Inserts at HV 54 (adhyāya-level)

Line 1

स्यालो ऽथ नन्दगोपस्य मिथिलेषु गवां पतिः

syālo 'tha nandagopasya mithileṣu gavāṃ patiḥ

Line 2

प्रवृद्धगोधनो दक्षः कुम्भको नाम नामतः

pravṛddhagodhano dakṣaḥ kumbhako nāma nāmataḥ

Line 3

दाता दुग्धस्य सर्वेषां तक्रस्य च घृतस्य च

dātā dugdhasya sarveṣāṃ takrasya ca ghṛtasya ca

Line 4

जनस्य प्रियवाङ् नित्यं यशोदाया जघन्यजः

janasya priyavāṅ nityaṃ yaśodāyā jaghanyajaḥ

Line 5

धर्मदा तस्य भार्यासीद् धर्मदैव च नामतः

dharmadā tasya bhāryāsīd dharmadaiva ca nāmataḥ

Line 6

सा सूतापत्ययुगलं शोभनं गोपभूषणम्

sā sūtāpatyayugalaṃ śobhanaṃ gopabhūṣaṇam

Line 7

तयोस् तत्र पुमाञ् जातः श्रीदामा नाम विश्रुतः

tayos tatra pumāñ jātaḥ śrīdāmā nāma viśrutaḥ

Line 8

सर्वैश् च सद्गुणैर् युक्तः सर्वप्राणिमनोरमः

sarvaiś ca sadguṇair yuktaḥ sarvaprāṇimanoramaḥ

Line 9

नीला नाम च कन्यासीद् रूपौदार्यगुणान्विता

nīlā nāma ca kanyāsīd rūpaudāryaguṇānvitā

Line 10

हसन्ती गमनैर् हंसान् भूस्पृष्टचरणान् मुहुः

hasantī gamanair haṃsān bhūspṛṣṭacaraṇān muhuḥ

Line 11

पद्मपत्रनिभौ पादौ वर्तुलायतजङ्गिनी

padmapatranibhau pādau vartulāyatajaṅginī

Line 12

लीनास्थिजानुसंधाना मांसलोरुद्वया मृदुः

līnāsthijānusaṃdhānā māṃsalorudvayā mṛduḥ

Line 13

रथविस्तीर्णजघना मृदूत्कीर्णगऌअत्रिका

rathavistīrṇajaghanā mṛdūtkīrṇagaḷatrikā

Line 14

विशालोरुसमाविष्टा चक्रनाभिर् मनोरमा

viśālorusamāviṣṭā cakranābhir manoramā

Line 15

क्रमाद् ऊर्ध्ववली निम्न+ तनुमध्यतनूरुहा

kramād ūrdhvavalī nimna+ tanumadhyatanūruhā

Line 16

सुवर्णकुम्भसदृशौ दृढौ पीनौ स्तनौ मृदू

suvarṇakumbhasadṛśau dṛḍhau pīnau stanau mṛdū

Line 17

धारयन्ती मृदुस्पर्शा कामस्य जननी नृणाम्

dhārayantī mṛdusparśā kāmasya jananī nṛṇām

Line 18

कम्बुग्रीवा सुनासा सा सुकपोलमनोहरा

kambugrīvā sunāsā sā sukapolamanoharā

Line 19

शुभविद्रुमबिम्बौष्ठी सुदती शुभनासिका

śubhavidrumabimbauṣṭhī sudatī śubhanāsikā

Line 20

विनिद्राम्बुजवक्त्रा सा नीलोत्पलनिभेक्षणा

vinidrāmbujavaktrā sā nīlotpalanibhekṣaṇā

Line 21

विलासिनी सुकर्णान्ता स्मरचापनिभे उभे

vilāsinī sukarṇāntā smaracāpanibhe ubhe

Line 22

भ्रुवौ दधाना सुस्निग्धा अर्धचन्द्रललाटिका

bhruvau dadhānā susnigdhā ardhacandralalāṭikā

Line 23

दीर्घकुञ्चितकेशाढ्या लक्षणैः सकलैर् युता

dīrghakuñcitakeśāḍhyā lakṣaṇaiḥ sakalair yutā

Line 24

त्रिलोकरत्नभूता सा विश्वचित्तविलोलिनी

trilokaratnabhūtā sā viśvacittavilolinī

Line 25

यौवनस्था सुकान्ताङ्गी देवमर्त्यविलोभिनी

yauvanasthā sukāntāṅgī devamartyavilobhinī

Line 26

तां वव्रुः सर्वभूपाला भूयो भूयो विशां पते

tāṃ vavruḥ sarvabhūpālā bhūyo bhūyo viśāṃ pate

Line 27

न तेषां कस्यचिद् दत्ता पित्रा विधिबलाश्रयात्

na teṣāṃ kasyacid dattā pitrā vidhibalāśrayāt

Line 28

एतस्मिन्न् एव काले तु वृषरूपा महासुराः

etasminn eva kāle tu vṛṣarūpā mahāsurāḥ

Line 29

कालनेमिसुताः सप्त विक्रान्ता बाहुशालिनः

kālanemisutāḥ sapta vikrāntā bāhuśālinaḥ

Line 30

तदा देवासुरे युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना

tadā devāsure yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā

Line 31

संग्रामान् बहुशः कृत्वा तेन युद्धे जितास् तदा

saṃgrāmān bahuśaḥ kṛtvā tena yuddhe jitās tadā

Line 32

दिशो मूढाः प्रजग्मुस् ते विष्णुं हन्तुं समुद्यताः

diśo mūḍhāḥ prajagmus te viṣṇuṃ hantuṃ samudyatāḥ

Line 33

यावत् कृष्णो यदुकुले जातो दैतेयसत्तमाः

yāvat kṛṣṇo yadukule jāto daiteyasattamāḥ

Line 34

ज्ञात्वा विष्णुं यदुकुले यत्नवन्तः समुत्थिताः

jñātvā viṣṇuṃ yadukule yatnavantaḥ samutthitāḥ

Line 35

वृषरूपधराः सप्त कुम्भकस्य व्रजे वसन्

vṛṣarūpadharāḥ sapta kumbhakasya vraje vasan

Line 36

बलवन्तो महाशृङ्गा महाकुक्षिशिरोधराः

balavanto mahāśṛṅgā mahākukṣiśirodharāḥ

Line 37

लम्बसास्ना महाग्रीवा महाकुम्भककुद्मिनः

lambasāsnā mahāgrīvā mahākumbhakakudminaḥ

Line 38

पृथुदीर्घमहावालाः पृथुतीक्ष्णखुराः खराः

pṛthudīrghamahāvālāḥ pṛthutīkṣṇakhurāḥ kharāḥ

Line 39

दीर्घवक्त्रा दीर्घदन्ताः कुण्डनेत्रा सुकर्णकाः

dīrghavaktrā dīrghadantāḥ kuṇḍanetrā sukarṇakāḥ

Line 40

नित्यदृप्ताः महाह्रादास् त्रासिताः शेषगोगणाः

nityadṛptāḥ mahāhrādās trāsitāḥ śeṣagogaṇāḥ

Line 41

ते वृषाः सर्वतो जघ्नुर् गाश् च वत्सांश् च दुर्मदाः

te vṛṣāḥ sarvato jaghnur gāś ca vatsāṃś ca durmadāḥ

Line 42

गर्भान् आस्रावयन् सर्वान् गवां सस्यान्य् अभक्षयन्

garbhān āsrāvayan sarvān gavāṃ sasyāny abhakṣayan

Line 43

विदेहसस्यजातानि भक्षयित्वा मुहुर् मुहुः

videhasasyajātāni bhakṣayitvā muhur muhuḥ

Line 44

सस्यानां पालकान् सर्वान् आधावन्ति स्म सर्वतः

sasyānāṃ pālakān sarvān ādhāvanti sma sarvataḥ

Line 45

कुम्भकस्य व्रजे रात्रौ वसन्ति स्म मुदान्विताः

kumbhakasya vraje rātrau vasanti sma mudānvitāḥ

Line 46

कृषीवालास् ततः सर्वे राज्ञो मिथिलवर्मणः

kṛṣīvālās tataḥ sarve rājño mithilavarmaṇaḥ

Line 47

न्यवेदयंस् तदा सर्वं वृषैः सस्यविनाशनम्

nyavedayaṃs tadā sarvaṃ vṛṣaiḥ sasyavināśanam

Line 48

यान्य् एव तव सस्यानि राष्ट्रे जातानि सर्वशः

yāny eva tava sasyāni rāṣṭre jātāni sarvaśaḥ

Line 49

भक्षितानि समस्तानि कुम्भकस्य वृषैर् नृप

bhakṣitāni samastāni kumbhakasya vṛṣair nṛpa

Line 50

सप्तभिस् तैः समुद्रिक्तैर् दमनेन विवर्जितैः

saptabhis taiḥ samudriktair damanena vivarjitaiḥ

Line 51

ते निवार्या महीपाल यदि ते स्याज् जगत्त्रयम्

te nivāryā mahīpāla yadi te syāj jagattrayam

Line 52

सादयन्ति मुहुः सर्वान् नष्टा राजन् भवत्प्रजाः

sādayanti muhuḥ sarvān naṣṭā rājan bhavatprajāḥ

Line 53

इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा जनकसंभवः

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā rājā janakasaṃbhavaḥ

Line 54

दूतैः कुम्भकम् आहूय वचनं चेदम् अब्रवीत्

dūtaiḥ kumbhakam āhūya vacanaṃ cedam abravīt

Line 55

तव सप्त वृषा गोप निर्दमाः सस्यघातकाः

tava sapta vṛṣā gopa nirdamāḥ sasyaghātakāḥ

Line 56

दम्यन्ताम् अद्य सर्वे ते वृषाः सर्वप्रयत्नतः

damyantām adya sarve te vṛṣāḥ sarvaprayatnataḥ

Line 57

अन्यथा दण्ड्य एव स्यात् सबन्धुः सप्रजो भवान्

anyathā daṇḍya eva syāt sabandhuḥ saprajo bhavān

Line 58

गच्छ गोपैर् मतियुतैर् दमने कुशलैः समम्

gaccha gopair matiyutair damane kuśalaiḥ samam

Line 59

दम्यन्तां ते वृषाः सप्त न भयं विद्यते तव

damyantāṃ te vṛṣāḥ sapta na bhayaṃ vidyate tava

Line 60

अथ रात्रौ क्वचिद् दृप्तान् दानवान् वृषरूपिणः

atha rātrau kvacid dṛptān dānavān vṛṣarūpiṇaḥ

Line 61

गोपालैर् अपरैः सार्धं नियन्तुम् उपचक्रमे

gopālair aparaiḥ sārdhaṃ niyantum upacakrame

Line 62

रज्जुहस्तास् तदा सर्वे मन्दं मन्दम् उपाययुः

rajjuhastās tadā sarve mandaṃ mandam upāyayuḥ

Line 63

अथ ते बल्लवान् दृष्ट्वा रज्जुहस्तान् समन्ततः

atha te ballavān dṛṣṭvā rajjuhastān samantataḥ

Line 64

हुंभारवं प्रकुर्वाणा गोपान् एवाभिदुद्रुवुः

huṃbhāravaṃ prakurvāṇā gopān evābhidudruvuḥ

Line 65

तान् खुरैः शृङ्गकोणैश् च समाजग्मुः समन्ततः

tān khuraiḥ śṛṅgakoṇaiś ca samājagmuḥ samantataḥ

Line 66

ते हता गोपमुख्यास् तैर् गतप्राणाः समं भुवि

te hatā gopamukhyās tair gataprāṇāḥ samaṃ bhuvi

Line 67

पतिताः शेरते भूमौ वज्रभग्ना इवाचलाः

patitāḥ śerate bhūmau vajrabhagnā ivācalāḥ

Line 68

दारका दारिका वत्सास् तैर् हताः पतिता भुवि

dārakā dārikā vatsās tair hatāḥ patitā bhuvi

Line 69

शेरते मृतभूयिष्ठाः कुम्भकस्य व्रजे स्म ह

śerate mṛtabhūyiṣṭhāḥ kumbhakasya vraje sma ha

Line 70

निश्चेष्टम् अभवत् सर्वं व्रजं निहतदारकम्

niśceṣṭam abhavat sarvaṃ vrajaṃ nihatadārakam

Line 71

न शेकुस् ते वृषान् रोद्धुं दृढैर् दामभिर् उद्यताः

na śekus te vṛṣān roddhuṃ dṛḍhair dāmabhir udyatāḥ

Line 72

निर्वीर्याः सर्व एवामी भग्नास् तैर् वृषरूपिभिः

nirvīryāḥ sarva evāmī bhagnās tair vṛṣarūpibhiḥ

Line 73

व्रजे तस्मिन् महीपाल निहते च तथा हते

vraje tasmin mahīpāla nihate ca tathā hate

Line 74

विसंज्ञः कुम्भको भूत्वा निश्चेष्टः समपद्यत

visaṃjñaḥ kumbhako bhūtvā niśceṣṭaḥ samapadyata

Line 75

ततो विमृश्य तैर् गोपैर् मतिम् एवं समादधे

tato vimṛśya tair gopair matim evaṃ samādadhe

Line 76

तप्तानां वृषमल्लानां दमिता यो भवेद् भुवि

taptānāṃ vṛṣamallānāṃ damitā yo bhaved bhuvi

Line 77

तस्मै कन्यां प्रदास्यामि नीलां नीरदलोचनाम्

tasmai kanyāṃ pradāsyāmi nīlāṃ nīradalocanām

Line 78

गोपाः सर्वे समायान्तु ये गोपा गोषु जीविनः

gopāḥ sarve samāyāntu ye gopā goṣu jīvinaḥ

Line 79

शूद्रा वा ये समर्था स्युस् ते च गच्छन्तु सर्वशः

śūdrā vā ye samarthā syus te ca gacchantu sarvaśaḥ

Line 80

एवम् आघोषयाम् आस कुम्भकः स व्रजे किल

evam āghoṣayām āsa kumbhakaḥ sa vraje kila

Line 81

ततो गोपगणः सर्वो मिथिलाम् अन्ववर्तत

tato gopagaṇaḥ sarvo mithilām anvavartata

Line 82

वृषान् सप्त समाहत्य नीलां गृह्णाम यत्नतः

vṛṣān sapta samāhatya nīlāṃ gṛhṇāma yatnataḥ

Line 83

इति गोपाः समाजग्मुः प्रत्येकं तां जिघृक्षवः

iti gopāḥ samājagmuḥ pratyekaṃ tāṃ jighṛkṣavaḥ

Line 84

मिथिला राजधानी सा न क्वचिद् बल्लवैर् विना

mithilā rājadhānī sā na kvacid ballavair vinā

Line 85

गोपालम् अयम् एवैतद् राष्ट्रं मिथिलवर्मणः

gopālam ayam evaitad rāṣṭraṃ mithilavarmaṇaḥ

Line 86

ते गोपास् त्व् आयतभुजा विस्तीर्णबलसंयुताः

te gopās tv āyatabhujā vistīrṇabalasaṃyutāḥ

Line 87

आस्फोटितभुजा मत्ताः प्रत्येकं वृषम् अन्वयुः

āsphoṭitabhujā mattāḥ pratyekaṃ vṛṣam anvayuḥ

Line 88

कुम्भकस्य तदा दूतैर् आहूतो गोपनन्दनः

kumbhakasya tadā dūtair āhūto gopanandanaḥ

Line 89

गोपालैर् अपरैः सार्धं नन्दगोपः समाययौ

gopālair aparaiḥ sārdhaṃ nandagopaḥ samāyayau

Line 90

रामकृष्णौ च संयातौ कुम्भकस्य व्रजं किल

rāmakṛṣṇau ca saṃyātau kumbhakasya vrajaṃ kila

Line 91

दारकैर् अपरैः सार्धं सवयोभिर् मुदान्वितैः

dārakair aparaiḥ sārdhaṃ savayobhir mudānvitaiḥ

Line 92

मयूराङ्गदचैत्राङ्गौ नीलकुञ्चितमूर्धजौ

mayūrāṅgadacaitrāṅgau nīlakuñcitamūrdhajau

Line 93

पीते वसानौ वसने हरिचन्दनचर्चितौ

pīte vasānau vasane haricandanacarcitau

Line 94

वनमालाकृतोरस्कौ दामयज्ञोपवीतिनौ

vanamālākṛtoraskau dāmayajñopavītinau

Line 95

शिक्यालम्बद्धटकरौ पर्णवाद्यविनोदिनौ

śikyālambaddhaṭakarau parṇavādyavinodinau

Line 96

किंकिणीजालसंह्रादौ शिखिपिच्छैर् अलंकृतौ

kiṃkiṇījālasaṃhrādau śikhipicchair alaṃkṛtau

Line 97

वेणुवीणाकृतरवौ शृङ्गध्वनिसमाकुलौ

veṇuvīṇākṛtaravau śṛṅgadhvanisamākulau

Line 98

दिविस्थैर् देवगन्धर्वैर् अनुयातौ महामती

divisthair devagandharvair anuyātau mahāmatī

Line 99

गोपास् ते नौभिर् उत्तीर्य यमुनाम् ऊर्मिमालिनीम्

gopās te naubhir uttīrya yamunām ūrmimālinīm

Line 100

गङ्गां चैवाभिसंयाता मिथिलां कृष्णसंयुताः

gaṅgāṃ caivābhisaṃyātā mithilāṃ kṛṣṇasaṃyutāḥ

Line 101

कुम्भकश् च महाबुद्धिर् मैथिलेयो मुदान्वितः

kumbhakaś ca mahābuddhir maithileyo mudānvitaḥ

Line 102

नन्दगोपं तदा दृष्ट्वा सपुत्रं च समागतम्

nandagopaṃ tadā dṛṣṭvā saputraṃ ca samāgatam

Line 103

उत्थायाग्रे समागम्य समालिङ्ग्य मुदान्वितः

utthāyāgre samāgamya samāliṅgya mudānvitaḥ

Line 104

बृसीं संचोदयाम् आस यशोदां चैव धर्मदा

bṛsīṃ saṃcodayām āsa yaśodāṃ caiva dharmadā

Line 105

बलभद्रस्य कृष्णस्य श्रीदामा चासनं ददौ

balabhadrasya kṛṣṇasya śrīdāmā cāsanaṃ dadau

Line 106

कृसरं पायसं चैव तथा दध्योदनं बहु

kṛsaraṃ pāyasaṃ caiva tathā dadhyodanaṃ bahu

Line 107

निवेद्य नन्दगोपाय सपुत्राय मुदान्वितः

nivedya nandagopāya saputrāya mudānvitaḥ

Line 108

अपूपाः सक्तवो धानाः शर्कराक्षीरमिश्रिताः

apūpāḥ saktavo dhānāḥ śarkarākṣīramiśritāḥ

Line 109

दत्ताः कृष्णाय रामाय नन्दायाथ सजातये

dattāḥ kṛṣṇāya rāmāya nandāyātha sajātaye

Line 110

एवं प्रीताः सुमनसो नन्दगोपपुरःसराः

evaṃ prītāḥ sumanaso nandagopapuraḥsarāḥ

Line 111

ऊषुः सुखं तदा रात्रौ गोपालाः सर्व एव ते

ūṣuḥ sukhaṃ tadā rātrau gopālāḥ sarva eva te

Line 112

अथ तस्यां वृषा रात्रौ गोषु वैशसनं मुहुः

atha tasyāṃ vṛṣā rātrau goṣu vaiśasanaṃ muhuḥ

Line 113

प्रत्येकं सप्त ते मल्ला दावना वृषरूपिणः

pratyekaṃ sapta te mallā dāvanā vṛṣarūpiṇaḥ

Line 114

वत्साञ् जघ्नुर् अथो गाश् च कुटीर् भूयो बभञ्जिरे

vatsāñ jaghnur atho gāś ca kuṭīr bhūyo babhañjire

Line 115

आगन्तुकांस् तदा गोपान् रात्रौ युद्धाय निःसृतान्

āgantukāṃs tadā gopān rātrau yuddhāya niḥsṛtān

Line 116

जघ्नुः शृङ्गैः खुरैश् चैव शिष्टा गोपाः दिशो ययुः

jaghnuḥ śṛṅgaiḥ khuraiś caiva śiṣṭā gopāḥ diśo yayuḥ

Line 117

हुम्भारवं प्रकुर्वन्तो दिग्गजा इव तस्थिरे

humbhāravaṃ prakurvanto diggajā iva tasthire

Line 118

रज्जूश् छित्त्वा घटान् भित्त्वा कीलकान् अथ शिक्यकान्

rajjūś chittvā ghaṭān bhittvā kīlakān atha śikyakān

Line 119

वत्सान् विद्रावयाम् आसुर् गाश् च राजन् दिशो दश

vatsān vidrāvayām āsur gāś ca rājan diśo daśa

Line 120

ततः प्रभाते विमले व्युष्टा सा रजनी किल

tataḥ prabhāte vimale vyuṣṭā sā rajanī kila

Line 121

वृषास् तस्थुर् महानादास् तस्मिन् कुम्भकवेश्मनि

vṛṣās tasthur mahānādās tasmin kumbhakaveśmani

Line 122

दिग्गजा इव संह्रादं हुम्भारवपुरःसरम्

diggajā iva saṃhrādaṃ humbhāravapuraḥsaram

Line 123

चक्रिरे पर्वताकारा कालान्तकयमोपमाः

cakrire parvatākārā kālāntakayamopamāḥ

Line 124

अथ तस्याम् अवस्थायां निश्चेष्टः कुम्भकः किल

atha tasyām avasthāyāṃ niśceṣṭaḥ kumbhakaḥ kila

Line 125

वृषांस् तथाविधान् दृष्ट्वा व्रजनिःशेषकारिणः

vṛṣāṃs tathāvidhān dṛṣṭvā vrajaniḥśeṣakāriṇaḥ

Line 126

गोपान् सर्वान् समाहूय वचनं चेदम् अब्रवीत्

gopān sarvān samāhūya vacanaṃ cedam abravīt

Line 127

श्रूयन्तां मम वाक्यानि गोपा नन्दपुरःसराः

śrūyantāṃ mama vākyāni gopā nandapuraḥsarāḥ

Line 128

वृषाः सप्त समुद्भूता व्रजे ऽस्मिन् मददुर्मदाः

vṛṣāḥ sapta samudbhūtā vraje 'smin madadurmadāḥ

Line 129

सिंहा इव ग्रहाक्रान्ता दिग्गजा इव दंशिताः

siṃhā iva grahākrāntā diggajā iva daṃśitāḥ

Line 130

अप्रतर्क्या अनासाद्या गोगोपीव्यतिक्रमाः

apratarkyā anāsādyā gogopīvyatikramāḥ

Line 131

यत्नाश् च बहवो ऽस्माभिः कृता रोद्धुम् इमान् मुहुः

yatnāś ca bahavo 'smābhiḥ kṛtā roddhum imān muhuḥ

Line 132

एषाम् एकं बलाद् योद्धुं न शक्ता स्मेति संगताः

eṣām ekaṃ balād yoddhuṃ na śaktā smeti saṃgatāḥ

Line 133

भीतास् तेभ्यो मुहुर् गोपा विसंज्ञा पर्यटामहे

bhītās tebhyo muhur gopā visaṃjñā paryaṭāmahe

Line 134

किं च राज्ञा मुहुर् दण्ड्या वयं मिथिलवर्मणा

kiṃ ca rājñā muhur daṇḍyā vayaṃ mithilavarmaṇā

Line 135

गतिम् एषां न जानीमो नागतिं न च चिन्तितम्

gatim eṣāṃ na jānīmo nāgatiṃ na ca cintitam

Line 136

न च ते केवलवृषा राक्षसा वा वृषात्मना

na ca te kevalavṛṣā rākṣasā vā vṛṣātmanā

Line 137

दैत्या वा दानवा वापि यक्षगन्धर्व एव वा

daityā vā dānavā vāpi yakṣagandharva eva vā

Line 138

अस्मदुत्सादनार्थाय व्रजे ऽस्मिन् समुपस्थिताः

asmadutsādanārthāya vraje 'smin samupasthitāḥ

Line 139

युष्माकम् आगतानां तु यो वृषान् दमयिष्यति

yuṣmākam āgatānāṃ tu yo vṛṣān damayiṣyati

Line 140

तस्येयं सर्वकल्याणी नीला देया मनस्विनी

tasyeyaṃ sarvakalyāṇī nīlā deyā manasvinī

Line 141

नीला सुमध्यमा तस्मै दत्ता कमललोचना

nīlā sumadhyamā tasmai dattā kamalalocanā

Line 142

इत्य् उक्त्वाहूय तां कन्यां गोपमध्ये करोत्थिताम्

ity uktvāhūya tāṃ kanyāṃ gopamadhye karotthitām

Line 143

यूनां मनांसि चाक्षीणि तस्याम् एव प्रपेदिरे

yūnāṃ manāṃsi cākṣīṇi tasyām eva prapedire

Line 144

स्तनयोः स्थितिम् आजग्मुः केषाम्चिन् नेत्रपङ्कजे

stanayoḥ sthitim ājagmuḥ keṣāmcin netrapaṅkaje

Line 145

अन्येषाम् अधरे चैव परेषां च सुमध्यमे

anyeṣām adhare caiva pareṣāṃ ca sumadhyame

Line 146

एवं व्यालोलमनसो गोपाश् चित्रस्थिता इव

evaṃ vyālolamanaso gopāś citrasthitā iva

Line 147

तत्र नन्दसुतः कश्चिज् ज्येष्ठः कृष्णस्य संमतः

tatra nandasutaḥ kaścij jyeṣṭhaḥ kṛṣṇasya saṃmataḥ

Line 148

स तदाघोषयद् वाचा दमयिष्ये वृषान् अमून्

sa tadāghoṣayad vācā damayiṣye vṛṣān amūn

Line 149

इति प्रतस्थे तान् हन्तुं दैतेयान् वृषरूपिणः

iti pratasthe tān hantuṃ daiteyān vṛṣarūpiṇaḥ

Line 150

भुजाव् आस्फोट्य रुद्धो ऽपि पित्रा यत्नवता तदा

bhujāv āsphoṭya ruddho 'pi pitrā yatnavatā tadā

Line 151

इयेष योद्धुं मन्दात्मा यान् न शक्नोति माधवः

iyeṣa yoddhuṃ mandātmā yān na śaknoti mādhavaḥ

Line 152

रावणस्य रणे हन्ता यश् च हन्ता सुमालिनः

rāvaṇasya raṇe hantā yaś ca hantā sumālinaḥ

Line 153

तेषां मध्ये समास्थाय हुम्भारवम् अथाकरोत्

teṣāṃ madhye samāsthāya humbhāravam athākarot

Line 154

तेन शब्देन ते सप्त वृषा घोषवतः पुरः

tena śabdena te sapta vṛṣā ghoṣavataḥ puraḥ

Line 155

खुराञ् शृङ्गान् समुद्धृत्य समुत्तस्थुः समुद्यताः

khurāñ śṛṅgān samuddhṛtya samuttasthuḥ samudyatāḥ

Line 156

तेषां स्थितानाम् एकस्य घोषवान् मस्तके ऽहनत्

teṣāṃ sthitānām ekasya ghoṣavān mastake 'hanat

Line 157

ततो गोपाः समागम्य सिंहनादं व्यनीनदन्

tato gopāḥ samāgamya siṃhanādaṃ vyanīnadan

Line 158

आहतो मस्तके सो ऽथ वृषो घोषवता तदा

āhato mastake so 'tha vṛṣo ghoṣavatā tadā

Line 159

अग्रे खुराभ्याम् आहृत्य घोषवन्तं ददंश ह

agre khurābhyām āhṛtya ghoṣavantaṃ dadaṃśa ha

Line 160

पुनः शृङ्गेण तं हत्वा खुराभ्यां दूरतो ऽक्षिपत्

punaḥ śṛṅgeṇa taṃ hatvā khurābhyāṃ dūrato 'kṣipat

Line 161

व्यनीनदच् च सहसा गोपान् विद्रावयंस् तदा

vyanīnadac ca sahasā gopān vidrāvayaṃs tadā

Line 162

युवानस् त्व् अथ ये गोपा नीलाग्रहणलालसाः

yuvānas tv atha ye gopā nīlāgrahaṇalālasāḥ

Line 163

मुष्टिं संवर्त्य संवर्त्य भुजास्फोटनतत्पराः

muṣṭiṃ saṃvartya saṃvartya bhujāsphoṭanatatparāḥ

Line 164

गोपलीलां प्रकुर्वन्तस् तेषाम् अग्रे पदं दधुः

gopalīlāṃ prakurvantas teṣām agre padaṃ dadhuḥ

Line 165

स्थितेषु गोपवीरेषु ते वृषा गोपघातकाः

sthiteṣu gopavīreṣu te vṛṣā gopaghātakāḥ

Line 166

सर्वांस् ताञ् शृङ्गकोणैश् च निजघ्नुः सर्वतस् ततः

sarvāṃs tāñ śṛṅgakoṇaiś ca nijaghnuḥ sarvatas tataḥ

Line 167

मस्तकैश् च खुरैश् चैव न्यहनन् मुदिता भृशम्

mastakaiś ca khuraiś caiva nyahanan muditā bhṛśam

Line 168

ते गोपा वृषदैत्यैश् च निहता भुवि पातिताः

te gopā vṛṣadaityaiś ca nihatā bhuvi pātitāḥ

Line 169

गतान् अभिमुखं हत्वा संस्थिताः सुमहावृषाः

gatān abhimukhaṃ hatvā saṃsthitāḥ sumahāvṛṣāḥ

Line 170

हुम्भारवनिनादेन भीषयन्तः सगोगणान्

humbhāravaninādena bhīṣayantaḥ sagogaṇān

Line 171

गोपालान् गोपमुख्यांश् च बलाद् विद्राव्य दंशितान्

gopālān gopamukhyāṃś ca balād vidrāvya daṃśitān

Line 172

वल्मीकान् खादयन्तो वै तटघातं प्रचक्रिरे

valmīkān khādayanto vai taṭaghātaṃ pracakrire

Line 173

कुम्भको नन्दगोपश् च ये वृद्धा गोषु जीविनः

kumbhako nandagopaś ca ye vṛddhā goṣu jīvinaḥ

Line 174

कृत्यमूढाः सुसंवृत्तास् तदा गोपपुरःसराः

kṛtyamūḍhāḥ susaṃvṛttās tadā gopapuraḥsarāḥ

Line 175

राज्ञो भीता बभूवुश् च दण्ड्या वयम् इति स्थिताः

rājño bhītā babhūvuś ca daṇḍyā vayam iti sthitāḥ

Line 176

अथ कृष्णस् तदा रामं बभाषे वैशसे सति

atha kṛṣṇas tadā rāmaṃ babhāṣe vaiśase sati

Line 177

नैते वृषा महाबाहो दैत्याः सप्त समुत्थिताः

naite vṛṣā mahābāho daityāḥ sapta samutthitāḥ

Line 178

कालनेमिसुता आर्य मां हन्तुम् इह संगताः

kālanemisutā ārya māṃ hantum iha saṃgatāḥ

Line 179

पुरा मया हता युद्धे तदा तारामये विभो

purā mayā hatā yuddhe tadā tārāmaye vibho

Line 180

एते ऽतिबलिनो नित्यं मयि विद्वेषकारिणः

ete 'tibalino nityaṃ mayi vidveṣakāriṇaḥ

Line 181

निहन्तव्या मया राम गोगोपान् रक्षता समम्

nihantavyā mayā rāma gogopān rakṣatā samam

Line 182

एतैर् गोपा हता भूयो भूयो हन्तुं समुद्यताः

etair gopā hatā bhūyo bhūyo hantuṃ samudyatāḥ

Line 183

वयम् एतैर् यथायोगं क्रीडां कूर्मः सगोपकाः

vayam etair yathāyogaṃ krīḍāṃ kūrmaḥ sagopakāḥ

Line 184

नन्दश् च कुम्भकश् चोभौ विषण्णौ समपद्यताम्

nandaś ca kumbhakaś cobhau viṣaṇṇau samapadyatām

Line 185

रक्षितव्यौ बलाद् एतौ गोपौ बन्धू मया विभो

rakṣitavyau balād etau gopau bandhū mayā vibho

Line 186

नीलाम् एनां ग्रहीष्यामि हत्वा सप्त वृषान् इमान्

nīlām enāṃ grahīṣyāmi hatvā sapta vṛṣān imān

Line 187

श्रीदामानं सखित्वेन ग्रहीष्यामि न संशयः

śrīdāmānaṃ sakhitvena grahīṣyāmi na saṃśayaḥ

Line 188

इति निश्चित्य रामेण कृष्णः कमललोचनः

iti niścitya rāmeṇa kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ

Line 189

पुरस् तेषां पदं चक्रे वृषाणां बलशालिनाम्

puras teṣāṃ padaṃ cakre vṛṣāṇāṃ balaśālinām

Line 190

ते वृषा दिदिजाः क्रुद्धा विष्णुं दृष्ट्वा पुरःस्थितम्

te vṛṣā didijāḥ kruddhā viṣṇuṃ dṛṣṭvā puraḥsthitam

Line 191

पूर्ववैरं समाश्रित्य पराहन्तुं प्रचक्रमुः

pūrvavairaṃ samāśritya parāhantuṃ pracakramuḥ

Line 192

ते समं सहसा पेतुः कृष्णस्योपरि दानवाः

te samaṃ sahasā petuḥ kṛṣṇasyopari dānavāḥ

Line 193

ततो युद्धं समभवत् तेषां कृष्णस्य च प्रभो

tato yuddhaṃ samabhavat teṣāṃ kṛṣṇasya ca prabho

Line 194

ततो गोपगणाः सर्वे कृष्णम् एवाश्रिताभवन्

tato gopagaṇāḥ sarve kṛṣṇam evāśritābhavan

Line 195

शृङ्गैस् ते सहसा जघ्नुः कृष्णं हन्तुम् अभीप्सवः

śṛṅgais te sahasā jaghnuḥ kṛṣṇaṃ hantum abhīpsavaḥ

Line 196

पादप्रहारैस् अपरिः पुच्छघातैश् च केशवम्

pādaprahārais apariḥ pucchaghātaiś ca keśavam

Line 197

पृथक् पृथक् समाहन्युः प्रत्येकं वृषदानवाः

pṛthak pṛthak samāhanyuḥ pratyekaṃ vṛṣadānavāḥ

Line 198

दन्तैर् ददंशुर् अपरे खुरैर् अन्ये जनार्दनम्

dantair dadaṃśur apare khurair anye janārdanam

Line 199

ततः कृष्णो रुषा मुष्टिं संनिहत्य जघान ह

tataḥ kṛṣṇo ruṣā muṣṭiṃ saṃnihatya jaghāna ha

Line 200

तेषाम् एकं क्षणाद् धत्वा पुनर् अन्यं जघान ह

teṣām ekaṃ kṣaṇād dhatvā punar anyaṃ jaghāna ha

Line 201

क्रमेण मुष्ट्या तान् सर्वान् हत्वा दैतेयगोपतीन्

krameṇa muṣṭyā tān sarvān hatvā daiteyagopatīn

Line 202

नीलां हस्ते गृहीत्वाथ कृष्णस् तस्मिन् व्यरोचत

nīlāṃ haste gṛhītvātha kṛṣṇas tasmin vyarocata

Line 203

कुम्भको नन्दगोपं तं प्रोवाच व्रजसंसदि

kumbhako nandagopaṃ taṃ provāca vrajasaṃsadi

Line 204

प्रसादात् तव पुत्रस्य जीवामो विगतज्वराः

prasādāt tava putrasya jīvāmo vigatajvarāḥ

Line 205

सपुत्राः सह गोपालैः सवत्सा गोधनैः समम्

saputrāḥ saha gopālaiḥ savatsā godhanaiḥ samam

Line 206

वृषैश् च सप्तभिर् नन्द हता गावः सहस्रशः

vṛṣaiś ca saptabhir nanda hatā gāvaḥ sahasraśaḥ

Line 207

गर्भाश् च निःसृतास् तावद् वत्सास् तावन्त एव हि

garbhāś ca niḥsṛtās tāvad vatsās tāvanta eva hi

Line 208

यतस् ते निहता नन्द सुखं तस्माद् अवाप्नुमः

yatas te nihatā nanda sukhaṃ tasmād avāpnumaḥ

Line 209

सोसहस्रं तव विभो महिषा महिषीशतम्

sosahasraṃ tava vibho mahiṣā mahiṣīśatam

Line 210

यावद् इच्छसि वा नन्द तावत् ते वै ददाम्य् अहम्

yāvad icchasi vā nanda tāvat te vai dadāmy aham

Line 211

नीलायै लक्षम् अयुतं दास्यामि बहुगोधनम्

nīlāyai lakṣam ayutaṃ dāsyāmi bahugodhanam

Line 212

अलं मम विभो तात गोभिर् वत्सैर् धनैर् अपि

alaṃ mama vibho tāta gobhir vatsair dhanair api

Line 213

तिष्ठन्ताम् अद्य गावस् ते गावो मे बहवो मताः

tiṣṭhantām adya gāvas te gāvo me bahavo matāḥ

Line 214

घृतवत्यः क्षीरवत्यो बभूवुः पुत्रजन्मतः

ghṛtavatyaḥ kṣīravatyo babhūvuḥ putrajanmataḥ

Line 215

यदा च कृष्ण उद्भूतस् तदाप्रभृति मे व्रजे

yadā ca kṛṣṇa udbhūtas tadāprabhṛti me vraje

Line 216

यावद् दुग्धं समुद्भूतं तावद् एव घृतं भवेत्

yāvad dugdhaṃ samudbhūtaṃ tāvad eva ghṛtaṃ bhavet

Line 217

गुल्मे गुल्मे मधु भवेत् स्वादु स्वादु भवत्य् अलम्

gulme gulme madhu bhavet svādu svādu bhavaty alam

Line 218

गावो वत्साश् च नीरोगा जाते कृष्णे व्रजे मम

gāvo vatsāś ca nīrogā jāte kṛṣṇe vraje mama

Line 219

अल्पकं न च मे स्यात् तद् गेहे स्वं कृष्णसंनिधौ

alpakaṃ na ca me syāt tad gehe svaṃ kṛṣṇasaṃnidhau

Line 220

यास्याम्य् अहम् अथो गोप गृहायाभ्यनुजानताम्

yāsyāmy aham atho gopa gṛhāyābhyanujānatām

Line 221

इत्य् उक्त्वा प्रययौ नन्दः सव्रजः सहगोगणः

ity uktvā prayayau nandaḥ savrajaḥ sahagogaṇaḥ

Line 222

कृष्णश् च नीलया सार्धं श्रीदाम्ना सह संगतह्

kṛṣṇaś ca nīlayā sārdhaṃ śrīdāmnā saha saṃgatah

Line 223

साकं च बलभद्रेण ययौ वृन्दावनं वनम्

sākaṃ ca balabhadreṇa yayau vṛndāvanaṃ vanam

Line 224

प्राप्य वृडावनं गोपा रेमिरे सहकेशवाः

prāpya vṛḍāvanaṃ gopā remire sahakeśavāḥ

Line 225

अहो चित्रम् अहो चित्रं माधवस्य जगत्पतेः

aho citram aho citraṃ mādhavasya jagatpateḥ

Line 226

क्रीडेयं वासुदेवस्य गोपलीलां प्रकुर्वतः

krīḍeyaṃ vāsudevasya gopalīlāṃ prakurvataḥ

Line 227

धन्यास् त एव देवेशं गोपवेषविभूषितम्

dhanyās ta eva deveśaṃ gopaveṣavibhūṣitam

Line 228

अपश्यन् देवम् ईशं ये मयूराङ्गदभूषणम्

apaśyan devam īśaṃ ye mayūrāṅgadabhūṣaṇam

Line 229

कीलदामास्थितकरं किंकिणीक्वणिताङ्गदम्

kīladāmāsthitakaraṃ kiṃkiṇīkvaṇitāṅgadam

Line 230

तालगेयरतं देवं पर्णवाद्यान्तरैषिणम्

tālageyarataṃ devaṃ parṇavādyāntaraiṣiṇam

Line 231

बाणपुष्पस्फुटन्मौलिं नीलमेघनिभं हरिम्

bāṇapuṣpasphuṭanmauliṃ nīlameghanibhaṃ harim

Line 232

पश्यन्ति देवम् ईशेशं नमस् तेभ्यः पुनः पुनः

paśyanti devam īśeśaṃ namas tebhyaḥ punaḥ punaḥ

Line 233

हत्वा वृषान् हरिः सप्त पुनर् आगम्य माधवः

hatvā vṛṣān hariḥ sapta punar āgamya mādhavaḥ

Line 234

वृन्दावनं सरामस् तु गोपैः सह महामुने

vṛndāvanaṃ sarāmas tu gopaiḥ saha mahāmune

Line 235

अकरोत् किं जगन्नाथस् तन् मे ब्रूहि तपोधन

akarot kiṃ jagannāthas tan me brūhi tapodhana

Line 236

तस्यां शरदि गोविन्दः सुखं वृन्दावने वने

tasyāṃ śaradi govindaḥ sukhaṃ vṛndāvane vane

Line 237

चचार गोधनः साकं जगतां प्रीतिवर्धनः

cacāra godhanaḥ sākaṃ jagatāṃ prītivardhanaḥ