सत्कारं नृपान् आमन्त्र्य वीर्यवान्

pratigṛhya ca satkāraṃ nṛpān āmantrya vīryavān

Line 652

जगाम मथुरां कृष्णो द्योतयानो दिशो दश

jagāma mathurāṃ kṛṣṇo dyotayāno diśo daśa

Line 653

वैनतेयं पुरस्कृत्य सौम्यरूपं खगोत्तमम्

vainateyaṃ puraskṛtya saumyarūpaṃ khagottamam

Line 654

महता रथवृन्देन परिवार्य समन्ततः

mahatā rathavṛndena parivārya samantataḥ

Line 655

भेरीपटहनादेन शङ्खदुंदुभिनिस्वनैः

bherīpaṭahanādena śaṅkhaduṃdubhinisvanaiḥ

Line 656

बृंहितेन च नागानां हयानां हेषितेन च

bṛṃhitena ca nāgānāṃ hayānāṃ heṣitena ca

Line 657

सिंहनादेन शूराणां रथनेमिस्वनेन च

siṃhanādena śūrāṇāṃ rathanemisvanena ca

Line 658

तुमुलः सुमहान् आसीन् महामेघरवोपमः

tumulaḥ sumahān āsīn mahāmegharavopamaḥ

Line 659

गते कृष्णो महावीर्ये आदाय परम् आसनम्

gate kṛṣṇo mahāvīrye ādāya param āsanam

Line 660

सभाम् आदाय देवाश् च प्रययुस् त्रिदशालयम्

sabhām ādāya devāś ca prayayus tridaśālayam

Line 661

महता चतुरङ्गेण बलेन परिवारिताः

mahatā caturaṅgeṇa balena parivāritāḥ

Line 662

क्रोशमात्रम् अनुव्रज्य अनुज्ञाते जनार्दने

krośamātram anuvrajya anujñāte janārdane

Line 663

प्रययुस् ते नृपाः सर्वे पुनर् एव स्वयंवरम्

prayayus te nṛpāḥ sarve punar eva svayaṃvaram

Line 664

ततः प्रयाते वसुदेवपुत्रे @

tataḥ prayāte vasudevaputre @

Line 665

नराधिपा भूषणभूषिताङ्गाः ।

narādhipā bhūṣaṇabhūṣitāṅgāḥ |

Line 666

परस्परं जग्मु सुरेन्द्रकल्पाः @

parasparaṃ jagmu surendrakalpāḥ @

Line 667

प्रबोधनार्थ गमनोत्सुकास् ते ॥

prabodhanārtha gamanotsukās te ||

Line 668

सभागतान् सोमरविप्रकाशान् @

sabhāgatān somaraviprakāśān @

Line 669

सुखोपविष्टान् रुचिरासनेषु ।

sukhopaviṣṭān rucirāsaneṣu |

Line 670

समीक्ष्य राजा सुनयार्थवादी @

samīkṣya rājā sunayārthavādī @

Line 671

जगाद वाक्यं नरराजसिंहः ॥

jagāda vākyaṃ nararājasiṃhaḥ ||

Line 672

स्वयंवरकृतो दोषो विदितो वो नराधिपाः

svayaṃvarakṛto doṣo vidito vo narādhipāḥ

Line 673

क्षन्तव्यो मम वृद्धस्य दुर्णयस्य फलोदयः

kṣantavyo mama vṛddhasya durṇayasya phalodayaḥ

Line 674

एवम् आभाष्य तान् सर्वान् सत्कृत्य च यथाविधि

evam ābhāṣya tān sarvān satkṛtya ca yathāvidhi

Line 675

ततो विसर्जयाम् आस नृपांस् तान् मध्यदेशजान्

tato visarjayām āsa nṛpāṃs tān madhyadeśajān

Line 676

पूर्वपश्चिमजांश् चैव उत्तरापथिकान् अपि

pūrvapaścimajāṃś caiva uttarāpathikān api

Line 677

ते ऽपि सर्वे महेष्वासाः प्रहृष्टमनसो नृपाः

te 'pi sarve maheṣvāsāḥ prahṛṣṭamanaso nṛpāḥ

Line 678

यथार्हेण च संपूज्य जग्मुस् ते नरपुंगवाः

yathārheṇa ca saṃpūjya jagmus te narapuṃgavāḥ

Line 679

जरासंधः सुनीथश् च दन्तवक्त्रश् च वीर्यवान्

jarāsaṃdhaḥ sunīthaś ca dantavaktraś ca vīryavān

Line 680

साल्वः सौभपतिश् चैव महाकूर्मश् च पार्थिवः

sālvaḥ saubhapatiś caiva mahākūrmaś ca pārthivaḥ

Line 681

क्रथकैशिकमुख्याश् च नृपाः प्रवरवंशजाः

krathakaiśikamukhyāś ca nṛpāḥ pravaravaṃśajāḥ

Line 682

वेणुदारिश् च राजर्षिः कश्मीराधिपतिस् तथा

veṇudāriś ca rājarṣiḥ kaśmīrādhipatis tathā

Line 683

एते चान्ये च बहवो दक्षिणापथिका नृपाः

ete cānye ca bahavo dakṣiṇāpathikā nṛpāḥ

Line 684

श्रोतुकामा रहो वाक्यं स्थिता वै भीष्मकान्तिके

śrotukāmā raho vākyaṃ sthitā vai bhīṣmakāntike

Line 685

तान् वै समीक्ष्य राजेन्द्रः स राजा भीष्मको बलो

tān vai samīkṣya rājendraḥ sa rājā bhīṣmako balo

Line 686

स्नेहपूर्णेन मनसा स्थितांस् तान् अवनीश्वरान्

snehapūrṇena manasā sthitāṃs tān avanīśvarān

Line 687

त्रिवर्गसहितं श्लक्ष्णं षड्गुणालंकृतं शुभम्

trivargasahitaṃ ślakṣṇaṃ ṣaḍguṇālaṃkṛtaṃ śubham

Line 688

उवाच नयसंपन्नं स्निग्धगम्भीरया गिरा

uvāca nayasaṃpannaṃ snigdhagambhīrayā girā

Line 689

भवताम् अवनीशानां समालोक्य नयान्वितम्

bhavatām avanīśānāṃ samālokya nayānvitam

Line 690

वचनं व्याहृतं श्रुत्वा कृतं मे कार्यम् ईदृशम्

vacanaṃ vyāhṛtaṃ śrutvā kṛtaṃ me kāryam īdṛśam

Line 691

सद्भिर् भवद्भिः क्षन्तव्यं वयं नित्यापराधिनः

sadbhir bhavadbhiḥ kṣantavyaṃ vayaṃ nityāparādhinaḥ

Line 692

एवम् उक्त्वा तु राजा स भीष्मको नयकोविदः

evam uktvā tu rājā sa bhīṣmako nayakovidaḥ

Line 693

उवाच सुतम् उद्दिश्य वचनं राजसंसदि

uvāca sutam uddiśya vacanaṃ rājasaṃsadi

Line 694

पुत्रस्य चेष्टाम् आलोक्य त्रासाकुलितलोचनः

putrasya ceṣṭām ālokya trāsākulitalocanaḥ

Line 695

मन्ये बालान् इमांल् लोकान् स एष पुरुषः प्रभुः

manye bālān imāṃl lokān sa eṣa puruṣaḥ prabhuḥ

Line 696

कीर्तिः कीर्तिमतां श्रेष्टो यशश् च यशभाग् बली

kīrtiḥ kīrtimatāṃ śreṣṭo yaśaś ca yaśabhāg balī

Line 697

स्थापितं भुवि मर्त्ये ऽस्मिन् स्वबाहुबलमूर्जितम्

sthāpitaṃ bhuvi martye 'smin svabāhubalamūrjitam

Line 698

धन्या खलु महाभागा देवकी योषितां वरा

dhanyā khalu mahābhāgā devakī yoṣitāṃ varā

Line 699

पुत्रं त्रिभुवनश्रेष्ठं धृत्वा गर्भेण केशवम्

putraṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ dhṛtvā garbheṇa keśavam

Line 700

कृष्णं पद्मपलाशाक्षं श्रीपुञ्जम् अमरार्चितम्

kṛṣṇaṃ padmapalāśākṣaṃ śrīpuñjam amarārcitam

Line 701

नेत्राभ्यां स्नेहपूर्णाभ्याम् ईक्षते मुखपङ्कजम्

netrābhyāṃ snehapūrṇābhyām īkṣate mukhapaṅkajam

Line 702

एवं लालप्यमानं तं राजानं राजसंसदि

evaṃ lālapyamānaṃ taṃ rājānaṃ rājasaṃsadi

Line 703

उवाच श्लक्ष्णया वाचा साल्वराजो महाद्युतिः

uvāca ślakṣṇayā vācā sālvarājo mahādyutiḥ

Line 704

अलं खेदेन राजेन्द्र सुताय रिपुमर्दिने

alaṃ khedena rājendra sutāya ripumardine

Line 705

क्षत्रियस्य रणे राजन् ध्रुवं जयपराजयौ

kṣatriyasya raṇe rājan dhruvaṃ jayaparājayau

Line 706

नियता गतिर् मर्त्यानाम् एष धर्मः सनातनः

niyatā gatir martyānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

Line 707

बलकेशवयोर् अन्यस् तृतीयः कः पुमान् इह

balakeśavayor anyas tṛtīyaḥ kaḥ pumān iha

Line 708

रणे योधयितुं शक्तस् तव पुत्रं महाबलम्

raṇe yodhayituṃ śaktas tava putraṃ mahābalam

Line 709

रथातिरथवृन्दानाम् एक एव रणाजिरे

rathātirathavṛndānām eka eva raṇājire

Line 710

रिपुं वारयितुं शक्तो धनुर् गृह्य महाभुजः

ripuṃ vārayituṃ śakto dhanur gṛhya mahābhujaḥ

Line 711

भार्गवास्त्रं महारौद्रं देवैर् अपि दुरासदम्

bhārgavāstraṃ mahāraudraṃ devair api durāsadam

Line 712

सृजतो बाहुवीर्येण कः पुमान् प्रेसहिष्यति

sṛjato bāhuvīryeṇa kaḥ pumān presahiṣyati

Line 713

अयं तु पुरुषः कृष्णो ह्य् अनादिनिधनो ऽव्ययः

ayaṃ tu puruṣaḥ kṛṣṇo hy anādinidhano 'vyayaḥ

Line 714

तं विजेता न लोके ऽस्मिन्न् अपि शूलधरः स्वयम्

taṃ vijetā na loke 'sminn api śūladharaḥ svayam

Line 715

तव पुत्रो महाप्राज्ञः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

tava putro mahāprājñaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

Line 716

विदित्वा देवम् ईशानं न योधयति केशवम्

viditvā devam īśānaṃ na yodhayati keśavam

Line 717

अस्ति तस्य रणे जेता यवनाधिपतिर् नृपः

asti tasya raṇe jetā yavanādhipatir nṛpaḥ

Line 718

स कालयवनो नमा अवध्यः केशवस्य ह

sa kālayavano namā avadhyaḥ keśavasya ha

Line 719

तप्त्वा सुदारुणं घोरं तपः परमदुश्चरम्

taptvā sudāruṇaṃ ghoraṃ tapaḥ paramaduścaram

Line 720

रुद्रम् आराधयाम् आस द्वादशाब्दान्य् अयोशनः

rudram ārādhayām āsa dvādaśābdāny ayośanaḥ

Line 721

पुत्रकामेन मुनिना तोष्य रुद्रात् सुतो वृतः

putrakāmena muninā toṣya rudrāt suto vṛtaḥ

Line 722

माथुराणाम् अवध्यो ऽयं भवेद् इति च शंकरात्

māthurāṇām avadhyo 'yaṃ bhaved iti ca śaṃkarāt

Line 723

एवम् अस्त्व् इति रुद्रो ऽपि प्रददौ मुनये सुतम्

evam astv iti rudro 'pi pradadau munaye sutam

Line 724

एवं गर्गस्य तनयः श्रीमान् रुद्रवरोद् भवः

evaṃ gargasya tanayaḥ śrīmān rudravarod bhavaḥ

Line 725

माथुराणाम् अवध्यो ऽसौ मथुरायां विशेषतः

māthurāṇām avadhyo 'sau mathurāyāṃ viśeṣataḥ

Line 726

कृष्णो ऽपि बलवान् एष माथुरे जातवान् अयम्

kṛṣṇo 'pi balavān eṣa māthure jātavān ayam

Line 727

स जेष्यति रणे कृष्णं मथुरायां समागतः

sa jeṣyati raṇe kṛṣṇaṃ mathurāyāṃ samāgataḥ

Line 728

मन्यध्वं यदि वो युक्तां नृपा वाचं मयेरिताम्

manyadhvaṃ yadi vo yuktāṃ nṛpā vācaṃ mayeritām

Line 729

तत्र दूतं विसृजध्वं यवनेन्द्रपुरं प्रति

tatra dūtaṃ visṛjadhvaṃ yavanendrapuraṃ prati

Line 730

श्रुत्वा सौभपतेर् वाक्यं सर्वे ते नृपसत्तमाः

śrutvā saubhapater vākyaṃ sarve te nṛpasattamāḥ

Line 731

कुर्म इत्य् अब्रुवन् हृष्टाः साल्वराजं महाबलम्

kurma ity abruvan hṛṣṭāḥ sālvarājaṃ mahābalam

Line 732

स तेषां वचनं श्रुत्वा जरासंधो महीपतिः

sa teṣāṃ vacanaṃ śrutvā jarāsaṃdho mahīpatiḥ

Line 733

बभूव विमना राजन् ब्रह्मणो वचनं स्मरन्

babhūva vimanā rājan brahmaṇo vacanaṃ smaran

Line 734

मां समाश्रित्य पूर्वे ऽस्मिन् नृपा नृपभयार्दिताः

māṃ samāśritya pūrve 'smin nṛpā nṛpabhayārditāḥ

Line 735

प्राप्नुवन्ति हृतं राज्यं सभृत्यबलवाहनम्

prāpnuvanti hṛtaṃ rājyaṃ sabhṛtyabalavāhanam

Line 736

इह मां नोच्यते भूपैः परसंश्रयहेतुना

iha māṃ nocyate bhūpaiḥ parasaṃśrayahetunā

Line 737

कन्य् एव पतिविद्वेषाद् अन्यं रतिपरायणा

kany eva patividveṣād anyaṃ ratiparāyaṇā

Line 738

अहो सुबलवद् दैवम् अशक्यं विनिवर्तितुम्

aho subalavad daivam aśakyaṃ vinivartitum

Line 739

यद् अहं कृष्णहेतोर् हि संश्रयामि बलाधिकम्

yad ahaṃ kṛṣṇahetor hi saṃśrayāmi balādhikam

Line 740

नूनं योगविहीनो ऽहं कारयिष्ये पराश्रयम्

nūnaṃ yogavihīno 'haṃ kārayiṣye parāśrayam

Line 741

श्रेयो हि मरणं मह्यं न चान्यं संश्रये नृपाः

śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ na cānyaṃ saṃśraye nṛpāḥ

Line 742

कृष्णो वा बलदेवो वा यो वा सो वा नरो ऽपरः

kṛṣṇo vā baladevo vā yo vā so vā naro 'paraḥ

Line 743

हन्ताहं प्रहियोत्स्यामि यथा ब्रह्मप्रचोदितः

hantāhaṃ prahiyotsyāmi yathā brahmapracoditaḥ

Line 744

एषा मे निश्चिता बुद्धिर् एतत् सुपुरुषव्रतम्

eṣā me niścitā buddhir etat supuruṣavratam

Line 745

अतो ऽन्यथा न शक्तो ऽहं कर्तुं परसमाश्रयम्

ato 'nyathā na śakto 'haṃ kartuṃ parasamāśrayam

Line 746

भवतां साधुवृत्तानाम् आबाधं न करोति सः

bhavatāṃ sādhuvṛttānām ābādhaṃ na karoti saḥ

Line 747

तेन दूतं प्रदास्यामि नृपाणां रक्षणाय वै

tena dūtaṃ pradāsyāmi nṛpāṇāṃ rakṣaṇāya vai

Line 748

व्योममार्गेण यातव्यं यथा कृष्णो न बाधते

vyomamārgeṇa yātavyaṃ yathā kṛṣṇo na bādhate

Line 749

गच्छन्तम् अनुचिन्त्यैवं प्रेषयध्वं नृपोत्तमाः

gacchantam anucintyaivaṃ preṣayadhvaṃ nṛpottamāḥ

Line 750

अयं सौभपतिः श्रीमान् अनलार्केन्दुविक्रमः

ayaṃ saubhapatiḥ śrīmān analārkenduvikramaḥ

Line 751

रथेनादित्यवर्णेन प्रयातु तत्पुरं बली

rathenādityavarṇena prayātu tatpuraṃ balī

Line 752

यवनेन्द्रो यथाभ्येति नरेन्द्राणां समागमम्

yavanendro yathābhyeti narendrāṇāṃ samāgamam

Line 753

वचनं च यथास्माभिर् दौत्येन कृष्णविग्रहे

vacanaṃ ca yathāsmābhir dautyena kṛṣṇavigrahe

Line 754

पुनर् एवाब्रवीद् राजा सौभस्य पतिमूर्जितम्

punar evābravīd rājā saubhasya patimūrjitam

Line 755

गच्छ सर्वनरेन्द्राणां साहाय्यं कुरु मानद

gaccha sarvanarendrāṇāṃ sāhāyyaṃ kuru mānada

Line 756

यवनेन्द्रो यथाभ्येति यथा कृष्णं विजेष्यति

yavanendro yathābhyeti yathā kṛṣṇaṃ vijeṣyati

Line 757

यथा वयं च तुष्यामस् तथा नीतिर् विधीयताम्

yathā vayaṃ ca tuṣyāmas tathā nītir vidhīyatām

Line 758

एवं संदिश्य सर्वांस् तान् भीष्मकं पुज्य धर्मतः

evaṃ saṃdiśya sarvāṃs tān bhīṣmakaṃ pujya dharmataḥ

Line 759

प्रययौ स्वपुरं राजा स्वेन सैन्येन संवृतः

prayayau svapuraṃ rājā svena sainyena saṃvṛtaḥ

Line 760

साल्वो ऽपि नृपतिश्रेष्ठस् तांश् च संपूज्य वीर्यवान्

sālvo 'pi nṛpatiśreṣṭhas tāṃś ca saṃpūjya vīryavān

Line 761

जगामाकाशमार्गेण रथेनानिलगामिना

jagāmākāśamārgeṇa rathenānilagāminā

Line 762

ते ऽपि सर्वे महीपाला दक्षिणापथवासिनः

te 'pi sarve mahīpālā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

Line 763

अनुव्रज्य जरासंधं गताः स्वनगरेषु वै

anuvrajya jarāsaṃdhaṃ gatāḥ svanagareṣu vai

Line 764

भीष्मकः सह पुत्रेण ताव् उभौ चिन्त्य दुर्णयम्

bhīṣmakaḥ saha putreṇa tāv ubhau cintya durṇayam

Line 765

गृहे विविशतुर् दीनौ कृष्णम् एवानुचिन्तयन्

gṛhe viviśatur dīnau kṛṣṇam evānucintayan

Line 766

रुक्मिणी विदिता साध्वी स्वयंवरनिवर्तनम्

rukmiṇī viditā sādhvī svayaṃvaranivartanam

Line 767

कृष्णस्यागमने हेतोर् नृपाणां दोषदर्शनम्

kṛṣṇasyāgamane hetor nṛpāṇāṃ doṣadarśanam

Line 768

गत्वा तु सा सखीमध्ये उवाच व्रीडितानना

gatvā tu sā sakhīmadhye uvāca vrīḍitānanā

Line 769

न चान्येषां नरेन्द्राणां पत्नी भवितुम् उत्सहे

na cānyeṣāṃ narendrāṇāṃ patnī bhavitum utsahe

Line 770

कृष्णात् कमलपत्राक्षात् सत्यम् एतद् वचो मम

kṛṣṇāt kamalapatrākṣāt satyam etad vaco mama

Line 771

यवनानां बलोदग्रः स कालयवनो नृपः

yavanānāṃ balodagraḥ sa kālayavano nṛpaḥ

Line 772

बभूव राजधर्मेण रक्षिता पुरवासिनाम्

babhūva rājadharmeṇa rakṣitā puravāsinām

Line 773

त्रिवर्गविदितप्रज्ञः षड्गुणनुपजीवकः

trivargaviditaprajñaḥ ṣaḍguṇanupajīvakaḥ

Line 774

सप्तव्यसनसंमूढो गुनेष्व् अभिरतः सदा

saptavyasanasaṃmūḍho guneṣv abhirataḥ sadā

Line 775

श्रुतिमान् धर्मशीलश् च सत्यवादी जितेन्द्रियः

śrutimān dharmaśīlaś ca satyavādī jitendriyaḥ

Line 776

सांग्रामिकविधिज्ञश् च दुर्गलाभानुसारणः

sāṃgrāmikavidhijñaś ca durgalābhānusāraṇaḥ

Line 777

शूरो ऽप्रतिबलश् चैव मन्त्रिप्रवरसेवकः

śūro 'pratibalaś caiva mantripravarasevakaḥ

Line 778

सुखासीनः सभां रम्यां सचिवैः परिवारितः

sukhāsīnaḥ sabhāṃ ramyāṃ sacivaiḥ parivāritaḥ

Line 779

उपास्यमानो यवनैर् आत्मविद्भिर् विपश्चितैः

upāsyamāno yavanair ātmavidbhir vipaścitaiḥ

Line 780

विविधाश् च कथा दिव्याः कथ्यमानैः परस्परम्

vividhāś ca kathā divyāḥ kathyamānaiḥ parasparam

Line 781

एतस्मिन्न् एव कालो तु दिव्यगन्धवहो ऽनिलः

etasminn eva kālo tu divyagandhavaho 'nilaḥ

Line 782

प्रववौ मदनाबोधस् तस्य वै सुखशीतलः

pravavau madanābodhas tasya vai sukhaśītalaḥ

Line 783

कस्माद् इत्य् एवमनसः सभायां ये समाहताः

kasmād ity evamanasaḥ sabhāyāṃ ye samāhatāḥ

Line 784

उत्फुल्लनयनाः सर्वे राजा चैवावलोक्य सः

utphullanayanāḥ sarve rājā caivāvalokya saḥ

Line 785

अपश्यत रथं दिव्यम् आयान्तं भास्करोपमम्

apaśyata rathaṃ divyam āyāntaṃ bhāskaropamam

Line 786

शातकुम्भमयैर् दिव्यैर् अथाङ्गैर् उपशोभितम्

śātakumbhamayair divyair athāṅgair upaśobhitam

Line 787

दिव्यरत्नप्रभाकीर्णं दिव्यध्वजपताकीनम्

divyaratnaprabhākīrṇaṃ divyadhvajapatākīnam

Line 788

उह्यन्तं दिव्यतुरगैर् मनोमारुतरंहसैः

uhyantaṃ divyaturagair manomārutaraṃhasaiḥ

Line 789

चन्द्रभास्करबिम्बानि कृत्वा जाम्बूनदं शुभम्

candrabhāskarabimbāni kṛtvā jāmbūnadaṃ śubham

Line 790

रचितं वै विश्वकृता वैयाघ्रवरभूषितम्

racitaṃ vai viśvakṛtā vaiyāghravarabhūṣitam

Line 791

रिपूणां त्रासजननं मित्राणां हर्षवर्धनम्

ripūṇāṃ trāsajananaṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanam

Line 792

दक्षिणादिक्पथायान्तं रथं पररथारुजम्

dakṣiṇādikpathāyāntaṃ rathaṃ pararathārujam

Line 793

तत्रोपविष्टं श्रीमन्तं सौभस्य पतिम् ऊर् जितम्

tatropaviṣṭaṃ śrīmantaṃ saubhasya patim ūr jitam

Line 794

दृष्ट्वा परमसंहृष्टश् चार्घ्यपाद्येति चासकृत्

dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭaś cārghyapādyeti cāsakṛt

Line 795

उवाच यवनेन्द्रो वै मित्रं प्रवदतां वरः

uvāca yavanendro vai mitraṃ pravadatāṃ varaḥ

Line 796

तत्रोत्थाय महाबाहुः स्वयम् एव नृपासनात्

tatrotthāya mahābāhuḥ svayam eva nṛpāsanāt

Line 797

प्रत्युद्नम्यार्घम् आदाय रथावतरणे स्थितः

pratyudnamyārgham ādāya rathāvataraṇe sthitaḥ

Line 798

साल्वो ऽपि सुमहातेजा दृष्ट्वा राजानम् आगतम्

sālvo 'pi sumahātejā dṛṣṭvā rājānam āgatam

Line 799

मुदा परमया युक्तः शक्रप्रतिमतेजसम्

mudā paramayā yuktaḥ śakrapratimatejasam

Line 800

अवतीर्य सुविस्रब्ध एक एव रथोत्तमात्

avatīrya suvisrabdha eka eva rathottamāt

Line 801

विवेश परमप्रीतो मित्रदर्शनलालसः

viveśa paramaprīto mitradarśanalālasaḥ

Line 802

दृष्ट्वार्घम् उद्यातं राज्ञा स साल्वो राजसत्तमः

dṛṣṭvārgham udyātaṃ rājñā sa sālvo rājasattamaḥ

Line 803

उवाच श्लक्ष्णया वाचा नार्घार्हो ऽस्मि महाद्युते

uvāca ślakṣṇayā vācā nārghārho 'smi mahādyute

Line 804

दूतो ऽहं मनुजेन्द्राणां सकाशाद्भवतोऽ; न्तिकम्

dūto 'haṃ manujendrāṇāṃ sakāśādbhavato'; ntikam

Line 805

प्रेषितो बहुभिः सार्धं जरासंघेन धीमता

preṣito bahubhiḥ sārdhaṃ jarāsaṃghena dhīmatā

Line 806

तेन मन्ये महाराज नार्घार्होऽ; स्मीति राजसु

tena manye mahārāja nārghārho'; smīti rājasu

Line 807

जानाम्य् अहं महाबाहो दौत्येन त्वाम् इहागतम्

jānāmy ahaṃ mahābāho dautyena tvām ihāgatam

Line 808

संमिते नरदेवानां प्रेषितं मागधेन वै

saṃmite naradevānāṃ preṣitaṃ māgadhena vai

Line 809

तेन त्वाम् अर्चये राजन् विशेषेण महामते

tena tvām arcaye rājan viśeṣeṇa mahāmate

Line 810

अर्घपाद्यादिसत्कारैर् आसनेन यथाविधि

arghapādyādisatkārair āsanena yathāvidhi

Line 811

भवत्य् अभ्यर्चिते राज्ञां सर्वेषाम् अर्चितं भवेत्

bhavaty abhyarcite rājñāṃ sarveṣām arcitaṃ bhavet

Line 812

आस्यताम् आसने दिव्ये मया सार्धं जनेश्वर

āsyatām āsane divye mayā sārdhaṃ janeśvara

Line 813

हस्तालिङ्गनकं कृत्वा पृष्ट्वा च कुशलमयम्

hastāliṅganakaṃ kṛtvā pṛṣṭvā ca kuśalamayam

Line 814

सुखोपविष्ठौ सहितौ शुभे सिंहासने नृपौ

sukhopaviṣṭhau sahitau śubhe siṃhāsane nṛpau

Line 815

यद् बाहुबलम् अश्रित्य वयं सर्वे नराधिपाः

yad bāhubalam aśritya vayaṃ sarve narādhipāḥ

Line 816

वसामो विगतोद्वेगा देवा इव शचीपतिम्

vasāmo vigatodvegā devā iva śacīpatim

Line 817

किम् असाध्यं भवेद् अस्य येनासि प्रेषितो मयि

kim asādhyaṃ bhaved asya yenāsi preṣito mayi

Line 818

वद सत्यं वचस् तस्य किम् आज्ञापयति प्रभुः

vada satyaṃ vacas tasya kim ājñāpayati prabhuḥ

Line 819

करिष्ये वचनं तस्य अपि कर्म सुदुष्करम्

kariṣye vacanaṃ tasya api karma suduṣkaram

Line 820

यथा वदति राजेन्द्र मगधाधिपतिस् तव

yathā vadati rājendra magadhādhipatis tava

Line 821

तथाहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यवनाधिप

tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi śrūyatāṃ yavanādhipa

Line 822

जातो ऽहं जगतां बाधी कृष्णः परमदुर्जयः

jāto 'haṃ jagatāṃ bādhī kṛṣṇaḥ paramadurjayaḥ

Line 823

विदित्वा तस्य दुर्वृत्तम् अहं हन्तुं समुद्यतः

viditvā tasya durvṛttam ahaṃ hantuṃ samudyataḥ

Line 824

पार्थवैर् बहुभिः सार्धं समग्रबलवाहनैः

pārthavair bahubhiḥ sārdhaṃ samagrabalavāhanaiḥ

Line 825

उपरुद्धा महासेना गोमन्तम् अचलोत्तमम्

uparuddhā mahāsenā gomantam acalottamam

Line 826

चेदिराजस्य वचनं महार्थं श्रुतवान् अहम्

cedirājasya vacanaṃ mahārthaṃ śrutavān aham

Line 827

पदाताभ्यां विनाशाय हुताशनम् अयोजयम्

padātābhyāṃ vināśāya hutāśanam ayojayam

Line 828

ज्वालाशतसहस्राढ्यं युगान्ताग्निसमप्रभम्

jvālāśatasahasrāḍhyaṃ yugāntāgnisamaprabham

Line 829

दृष्ट्वा रामो गिरेः कूटाद् आप्लुतो हेमतालधृक्

dṛṣṭvā rāmo gireḥ kūṭād āpluto hematāladhṛk

Line 830

विनिष्पत्य महासेनां मध्ये सागरसंनिभाम्

viniṣpatya mahāsenāṃ madhye sāgarasaṃnibhām

Line 831

आजघान दुराधर्षो नराश्वरथदन्तिनाम्

ājaghāna durādharṣo narāśvarathadantinām

Line 832

सर्पन्तम् इव सर्पेन्द्रं विकृष्याकृष्य लाङ्गलम्

sarpantam iva sarpendraṃ vikṛṣyākṛṣya lāṅgalam

Line 833

नरनागाश्ववृन्दानि मुसलेन व्यपोथयत्

naranāgāśvavṛndāni musalena vyapothayat

Line 834

गजेन गजम् आस्फाल्य रथेन रथयोधिनम्

gajena gajam āsphālya rathena rathayodhinam

Line 835

हयेन च हयारोहं पदातेन पदातिनम्

hayena ca hayārohaṃ padātena padātinam

Line 836

समरे सुमहातेजा नृपार्कशतसंकुले

samare sumahātejā nṛpārkaśatasaṃkule

Line 837

विचरन् विविधान् मार्गान् निदाघे भास्करो यथा

vicaran vividhān mārgān nidāghe bhāskaro yathā

Line 838

रामाद् अनन्तरं कृष्णः प्रगृह्यार्कसमप्रभम्

rāmād anantaraṃ kṛṣṇaḥ pragṛhyārkasamaprabham

Line 839

चक्रं चक्रभृतां श्रेष्ठः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा

cakraṃ cakrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

Line 840

प्रविचाल्य महावीर्यः पादवेगेन तं गिरिम्

pravicālya mahāvīryaḥ pādavegena taṃ girim

Line 841

शत्रुसैन्ये पपातोच्चैर् यदुवीरः प्रतापवान्

śatrusainye papātoccair yaduvīraḥ pratāpavān

Line 842

प्रनृत्यन्न् इव शैलो ऽसौ तोयधाराभिषेचितः

pranṛtyann iva śailo 'sau toyadhārābhiṣecitaḥ

Line 843

घुर्णमामो विवेशोर्वीं विनिर्वाप्य हुताशनम्

ghurṇamāmo viveśorvīṃ vinirvāpya hutāśanam

Line 844

आदीप्यमानाच् छिखराद् अवप्लुत्य जनार्दनः

ādīpyamānāc chikharād avaplutya janārdanaḥ

Line 845

जघान वाहिनीं राजंश् चक्रव्यग्रेण पाणिना

jaghāna vāhinīṃ rājaṃś cakravyagreṇa pāṇinā

Line 846

विक्षिप्य विपुलं चक्रं गदापाताद् अनन्तरम्

vikṣipya vipulaṃ cakraṃ gadāpātād anantaram

Line 847

नरनागाश्ववृन्दानि मुसलेन व्यचूर्णयत्

naranāgāśvavṛndāni musalena vyacūrṇayat

Line 848

क्रोधानलसमुद्भूत+ +चक्रलाङ्गलवह्निना

krodhānalasamudbhūta+ +cakralāṅgalavahninā

Line 849

निर्दग्धा महती सेना नरेन्द्रार्काभितापिता

nirdagdhā mahatī senā narendrārkābhitāpitā

Line 850

नरनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम्

naranāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam

Line 851

रथानीकं पदाताभ्यां क्षणेन विरलीकृतम्

rathānīkaṃ padātābhyāṃ kṣaṇena viralīkṛtam

Line 852

सेनां प्रभग्नाम् आलोक्य चक्रानलभयार्दिताम्

senāṃ prabhagnām ālokya cakrānalabhayārditām

Line 853

महता रथवृन्देन परिवार्य समन्ततः

mahatā rathavṛndena parivārya samantataḥ

Line 854

तत्राहं युध्यमानस् तु भ्रातास्य बलवान् बली

tatrāhaṃ yudhyamānas tu bhrātāsya balavān balī

Line 855

स्थितो ममाग्रतः शुरो गदापाणिर् हलायुधः

sthito mamāgrataḥ śuro gadāpāṇir halāyudhaḥ

Line 856

द्वादशाक्षौहिणीर् हत्वा प्रभिन्न इव केसरी

dvādaśākṣauhiṇīr hatvā prabhinna iva kesarī

Line 857

हलं सौनन्दम् उद्धृत्य गदया माम् अताडयत्

halaṃ saunandam uddhṛtya gadayā mām atāḍayat

Line 858

वज्रपातनिभं वेगं पातयित्वा ममोपरि

vajrapātanibhaṃ vegaṃ pātayitvā mamopari

Line 859

भूयः प्रहर्तुकामो मां वैशाखेनास्थितो महीम्

bhūyaḥ prahartukāmo māṃ vaiśākhenāsthito mahīm

Line 860

वैशाखं स्थानम् आस्थाय गुहः क्रौञ्चं यथा पुरा

vaiśākhaṃ sthānam āsthāya guhaḥ krauñcaṃ yathā purā

Line 861

तथा मां दीर्घनेत्राभ्याम् ईक्षते निर्दहन्न् इव

tathā māṃ dīrghanetrābhyām īkṣate nirdahann iva

Line 862

तादृग्रूपं समालोक्य बलदेवं रणाजिरे

tādṛgrūpaṃ samālokya baladevaṃ raṇājire

Line 863

जीवितार्थी नृलोके ऽस्मिन् कः पुमान् स्थातुम् अर्हति

jīvitārthī nṛloke 'smin kaḥ pumān sthātum arhati

Line 864

दृष्ट्वा महागदां भीमां कालदण्डम् इवोद्धृताम्

dṛṣṭvā mahāgadāṃ bhīmāṃ kāladaṇḍam ivoddhṛtām

Line 865

कालाङ्कुशेन निर्धूतां स्थित एवाग्रतो मम

kālāṅkuśena nirdhūtāṃ sthita evāgrato mama

Line 866

ततो जलदगम्भीरस् वरेणापुरयन् नभः

tato jaladagambhīras vareṇāpurayan nabhaḥ

Line 867

वाग् उवाचाशरीरेण स्वयं लोकपितामहः

vāg uvācāśarīreṇa svayaṃ lokapitāmahaḥ

Line 868

प्रहर्तव्यो न राजायम् अवध्यो ऽयं तवानघ

prahartavyo na rājāyam avadhyo 'yaṃ tavānagha

Line 869

कल्पितो ऽस्य वधश् चान्याद् विरमस्व हलायुध

kalpito 'sya vadhaś cānyād viramasva halāyudha

Line 870

श्रूत्वाहं तेन वाक्येन चिन्ताविष्टो निवर्तितः

śrūtvāhaṃ tena vākyena cintāviṣṭo nivartitaḥ

Line 871

सर्वप्राणहरं घोरं ब्रह्मणा स्वयम् ईरितम्

sarvaprāṇaharaṃ ghoraṃ brahmaṇā svayam īritam

Line 872

तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि नृपाणां हितकाम्यया

tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi nṛpāṇāṃ hitakāmyayā

Line 873

श्रूत्वा त्वम् एव राजेन्द्र कर्तुम् अर्हसि मद्वचः

śrūtvā tvam eva rājendra kartum arhasi madvacaḥ

Line 874

तपसोग्रेण महता पुत्रार्थी तोष्य शंकरम्

tapasogreṇa mahatā putrārthī toṣya śaṃkaram

Line 875

प्राप्तवान् देवदेवात् त्वाम् अवध्यं माथुरैर् जनैः

prāptavān devadevāt tvām avadhyaṃ māthurair janaiḥ

Line 876

महामुनिश् चायसचूर्णम् अश्नन्न् @

mahāmuniś cāyasacūrṇam aśnann @

Line 877

उपस्थितो द्वादशवार्षिकं व्रतम् ।

upasthito dvādaśavārṣikaṃ vratam |

Line 878

सुरासुरैः संस्तुतपादपङ्कजं @

surāsuraiḥ saṃstutapādapaṅkajaṃ @

Line 879

स लब्ध्वान् ईप्सितकामसंपदम् ॥

sa labdhvān īpsitakāmasaṃpadam ||

Line 880

तपोबलाद् गार्ग्यमुनेर् महात्मनो @

tapobalād gārgyamuner mahātmano @

Line 881

वरप्रभावाच्छकलेन्दुमौलिनः ।

varaprabhāvācchakalendumaulinaḥ |

Line 882

रणे समासाद्य जनार्दनो हिमं @

raṇe samāsādya janārdano himaṃ @

Line 883

विलीयते भास्कररश्मिना यथा ॥

vilīyate bhāskararaśminā yathā ||

Line 884

यतस्व राज्ञां वचनप्रचोदितो @

yatasva rājñāṃ vacanapracodito @

Line 885

व्रजस्व यात्रां विजयाय केशवम् ।

vrajasva yātrāṃ vijayāya keśavam |

Line 886

प्रविश्य राष्ट्रं मथुरां वशे नय @

praviśya rāṣṭraṃ mathurāṃ vaśe naya @

Line 887

निहत्य कृष्णं प्रथयस्व वै यशः ॥

nihatya kṛṣṇaṃ prathayasva vai yaśaḥ ||

Line 888

माथुरो वासुदेवो ऽयं बलदेवश् च बान्धवः

māthuro vāsudevo 'yaṃ baladevaś ca bāndhavaḥ

Line 889

तौ विजेष्यसि संग्रामे गत्वा तां मथुरां पुरीम्

tau vijeṣyasi saṃgrāme gatvā tāṃ mathurāṃ purīm

Line 890

इत्य् एवं नरपतिभास्करप्रगीतं @

ity evaṃ narapatibhāskarapragītaṃ @

Line 891

वाक्यं ते कथितम् इदं हितं नृपाणाम् ।

vākyaṃ te kathitam idaṃ hitaṃ nṛpāṇām |

Line 892

तत् सर्वं सह सचिवैर् विमृश्य बुद्धया @

tat sarvaṃ saha sacivair vimṛśya buddhayā @

Line 893

यद् युक्तं कुरु मनुजेन्द्र आत्मनेष्टम् ॥

yad yuktaṃ kuru manujendra ātmaneṣṭam ||

Line 894

एवं कथयमानं तं साल्वराजं नृपाज्ञया

evaṃ kathayamānaṃ taṃ sālvarājaṃ nṛpājñayā

Line 895

उवाच प्ररमप्रीतो यवनाधिपतिर् नृपः

uvāca praramaprīto yavanādhipatir nṛpaḥ

Line 896

धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि सफलं जीवितं च मे

dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi saphalaṃ jīvitaṃ ca me

Line 897

कृष्णनिग्रहहेतोर् यन् नियुक्तो बहुभिर् नृपैः

kṛṣṇanigrahahetor yan niyukto bahubhir nṛpaiḥ

Line 898

दुर्जयं त्रिषु लोकेषु सुरासुरगणैर् अपि

durjayaṃ triṣu lokeṣu surāsuragaṇair api

Line 899

तस्य निग्रहहेतोर् माम् अवधार्य जयाशिषम्

tasya nigrahahetor mām avadhārya jayāśiṣam

Line 900

प्रहृष्टै राजसिंहैस् तैर् अवधार्य जयो मम

prahṛṣṭai rājasiṃhais tair avadhārya jayo mama

Line 901

तेषां वागम्बुवर्षेन विजयो मे भविष्यति

teṣāṃ vāgambuvarṣena vijayo me bhaviṣyati

Line 902

करीष्ये वचनं तेषां नृपसत्तम चोदितम्

karīṣye vacanaṃ teṣāṃ nṛpasattama coditam

Line 903

पराजयो ऽपि राजेन्द्र जयेन सदृशो मम

parājayo 'pi rājendra jayena sadṛśo mama

Line 904

अद्यैव तिथिनक्षत्रं मुहूर्तकरणं शुभम्

adyaiva tithinakṣatraṃ muhūrtakaraṇaṃ śubham

Line 905

यास्यामि मथुरां राजन् विजेतुं केशवं रणे

yāsyāmi mathurāṃ rājan vijetuṃ keśavaṃ raṇe

Line 906

एवम् आभाष्य राजानं सौभस्य पतिम् ऊर् जितम्

evam ābhāṣya rājānaṃ saubhasya patim ūr jitam

Line 907

सत्कृत्य च यथान्यायं महार्हवरभूषणैः

satkṛtya ca yathānyāyaṃ mahārhavarabhūṣaṇaiḥ

Line 908

ब्राह्मणेभ्यो ददौ चित्तं सिद्धादेशाय वै नृपः

brāhmaṇebhyo dadau cittaṃ siddhādeśāya vai nṛpaḥ

Line 909

पुरोहिताय राजेन्द्र प्रददौ बहुशो धनम्

purohitāya rājendra pradadau bahuśo dhanam

Line 910

हुत्वाग्निं विधिवद् राजा कृतकौतुकमङ्गलः

hutvāgniṃ vidhivad rājā kṛtakautukamaṅgalaḥ

Line 911

प्रस्थानं कृतवान् सम्यग् जेतुकामो जनार्दनम्

prasthānaṃ kṛtavān samyag jetukāmo janārdanam

Line 912

साल्वो ऽपि भरतश्रेष्ठ कृतार्थो हृष्टमानसः

sālvo 'pi bharataśreṣṭha kṛtārtho hṛṣṭamānasaḥ

Line 913

यवनेन्द्रं परिष्वज्य जगाम स्वपुरं नृपः

yavanendraṃ pariṣvajya jagāma svapuraṃ nṛpaḥ

Line 914

विदर्भनगरीं याते शक्रतुल्यपराक्रमे

vidarbhanagarīṃ yāte śakratulyaparākrame

Line 915

किम् अर्थं गरुडो नीतः किं च कर्म चकार सः

kim arthaṃ garuḍo nītaḥ kiṃ ca karma cakāra saḥ

Line 916

न चारुरोह भगवान् वैनतेयं महाबलम्

na cāruroha bhagavān vainateyaṃ mahābalam

Line 917

एतं मे संशयं ब्रह्मन् ब्रूहि तत्त्वं महामुने

etaṃ me saṃśayaṃ brahman brūhi tattvaṃ mahāmune

Line 918

श्र्णु राजन् सुपर्णेन कृतं कर्म ह्य् अमानुषम्

śrṇu rājan suparṇena kṛtaṃ karma hy amānuṣam

Line 919

विदर्भनगरीं यातो वैनतेये महाद्युतौ

vidarbhanagarīṃ yāto vainateye mahādyutau

Line 920

असंप्राप्ते च नगरीं मथुरां मधुसूदने

asaṃprāpte ca nagarīṃ mathurāṃ madhusūdane

Line 921

मनसा चिन्तयाम् आस वैनतेयो महामतिः

manasā cintayām āsa vainateyo mahāmatiḥ

Line 922

यद् उक्तं देवदेवेन नृपाणाम् अग्रतः प्रभो

yad uktaṃ devadevena nṛpāṇām agrataḥ prabho

Line 923

यास्यामि मथुरां रम्यां भोजराजेन पालिताम्

yāsyāmi mathurāṃ ramyāṃ bhojarājena pālitām

Line 924

इति तद्वचनस्यान्ते गमिष्येति विचिन्तयन्

iti tadvacanasyānte gamiṣyeti vicintayan

Line 925

कृताञ्जलिपुटः श्रीमान् प्रणिपत्याब्रविद् इदम्

kṛtāñjalipuṭaḥ śrīmān praṇipatyābravid idam

Line 926

देव यास्यामि नगरीं रैवतस्य कुशस्थलीम्

deva yāsyāmi nagarīṃ raivatasya kuśasthalīm

Line 927

रैवतं च गिरिं रम्यं नन्दनप्रतिमं वनम्

raivataṃ ca giriṃ ramyaṃ nandanapratimaṃ vanam

Line 928

राक्षसोद्वासितां रम्यां शैलोदधितटाश्रिताम्

rākṣasodvāsitāṃ ramyāṃ śailodadhitaṭāśritām

Line 929

वृक्षगुल्मलताकीर्णां पुष्परेणुविभूषिताम्

vṛkṣagulmalatākīrṇāṃ puṣpareṇuvibhūṣitām

Line 930

गजेन्द्रभुजगाकीर्णम् ऋक्षवानरसेविताम्

gajendrabhujagākīrṇam ṛkṣavānarasevitām

Line 931

वराहमहिषाक्रान्तां मृगयूथैर् अनेकशः

varāhamahiṣākrāntāṃ mṛgayūthair anekaśaḥ

Line 932

तां समन्तात् समालोक्य वासार्थं ते क्षमाक्षमम्

tāṃ samantāt samālokya vāsārthaṃ te kṣamākṣamam

Line 933

यदि स्याद् भवते रम्या प्रशस्ता नगरीति च

yadi syād bhavate ramyā praśastā nagarīti ca

Line 934

कण्टकोद्धरणं कृत्वा आगमिष्ये तवान्तिकम्

kaṇṭakoddharaṇaṃ kṛtvā āgamiṣye tavāntikam

Line 935

एवं विज्ञाप्य देवेशं प्रणिपत्य जनार्दनम्

evaṃ vijñāpya deveśaṃ praṇipatya janārdanam

Line 936

जगाम पतगेन्द्रो वै पश्चिमाभिमुखो बली

jagāma patagendro vai paścimābhimukho balī

Line 937

कृष्णो ऽपि यदुभिः सार्धं विवेश मथुरां पुरीम्

kṛṣṇo 'pi yadubhiḥ sārdhaṃ viveśa mathurāṃ purīm

Line 938

स्वैरेण चोग्रसेनश् च नागराश् चैव सर्वशः

svaireṇa cograsenaś ca nāgarāś caiva sarvaśaḥ

Line 939

प्रत्युद्गम्यागतं कृष्णम् आनर्चुर् जनसंकुलम्

pratyudgamyāgataṃ kṛṣṇam ānarcur janasaṃkulam

Line 940

श्रुत्वाभिषिक्तं राजेन्द्रं बहुभिर् वसुधाधिपैः

śrutvābhiṣiktaṃ rājendraṃ bahubhir vasudhādhipaiḥ

Line 941

किं चकार महाबाहुर् उग्रसेनो महीपतिः

kiṃ cakāra mahābāhur ugraseno mahīpatiḥ

Line 942

श्रुत्वाभिषिक्तं राजेन्द्रं बहुभिर् वसुधाधिपैः

śrutvābhiṣiktaṃ rājendraṃ bahubhir vasudhādhipaiḥ

Line 943

इन्द्रेण कृतसंधानं दूतं चित्राङ्गदं कृतम्

indreṇa kṛtasaṃdhānaṃ dūtaṃ citrāṅgadaṃ kṛtam

Line 944

एकैकं नृपतेर् भागं शतसाहस्रसंमितम्

ekaikaṃ nṛpater bhāgaṃ śatasāhasrasaṃmitam

Line 945

राजेन्द्रेष्वर्बुदं दत्तं मानवेषु च वै दश

rājendreṣvarbudaṃ dattaṃ mānaveṣu ca vai daśa

Line 946

ये तत्र समनुप्राप्ता नरेन्द्रास् ते गृहं गताः

ye tatra samanuprāptā narendrās te gṛhaṃ gatāḥ

Line 947

शङ्को यादवरुपेण प्रददौ हरिचिन्तितम्

śaṅko yādavarupeṇa pradadau haricintitam

Line 948

एवं निधिपतिः श्रीमान् दैवतैर् अनुमोदितः

evaṃ nidhipatiḥ śrīmān daivatair anumoditaḥ

Line 949

इति श्रुत्वान्तिकजनाल् लोकप्रावृत्तिकान् नरात्

iti śrutvāntikajanāl lokaprāvṛttikān narāt

Line 950

चकार महतीं पूजां देवतायतनेषु वै

cakāra mahatīṃ pūjāṃ devatāyataneṣu vai

Line 951

वसुदेवस्य भवने तोरणोभयपार् श्वतः

vasudevasya bhavane toraṇobhayapār śvataḥ

Line 952

नटानां नृत्यगेयानि वाद्यानि च समन्ततः

naṭānāṃ nṛtyageyāni vādyāni ca samantataḥ

Line 953

पताकाध्वजमालाढ्यं कारयाम् आस सर्वतः

patākādhvajamālāḍhyaṃ kārayām āsa sarvataḥ

Line 954

कंसराजस्य तु सभां विचित्राम्बरसुप्रभाम्

kaṃsarājasya tu sabhāṃ vicitrāmbarasuprabhām

Line 955

पताका विविधाकारा दापयाम् आस भोजराट्

patākā vividhākārā dāpayām āsa bhojarāṭ

Line 956

तोरणं गोपुरं चैव सुधापङ्कविलेपनम्

toraṇaṃ gopuraṃ caiva sudhāpaṅkavilepanam

Line 957

कारयाम् आस राजेन्द्र राजेन्द्रस्यासनालयम्

kārayām āsa rājendra rājendrasyāsanālayam

Line 958

नटानां नृत्यगेयानि वाद्यानि च समन्ततः

naṭānāṃ nṛtyageyāni vādyāni ca samantataḥ

Line 959

पताकावनमालाढ्याः पुर्णकुम्भास् ततस् ततः

patākāvanamālāḍhyāḥ purṇakumbhās tatas tataḥ

Line 960

राजमार्गेषु राजेन्द्र चन्दनोदकसेचिते

rājamārgeṣu rājendra candanodakasecite

Line 961

वस्त्रास्तरणकं राजा दापयाम् आस भूतले

vastrāstaraṇakaṃ rājā dāpayām āsa bhūtale

Line 962

धूपपात्रोपगाः पार्श्वे चन्दनागरुगुग्गुलैः

dhūpapātropagāḥ pārśve candanāgaruguggulaiḥ

Line 963

गुडसर्जरसाश् चैव दह्यमानाः समन्ततः

guḍasarjarasāś caiva dahyamānāḥ samantataḥ

Line 964

वृद्धस्त्रीजनसंघैश् च गायद्भिः स्तुतिमङ्गलम्

vṛddhastrījanasaṃghaiś ca gāyadbhiḥ stutimaṅgalam

Line 965

अलंकृत्वा प्रतीक्षन्ते स्वेषु स्थानेषु योषितः

alaṃkṛtvā pratīkṣante sveṣu sthāneṣu yoṣitaḥ

Line 966

एवं कृत्वा पुरानन्दम् उग्रसेनो नराधिपः

evaṃ kṛtvā purānandam ugraseno narādhipaḥ

Line 967

वसुदेवगृहं गत्वा प्रियाख्यानं निवेद्य च

vasudevagṛhaṃ gatvā priyākhyānaṃ nivedya ca

Line 968

रामेण सह संमन्त्र्य निर्गतो रथम् अन्तिकम्

rāmeṇa saha saṃmantrya nirgato ratham antikam

Line 969

तस्मिन्न् एवान्तरे राजञ् शङ्खध्वनिर् अभून् महान्

tasminn evāntare rājañ śaṅkhadhvanir abhūn mahān

Line 970

पाञ्चजन्यस्य निनदं श्रुत्वा मथुरवासिनः

pāñcajanyasya ninadaṃ śrutvā mathuravāsinaḥ

Line 971

स्त्रियो वृद्धास् च बालाश् च सूतमागधबन्दिनः

striyo vṛddhās ca bālāś ca sūtamāgadhabandinaḥ

Line 972

ते निर्ययुर् महासेना रामं कृत्वाग्रतो नृप

te niryayur mahāsenā rāmaṃ kṛtvāgrato nṛpa

Line 973

अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य उग्रसेनो महीपतिः

arghapādyaṃ puraskṛtya ugraseno mahīpatiḥ

Line 974

अवतीर्य रथाच् छुभ्रात् पादमार्गेण चाग्रतः

avatīrya rathāc chubhrāt pādamārgeṇa cāgrataḥ

Line 975

दृष्ट्वासीनं रथे दिव्ये दिव्यरत्नविभूषिते

dṛṣṭvāsīnaṃ rathe divye divyaratnavibhūṣite

Line 976

अङ्गेष्व् आभरणं चैव दिव्यरत्नप्रभायुतम्

aṅgeṣv ābharaṇaṃ caiva divyaratnaprabhāyutam

Line 977

वनमालोरसं दिव्यं तपन्तम् इव भास्करम्

vanamālorasaṃ divyaṃ tapantam iva bhāskaram

Line 978

चामरव्यजनं छत्रं खगेन्द्रध्वजम् उच्छ्रितम्

cāmaravyajanaṃ chatraṃ khagendradhvajam ucchritam

Line 979

राजलक्षणसंपन्नाम् आसन्नार्कम् इवोज्ज्वलम्

rājalakṣaṇasaṃpannām āsannārkam ivojjvalam

Line 980

श्रियाभिभूतं देवेशं दुर्निरीक्ष्यतरं हरिम्

śriyābhibhūtaṃ deveśaṃ durnirīkṣyataraṃ harim

Line 981

दृष्ट्वा स राजा राजेन्द्रं हर्षगद्गदया गिरा

dṛṣṭvā sa rājā rājendraṃ harṣagadgadayā girā

Line 982

बभाषे पुण्डरीकाक्षं रामं बलनिषूदनम्

babhāṣe puṇḍarīkākṣaṃ rāmaṃ balaniṣūdanam

Line 983

रथेन न मया गन्तुं युक्तपूर्वं विचिन्त्य वै

rathena na mayā gantuṃ yuktapūrvaṃ vicintya vai

Line 984

अवतीर्णो महाभाग गच्छ त्वं स्यन्दनेन च

avatīrṇo mahābhāga gaccha tvaṃ syandanena ca

Line 985

विष्णुना छद्मरूपेण गत्वेमां मथुरां पुरीम्

viṣṇunā chadmarūpeṇa gatvemāṃ mathurāṃ purīm

Line 986

अत्र प्रकाशितात्मानं देवेन्द्रत्वं नृपार्णवे

atra prakāśitātmānaṃ devendratvaṃ nṛpārṇave

Line 987

तम् अहं स्तोतुम् इच्छामि सर्वभावेन केशवम्

tam ahaṃ stotum icchāmi sarvabhāvena keśavam

Line 988

प्रत्युवाच महातेजा राजानं कृणपूर्वजः

pratyuvāca mahātejā rājānaṃ kṛṇapūrvajaḥ

Line 989

न युक्तं नृपते स्तोतुं व्रजन्तं देवसत्तमम्

na yuktaṃ nṛpate stotuṃ vrajantaṃ devasattamam

Line 990

अस्तोत्रेणैव संतुष्टस् तव राजञ् जनार्दनः

astotreṇaiva saṃtuṣṭas tava rājañ janārdanaḥ

Line 991

तुष्टस्य स्तुतिभिः किं ते दर्शनेन तव स्तुतिः

tuṣṭasya stutibhiḥ kiṃ te darśanena tava stutiḥ

Line 992

राजेन्द्रत्वम् अनुप्राप्य आगतस् तव वेश्मनि

rājendratvam anuprāpya āgatas tava veśmani

Line 993

तत् त्वं किं स्तुतवान् राजान् दिव्यैः स्तोत्रैर् अमानुषैः

tat tvaṃ kiṃ stutavān rājān divyaiḥ stotrair amānuṣaiḥ

Line 994

एवम् आब्रुवमाणौ तौ संप्राप्तौ केशेवान्तिकम्

evam ābruvamāṇau tau saṃprāptau keśevāntikam

Line 995

अर्घोद्यतभुजं दृष्ट्वा स्थापयित्वा रथोत्तमम्

arghodyatabhujaṃ dṛṣṭvā sthāpayitvā rathottamam

Line 996

उवाच वदतां श्रेष्ठ उग्रसेनं नराधिपम्

uvāca vadatāṃ śreṣṭha ugrasenaṃ narādhipam

Line 997

यन् मया चाभिषिक्तस् त्वं मथुरेशो भवत्व् इति

yan mayā cābhiṣiktas tvaṃ mathureśo bhavatv iti

Line 998

न युक्तम् अन्यथा कर्तुं मथुराधिपते स्वयम्

na yuktam anyathā kartuṃ mathurādhipate svayam

Line 999

अर्घम् आचमनीयं च पाद्यं चास्मन्निवेदनम्

argham ācamanīyaṃ ca pādyaṃ cāsmannivedanam

Line 1000

न दातुम् अर्हसे राजन्न् एतन् मे मनसः प्रियम्

na dātum arhase rājann etan me manasaḥ priyam

Line 1001

तवाभिप्रायं विज्ञाय ब्रवीमि नृपते वचः

tavābhiprāyaṃ vijñāya bravīmi nṛpate vacaḥ

Line 1002

त्वम् एव माथुरो राजा नान्यथा कर्तुम् अर्हसि

tvam eva māthuro rājā nānyathā kartum arhasi

Line 1003

स्थानं भागं च नृपते दास्यामि तव दक्षिणम्

sthānaṃ bhāgaṃ ca nṛpate dāsyāmi tava dakṣiṇam

Line 1004

यथा नृपाणां सर्वेषां तथा ते स्थापितो ऽग्रतः

yathā nṛpāṇāṃ sarveṣāṃ tathā te sthāpito 'grataḥ

Line 1005

शतसाहस्रिको भागो वस्त्राभरणवर्जितः

śatasāhasriko bhāgo vastrābharaṇavarjitaḥ

Line 1006

आरुहस्व रथं शुभ्रं चामीकरविभूषितम्

āruhasva rathaṃ śubhraṃ cāmīkaravibhūṣitam

Line 1007

चामरव्यजनं छत्रं ध्वजं च मनुजेश्वर

cāmaravyajanaṃ chatraṃ dhvajaṃ ca manujeśvara

Line 1008

दिव्याभरणसंयुक्तं मुकुटं भास्करप्रभम्

divyābharaṇasaṃyuktaṃ mukuṭaṃ bhāskaraprabham

Line 1009

धारयस्व महाभाग पालयस्व पुरीम् इमाम्

dhārayasva mahābhāga pālayasva purīm imām

Line 1010

पुत्रपौत्रैः परिकृतो मथुरां प्रतिपालय

putrapautraiḥ parikṛto mathurāṃ pratipālaya

Line 1011

जित्वारिगणसंघानि भोजवंशं विवर्धय

jitvārigaṇasaṃghāni bhojavaṃśaṃ vivardhaya

Line 1012

देवदेवाद्यनन्ताय सीरिणे वज्रपाणिना

devadevādyanantāya sīriṇe vajrapāṇinā

Line 1013

प्रेषितं देवराजेन दिव्याभरणम् अम्बरम्

preṣitaṃ devarājena divyābharaṇam ambaram

Line 1014

माथुराणां च सर्वेषां भागा दीनारिका दश

māthurāṇāṃ ca sarveṣāṃ bhāgā dīnārikā daśa

Line 1015

सूतमागधबन्दीनाम् एकैकस्य सहस्रिकम्

sūtamāgadhabandīnām ekaikasya sahasrikam

Line 1016

वृद्धस्त्रीजनसंघानां गणिकानां शतं शतम्

vṛddhastrījanasaṃghānāṃ gaṇikānāṃ śataṃ śatam

Line 1017

नृपेन सह तिष्ठन्ति विकद्रुप्रमुखाश् च ये

nṛpena saha tiṣṭhanti vikadrupramukhāś ca ye

Line 1018

दशसाहस्रिको भागस् तेषां धात्रा प्रकल्पितः

daśasāhasriko bhāgas teṣāṃ dhātrā prakalpitaḥ

Line 1019

एवं संपूज्य राजेन्द्रं माथुरणां चमूमुखे

evaṃ saṃpūjya rājendraṃ māthuraṇāṃ camūmukhe

Line 1020

कृत्वा सुमहद् आनन्दं मथुरां मधुसूदनः

kṛtvā sumahad ānandaṃ mathurāṃ madhusūdanaḥ

Line 1021

दिव्याभरणमाल्यैश् च दिव्याम् वरविलेपनैः

divyābharaṇamālyaiś ca divyām varavilepanaiḥ

Line 1022

दीप्यमानः समन्ताच् च देवा इव त्रिविष्टपम्

dīpyamānaḥ samantāc ca devā iva triviṣṭapam

Line 1023

भेरीपटहनादेन शङ्खदुंदुभिनिस्वनैः

bherīpaṭahanādena śaṅkhaduṃdubhinisvanaiḥ

Line 1024

बृंहितेन च नागानां हयानां हेषितेन च

bṛṃhitena ca nāgānāṃ hayānāṃ heṣitena ca

Line 1025

सिंहनादेन शूराणां रथनेमिस्वनेन च

siṃhanādena śūrāṇāṃ rathanemisvanena ca

Line 1026

तुमुलः सुमहान् आसीन् नादो मेघरवोपमः

tumulaḥ sumahān āsīn nādo megharavopamaḥ

Line 1027

बन्दिभिः स्तूयमानं च नमश् चक्रुर् अपि प्रजाः

bandibhiḥ stūyamānaṃ ca namaś cakrur api prajāḥ

Line 1028

दत्त्वा दानम् अनन्तो ऽपि न ययौ विस्मयं हरिः

dattvā dānam ananto 'pi na yayau vismayaṃ hariḥ

Line 1029

स्वभावोन्नतभावत्वाद् दृष्टपूर्वात् ततो ऽधिकम्

svabhāvonnatabhāvatvād dṛṣṭapūrvāt tato 'dhikam

Line 1030

अनहंकारभावाच् च विस्मयं न जगाम ह

anahaṃkārabhāvāc ca vismayaṃ na jagāma ha

Line 1031

दीप्यमानं स्ववपुषा आयन्तं भास्करप्रभम्

dīpyamānaṃ svavapuṣā āyantaṃ bhāskaraprabham

Line 1032

दृष्ट्वा मथुरवासिन्यो नमश् चक्रुः पदे पदे

dṛṣṭvā mathuravāsinyo namaś cakruḥ pade pade

Line 1033

एष नारायणः श्रीमान् क्षीरार्णवनिकेतनः

eṣa nārāyaṇaḥ śrīmān kṣīrārṇavaniketanaḥ

Line 1034

नागपर्यङ्कम् उत् सृज्य गतो ऽयं मथुरां पुरीम्

nāgaparyaṅkam ut sṛjya gato 'yaṃ mathurāṃ purīm

Line 1035

बध्वा बलिं महावीर्यं दुर्जयं त्रिदशैर् अपि

badhvā baliṃ mahāvīryaṃ durjayaṃ tridaśair api

Line 1036

शक्राय प्रददौ राज्यं त्रैलोक्यं वज्रपाणये

śakrāya pradadau rājyaṃ trailokyaṃ vajrapāṇaye

Line 1037

हत्वा दैत्यगणान् सर्वान् कंसं च बलिनां वरम्

hatvā daityagaṇān sarvān kaṃsaṃ ca balināṃ varam

Line 1038

भोजराजाय मथुरां दत्त्वा केशिनिषूदनः

bhojarājāya mathurāṃ dattvā keśiniṣūdanaḥ

Line 1039

नाभिषिक्तः स्वयं राज्ये नोपविष्टो नृपासनम्

nābhiṣiktaḥ svayaṃ rājye nopaviṣṭo nṛpāsanam

Line 1040

राजेन्द्रत्वम् अभीप्सन् वै मथुराम् आविशत् ततः

rājendratvam abhīpsan vai mathurām āviśat tataḥ

Line 1041

एवम् अन्योन्यसंजल्पं श्रुत्वा पुरनिवासिनाम्

evam anyonyasaṃjalpaṃ śrutvā puranivāsinām

Line 1042

सूतमागधबन्दिभ्य इदम् उचुर् गणा गिरः

sūtamāgadhabandibhya idam ucur gaṇā giraḥ

Line 1043

किं वा शक्ष्यामहे वक्तुं गुणानां ते गुणोदधे

kiṃ vā śakṣyāmahe vaktuṃ guṇānāṃ te guṇodadhe

Line 1044

मानुषेणैकजिह्वेन प्रभावोत्साहसंभवान्

mānuṣeṇaikajihvena prabhāvotsāhasaṃbhavān

Line 1045

सहस्रभोगी नागेन्द्रः कदाचिद् दैवबुद्धिमान्

sahasrabhogī nāgendraḥ kadācid daivabuddhimān

Line 1046

द्विसहस्रेण जिह्वानां वासुकिः प्रथयिष्यति

dvisahasreṇa jihvānāṃ vāsukiḥ prathayiṣyati

Line 1047

किं त्व् अद्भुतम् इदं लोके मानवेन्द्रेषु भूतले

kiṃ tv adbhutam idaṃ loke mānavendreṣu bhūtale

Line 1048

न भूतं न भविष्यं च शक्राद् आसनम् आगतम्

na bhūtaṃ na bhaviṣyaṃ ca śakrād āsanam āgatam

Line 1049

सभावतरणं चैव कलशैर् आगतं स्वयम्

sabhāvataraṇaṃ caiva kalaśair āgataṃ svayam

Line 1050

न श्रुतं न च दृष्टं वा तेन मन्यामहे ऽद्भुतम्

na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā tena manyāmahe 'dbhutam

Line 1051

धन्या देवी महाभागा देवकी योषितां वरा

dhanyā devī mahābhāgā devakī yoṣitāṃ varā

Line 1052

भवन्तं त्रिदशश्रेष्ठं भृत्वा गर्भेण केशवम्

bhavantaṃ tridaśaśreṣṭhaṃ bhṛtvā garbheṇa keśavam

Line 1053

इति संजल्पमानानां शृण्वन्तौ पृथग् ईरितम्

iti saṃjalpamānānāṃ śṛṇvantau pṛthag īritam

Line 1054

उग्रसेनं पुरस्कृत्य भ्रातरौ रामकेशवौ

ugrasenaṃ puraskṛtya bhrātarau rāmakeśavau

Line 1055

प्राकारद्वारि संप्राप्ता+ +वर्चयाम् आस वै तदा

prākāradvāri saṃprāptā+ +varcayām āsa vai tadā

Line 1056

अर्घम् आचमनं दत्त्वा पाद्य्ं पाद्येति चाब्रवीत्

argham ācamanaṃ dattvā pādyṃ pādyeti cābravīt

Line 1057

उग्रसेनस् ततो धीमान् केशवस्य रथाग्रतः

ugrasenas tato dhīmān keśavasya rathāgrataḥ

Line 1058

प्रणम्य शिरसा कृष्णं रथम् आरुह्य वीर्यवान्

praṇamya śirasā kṛṣṇaṃ ratham āruhya vīryavān

Line 1059

घनेन तोयधारेण ववर्ष करकाम्बुभिः

ghanena toyadhāreṇa vavarṣa karakāmbubhiḥ

Line 1060

धनौघैर् वर्षमाणस् तु संप्राप्ताः पितृवेश्मनि

dhanaughair varṣamāṇas tu saṃprāptāḥ pitṛveśmani

Line 1061

मथुराभिपतिः श्रीमान् उवाच मधुसूदनम्

mathurābhipatiḥ śrīmān uvāca madhusūdanam

Line 1062

राजेन्द्रत्वम् अनुप्राप्य न युक्तं पितृवेश्मनि

rājendratvam anuprāpya na yuktaṃ pitṛveśmani

Line 1063

स्थापितं देवराजेन दत्तं सिंहासनं प्रभो

sthāpitaṃ devarājena dattaṃ siṃhāsanaṃ prabho

Line 1064

नेष्यामि मथुरेशस्य सभे भुजबलार्जिते

neṣyāmi mathureśasya sabhe bhujabalārjite

Line 1065

प्रसादयिष्ये भगवन् न कोपं कर्तुम् अर्हसि

prasādayiṣye bhagavan na kopaṃ kartum arhasi

Line 1066

देवकी वसुदेवश् च रोहिनी च विशां पते

devakī vasudevaś ca rohinī ca viśāṃ pate

Line 1067

न किंचित् करणे शक्ता हर्षक्लमविमोहिताः

na kiṃcit karaṇe śaktā harṣaklamavimohitāḥ

Line 1068

कंसमाता ततो राजन्न् अर्घम् आदाय केशवम्

kaṃsamātā tato rājann argham ādāya keśavam

Line 1069

नानादिग्देशजानीतं कंसेनोपार्जितं धनम्

nānādigdeśajānītaṃ kaṃsenopārjitaṃ dhanam

Line 1070

देशकालं समालोक्य पादयुग्मे न्यवेदयत्

deśakālaṃ samālokya pādayugme nyavedayat

Line 1071

उग्रसेनं समाहूय उवाच श्लक्ष्णया गिरा

ugrasenaṃ samāhūya uvāca ślakṣṇayā girā

Line 1072

न चाहं मथुराकाङ्क्षी न मया वित्तकाङ्क्षया

na cāhaṃ mathurākāṅkṣī na mayā vittakāṅkṣayā

Line 1073

घातितौ तव पुत्रौ तौ कालेन निधनं गतौ

ghātitau tava putrau tau kālena nidhanaṃ gatau

Line 1074

यजस्व विविधान् यज्ञान् ददस्व विपुलं धनम्

yajasva vividhān yajñān dadasva vipulaṃ dhanam

Line 1075

जयस्व रिपुसैन्यानि मम बाहुबलाश्रयात्

jayasva ripusainyāni mama bāhubalāśrayāt

Line 1076

त्यजस्व मनसस् तापं कंसनाशोद्भवं भयम्

tyajasva manasas tāpaṃ kaṃsanāśodbhavaṃ bhayam

Line 1077

नयस्व वित्तनिचयं मया दत्तं पुनस् तव

nayasva vittanicayaṃ mayā dattaṃ punas tava

Line 1078

इति प्राश्वास्य राजानं कृष्णो ऽथ हलिना सह

iti prāśvāsya rājānaṃ kṛṣṇo 'tha halinā saha

Line 1079

प्रविवेश ततः श्रीमान् मातापित्रोर् अथान्तकम्

praviveśa tataḥ śrīmān mātāpitror athāntakam

Line 1080

आनन्दपरिपुर्णाभ्यां हृदयाभ्यां महाबलौ

ānandaparipurṇābhyāṃ hṛdayābhyāṃ mahābalau

Line 1081

पितृमात्रोस् तु पादौ वै नमश् चक्रतुर् आनतौ

pitṛmātros tu pādau vai namaś cakratur ānatau

Line 1082

तस्मिन् मुहूर्ते नगरी मथुरा तु बभूव सा

tasmin muhūrte nagarī mathurā tu babhūva sā

Line 1083

स्वर्गलोकं परित्यज्या+ +वतीर्णेवामरावती

svargalokaṃ parityajyā+ +vatīrṇevāmarāvatī

Line 1084

वसुदेवस्य भवनं समीक्ष्य पुरवासिनः

vasudevasya bhavanaṃ samīkṣya puravāsinaḥ

Line 1085

मनसा चिन्तयाम् आसुर् देवलोकं न भूतलम्

manasā cintayām āsur devalokaṃ na bhūtalam

Line 1086

विसृज्य मथुरेशं तु महिषीसहितं तदा

visṛjya mathureśaṃ tu mahiṣīsahitaṃ tadā

Line 1087

भवनं वसुदेवस्य प्रविश्य बलकेशवौ

bhavanaṃ vasudevasya praviśya balakeśavau

Line 1088

न्यस्तशस्त्राव् उभौ वीरौ तस्थतुः स्वैरचारिणौ

nyastaśastrāv ubhau vīrau tasthatuḥ svairacāriṇau

Line 1089

ततः कृताह्निकौ भूत्वा सुखासीनौ कथान्तरे

tataḥ kṛtāhnikau bhūtvā sukhāsīnau kathāntare

Line 1090

एतस्मिन्न् एव काले तु महोत्पातो बभूव ह

etasminn eva kāle tu mahotpāto babhūva ha

Line 1091

बभ्रमुश् च घनाकाशे चेलुश् चावनिपर्वताः

babhramuś ca ghanākāśe celuś cāvaniparvatāḥ

Line 1092

समुद्राः क्षोभिताः सर्वे विभ्रान्ता भोगिनां वराः

samudrāḥ kṣobhitāḥ sarve vibhrāntā bhogināṃ varāḥ

Line 1093

कम्पिता यादवाः सर्वे न्युब्जाश् च पतिता भूवि

kampitā yādavāḥ sarve nyubjāś ca patitā bhūvi

Line 1094

तौ तान् निपतितान् दृष्ट्वा रामकृष्णौ च निश्चलौ

tau tān nipatitān dṛṣṭvā rāmakṛṣṇau ca niścalau

Line 1095

महता पक्षवातेन विज्ञातः पतगोत्तमः

mahatā pakṣavātena vijñātaḥ patagottamaḥ

Line 1096

ददर्श समनुप्राप्तो दिव्यस्रगनुलेपनः

dadarśa samanuprāpto divyasraganulepanaḥ

Line 1097

प्रणम्य शिरसा ताभ्यां सौम्यरूपी कृतासनः

praṇamya śirasā tābhyāṃ saumyarūpī kṛtāsanaḥ

Line 1098

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं सचिवं सांपरायिकम्

taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ sacivaṃ sāṃparāyikam

Line 1099

धृतिमन्तं गरुत्मन्तं जगाद मधूसूदनः

dhṛtimantaṃ garutmantaṃ jagāda madhūsūdanaḥ

Line 1100

स्वागतं खचरश्रेष्ठ सुरसेनारिमर्दन

svāgataṃ khacaraśreṣṭha surasenārimardana

Line 1101

विनताहृदयानन्द स्वागतं केशवप्रिय

vinatāhṛdayānanda svāgataṃ keśavapriya

Line 1102

तम् उवाच ततः कृष्णः स्थितं देहम् इवापरम्

tam uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sthitaṃ deham ivāparam

Line 1103

तुल्यसामर्थ्यया वाचा आसीनं विनतात्मजम्

tulyasāmarthyayā vācā āsīnaṃ vinatātmajam

Line 1104

यास्यामः पतगश्रेष्ठ भोजस्यान्तःपुरं महत्

yāsyāmaḥ patagaśreṣṭha bhojasyāntaḥpuraṃ mahat

Line 1105

तत्र गत्वा सुखासीना मन्त्रयामो मनोगतम्

tatra gatvā sukhāsīnā mantrayāmo manogatam

Line 1106

प्रविष्टौ तौ महावीर्यौ बलदेवजनार्दनौ

praviṣṭau tau mahāvīryau baladevajanārdanau

Line 1107

वैनतेयतृतीयौ च गुह्यं मन्त्रम् अमन्त्रयन्

vainateyatṛtīyau ca guhyaṃ mantram amantrayan

Line 1108

अवध्यो ऽसौ कृतो ऽस्माकं सुमहच् च रिपोर् बलम्

avadhyo 'sau kṛto 'smākaṃ sumahac ca ripor balam

Line 1109

कृतः सैन्यक्षयश् चापि महान् इति नराधिपैः

kṛtaḥ sainyakṣayaś cāpi mahān iti narādhipaiḥ

Line 1110

बलानि च ससैन्यानि हन्तुं वर्षशतैर् अपि

balāni ca sasainyāni hantuṃ varṣaśatair api

Line 1111

न शक्ष्यामः क्षयं नेतुं जरासंधस्य वाहिनीम्

na śakṣyāmaḥ kṣayaṃ netuṃ jarāsaṃdhasya vāhinīm

Line 1112

अतो ऽर्थं वैनतेय त्वां ब्रवीमि मथुरां पुरीम्

ato 'rthaṃ vainateya tvāṃ bravīmi mathurāṃ purīm

Line 1113

वसतोर् आवयोः श्रेयो न भवेद् इति मे मतिः

vasator āvayoḥ śreyo na bhaved iti me matiḥ

Line 1114

देवदेवं नमस्कृत्य गतो ऽहं भवतो ऽन्तिकात्

devadevaṃ namaskṛtya gato 'haṃ bhavato 'ntikāt

Line 1115

वासार्थम् ईक्षितुं भूमिं तव देव कुशस्थलीम्

vāsārtham īkṣituṃ bhūmiṃ tava deva kuśasthalīm

Line 1116

गत्वाहं खे समास्थाय समन्ताद् अवलोक्य ताम्

gatvāhaṃ khe samāsthāya samantād avalokya tām

Line 1117

दृष्ट्वा वै विबुधश्रेष्ठ पुरीं लक्षणपूजिताम्

dṛṣṭvā vai vibudhaśreṣṭha purīṃ lakṣaṇapūjitām

Line 1118

सागरानूपविपुलां प्रागुदक्प्लवशीतलाम्

sāgarānūpavipulāṃ prāgudakplavaśītalām

Line 1119

पर्वतोदधिमध्यस्थाम् अभेद्यां त्रिदशैर् अपि

parvatodadhimadhyasthām abhedyāṃ tridaśair api

Line 1120

सर्वरत्नाकरवतीं सर्वकामफलद्रुमाम्

sarvaratnākaravatīṃ sarvakāmaphaladrumām

Line 1121

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णां सर्वतः सुमनोहराम्

sarvartukusumākīrṇāṃ sarvataḥ sumanoharām

Line 1122

सर्वाश्रमाधिवासां च सर्वकामगुणैर् युताम्

sarvāśramādhivāsāṃ ca sarvakāmaguṇair yutām

Line 1123

नरनारीगणाकीर्णां नित्यामोदविवर्धनीम्

naranārīgaṇākīrṇāṃ nityāmodavivardhanīm

Line 1124

प्राकारपरिखोपेतां गोपुराट्टालमालिनीम्

prākāraparikhopetāṃ gopurāṭṭālamālinīm

Line 1125

विचित्रचत्वरपथां विपुलद्वारतोरणाम्

vicitracatvarapathāṃ vipuladvāratoraṇām

Line 1126

यन्त्रार्गलविचित्राढ्यां हेमप्राकारशोभिताम्

yantrārgalavicitrāḍhyāṃ hemaprākāraśobhitām

Line 1127

नरनागाश्वकलिलां रथसैन्यसमाकुलाम्

naranāgāśvakalilāṃ rathasainyasamākulām

Line 1128

नानादिग्देशजाकीर्णां दिव्यपुष्पफलद्रुमाम्

nānādigdeśajākīrṇāṃ divyapuṣpaphaladrumām

Line 1129

पताकाध्वजमालाढ्यां महाभवनशालिनीम्

patākādhvajamālāḍhyāṃ mahābhavanaśālinīm

Line 1130

भीषणीं रिपुसंघानां मित्राणां हर्षवर्धनीम्

bhīṣaṇīṃ ripusaṃghānāṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanīm

Line 1131

मनुजेन्द्राधिवासेभ्यो विशिष्टां नगरोत्तमाम्

manujendrādhivāsebhyo viśiṣṭāṃ nagarottamām

Line 1132

रैवतं च गिरिश्रेष्ठं कुरु देव सुरालयम्

raivataṃ ca giriśreṣṭhaṃ kuru deva surālayam

Line 1133

नन्दनप्रतिमं दिव्यं पुरद्वारस्य भूषणम्

nandanapratimaṃ divyaṃ puradvārasya bhūṣaṇam

Line 1134

कारयित्वाधिवासं तं तत्र गत्वा सुरोत्तम

kārayitvādhivāsaṃ taṃ tatra gatvā surottama

Line 1135

कुमाराणां प्रचारश् च सुरमान्यो भविष्यति

kumārāṇāṃ pracāraś ca suramānyo bhaviṣyati

Line 1136

नाम्ना द्वारवती नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुता

nāmnā dvāravatī nāma triṣu lokeṣu viśrutā

Line 1137

भविष्यति पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती

bhaviṣyati purī ramyā śakrasyevāmarāvatī

Line 1138

यदि स्यात् संवृतां भूमिं प्रदास्यति महोदधिः

yadi syāt saṃvṛtāṃ bhūmiṃ pradāsyati mahodadhiḥ

Line 1139

यथेष्टं विविधं कर्म विश्वकर्मा करिष्यति

yatheṣṭaṃ vividhaṃ karma viśvakarmā kariṣyati

Line 1140

मणिमुक्ताप्रवालैश्च वज्रवैदूर्यसप्रभैः

maṇimuktāpravālaiśca vajravaidūryasaprabhaiḥ

Line 1141

दिव्यैर् अभिप्राययुतैर् दिव्यरत्नैस् त्रिलोकजैः

divyair abhiprāyayutair divyaratnais trilokajaiḥ

Line 1142

दिव्यस्तम्भसमाकीर्णान् स्वर्गे देवसभोपमान्

divyastambhasamākīrṇān svarge devasabhopamān

Line 1143

जाम्बूनदमयाञ् शुभ्रान् सर्वरत्नविभूषितान्

jāmbūnadamayāñ śubhrān sarvaratnavibhūṣitān

Line 1144

दिव्यध्वजपताकाढ्यान् देवकिंनरपालितान्

divyadhvajapatākāḍhyān devakiṃnarapālitān

Line 1145

चन्द्रसूर्यप्रतीकाशान् प्रासादान् कारय प्रभो

candrasūryapratīkāśān prāsādān kāraya prabho

Line 1146

एवं कृत्वाथ संजल्पं वैनतेयो ऽथ केशवम्

evaṃ kṛtvātha saṃjalpaṃ vainateyo 'tha keśavam

Line 1147

प्रणम्य शिरसा ताभ्यां निषसाद कृतासनः

praṇamya śirasā tābhyāṃ niṣasāda kṛtāsanaḥ

Line 1148

कृष्णो ऽपि रामसहितो विचिन्त्य हितम् ईरितम्

kṛṣṇo 'pi rāmasahito vicintya hitam īritam

Line 1149

प्रकाशं कर्तुकामौ तौ विसृज्य विनतात्मजम्

prakāśaṃ kartukāmau tau visṛjya vinatātmajam

Line 1150

सत्कृत्य विधिवद् राजन् महार्हवरभूषणैः

satkṛtya vidhivad rājan mahārhavarabhūṣaṇaiḥ

Line 1151

मोदेते सुखिनौ तत्र देवलोके यथामरौ

modete sukhinau tatra devaloke yathāmarau

Line 1152

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भोजराजो महायशाः

tasya tad vacanaṃ śrutvā bhojarājo mahāyaśāḥ

Line 1153

कृष्णं स्नेहेन विस्रब्धं बभाषे वचनामृतम्

kṛṣṇaṃ snehena visrabdhaṃ babhāṣe vacanāmṛtam

Line 1154

क्र्ष्णं कृष्ण महाबाहो यदूनां नन्दिवर्धन

krṣṇaṃ kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ nandivardhana

Line 1155

श्रूयतां यद् अहं त्वाद्य वक्ष्यामि रिपुसूदन

śrūyatāṃ yad ahaṃ tvādya vakṣyāmi ripusūdana

Line 1156

त्वया विहीनाः सर्वे स्म न शक्ताः सुखम् आसितुम्

tvayā vihīnāḥ sarve sma na śaktāḥ sukham āsitum

Line 1157

पुरे ऽस्मिन् विषयान्ते वा पतिहीना इव स्त्रियः

pure 'smin viṣayānte vā patihīnā iva striyaḥ

Line 1158

त्वत्सनाथा वयं तात त्वद्बाहुबलम् आश्रिताः

tvatsanāthā vayaṃ tāta tvadbāhubalam āśritāḥ

Line 1159

बिभीमो न नरेन्द्राणां सेन्द्राणाम् अपि मानद

bibhīmo na narendrāṇāṃ sendrāṇām api mānada

Line 1160

विजयाय यदुश्रेष्ठ यत्र यत्र गामिष्यसि

vijayāya yaduśreṣṭha yatra yatra gāmiṣyasi

Line 1161

तत्र त्वं सहितो ऽस्माभिर् गच्छेथा यादवर्षभ

tatra tvaṃ sahito 'smābhir gacchethā yādavarṣabha

Line 1162

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सस्मितं देवकीसुतः

tasya rājño vacaḥ śrutvā sasmitaṃ devakīsutaḥ

Line 1163

यथेष्टं भवताम् अद्य तथा कर्तास्म्य् असंशयम्

yatheṣṭaṃ bhavatām adya tathā kartāsmy asaṃśayam