Harivaṃśa · Adhyāya 21

Verse 1

नरो विगतकल्मषः श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा बुधस्य तु महाराज विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः तेजस्वी दानशीलश् च यज्वा विपुलदक्षिणः

naro vigatakalmaṣaḥ śraddadhānaḥ prasannātmā budhasya tu mahārāja vidvān putraḥ purūravāḥ tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ

The man sinless, faith-filled, pleasant-souled — the wise son of Budha, great king, was Purūravas, radiant, liberal, a sacrificer of vast dakṣiṇā.

Verse 2

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर् युधि दुर्जयः आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च दिवो महीम्

brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durjayaḥ āhartā cāgnihotrasya yajñānāṃ ca divo mahīm

Verse 3

सत्यवादी पुण्यमतिः काम्यः संवृतमैथुनः अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमः सदा

satyavādī puṇyamatiḥ kāmyaḥ saṃvṛtamaithunaḥ atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā

Verse 4

तं ब्रह्मवादिनं क्षान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् उर्वशी वरयाम् आस हित्वा मानं यशस्विनी

taṃ brahmavādinaṃ kṣāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam urvaśī varayām āsa hitvā mānaṃ yaśasvinī

Verse 5

तया सहावसद् राजा दश वर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भारत

tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bhārata

Verse 6

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे

vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame

Verse 7

उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोररथफलद्रुमान् गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे

uttarān sa kurūn prāpya manorarathaphaladrumān gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare

Verse 8

एतेषु वनमुख्येषु सुरैर् आचरितेषु च उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा

eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā

Verse 9

देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिर् अभिष्टुते राज्यं स कारयाम् आस प्रयागे पृथिवीपतिः

deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute rājyaṃ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ

Verse 10

उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठानेमहायशाः एक एवपुरा देवः प्रणवः सर्ववाङ्मयः देवो नारायणो नान्य एको ऽग्निवर्ण एव च पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वम् एयिवान् तस्य पुत्रा बभूवुस् ते षड् इन्द्रोपमतेजसाः दिवि जाता महात्मान आयुर् धीमान् अमावसुः विश्वायुश् चैव धर्मात्मा श्रुतायुश् च तथापरः दृढायुश् च वनायुश् च शतायुश् चोर्वशीसुताः

uttare jāhnavītīre pratiṣṭhānemahāyaśāḥ eka evapurā devaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ devo nārāyaṇo nānya eko 'gnivarṇa eva ca purūravasa evāsīt trayī tretāmukhe nṛpa agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvam eyivān tasya putrā babhūvus te ṣaḍ indropamatejasāḥ divi jātā mahātmāna āyur dhīmān amāvasuḥ viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śatāyuś corvaśīsutāḥ

Verse 11

आयोः पुत्राश् तथा पञ्च सर्वे वीरा महारथाः स्वर्भानुतनयायां च प्रभायां जज्ञिरे नृप नहुषः प्रथमं जज्ञे वृद्धशर्मा ततः परम् दम्भो रजिर् अनेनाश् च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

āyoḥ putrāś tathā pañca sarve vīrā mahārathāḥ svarbhānutanayāyāṃ ca prabhāyāṃ jajñire nṛpa nahuṣaḥ prathamaṃ jajñe vṛddhaśarmā tataḥ param dambho rajir anenāś ca triṣu lokeṣu viśrutāḥ

Verse 12

रजिः पुत्रशतानीह जनयाम् आस पञ्च वै राजेयम् इति विख्यातं क्षत्रम् इन्द्रभयावहम्

rajiḥ putraśatānīha janayām āsa pañca vai rājeyam iti vikhyātaṃ kṣatram indrabhayāvaham

Verse 13

यत्र देवासुरे युद्धे समुपोढे सुदारुणे देवाश् चैवासुराश् चैव पितामहम् अथाब्रुवन्

yatra devāsure yuddhe samupoḍhe sudāruṇe devāś caivāsurāś caiva pitāmaham athābruvan

Verse 14

आवयोर् भगवन् युद्धे विजेता को भविष्यति ब्रूहि नः सर्वभूतेश श्रोतुम् इच्छामहे वचः

āvayor bhagavan yuddhe vijetā ko bhaviṣyati brūhi naḥ sarvabhūteśa śrotum icchāmahe vacaḥ

Verse 15

येषाम् अर्थाय संग्रामे रजिर् आत्तायुधः प्रभुः योत्स्यते ते विजेष्यन्ति त्रींल् लोकान् नात्र संशयः

yeṣām arthāya saṃgrāme rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ yotsyate te vijeṣyanti trīṃl lokān nātra saṃśayaḥ

Verse 16

यतो रजिर् धृतिस् तत्र श्रीश् च तत्र यतो धृतिः यतो धृतिश् च श्रीश् चैव धर्मस् तत्र जयस् तथा

yato rajir dhṛtis tatra śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ yato dhṛtiś ca śrīś caiva dharmas tatra jayas tathā

Verse 17

ते देवा दानवाः प्रीता देवेनोक्ता रजेर् जये अभ्ययुर् जयम् इच्छन्तो वृण्वाना भरतर्षभ

te devā dānavāḥ prītā devenoktā rajer jaye abhyayur jayam icchanto vṛṇvānā bharatarṣabha

Verse 18

स हि स्वर्भानुदौहित्रः प्रभायां समपद्यत राजा परमतेजस्वी सोमवंशविवर्धनः

sa hi svarbhānudauhitraḥ prabhāyāṃ samapadyata rājā paramatejasvī somavaṃśavivardhanaḥ

Verse 19

ते हृष्टमनसः सर्वे रजिं दैतेयदानवाः ऊचुर् अस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम्

te hṛṣṭamanasaḥ sarve rajiṃ daiteyadānavāḥ ūcur asmajjayāya tvaṃ gṛhāṇa varakārmukam

Verse 20

अथोवाच रजिस् तत्र तयोर् वैदेवदैत्ययोः स्वार्थज्ञः स्वार्थम् उद्दिश्य यशः स्वं च प्रकाशयन् यदि देवगणान् सर्वाञ् जित्वा शक्रपुरोगमान् इन्द्रो भवामि धर्मेण ततो योत्स्यामि संयुगे

athovāca rajis tatra tayor vaidevadaityayoḥ svārthajñaḥ svārtham uddiśya yaśaḥ svaṃ ca prakāśayan yadi devagaṇān sarvāñ jitvā śakrapurogamān indro bhavāmi dharmeṇa tato yotsyāmi saṃyuge

Verse 21

देवाः प्रथमतोभूयः प्रतीयुर् हृष्टमानसाः एवं यथेष्टं नृपते कामः संपद्यतां तव श्रुत्वा सुरगणानां तु वाक्यं राजा रजिस् तदा पप्रच्छासुरमुख्यांस् तु यथा देवान् अपृच्छत दानवा दर्पपूर्णास् तु स्वार्थम् एवानुगम्य ह प्रत्यूचुस् तं नृपवरं साभिमानम् इदं वचः अस्माकम् इन्द्रः प्रह्रादो यस्यार्थे विजयामहे

devāḥ prathamatobhūyaḥ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ evaṃ yatheṣṭaṃ nṛpate kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava śrutvā suragaṇānāṃ tu vākyaṃ rājā rajis tadā papracchāsuramukhyāṃs tu yathā devān apṛcchata dānavā darpapūrṇās tu svārtham evānugamya ha pratyūcus taṃ nṛpavaraṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ asmākam indraḥ prahrādo yasyārthe vijayāmahe

Verse 22

अस्मिंस् तु समये राजंस् तिष्ठेथा देवचोदितः स तथेति ब्रुवन्न् एव देवैर् अप्य् अभिचोदितः भविष्यसीन्द्रो जित्वैव देवैर् उक्तस् स पार्थिवः जघान दानवान् सर्वान् ये वध्या वज्रपाणिना

asmiṃs tu samaye rājaṃs tiṣṭhethā devacoditaḥ sa tatheti bruvann eva devair apy abhicoditaḥ bhaviṣyasīndro jitvaiva devair uktas sa pārthivaḥ jaghāna dānavān sarvān ye vadhyā vajrapāṇinā

Verse 23

स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी निहत्य दानवान् सर्वान् आजहार रजिः प्रभुः

sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī nihatya dānavān sarvān ājahāra rajiḥ prabhuḥ

Verse 24

ततो रजिं महावीर्यं देवैः सह शतक्रतुः रजिपुत्रो ऽहम् इत्य् उक्त्वा पुनर् एवाब्रवीद् वचः

tato rajiṃ mahāvīryaṃ devaiḥ saha śatakratuḥ rajiputro 'ham ity uktvā punar evābravīd vacaḥ

Verse 25

इन्द्रो ऽसि तात भूतानां सर्वेषां नात्र संशयः यस्याहम् इन्द्रः पुत्रस् ते ख्यातिं यास्यामि कर्मभिः

indro 'si tāta bhūtānāṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ yasyāham indraḥ putras te khyātiṃ yāsyāmi karmabhiḥ

Verse 26

स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस् तेन मायया तथेत्य् एवाब्रवीद् राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम्

sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitas tena māyayā tathety evābravīd rājā prīyamāṇaḥ śatakratum

Verse 27

तस्मिंस् तु देवैः सदृशो दिवं प्राप्ते महीपतौ दायाद्यम् इन्द्राद् आजह्रुर् आचारात् तनया रजेः

tasmiṃs tu devaiḥ sadṛśo divaṃ prāpte mahīpatau dāyādyam indrād ājahrur ācārāt tanayā rajeḥ

Verse 28

तानि पुत्रशतान्य् अस्य तद् वै स्थानं शतक्रतोः समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम्

tāni putraśatāny asya tad vai sthānaṃ śatakratoḥ samākrāmanta bahudhā svargalokaṃ triviṣṭapam

Verse 29

ततो बहुतिथे काले समतीते महाबलः हृतराज्यो ऽब्रवीच् छक्रो हृतभागो बृहस्पतिम्

tato bahutithe kāle samatīte mahābalaḥ hṛtarājyo 'bravīc chakro hṛtabhāgo bṛhaspatim

Verse 30

बदरीफलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसाप्यायितः सदा

badarīphalamātraṃ vai puroḍāśaṃ vidhatsva me brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ tejasāpyāyitaḥ sadā

Verse 31

ब्रह्मन् कृशो ऽहं विमना हृतराज्यो हृताशनः हतौजा दुर्बलो मूढो रजिपुत्रैः कृतो विभो

brahman kṛśo 'haṃ vimanā hṛtarājyo hṛtāśanaḥ hataujā durbalo mūḍho rajiputraiḥ kṛto vibho

Verse 32

यद्य् एवं चोदितः शक्र त्वया स्यां पूर्वम् एव हि नाभविष्यत् त्वत्प्रियार्थम् अकर्तव्यं मयानघ

yady evaṃ coditaḥ śakra tvayā syāṃ pūrvam eva hi nābhaviṣyat tvatpriyārtham akartavyaṃ mayānagha

Verse 33

प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वत्प्रियार्थं न संशयः यथा भागं च राज्यं च न चिरात् प्रतिलप्स्यसे तथा तात करिष्यामि मा ते भूद् विक्लवं मनः

prayatiṣyāmi devendra tvatpriyārthaṃ na saṃśayaḥ yathā bhāgaṃ ca rājyaṃ ca na cirāt pratilapsyase tathā tāta kariṣyāmi mā te bhūd viklavaṃ manaḥ

Verse 34

ततः कर्म चकारास्य तेजसो वर्धनं तदा तेषां च बुद्धिसंमोहम् अकरोद् ऋषिसत्तमः

tataḥ karma cakārāsya tejaso vardhanaṃ tadā teṣāṃ ca buddhisaṃmoham akarod ṛṣisattamaḥ

Verse 35

नास्तिवादार्थशास्त्रंहि धर्मविद्वेषणं परम् परमं तर्कशास्त्राणाम् असतां तन् मनोनुगम् न हि धर्मप्रधानानां रोचते वै कथान्तरे ते तद् बृहस्पतिकृतं शास्त्रं श्रुत्वाल्पचेतसः पूर्वोक्तधर्मशास्त्राणाम् अभवन् द्वेषिणः सदा प्रचक्रुर् न्यायरहितं तन्मतं बहु मेनिरे तेनाधर्मेण ते पापाः सर्व एव क्षयं गताः त्रैलोक्यराज्यं शक्रस् तु प्राप्य दुष्प्रापम् एव च बृहस्पतिप्रसादाद् धि परां निर्वृतिम् अभ्यगात् ते यदा स्म सुसंमूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः ब्रह्मद्विषश् च संवृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः

nāstivādārthaśāstraṃhi dharmavidveṣaṇaṃ param paramaṃ tarkaśāstrāṇām asatāṃ tan manonugam na hi dharmapradhānānāṃ rocate vai kathāntare te tad bṛhaspatikṛtaṃ śāstraṃ śrutvālpacetasaḥ pūrvoktadharmaśāstrāṇām abhavan dveṣiṇaḥ sadā pracakrur nyāyarahitaṃ tanmataṃ bahu menire tenādharmeṇa te pāpāḥ sarva eva kṣayaṃ gatāḥ trailokyarājyaṃ śakras tu prāpya duṣprāpam eva ca bṛhaspatiprasādād dhi parāṃ nirvṛtim abhyagāt te yadā sma susaṃmūḍhā rāgonmattā vidharmiṇaḥ brahmadviṣaś ca saṃvṛttā hatavīryaparākramāḥ

Verse 36

ततो लेभे सुरैश्वर्यम् इन्द्रः स्थानं तथोत्तमम् हत्वा रजिसुतान् सर्वान् कामक्रोधपरायणान्

tato lebhe suraiśvaryam indraḥ sthānaṃ tathottamam hatvā rajisutān sarvān kāmakrodhaparāyaṇān

Verse 37

य इदं च्यावनं स्थानात् प्रतिष्ठां च शतक्रतोः शृणुयाद् धारयेद् वापि न स दौरात्म्यम् आप्नुयात्

ya idaṃ cyāvanaṃ sthānāt pratiṣṭhāṃ ca śatakratoḥ śṛṇuyād dhārayed vāpi na sa daurātmyam āpnuyāt

Whoever hears or holds this account of the fall and restoration of Śatakratu does not suffer ill-will.