Harivaṃśa · Adhyāya 87

Verse 1

यः सर्गजैः सुरगणप्रियकृद्भिर् उच्चैर् द्रव्यैः समुद्रनिहितैश् च समुद्रजातैः हृद्याम् अकारयद् अशेषजगल् ललामां श्रीद्वारकां पुरवरीं तम् उपैमि विष्णुम् एतस्मिन्न् एव काले तु जरासंधः प्रतापवान् नृपान् उद्योजयाम् आस चेदिराजप्रियेप्सया

yaḥ sargajaiḥ suragaṇapriyakṛdbhir uccair dravyaiḥ samudranihitaiś ca samudrajātaiḥ hṛdyām akārayad aśeṣajagal lalāmāṃ śrīdvārakāṃ puravarīṃ tam upaimi viṣṇum etasminn eva kāle tu jarāsaṃdhaḥ pratāpavān nṛpān udyojayām āsa cedirājapriyepsayā

He who made lovely Dvārakā the jewel of the whole world — the chief of cities, with high things created by the gods' favorers and with gems set in the ocean and gems ocean-born — I approach that Viṣṇu. At that same time Jarāsaṃdha the mighty...

Verse 2

यथार्हं च यथायोगं प्रश्रयं प्रददौ नृपः विवाहं घोषयाम् आस शिशुपालस्य मागधः सर्वम् अन्तःपुरं चैव विवाहे उत्सुकं किल श्वोभूते तु विवाहस्य चैद्यस्येति च भूमिपाः संनद्धाः समपद्यन्तां विभवैः स्वैर् यथाक्रमम् शिशुपालो ऽपि राजा तु वरवेषेण संयुतः कुमारैर् आत्मतुल्यैश् च नियमस्थो ऽभवत् तदा भीष्मकस्य सुतायां वै रुक्मिण्यां रुक्मभूषणः शिशुपालस्य नृपतेर् विवाहो भविता किल

yathārhaṃ ca yathāyogaṃ praśrayaṃ pradadau nṛpaḥ vivāhaṃ ghoṣayām āsa śiśupālasya māgadhaḥ sarvam antaḥpuraṃ caiva vivāhe utsukaṃ kila śvobhūte tu vivāhasya caidyasyeti ca bhūmipāḥ saṃnaddhāḥ samapadyantāṃ vibhavaiḥ svair yathākramam śiśupālo 'pi rājā tu varaveṣeṇa saṃyutaḥ kumārair ātmatulyaiś ca niyamastho 'bhavat tadā bhīṣmakasya sutāyāṃ vai rukmiṇyāṃ rukmabhūṣaṇaḥ śiśupālasya nṛpater vivāho bhavitā kila

Verse 3

दन्तवक्त्रस्य तनयं सुवक्त्रम् अमितौजसम् सहस्राक्षसमं युद्धे मायासु च विशारदम्

dantavaktrasya tanayaṃ suvaktram amitaujasam sahasrākṣasamaṃ yuddhe māyāsu ca viśāradam

Verse 4

पौण्ड्रस्य वासुदेवस्य तथा पुत्रं महाबलम् सुदेवं वीर्यसंपन्नं पृथग् अक्षौहिणीपतिम्

pauṇḍrasya vāsudevasya tathā putraṃ mahābalam sudevaṃ vīryasaṃpannaṃ pṛthag akṣauhiṇīpatim

Verse 5

एकलव्यस्य पुत्रं च वीर्यवन्तं बलान्वितम् पुत्रं च पाण्ड्यराजस्य कलिङ्गाधिपतिं तथा

ekalavyasya putraṃ ca vīryavantaṃ balānvitam putraṃ ca pāṇḍyarājasya kaliṅgādhipatiṃ tathā

Verse 6

कृताप्रियं च कृष्णेन वेणुदारिं नराधिपम् अंशुमन्तं तथा क्राथं श्रुतर्वाणं च भारत

kṛtāpriyaṃ ca kṛṣṇena veṇudāriṃ narādhipam aṃśumantaṃ tathā krāthaṃ śrutarvāṇaṃ ca bhārata

Verse 7

निकृत्तशत्रुं कालिङ्गं गान्धाराधिपतिं तथा पटुशं च महाबाहुं काश्याधिपतिम् एव च

nikṛttaśatruṃ kāliṅgaṃ gāndhārādhipatiṃ tathā paṭuśaṃ ca mahābāhuṃ kāśyādhipatim eva ca

Verse 8

सभार्हान् सकलान् सर्वान् धार्तराष्ट्रान् महाबलान् विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ बाह्लिकान् सह बाह्लिकैः संशप्तकास् तु ते सर्वे आस्यन्दा यवनास् तथा यवनस्य सुतश् चापि आर्षायणस् तथा शकाः स्वभावश् चन्द्रहासश् च पारसीकास् तथापरे विराटो द्रुपदश् चैव जयद्रथविदूरथौ भगदत्तो महासेनः शलः शाल्वो महाबलः भूरिश्रवा महासेनः कुन्तिभोजश् च वीर्यवान् अक्षौहिणीनां षष्टिं च सप्ताधिकदशानुगाः स्वयंवरार्थं संप्राप्ता भोजराजनिवेशने कस्मिन् देशे नृपो जज्ञे रुक्मी वेदविदां वर कस्याण्ववाये द्युतिमान् संभूतो द्विजसत्तम

sabhārhān sakalān sarvān dhārtarāṣṭrān mahābalān vindānuvindāv āvantyau bāhlikān saha bāhlikaiḥ saṃśaptakās tu te sarve āsyandā yavanās tathā yavanasya sutaś cāpi ārṣāyaṇas tathā śakāḥ svabhāvaś candrahāsaś ca pārasīkās tathāpare virāṭo drupadaś caiva jayadrathavidūrathau bhagadatto mahāsenaḥ śalaḥ śālvo mahābalaḥ bhūriśravā mahāsenaḥ kuntibhojaś ca vīryavān akṣauhiṇīnāṃ ṣaṣṭiṃ ca saptādhikadaśānugāḥ svayaṃvarārthaṃ saṃprāptā bhojarājaniveśane kasmin deśe nṛpo jajñe rukmī vedavidāṃ vara kasyāṇvavāye dyutimān saṃbhūto dvijasattama

Verse 9

राजर्षेर् यादवस्यासीद् विदर्भो नाम वै सुतः विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे विदर्भान् यो न्यवेशयत्

rājarṣer yādavasyāsīd vidarbho nāma vai sutaḥ vindhyasya dakṣiṇe pārśve vidarbhān yo nyaveśayat

Verse 10

क्रथकैशिकमुख्यास् तु पुत्रास् तस्य महाबलाः बभूवुर् वीर्यसंपन्नाः पृथग् वंशकरा नृपाः

krathakaiśikamukhyās tu putrās tasya mahābalāḥ babhūvur vīryasaṃpannāḥ pṛthag vaṃśakarā nṛpāḥ

Verse 11

तस्यान्ववाये भीमस्य वृष्णयो जज्ञिरे नृप क्रथस्य त्व् अंशुमाण् वंशे कैशिकस्य तु भीष्मकः

tasyānvavāye bhīmasya vṛṣṇayo jajñire nṛpa krathasya tv aṃśumāṇ vaṃśe kaiśikasya tu bhīṣmakaḥ

Verse 12

हिरण्यलोमेत्य् आहुर् यं दाक्षिणात्येश्वरं जनाः अगस्त्यगुप्ताम् आशां यः कुण्डिनस्थो ऽन्वशान् नृपः रुक्मी तस्याभवत् पुत्रो रुक्मिणी च विशां पते

hiraṇyalomety āhur yaṃ dākṣiṇātyeśvaraṃ janāḥ agastyaguptām āśāṃ yaḥ kuṇḍinastho 'nvaśān nṛpaḥ rukmī tasyābhavat putro rukmiṇī ca viśāṃ pate

Verse 13

रुक्मी चास्त्राणि दिव्यानि द्रुमात् प्राप महाबलः जामदग्न्यात् तथ रामाद् ब्राह्मम् अस्त्रम् अवाप्तवान् प्रास्पर्धत् सह कृष्णेन नित्यम् अद्भुतकर्मणा

rukmī cāstrāṇi divyāni drumāt prāpa mahābalaḥ jāmadagnyāt tatha rāmād brāhmam astram avāptavān prāspardhat saha kṛṣṇena nityam adbhutakarmaṇā

Verse 14

रुक्मिणी त्व् अभवद् राजन् रूपेणासदृशी भुवि चकमे वासुदेवस् तां श्रवाद् एव महाद्युतिः

rukmiṇī tv abhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi cakame vāsudevas tāṃ śravād eva mahādyutiḥ

Verse 15

स चाभिलषितस् तस्याः श्रवाद् एव जनार्दनः तेजोवीर्यबलोपेतः स मे भर्ता भवेद् इति

sa cābhilaṣitas tasyāḥ śravād eva janārdanaḥ tejovīryabalopetaḥ sa me bhartā bhaved iti

Verse 16

तां ददौ न तु कृष्णाय रुक्मी द्वेषान् महाबलः कंसस्य वधसंतापात् कृष्णायामिततेजसे याचमानाय कंसस्य प्रेष्यो ऽसाव् इति चिन्तयन्

tāṃ dadau na tu kṛṣṇāya rukmī dveṣān mahābalaḥ kaṃsasya vadhasaṃtāpāt kṛṣṇāyāmitatejase yācamānāya kaṃsasya preṣyo 'sāv iti cintayan

Verse 17

चैद्यस्यार्थे सुनीथस्य जरासंधस् तु भूमिपः वरयाम् आस तां राजा भीष्मकं भीमविक्रमम्

caidyasyārthe sunīthasya jarāsaṃdhas tu bhūmipaḥ varayām āsa tāṃ rājā bhīṣmakaṃ bhīmavikramam

Verse 18

चेदिराजस्य हि वसोर् आसीत् पुत्रो बृहद्रथः मगधेषु पुरा येन निर्मितं तद् गिरिव्रजम्

cedirājasya hi vasor āsīt putro bṛhadrathaḥ magadheṣu purā yena nirmitaṃ tad girivrajam

Verse 19

तस्यान्ववाये जज्ञे ऽथ जरासंधो महाबलः वसोर् एव तदा वंशे दमघोषो ऽपि चेदिराट्

tasyānvavāye jajñe 'tha jarāsaṃdho mahābalaḥ vasor eva tadā vaṃśe damaghoṣo 'pi cedirāṭ

Verse 20

दमघोषस्य पुत्रास् तु पञ्च भीमपराक्रमाः भगिन्यां वसुदेवस्य श्रुतश्रवसि जज्ञिरे

damaghoṣasya putrās tu pañca bhīmaparākramāḥ bhaginyāṃ vasudevasya śrutaśravasi jajñire

Verse 21

शिशुपालो दशग्रीवो रैभ्यो ऽथोपदिशो बली सर्वास्त्रकुशला वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः

śiśupālo daśagrīvo raibhyo 'thopadiśo balī sarvāstrakuśalā vīrā vīryavanto mahābalāḥ

Verse 22

ज्ञातेः समानवंशस्य सुनीथं प्रददौ सुतम् तस्यान्ववाये संभूता बहवो राजवंशजाः जरासंधस्य राजेन्द्र दमघोषो महाबलः जरासंधः स्वसुतवद् ददर्शैनं जुगोप च

jñāteḥ samānavaṃśasya sunīthaṃ pradadau sutam tasyānvavāye saṃbhūtā bahavo rājavaṃśajāḥ jarāsaṃdhasya rājendra damaghoṣo mahābalaḥ jarāsaṃdhaḥ svasutavad dadarśainaṃ jugopa ca

Verse 23

जरासंधं पुरस्कृत्य वृष्णिशत्रुं महाबलम् कृतान्य् आगांसि चैद्येन वृष्णीनां तत्प्रियैषिणा

jarāsaṃdhaṃ puraskṛtya vṛṣṇiśatruṃ mahābalam kṛtāny āgāṃsi caidyena vṛṣṇīnāṃ tatpriyaiṣiṇā

Verse 24

जामाता त्व् अभवत् तस्य कंसस् तस्मिन् हते युधि कृष्णार्थं वैरमभवज् जरासंधस्य वृष्णिभिः

jāmātā tv abhavat tasya kaṃsas tasmin hate yudhi kṛṣṇārthaṃ vairamabhavaj jarāsaṃdhasya vṛṣṇibhiḥ

Verse 25

भीष्मकं वरयाम् आस सुनीथार्थे ऽथ रुक्मिणीम् तां ददौ भीष्मकश् चापि शिशुपालाय वीर्यवान्

bhīṣmakaṃ varayām āsa sunīthārthe 'tha rukmiṇīm tāṃ dadau bhīṣmakaś cāpi śiśupālāya vīryavān

Verse 26

ततश् चैद्यम् उपादाय जरासंधो नराधिपः ययौ विदर्भान् सहितो दन्तवक्त्रेण यायिना

tataś caidyam upādāya jarāsaṃdho narādhipaḥ yayau vidarbhān sahito dantavaktreṇa yāyinā

Verse 27

अनुयातश् च पौण्ड्रेण वासुदेवेन धीमता अङ्गवङ्गकलिङ्गानाम् ईश्वरः स महाबलः

anuyātaś ca pauṇḍreṇa vāsudevena dhīmatā aṅgavaṅgakaliṅgānām īśvaraḥ sa mahābalaḥ

Verse 28

मानयिष्यंश् च तान् रुक्मी प्रत्युद्गम्य नराधिपान् परया पूजयोपेतान् आनिनाय पुरीं प्रति

mānayiṣyaṃś ca tān rukmī pratyudgamya narādhipān parayā pūjayopetān ānināya purīṃ prati

Verse 29

पितृष्व् असुः प्रियार्थं च रामकृष्णाव् उभाव् अपि प्रययुर् वृष्णयश् चान्ये रथैस् तत्र बलान्विताः

pitṛṣv asuḥ priyārthaṃ ca rāmakṛṣṇāv ubhāv api prayayur vṛṣṇayaś cānye rathais tatra balānvitāḥ

Verse 30

दृष्ट्वा तान् आगतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमान् क्रथकैशिकभर्ता तान् प्रतिगृह्य यथाविधि पूजयाम् आस पूजार्हान् न्यवसन्त बहिश् च ते

dṛṣṭvā tān āgatān sarvān vāsudevapurogamān krathakaiśikabhartā tān pratigṛhya yathāvidhi pūjayām āsa pūjārhān nyavasanta bahiś ca te

Verse 31

न्यवेशयच् च तान् सर्वान् भीष्मको नगराद् बहिः स्थिते तस्मिञ् जरासंधे रिपौ तेषां महात्मनि संभाराश् चैव सर्वत्र विवाहाय समाहृताः शङ्खाश् च पटहाश् चैव सस्वनाः सर्वतस् तदा ब्राह्मणाश् च समायाता नानादिग्भ्यस् तथैव च उत्थिताश् चैव सर्वत्र ध्वजाश् च समलंकृताः श्वोभाविनि विवाहे तु रुक्मिणी निर्ययौ बहिः चतुर्युजा रथेनैन्द्रं देवतायतनं शुभा

nyaveśayac ca tān sarvān bhīṣmako nagarād bahiḥ sthite tasmiñ jarāsaṃdhe ripau teṣāṃ mahātmani saṃbhārāś caiva sarvatra vivāhāya samāhṛtāḥ śaṅkhāś ca paṭahāś caiva sasvanāḥ sarvatas tadā brāhmaṇāś ca samāyātā nānādigbhyas tathaiva ca utthitāś caiva sarvatra dhvajāś ca samalaṃkṛtāḥ śvobhāvini vivāhe tu rukmiṇī niryayau bahiḥ caturyujā rathenaindraṃ devatāyatanaṃ śubhā

Verse 32

दासीशतसहस्रौघैर् वेष्टिता तु जगाम ह अम्बिकापूजनार्थाय पादचारी यथास्थिति इन्द्राणीम् अर्चयिष्यन्ती कृतकौतुकमङ्गला दीप्यमानेन वपुषा बलेन महता वृता

dāsīśatasahasraughair veṣṭitā tu jagāma ha ambikāpūjanārthāya pādacārī yathāsthiti indrāṇīm arcayiṣyantī kṛtakautukamaṅgalā dīpyamānena vapuṣā balena mahatā vṛtā

Verse 33

केशवो मे भवेद् भर्ता नान्यः कश्चिद् भवेद् इति एवं मनसि संस्थाप्य पुष्पाञ्जलिपुटाभवत् तां ददर्श ततः कृष्णो लक्ष्मीं साक्षाद् इव स्थिताम् रूपेणाग्र्येण संपन्नां देवतायतनान्तिके

keśavo me bhaved bhartā nānyaḥ kaścid bhaved iti evaṃ manasi saṃsthāpya puṣpāñjalipuṭābhavat tāṃ dadarśa tataḥ kṛṣṇo lakṣmīṃ sākṣād iva sthitām rūpeṇāgryeṇa saṃpannāṃ devatāyatanāntike

Verse 34

वह्नेर् इव शिखां दीप्तां मायां भूमिगताम् इव पृथिवीम् इव गम्भीराम् उत्थितां पृथिवीतलात्

vahner iva śikhāṃ dīptāṃ māyāṃ bhūmigatām iva pṛthivīm iva gambhīrām utthitāṃ pṛthivītalāt

Verse 35

मरीचिम् इव सोमस्य सौम्यां स्त्रीविग्रहां भुवि श्रियम् अग्र्याम् इवापद्मां भविश्यां श्रीसहायिनीम् कृष्णेन मनसा दृष्टां दुर्निरीक्श्यां सुरैर् अपि

marīcim iva somasya saumyāṃ strīvigrahāṃ bhuvi śriyam agryām ivāpadmāṃ bhaviśyāṃ śrīsahāyinīm kṛṣṇena manasā dṛṣṭāṃ durnirīkśyāṃ surair api

Verse 36

श्यामावदाता सा ह्य् आसीत् पृथुचार्वायतेक्षणा ताम्रौष्ठनयनापाङ्गी पीनोरुजघनस्तनी

śyāmāvadātā sā hy āsīt pṛthucārvāyatekṣaṇā tāmrauṣṭhanayanāpāṅgī pīnorujaghanastanī

Verse 37

बृहती चारुसर्वाङ्गी तन्वी शशिनिभानना ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूर् नीलकुञ्चितमूर्धजा अत्यर्थं रूपतः कान्ता पीनश्रोणिपयोधरा तीक्ष्णशुक्लैः समैर् दन्तैः प्रभासद्भिर् अलंकृता

bṛhatī cārusarvāṅgī tanvī śaśinibhānanā tāmratuṅganakhī subhrūr nīlakuñcitamūrdhajā atyarthaṃ rūpataḥ kāntā pīnaśroṇipayodharā tīkṣṇaśuklaiḥ samair dantaiḥ prabhāsadbhir alaṃkṛtā

Verse 38

अनन्या प्रमदा लोके रूपेण यशसा श्रिया रुक्मिणी रूपिणी देवी पाण्डुरक्षौमवासिनी

ananyā pramadā loke rūpeṇa yaśasā śriyā rukmiṇī rūpiṇī devī pāṇḍurakṣaumavāsinī

Unmatched among women in form, fame, and splendor, Rukmiṇī of-the-form, goddess, dressed in white silks.

Verse 39

तां दृष्ट्वा ववृधे कामः कृष्णस्य शुभदर्शनाम् हविषेवानलस्यार्चिर् मनस् तस्यां समादधत्

tāṃ dṛṣṭvā vavṛdhe kāmaḥ kṛṣṇasya śubhadarśanām haviṣevānalasyārcir manas tasyāṃ samādadhat

Verse 40

रुक्मिणी च तदा देवी ददृशे कृष्णम् ईश्वरम् अचिन्तयच् च सा देवी दृष्ट्वा कृष्णम् अवस्थितम् सो ऽयम् विष्णुर् जगन्नाथः साक्षाद् रामानुजः कृती अस्य चक्रं सदा शङ्खं भुजयोर् उभयोरपि शोभयेतां सदा तौ तु दैत्यदानवदारिणौ अस्य हस्ते स्थितं शार्ङ्गं दैत्यदानवभीषणम् सदा भाति महच् चापं लोके ख्याततरं हरेः यमाश्रित्य गदा देवी सदा कौमोदकीति सा दैत्यदानवहन्त्री च तद् भुजोपरि दारुणा यद् अनुज्ञां समाश्रित्य खड्गो नन्दकसंज्ञकः रिपून् हन्ति महावीर्यान् असह्यान् दैवतैर् अपि अस्य स्याद् वाहनं विष्णोर् गरुत्मान् पक्षिपुंगवः शक्रादींश् च सुराञ् जित्वा जहारामृतम् उत्तमम् सो ऽयम् विष्णुर् गुरुः साक्षाद् गोपवेषेण भूषितः गोपस्त्रीस्तनभारेषु विजहार यथासुखम् यो ननर्त ह्रदे तस्या यमुनायास् तदा हरिः अमथ्नात् कालियं तस्मिन् विषाग्निज्वालमालिनम् अयं गोवर्धनं शैलं दधाव् एकेन बाहुना लीलया स जगन्नाथो कोलकं बालको यथा अयं स पुण्डरीकाक्षो यो हयं प्रजघान ह यश् चाणूरं मृधे हत्वा कंसं चैव महाबलम् ननर्त रङ्गे गोविन्दो गोपैः सार्धं सयादवैः अयं स यादवश्रेष्ठः पद्मकञ्जल्कलोचनः श्यामावदातः सश्रीकः साक्षादिन्द्रानुजः कृती युवा कृती पुराणात्मा पद्माक्षः पद्मसप्रभः सो ऽयम् अद्य जगन्नाथः प्राप्तो माम् इह यादवः अमुष्य पादयोः पद्मम् उद्वहामि न संशयः शुश्रूषां प्रतियोक्ष्यामि पादयोः पद्मसंज्ञयोः एवं विचिन्तयित्वा सा ववन्दे तां शचीं तदा रामेण सह निश्चित्य केशवः सुमहाबलः तत्प्रमाथे ऽकरोद् बुद्धिं वृष्णिभ्यः प्रणिधाय च

rukmiṇī ca tadā devī dadṛśe kṛṣṇam īśvaram acintayac ca sā devī dṛṣṭvā kṛṣṇam avasthitam so 'yam viṣṇur jagannāthaḥ sākṣād rāmānujaḥ kṛtī asya cakraṃ sadā śaṅkhaṃ bhujayor ubhayorapi śobhayetāṃ sadā tau tu daityadānavadāriṇau asya haste sthitaṃ śārṅgaṃ daityadānavabhīṣaṇam sadā bhāti mahac cāpaṃ loke khyātataraṃ hareḥ yamāśritya gadā devī sadā kaumodakīti sā daityadānavahantrī ca tad bhujopari dāruṇā yad anujñāṃ samāśritya khaḍgo nandakasaṃjñakaḥ ripūn hanti mahāvīryān asahyān daivatair api asya syād vāhanaṃ viṣṇor garutmān pakṣipuṃgavaḥ śakrādīṃś ca surāñ jitvā jahārāmṛtam uttamam so 'yam viṣṇur guruḥ sākṣād gopaveṣeṇa bhūṣitaḥ gopastrīstanabhāreṣu vijahāra yathāsukham yo nanarta hrade tasyā yamunāyās tadā hariḥ amathnāt kāliyaṃ tasmin viṣāgnijvālamālinam ayaṃ govardhanaṃ śailaṃ dadhāv ekena bāhunā līlayā sa jagannātho kolakaṃ bālako yathā ayaṃ sa puṇḍarīkākṣo yo hayaṃ prajaghāna ha yaś cāṇūraṃ mṛdhe hatvā kaṃsaṃ caiva mahābalam nanarta raṅge govindo gopaiḥ sārdhaṃ sayādavaiḥ ayaṃ sa yādavaśreṣṭhaḥ padmakañjalkalocanaḥ śyāmāvadātaḥ saśrīkaḥ sākṣādindrānujaḥ kṛtī yuvā kṛtī purāṇātmā padmākṣaḥ padmasaprabhaḥ so 'yam adya jagannāthaḥ prāpto mām iha yādavaḥ amuṣya pādayoḥ padmam udvahāmi na saṃśayaḥ śuśrūṣāṃ pratiyokṣyāmi pādayoḥ padmasaṃjñayoḥ evaṃ vicintayitvā sā vavande tāṃ śacīṃ tadā rāmeṇa saha niścitya keśavaḥ sumahābalaḥ tatpramāthe 'karod buddhiṃ vṛṣṇibhyaḥ praṇidhāya ca

Verse 41

कृते तु देवताकार्ये निष्क्रामन्तीं सुरालयात् उन्मथ्य सहसा कृष्णः स्वं निनाय रथोत्तमम्

kṛte tu devatākārye niṣkrāmantīṃ surālayāt unmathya sahasā kṛṣṇaḥ svaṃ nināya rathottamam

Verse 42

वृक्षम् उत्पाट्य रामो ऽपि जघानापततः परान् समनह्यन्त दाशार्हास् तदाज्ञाय तु सर्वशः

vṛkṣam utpāṭya rāmo 'pi jaghānāpatataḥ parān samanahyanta dāśārhās tadājñāya tu sarvaśaḥ

Verse 43

ते रथैर् विविधाकारैः समुच्छ्रितमहाध्वजैः वाजिभिर् वारणैश् चापि परिवव्रुर् हलायुधम्

te rathair vividhākāraiḥ samucchritamahādhvajaiḥ vājibhir vāraṇaiś cāpi parivavrur halāyudham

Verse 44

आदाय रुक्मिणीं कृष्णो जगामाशु पुरीं प्रति रामे चासज्य तं भारं युयुधाने च वीर्यवान्

ādāya rukmiṇīṃ kṛṣṇo jagāmāśu purīṃ prati rāme cāsajya taṃ bhāraṃ yuyudhāne ca vīryavān

Verse 45

अक्रूरे विपृथौ चापि गदे च कृतवर्मणि चक्रदेवे सुनक्षत्रे सारणे च महाबले

akrūre vipṛthau cāpi gade ca kṛtavarmaṇi cakradeve sunakṣatre sāraṇe ca mahābale

Verse 46

निवृत्तशत्रौ विक्रान्ते भङ्गकारे विदूरथे उग्रसेनात्मजे कङ्के शतद्युम्ने च केशवः

nivṛttaśatrau vikrānte bhaṅgakāre vidūrathe ugrasenātmaje kaṅke śatadyumne ca keśavaḥ

Verse 47

राजाधिदेवे मृदरे प्रसेने चित्रके तथा अतिदान्ते बृहद्दुर्गे श्वफल्के चित्रके पृथौ

rājādhideve mṛdare prasene citrake tathā atidānte bṛhaddurge śvaphalke citrake pṛthau

Verse 48

वृष्ण्यन्धकेषु चान्येषु मुख्येषु मधुसूदनः गुरुम् आसज्य तं भारं ययौ द्वारवतीं प्रति

vṛṣṇyandhakeṣu cānyeṣu mukhyeṣu madhusūdanaḥ gurum āsajya taṃ bhāraṃ yayau dvāravatīṃ prati

Verse 49

ततश् च यादवाः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः दन्तवक्त्रो जरासंधः शिशुपालश् च वीर्यवान् संनद्धा निर्ययुः क्रुद्धा जिघांसन्तो जनार्दनम्

tataś ca yādavāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ dantavaktro jarāsaṃdhaḥ śiśupālaś ca vīryavān saṃnaddhā niryayuḥ kruddhā jighāṃsanto janārdanam

Verse 50

अङ्गवङ्गकलिङ्गैश् च सार्धं पौण्ड्रैश् च वीर्यवान् निर्ययौ चेदिराजः स भ्रातृभिः सुमहारथैः

aṅgavaṅgakaliṅgaiś ca sārdhaṃ pauṇḍraiś ca vīryavān niryayau cedirājaḥ sa bhrātṛbhiḥ sumahārathaiḥ

Verse 51

क्व वासुदेवः क्व च गोपकास्ते कुतो नु राजा यदुवंशजन्मनां कुतो नु रामो मदमत्तगर्हितः कुतो नु वीरो युधि सात्यकिः किल इति ब्रुवन्तो नृपसत्तमास् तदा रणाय युक्ताः सबलाः समागधाः शरैश् च खड्गैर् युधि पातयन्तो महारथा निर्ययुर् उग्रवीर्याः अथ सैन्ये महाराज मागधस्य महात्मनः शङ्खदुंदुभयश् चैव सस्वनुर् युद्धशंसवः यादवाश् च महाराज शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् भेरीणां च मृदङ्गानां झर्झरीणां च सर्वशः नादाः समभवन्तश् च यदूनां सैन्यसंचये ततो युद्धं समभवत् सेनयोर् उभयोर् अपि जरासंधप्रमुखतो वृष्णयः प्रथितास् तदा तान् प्रत्यगृह्णन् संरब्धा वृष्णिवीरा महारथाः संकर्षणं पुरस्कृत्य वासवं मरुतो यथा

kva vāsudevaḥ kva ca gopakāste kuto nu rājā yaduvaṃśajanmanāṃ kuto nu rāmo madamattagarhitaḥ kuto nu vīro yudhi sātyakiḥ kila iti bruvanto nṛpasattamās tadā raṇāya yuktāḥ sabalāḥ samāgadhāḥ śaraiś ca khaḍgair yudhi pātayanto mahārathā niryayur ugravīryāḥ atha sainye mahārāja māgadhasya mahātmanaḥ śaṅkhaduṃdubhayaś caiva sasvanur yuddhaśaṃsavaḥ yādavāś ca mahārāja śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak bherīṇāṃ ca mṛdaṅgānāṃ jharjharīṇāṃ ca sarvaśaḥ nādāḥ samabhavantaś ca yadūnāṃ sainyasaṃcaye tato yuddhaṃ samabhavat senayor ubhayor api jarāsaṃdhapramukhato vṛṣṇayaḥ prathitās tadā tān pratyagṛhṇan saṃrabdhā vṛṣṇivīrā mahārathāḥ saṃkarṣaṇaṃ puraskṛtya vāsavaṃ maruto yathā

Verse 52

आपतन्तं हि वेगेन जरासंधं महाबलम् षड्भिर् विव्याध नाराचैर् युयुधानो महामृधे

āpatantaṃ hi vegena jarāsaṃdhaṃ mahābalam ṣaḍbhir vivyādha nārācair yuyudhāno mahāmṛdhe

Verse 53

अक्रूरो दन्तवक्त्रं तु विव्याध नवभिः शरैः तं प्रत्यविध्यत् कारूषो बाणैर् दशभिर् आशुगैः

akrūro dantavaktraṃ tu vivyādha navabhiḥ śaraiḥ taṃ pratyavidhyat kārūṣo bāṇair daśabhir āśugaiḥ

Verse 54

विपृथुः शिशुपालं तु शरैर् विव्याध सप्तभिः अष्टभिः प्रत्यविध्यत् तं शिशुपालः प्रतापवाण्

vipṛthuḥ śiśupālaṃ tu śarair vivyādha saptabhiḥ aṣṭabhiḥ pratyavidhyat taṃ śiśupālaḥ pratāpavāṇ

Verse 55

गवेशणो ऽपि चैद्यं तु षड्भिर् विव्याध मार्गणैः अनिर्दान्तस् तथाष्टाभिर् बृहद्दुर्गश् च पञ्चभिः

gaveśaṇo 'pi caidyaṃ tu ṣaḍbhir vivyādha mārgaṇaiḥ anirdāntas tathāṣṭābhir bṛhaddurgaś ca pañcabhiḥ

Verse 56

प्रतिविव्याध तांश् चैद्यः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः जघान चाश्वांश् चतुरश् चतुर्भिर् विपृथोः शरैः

prativivyādha tāṃś caidyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ jaghāna cāśvāṃś caturaś caturbhir vipṛthoḥ śaraiḥ

Verse 57

बृहद्दुर्गस्य भल्लेन शिरश् चिच्छेद चारिहा गवेषणस्य सूतं च प्राहिणोद्यमसादनम्

bṛhaddurgasya bhallena śiraś ciccheda cārihā gaveṣaṇasya sūtaṃ ca prāhiṇodyamasādanam

Verse 58

हताश्वं स रथं त्यक्वा विपृथुस् तु महाबलः आरुरोह रथं क्षिप्रं बृहद्दुर्गस्य वीर्यवान्

hatāśvaṃ sa rathaṃ tyakvā vipṛthus tu mahābalaḥ āruroha rathaṃ kṣipraṃ bṛhaddurgasya vīryavān

Verse 59

विपृथोः सारथिश् चापि गवेषणरथं द्रुतम् आरुह्य जवनान् अश्वान् नियन्तुम् उपचक्रमे

vipṛthoḥ sārathiś cāpi gaveṣaṇarathaṃ drutam āruhya javanān aśvān niyantum upacakrame

Verse 60

ते क्रुद्धाः शरवर्षेण सुनीथं समवाकिरन् नृत्यन्तं रथमार्गेषु चापहस्ताः कलापिनः

te kruddhāḥ śaravarṣeṇa sunīthaṃ samavākiran nṛtyantaṃ rathamārgeṣu cāpahastāḥ kalāpinaḥ

Verse 61

चक्रदेवो दन्तवक्त्रं बिभेदोरसि कर्णिना पटुशं पञ्चविंशत्या विव्याध युधि मार्गणैः

cakradevo dantavaktraṃ bibhedorasi karṇinā paṭuśaṃ pañcaviṃśatyā vivyādha yudhi mārgaṇaiḥ

Verse 62

ताभ्यां स विद्धो दशभिर् बाणैर् मर्मातिगैः शितैः ततो बली चक्रदेवं बिभेद दशभिः शरैः

tābhyāṃ sa viddho daśabhir bāṇair marmātigaiḥ śitaiḥ tato balī cakradevaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ

Verse 63

पञ्चभिश् चापि विव्याध सो ऽविदूराद् विदूरथम् विदूरथो ऽपि तं षड्भिर् विव्याधाजौ शितैः शरैः

pañcabhiś cāpi vivyādha so 'vidūrād vidūratham vidūratho 'pi taṃ ṣaḍbhir vivyādhājau śitaiḥ śaraiḥ

Verse 64

दन्तवक्त्रो ऽपि विव्याध भानुमन्तं विदूरथम् त्रिंशता प्रत्यविध्यत् तं बली बाणैर् महाबलम् कृतवर्मा बिभेदाजौ राजपुत्रं त्रिभिः शरैः

dantavaktro 'pi vivyādha bhānumantaṃ vidūratham triṃśatā pratyavidhyat taṃ balī bāṇair mahābalam kṛtavarmā bibhedājau rājaputraṃ tribhiḥ śaraiḥ

Verse 65

न्यहनत् सारथिं चास्य ध्वजं चिच्छेद चोच्छ्रितम् प्रतिविव्याध तं क्रुद्धः पौण्ड्रः षड्भिः शिलीमुखैः

nyahanat sārathiṃ cāsya dhvajaṃ ciccheda cocchritam prativivyādha taṃ kruddhaḥ pauṇḍraḥ ṣaḍbhiḥ śilīmukhaiḥ

Verse 66

धनुश् चिच्छेद चाप्य् अस्य भल्लेनायतपर्वणा निवृत्तशत्रुः कालिङ्गं बिभेद निशितैः शरैः तोमरेणांसदेशे तं निर्बिभेद कलिङ्गराट्

dhanuś ciccheda cāpy asya bhallenāyataparvaṇā nivṛttaśatruḥ kāliṅgaṃ bibheda niśitaiḥ śaraiḥ tomareṇāṃsadeśe taṃ nirbibheda kaliṅgarāṭ

Verse 67

गजेनासाद्य कङ्कस् तु गजम् अङ्गस्य वीर्यवान् तोमरेण बिभेदाङ्गं बिभेदाङ्गश् च तं शरैः

gajenāsādya kaṅkas tu gajam aṅgasya vīryavān tomareṇa bibhedāṅgaṃ bibhedāṅgaś ca taṃ śaraiḥ

Verse 68

चित्रकश् च श्वफल्कश् च सत्यकश् च महारथः कलिङ्गस्य तथानीकं नाराचैर् बिभिदुः शितैः

citrakaś ca śvaphalkaś ca satyakaś ca mahārathaḥ kaliṅgasya tathānīkaṃ nārācair bibhiduḥ śitaiḥ

Verse 69

विसृष्टेन द्रुमेणाजौ वङ्गराजस्य कुञ्जरम् जघान रामः सम्क्रुद्धो वङ्गराजं च संयुगे

visṛṣṭena drumeṇājau vaṅgarājasya kuñjaram jaghāna rāmaḥ samkruddho vaṅgarājaṃ ca saṃyuge

Verse 70

तं हत्वा रथम् आरुह्य धनुर् आदाय वीर्यवान् संकर्षणो जघानोग्रैर् नाराचैः कैशिकान् बहून्

taṃ hatvā ratham āruhya dhanur ādāya vīryavān saṃkarṣaṇo jaghānograir nārācaiḥ kaiśikān bahūn

Verse 71

षड्भिर् निहत्य कारूषान् महेष्वासान् स वीर्यवान् शतं जघान संक्रुद्धो मागधानां महारथः निहत्य तान् महाबाहुर् जरासंधं ततो ऽभ्ययात्

ṣaḍbhir nihatya kārūṣān maheṣvāsān sa vīryavān śataṃ jaghāna saṃkruddho māgadhānāṃ mahārathaḥ nihatya tān mahābāhur jarāsaṃdhaṃ tato 'bhyayāt

Verse 72

तम् आपतन्तं विव्याध नाराचैर् मागधस् त्रिभिः तं बिभेदाष्टभिः क्रुद्धो नाराचैर् मुसलायुधः चिच्छेद चास्य भल्लेन ध्वजं रत्नविभूषितम्

tam āpatantaṃ vivyādha nārācair māgadhas tribhiḥ taṃ bibhedāṣṭabhiḥ kruddho nārācair musalāyudhaḥ ciccheda cāsya bhallena dhvajaṃ ratnavibhūṣitam

Verse 73

चापं च महद् आयत्तं शरैर् एव हलायुधः रथं चास्य महाराज तिलशश् च समाहनत् स च्छिन्नधन्वा विरथो गदामादाय मागधः बिभेद बलभद्रं तु जघान च पुनः पुनः रथं च चूर्णयाम् आस गदयास्य स मागधः पात्यमानाद् रथात् तस्माद् अवप्लुत्य हलायुधः सात्यकेस् तु रथं प्रायात् सर्वक्षत्रस्य पश्यतः सात्यकिस् तु महाराज शरैर् विव्याध मागधम् बलदेवो महाराज गदां संगृह्य सत्वरम् जघान मागधं संख्ये वज्रेणेव गिरिं हरिः तद् युद्धम् अभवद् घोरं तेषां देवासुरोपमम् अनिवार्यं शरैर् एव प्रहर्षोघो महोदधेः सृजतां शरवर्षाणि निघ्नताम् इतरेतरम्

cāpaṃ ca mahad āyattaṃ śarair eva halāyudhaḥ rathaṃ cāsya mahārāja tilaśaś ca samāhanat sa cchinnadhanvā viratho gadāmādāya māgadhaḥ bibheda balabhadraṃ tu jaghāna ca punaḥ punaḥ rathaṃ ca cūrṇayām āsa gadayāsya sa māgadhaḥ pātyamānād rathāt tasmād avaplutya halāyudhaḥ sātyakes tu rathaṃ prāyāt sarvakṣatrasya paśyataḥ sātyakis tu mahārāja śarair vivyādha māgadham baladevo mahārāja gadāṃ saṃgṛhya satvaram jaghāna māgadhaṃ saṃkhye vajreṇeva giriṃ hariḥ tad yuddham abhavad ghoraṃ teṣāṃ devāsuropamam anivāryaṃ śarair eva praharṣogho mahodadheḥ sṛjatāṃ śaravarṣāṇi nighnatām itaretaram

Verse 74

गजैर् गजा हि संक्रुद्धाः संनिपेतुः सहस्रशः रथै रथाश् च संरब्धाः सादिभिश् चापि सादिनः

gajair gajā hi saṃkruddhāḥ saṃnipetuḥ sahasraśaḥ rathai rathāś ca saṃrabdhāḥ sādibhiś cāpi sādinaḥ

Verse 75

पदातयः पदातींश् च शक्तिचर्मासिपाणयः छिन्दन्तश् चोत्तमाङ्गानि विचेरुर् युधि ते पृथक्

padātayaḥ padātīṃś ca śakticarmāsipāṇayaḥ chindantaś cottamāṅgāni vicerur yudhi te pṛthak

Verse 76

असीनां पात्यमानानां कवचेषु महास्वनः शराणां पततां शब्दः पक्षिणाम् इव शुश्रुवे

asīnāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu mahāsvanaḥ śarāṇāṃ patatāṃ śabdaḥ pakṣiṇām iva śuśruve

Verse 77

भेरीशङ्खमृदङ्गानां वेणूनां च मृधे ध्वनिम् जुगूह घोषः शस्त्राणां ज्याघोषश् च महात्मनां

bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ veṇūnāṃ ca mṛdhe dhvanim jugūha ghoṣaḥ śastrāṇāṃ jyāghoṣaś ca mahātmanāṃ

The sound of drums, conches, mṛdaṅgas, and flutes in the battle was drowned by the noise of weapons and by the bowstring-sounds of the great-souled ones.