Harivaṃśa · Adhyāya 7

Verse 1

य इदं शृणुयान् नित्यं पृथोश् चरितम् आदितः पुत्रपौत्रसमायुक्तो मोदते सुचिरं भुवि उक्तानि भरतश्रेष्ठ वैन्यस्येह महात्मनः किम् अन्यद् भरतश्रेष्ठ पृच्छसि त्वं नरेश्वर यः शृणोति सदा भक्त्या स स्वर्गी नात्र संशयः मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण तपोधन तेषां पूर्वविसृष्टिं च वैशंपायन कीर्तय

ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ pṛthoś caritam āditaḥ putrapautrasamāyukto modate suciraṃ bhuvi uktāni bharataśreṣṭha vainyasyeha mahātmanaḥ kim anyad bharataśreṣṭha pṛcchasi tvaṃ nareśvara yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā sa svargī nātra saṃśayaḥ manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa tapodhana teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vaiśaṃpāyana kīrtaya

Whoever constantly hears this story of Pṛthu from the beginning rejoices long on earth together with sons and grandsons. What has been told of Vena's son, great-souled one — what else, best of Bharatas, do you ask?

Verse 2

यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च मन्वन्तरकथां ब्रह्मञ् छ्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca manvantarakathāṃ brahmañ chrotum icchāmi tattvataḥ

Verse 3

न शक्यं विस्तरं तात वक्तुं वर्षशतैर् अपि मन्वन्तराणां कौरव्य संक्षेपं त्व् एव मे शृणु

na śakyaṃ vistaraṃ tāta vaktuṃ varṣaśatair api manvantarāṇāṃ kauravya saṃkṣepaṃ tv eva me śṛṇu

Verse 4

स्वायंभुवो मनुस् तात मनुः स्वारोचिषस् तथा औत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा वैवस्वतश् च कौरव्य सांप्रतो मनुर् उच्यते

svāyaṃbhuvo manus tāta manuḥ svārociṣas tathā auttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā vaivasvataś ca kauravya sāṃprato manur ucyate

Verse 5

उत्तमाख्यस् तामसश् चा+ +भूतां रैवतचक्षुषौ अष्टमो दक्षसावर्णिर् धर्मसावर्णिर् एव च रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भवितैकादशो मनुः सावर्णिश् च मनुस् तात भौत्यो रौच्यस् तथैव च रैवतो ब्रह्मसावर्णिः सूर्यसावर्णिर् एव च तथैव मेरुसावर्णाश् चत्वारो मनवः स्मृताः

uttamākhyas tāmasaś cā+ +bhūtāṃ raivatacakṣuṣau aṣṭamo dakṣasāvarṇir dharmasāvarṇir eva ca rudraputras tu sāvarṇir bhavitaikādaśo manuḥ sāvarṇiś ca manus tāta bhautyo raucyas tathaiva ca raivato brahmasāvarṇiḥ sūryasāvarṇir eva ca tathaiva merusāvarṇāś catvāro manavaḥ smṛtāḥ

Verse 6

अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये कीर्तिता मनवस् तात मयैवैते यथाश्रुति ऋषींस् तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा

atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye kīrtitā manavas tāta mayaivaite yathāśruti ṛṣīṃs teṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā

Verse 7

मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः

marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ

Verse 8

उत्तरस्यां दिशि तथा राजन् सप्तर्षयः स्थिताः यामा नाम तथा देवा आसन् स्वायंभुवे ऽन्तरे

uttarasyāṃ diśi tathā rājan saptarṣayaḥ sthitāḥ yāmā nāma tathā devā āsan svāyaṃbhuve 'ntare

Verse 9

अग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर् वसुः ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च

agnīdhraś cāgnibāhuś ca medhā medhātithir vasuḥ jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savanaḥ putra eva ca

Verse 10

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः एतत् ते प्रथमं राजन् मन्वन्तरम् उदाहृतम्

manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ etat te prathamaṃ rājan manvantaram udāhṛtam

Verse 11

और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः काश्यप एव च प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तो ऽत्रिश् च्यवनस् तथा एते महर्षयस् तात वायुप्रोक्ता महाव्रताः

aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kāśyapa eva ca prāṇo bṛhaspatiś caiva datto 'triś cyavanas tathā ete maharṣayas tāta vāyuproktā mahāvratāḥ

Verse 12

देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषे ऽन्तरे हविर्ध्रः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अयस्मयः

devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe 'ntare havirdhraḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir ayasmayaḥ

Verse 13

प्रथितश् च नभस्यश् च नभः सूर्यस् तथैव च स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोस् तात महात्मनः कीर्तिताः पृथिवीपाल महावीर्यपराक्रमाः

prathitaś ca nabhasyaś ca nabhaḥ sūryas tathaiva ca svārociṣasya putrās te manos tāta mahātmanaḥ kīrtitāḥ pṛthivīpāla mahāvīryaparākramāḥ

Verse 14

द्वितीयम् एतत् कथितं तव मन्वन्तरं मया इदं तृतीयं वक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप

dvitīyam etat kathitaṃ tava manvantaraṃ mayā idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tan nibodha narādhipa

Verse 15

वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः

vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ

Verse 16

ऋषयो ऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोध मे औत्तमेयान् महाराज दश पुत्रान् मनोरमान्

ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodha me auttameyān mahārāja daśa putrān manoramān

Verse 17

इष ऊर्जस् तनूपश् च मधुर् माधव एव च शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्

iṣa ūrjas tanūpaś ca madhur mādhava eva ca śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam

Verse 18

मन्वन्तरं चतुर्थं ते कथयिष्यामि तच् छृणु काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता च भारत कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो नृप

manvantaraṃ caturthaṃ te kathayiṣyāmi tac chṛṇu kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā ca bhārata kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo nṛpa

Verse 19

पुराणे कीर्तितास् तात पुत्राः पौत्राश् च भारत सत्या देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः

purāṇe kīrtitās tāta putrāḥ pautrāś ca bhārata satyā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ

Verse 20

पुत्रांश् चैव प्रवक्ष्यामि तामसस्य मनोर् नृप द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोमूलस् तपोधनः तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परम्टपः

putrāṃś caiva pravakṣyāmi tāmasasya manor nṛpa dyutis tapasyaḥ sutapās tapomūlas tapodhanaḥ taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī paramṭapaḥ

Verse 21

तामसस्य मनोर् एते दश पुत्रा महाबलाः वायुप्रोक्ता महाराज चतुर्थं चैतद् अन्तरम्

tāmasasya manor ete daśa putrā mahābalāḥ vāyuproktā mahārāja caturthaṃ caitad antaram

Verse 22

वेदबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा हिरण्यलोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयो ऽपरे

vedabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā hiraṇyalomā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ satyanetras tathātreya ete saptarṣayo 'pare

Verse 23

देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः पारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते

devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ pāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate

Verse 24

अथ पुत्रान् इमांस् तस्य निबोध गदतो मम धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

atha putrān imāṃs tasya nibodha gadato mama dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ

Verse 25

अरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृतिः रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम्

araṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram

Verse 26

षष्ठं ते संप्रवक्ष्यामि तन् निबोध नराधिप भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा

ṣaṣṭhaṃ te saṃpravakṣyāmi tan nibodha narādhipa bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā

Verse 27

अतिनामा सहिष्णुश् च सप्त एते महर्षयः चाक्षुषस्यान्तरे तात मनोर् देवान् इमाञ् शृणु

atināmā sahiṣṇuś ca sapta ete maharṣayaḥ cākṣuṣasyāntare tāta manor devān imāñ śṛṇu

Verse 28

आद्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश् च दिवौकसः लेखाश् च नाम राजेन्द्र पञ्च देवगणाः स्मृताः

ādyāḥ prabhūtā ṛbhavaḥ pṛthukāś ca divaukasaḥ lekhāś ca nāma rājendra pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ

Verse 29

ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः नाड्वलेया महाराज दश पुत्राश् च विश्रुताः उरुप्रभृतयो राजन् षष्ठं मन्वन्तरं स्मृतम्

ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ nāḍvaleyā mahārāja daśa putrāś ca viśrutāḥ uruprabhṛtayo rājan ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ smṛtam

Verse 30

षष्टं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोध मे अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः गौतमो ऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च

ṣaṣṭaṃ manvantaraṃ proktaṃ saptamaṃ tu nibodha me atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ gautamo 'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca

Verse 31

तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः सांप्रतं दिवि

tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi

Verse 32

साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा आदित्याश् चाश्विनौ चैव देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ

sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā ādityāś cāśvinau caiva devau vaivasvatau smṛtau

Verse 33

मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः

manor vaivasvatasyaite vartante sāṃprate 'ntare ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ

Verse 34

मनोः समभवद् राजन् दिक्षु सर्वासु भारत एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् राजन् पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भारत

manoḥ samabhavad rājan dikṣu sarvāsu bhārata eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām rājan putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bhārata

Verse 35

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग्दिशं सप्त सप्तकाः स्थिता धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च

manvantareṣu sarveṣu prāgdiśaṃ sapta saptakāḥ sthitā dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca

Verse 36

मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम्

manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam

Verse 37

ततो ऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भारत

tato 'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta atītā vartamānāś ca krameṇaitena bhārata

Verse 38

एतान्य् उक्तानि कौरव्य सप्तातीतानि भारत मन्वन्तराणि सर्वाणि निबोधानागतानि मे

etāny uktāni kauravya saptātītāni bhārata manvantarāṇi sarvāṇi nibodhānāgatāni me

Verse 39

सावर्णा मनवस् तात पञ्च तांश् च निबोध मे एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारश् च प्रजापतेः परमेष्ठिसुतास् तात मेरुसावर्णतां गताः

sāvarṇā manavas tāta pañca tāṃś ca nibodha me eko vaivasvatas teṣāṃ catvāraś ca prajāpateḥ parameṣṭhisutās tāta merusāvarṇatāṃ gatāḥ

Verse 40

दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृप महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः

dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpa mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ

Verse 41

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः अनागताश् च सप्तैते लोके ऽस्मिन् मनवः स्मृताः

ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ anāgatāś ca saptaite loke 'smin manavaḥ smṛtāḥ

Verse 42

अनागताश् च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह ताञ् शृणु

anāgatāś ca saptaiva smṛtā divi maharṣayaḥ manor antaram āsādya sāvarṇasyeha tāñ śṛṇu

Verse 43

रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः

rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ

Verse 44

गोतमस्यात्मजश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः कौशिको गालवश् चैव रुरुः काश्यप एव च एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः

gotamasyātmajaś caiva śaradvān nāma gautamaḥ kauśiko gālavaś caiva ruruḥ kāśyapa eva ca ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ

Verse 45

देवतानां गुणास् तत्र त्रयः प्रोक्ताः स्वयंभुवा मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः ब्रह्मणः सदृशाश् चैते धन्याः सप्तर्षयः स्मृताः अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याकरणैस् तथा ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास् तु स्मृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः भूतभव्यभवज्ज्ञानं बुद्धा चैव तु यैः स्वयम् तपसा वै प्रसिद्धा ये संगता प्रविचिन्तकाः मन्त्रव्याकरणाद्यैश् च ऐश्वर्यात् सर्वशश् च ये एतान् भार्यान् द्विजो ज्ञात्वा नैष्ठिकानि च नाम च सप्तैते सप्तभिश् चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दीर्घचक्षुषः बुद्ध्या प्रत्यक्षधर्माणो गोत्रप्रावर्तकास् तथा कृतादिषु युगाख्येषु सर्वेष्व् एव पुनः पुनः प्रवर्तयन्ति ते वर्णान् आश्रमांश् चैव सर्वशः सप्तर्षयो महाभागाः सत्यधर्मपरायणाः तेषां चैवान्वयोत्पन्ना जायन्ते हि पुनः पुनः मन्त्रब्राह्मणकर्तारो धर्मे प्रशिथिले तथा यस्माच् च वरदाः सप्त परेभ्यश् चापराः स्मृताः तस्मान् न कालो न वयः प्रमाणम् ऋषिभावने एष सप्तर्षिकोद्देशो व्याख्यातस् ते मया नृप सावर्णस्य मनोः पुत्रान् भविष्याञ् शृणु सत्तम संबन्धाच् च स्वयंतेजाः संबुद्धाश् च यतः स्वयम् यस्माच् छंसन्ति ते ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मर्षयः स्मृताः वरीवांश् चावरीवांश् च संमतो धृतिमान् वसुः चरिष्णुर् आढ्यो धृष्णुश् च वाजी सुमतिर् एव च सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या दश भारत

devatānāṃ guṇās tatra trayaḥ proktāḥ svayaṃbhuvā mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ brahmaṇaḥ sadṛśāś caite dhanyāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ abhijātyātha tapasā mantravyākaraṇais tathā brahmalokapratiṣṭhās tu smṛtā brahmarṣayo 'malāḥ bhūtabhavyabhavajjñānaṃ buddhā caiva tu yaiḥ svayam tapasā vai prasiddhā ye saṃgatā pravicintakāḥ mantravyākaraṇādyaiś ca aiśvaryāt sarvaśaś ca ye etān bhāryān dvijo jñātvā naiṣṭhikāni ca nāma ca saptaite saptabhiś caiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā dīrghacakṣuṣaḥ buddhyā pratyakṣadharmāṇo gotraprāvartakās tathā kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣv eva punaḥ punaḥ pravartayanti te varṇān āśramāṃś caiva sarvaśaḥ saptarṣayo mahābhāgāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ teṣāṃ caivānvayotpannā jāyante hi punaḥ punaḥ mantrabrāhmaṇakartāro dharme praśithile tathā yasmāc ca varadāḥ sapta parebhyaś cāparāḥ smṛtāḥ tasmān na kālo na vayaḥ pramāṇam ṛṣibhāvane eṣa saptarṣikoddeśo vyākhyātas te mayā nṛpa sāvarṇasya manoḥ putrān bhaviṣyāñ śṛṇu sattama saṃbandhāc ca svayaṃtejāḥ saṃbuddhāś ca yataḥ svayam yasmāc chaṃsanti te brahma tasmād brahmarṣayaḥ smṛtāḥ varīvāṃś cāvarīvāṃś ca saṃmato dhṛtimān vasuḥ cariṣṇur āḍhyo dhṛṣṇuś ca vājī sumatir eva ca sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā daśa bhārata

Verse 46

क्षमया नृप सावर्णा भविष्याञ् शृणु भारत एतेषां काल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते यशश् चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश् च भवेन् नरः चतुर्दशे मनोभाव्ये उरगम्भीरबुध्नकाः पुत्रा(श् चा)[वै चा]क्षुषा देवा शुक्राद्याश् च तपस्विनः अतीतनागतानां वै महर्षीणां सदा नरः

kṣamayā nṛpa sāvarṇā bhaviṣyāñ śṛṇu bhārata eteṣāṃ kālyam utthāya kīrtanāt sukham edhate yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ caturdaśe manobhāvye uragambhīrabudhnakāḥ putrā(ś cā)[vai cā]kṣuṣā devā śukrādyāś ca tapasvinaḥ atītanāgatānāṃ vai maharṣīṇāṃ sadā naraḥ

Verse 47

देवतानां गणाः प्रोक्ताः पञ्च वै भरतर्षभ तरंगभीरुर् वप्रश् च तरस्वान् उग्र एव च अभिमानी प्रवीरश् च जिष्णुः संक्रन्दनस् तथा तेजस्वी सबलश् चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः भौत्यस्यैवाधिकारे तु पूर्णे कल्पस् तु पूर्यते इत्य् एते ऽनागतातीता मनवः कीर्तिता मया नमस्कृत्वा जयेत् स्वर्गं ब्राह्मणो नात्र संशयः क्षत्रियो जयते शत्रून् वैश्यः शूद्रो यथेप्सितम् तैर् इयं पृथिवी तात ससमुद्रा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि सर्वतः परिपाल्यते पूर्णं युगसहस्रं हि परिपाल्या नरेश्वरैः प्रजाभिस् तपसा चैव संहारान्ते च नित्यशः

devatānāṃ gaṇāḥ proktāḥ pañca vai bharatarṣabha taraṃgabhīrur vapraś ca tarasvān ugra eva ca abhimānī pravīraś ca jiṣṇuḥ saṃkrandanas tathā tejasvī sabalaś caiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ bhautyasyaivādhikāre tu pūrṇe kalpas tu pūryate ity ete 'nāgatātītā manavaḥ kīrtitā mayā namaskṛtvā jayet svargaṃ brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ kṣatriyo jayate śatrūn vaiśyaḥ śūdro yathepsitam tair iyaṃ pṛthivī tāta sasamudrā sapattanā yathāpradeśam adyāpi sarvataḥ paripālyate pūrṇaṃ yugasahasraṃ hi paripālyā nareśvaraiḥ prajābhis tapasā caiva saṃhārānte ca nityaśaḥ

Verse 48

युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि ते कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते

yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni te kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate

Verse 49

चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः वेदेषु सपुराणेषु सर्वे ते प्रभविष्णवः प्रजानां पतयो राजन् धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्

caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ vedeṣu sapurāṇeṣu sarve te prabhaviṣṇavaḥ prajānāṃ patayo rājan dhanyam eṣāṃ prakīrtanam

Verse 50

मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु संभवाः न शक्यम् अन्तं तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि

manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ na śakyam antaṃ teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api

Verse 51

विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भारत मन्वन्तरेषु संहारः श्रूयते भरतर्षभ

visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata manvantareṣu saṃhāraḥ śrūyate bharatarṣabha

Verse 52

सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवा ब्रह्मर्षिभिः सह तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते

saśeṣās tatra tiṣṭhanti devā brahmarṣibhiḥ saha tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate

Verse 53

तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् विभो

tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair vibho

Verse 54

योगं योगीश्वरं देवम् अजं क्षेत्रजम् अच्युतम् प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं प्रभुम् स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

yogaṃ yogīśvaraṃ devam ajaṃ kṣetrajam acyutam praviśanti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat

Verse 55

तत्र संवर्तते रात्रिः सकलैकार्णवे तदा नारायणोदरे निद्रां ब्राह्मं वर्षसहस्रकम् तावन्तम् इति कालं सा रात्रिर् इत्य् अभिशब्दिता निद्रायोगम् अनुप्राप्तो यस्याम् अन्ते पितामहः सा च रात्रिर् अपक्रान्ता सहस्रयुगपर्यया तदा प्रबुद्धो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः पुनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय विदधे मनः सैव स्मृतिः पुराणेयं तद्वृत्तं तद्विचेष्टितम् देवस्थानानि तान्य् एव केवलं च विपर्ययः ततो दग्धानि भूतानि सर्वाण्य् आदित्यरश्मिभिः देवर्षियक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः जायन्ते च पुनस् तात युगे भरतसत्तम यथर्ताव् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा ब्राह्मीषु रात्रिषु निष्क्रमित्वा प्रजाकारः प्रजापतिर् असंशयम् ये च वै मानवा देवाः सर्वे चैव महर्षयः ते संगताः शुद्धसङ्गाः शश्वद् धर्मविसर्गतः न भवन्ति पुनस् तात युगे भरतसत्तम तत् सर्वं क्रमयोगेन कालसंख्याविभागवित् सहस्रयुगसंख्यानं कृत्वा दिवसम् ईश्वरः रात्रिं युगसहस्रान्तां कृत्वा च भगवान् विभुः संहरत्य् अथ भूतानि सृजते च पुनः पुनः व्यक्ताव्यक्तो महादेवो हरिर् नारायणः प्रभुः अत्र ते वर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य ह विसर्गं भरतश्रेष्ठ सांप्रतस्य महाद्युते

tatra saṃvartate rātriḥ sakalaikārṇave tadā nārāyaṇodare nidrāṃ brāhmaṃ varṣasahasrakam tāvantam iti kālaṃ sā rātrir ity abhiśabditā nidrāyogam anuprāpto yasyām ante pitāmahaḥ sā ca rātrir apakrāntā sahasrayugaparyayā tadā prabuddho bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ punaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya vidadhe manaḥ saiva smṛtiḥ purāṇeyaṃ tadvṛttaṃ tadviceṣṭitam devasthānāni tāny eva kevalaṃ ca viparyayaḥ tato dagdhāni bhūtāni sarvāṇy ādityaraśmibhiḥ devarṣiyakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ jāyante ca punas tāta yuge bharatasattama yathartāv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā brāhmīṣu rātriṣu niṣkramitvā prajākāraḥ prajāpatir asaṃśayam ye ca vai mānavā devāḥ sarve caiva maharṣayaḥ te saṃgatāḥ śuddhasaṅgāḥ śaśvad dharmavisargataḥ na bhavanti punas tāta yuge bharatasattama tat sarvaṃ kramayogena kālasaṃkhyāvibhāgavit sahasrayugasaṃkhyānaṃ kṛtvā divasam īśvaraḥ rātriṃ yugasahasrāntāṃ kṛtvā ca bhagavān vibhuḥ saṃharaty atha bhūtāni sṛjate ca punaḥ punaḥ vyaktāvyakto mahādevo harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ atra te vartayiṣyāmi manor vaivasvatasya ha visargaṃ bharataśreṣṭha sāṃpratasya mahādyute

Verse 56

वृष्णिवंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् नित्यः सर्वगतः सूक्ष्मः शाश्वतः पुरुषोत्तमः यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः

vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ

In the course of the Vṛṣṇi lineage, the eternal, all-pervading, subtle, everlasting Puruṣottama has taken birth — there, Hari, the Lord of the Vṛṣṇi clan.