Harivaṃśa · Adhyāya 22

Verse 1

रजेः पञ्च शतान्य् आसन् पुत्राणाम् अमितौजसाम् देवैर् अभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् इन्द्रस् तस्मै पुनर् हत्वा गृहीत्वा चरणौ रजेः आत्मानम् अर्पयाम् आस प्रह्रादाद्यरिशङ्कितः पितर्य् उपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः गुरुणा हूयमाने ऽग्नौ बलभित् तनयान् रजेः अवधीद् ध्वंसितान् मार्गान् न कश् चिद् अवशेषितः अरोगश् च भवेत् तात यावज्जीवम् अकल्मषः नहुषस्य तु दायादाः षड् इन्द्रोपमतेजसः यतिर् ययातिः संयातिर् आयातिर् यातिर् उद्धवः उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः षड् इमे नहुषस्यासन्न् इन्द्रयाणीव देहिनः सुयातिः षष्ठस् तेषां वै ययातिःपार्थिवो ऽभवत् यतिर् ज्येष्ठस् तु तेषां वै ययातिस् तु ततः परम्

rajeḥ pañca śatāny āsan putrāṇām amitaujasām devair abhyarthito daityān hatvendrāyādadād divam indras tasmai punar hatvā gṛhītvā caraṇau rajeḥ ātmānam arpayām āsa prahrādādyariśaṅkitaḥ pitary uparate putrā yācamānāya no daduḥ guruṇā hūyamāne 'gnau balabhit tanayān rajeḥ avadhīd dhvaṃsitān mārgān na kaś cid avaśeṣitaḥ arogaś ca bhavet tāta yāvajjīvam akalmaṣaḥ nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍ indropamatejasaḥ yatir yayātiḥ saṃyātir āyātir yātir uddhavaḥ utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ ṣaḍ ime nahuṣasyāsann indrayāṇīva dehinaḥ suyātiḥ ṣaṣṭhas teṣāṃ vai yayātiḥpārthivo 'bhavat yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai yayātis tu tataḥ param

Of Raji there were five hundred sons of immeasurable energy. Entreated by the gods, having killed the daityas, he gave heaven to Indra. Indra, having killed the daityas again for him, taking Raji's feet, offered himself.

Verse 2

ककुत्स्थकन्यां गां नाम न लेभे स यतिस् तदा राज्यं नैच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते तेनासौ मोक्षम् आस्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन् मुनिः

kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma na lebhe sa yatis tadā rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate tenāsau mokṣam āsthāya brahmabhūto 'bhavan muniḥ

Verse 3

पितरि ध्वंसिते स्थानाद् इन्द्राण्या धर्षणाद् द्विजैः प्रापितो ऽजगरत्वं वै ययातिर् अभवन् नृपः तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधाम् इमाम् देवयानीम् उशनसः सुतां भार्याम् अवाप ह शर्मिष्ठाम् आसुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

pitari dhvaṃsite sthānād indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ prāpito 'jagaratvaṃ vai yayātir abhavan nṛpaḥ teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ vijitya vasudhām imām devayānīm uśanasaḥ sutāṃ bhāryām avāpa ha śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ

Verse 4

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

Verse 5

तस्य शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम् असङ्गं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर् येन भार्यां समुद्वहत्

tasya śakro dadau prīto rathaṃ paramabhāsvaram asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyaṃ divyaiḥ paramavājibhiḥ yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair yena bhāryāṃ samudvahat

Verse 6

स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेणाजयन् महीम् ययातिर् युधि दुर्धर्षस् तथा देवान् सवासवान्

sa tena rathamukhyena ṣaḍrātreṇājayan mahīm yayātir yudhi durdharṣas tathā devān savāsavān

Verse 7

स रथः पौरवाणां तु सर्वेषाम् अभवत् तदा यावत् तव सनामा वै पौरवो जनमेजय

sa rathaḥ pauravāṇāṃ tu sarveṣām abhavat tadā yāvat tava sanāmā vai pauravo janamejaya

Verse 8

कुरोः पौत्रस्य राज्ये तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह ब्रह्महत्यायुतः पाप इन्द्रः क्रुद्धो ऽहरद् रथम् जगाम स रथो नाशं शापाद् गर्गस्य धीमतः

kuroḥ pautrasya rājye tu rājñaḥ pārikṣitasya ha brahmahatyāyutaḥ pāpa indraḥ kruddho 'harad ratham jagāma sa ratho nāśaṃ śāpād gargasya dhīmataḥ

Verse 9

गर्गस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः वाक्क्रूरं हिंसयाम् आस ब्रह्महत्याम् अवाप सः

gargasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ vākkrūraṃ hiṃsayām āsa brahmahatyām avāpa saḥ

Verse 10

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्न् इतस् ततः पौरजानपदैस् त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvann itas tataḥ paurajānapadais tyakto na lebhe śarma karhicit

Verse 11

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत् संविदं क्व चित् इन्द्रोतं शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत

tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhat saṃvidaṃ kva cit indrotaṃ śaunakaṃ rājā śaraṇaṃ pratyapadyata

Verse 12

याजयाम् आस चेन्द्रोतः शौनको जनमेजय अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथम् एत्य ह

yājayām āsa cendrotaḥ śaunako janamejaya aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛtham etya ha

Verse 13

स च दिव्यो रथो राजन् वसोश् चेदिपतेस् तदा दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः

sa ca divyo ratho rājan vasoś cedipates tadā dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ

Verse 14

बृहद्रथात् क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम् ततो हत्वा जरासंधं भीमस् तं रथम् उत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दन

bṛhadrathāt krameṇaiva gato bārhadrathaṃ nṛpam tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmas taṃ ratham uttamam pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandana

Verse 15

सप्तद्वीपां ययातिस् तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् व्यभजत् पञ्चधा राज्यं पुत्राणां नाहुषस् तदा

saptadvīpāṃ yayātis tu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vyabhajat pañcadhā rājyaṃ putrāṇāṃ nāhuṣas tadā

Verse 16

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः प्रतीच्याम् उत्तरस्यां तु द्रुह्युं चानुंच नाहुषः

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ matimān nṛpaḥ pratīcyām uttarasyāṃ tu druhyuṃ cānuṃca nāhuṣaḥ

Verse 17

दिशि पूर्वोत्तरस्यां तु यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् मध्ये पूरुं च राजानम् अभ्यषिञ्चत् स नाहुषः

diśi pūrvottarasyāṃ tu yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat madhye pūruṃ ca rājānam abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ

Verse 18

तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण परिपाल्यते प्रजास् तेषां पुरस्तात् तु वक्ष्यामि नृपसत्तम

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa paripālyate prajās teṣāṃ purastāt tu vakṣyāmi nṛpasattama

Verse 19

धनुर् न्यस्य पृषत्कांश् च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः जिगाय पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपवतीं नृपः परवान् अभवद् राजा भारम् आवेश्य बन्धुषु

dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ jigāya pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpavatīṃ nṛpaḥ paravān abhavad rājā bhāram āveśya bandhuṣu

Verse 20

निक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं निरीक्ष्य पृथिवीपतिः प्रीतिमान् अभवद् राजा ययातिर् अपराजितः

nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ nirīkṣya pṛthivīpatiḥ prītimān abhavad rājā yayātir aparājitaḥ

Verse 21

एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर् यदुम् अब्रवीत् जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै

evaṃ vibhajya pṛthivīṃ yayātir yadum abravīt jarāṃ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai

Verse 22

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

Verse 23

नोत्सहे जरया स्थातुम् अन्तरा प्राप्तया तव अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्

notsahe jarayā sthātum antarā prāptayā tava aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā anapākṛtya tāṃ rājan na grahīṣyāmi te jarām

Verse 24

जराया बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः तस्माज् जरां न ते राजन् ग्रहीतुम् अहम् उत्सहे

jarāyā bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ tasmāj jarāṃ na te rājan grahītum aham utsahe

Verse 25

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रम् अन्यं वृणीष्व वै

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa pratigrahītuṃ dharmajña putram anyaṃ vṛṇīṣva vai

Verse 26

स एवम् उक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर् गर्हयन् सुतम्

sa evam ukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ uvāca vadatāṃ śreṣṭho yayātir garhayan sutam

Verse 27

क आश्रमस् तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मो विधीयते माम् अनादृत्य दुर्बुद्धे यद् अहं तव देशिकः

ka āśramas tavānyo 'sti ko vā dharmo vidhīyate mām anādṛtya durbuddhe yad ahaṃ tava deśikaḥ

Verse 28

एवम् उक्त्वा यदुं तात शशापैनं स मन्युमान् अराज्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति नराधिप

evam uktvā yaduṃ tāta śaśāpainaṃ sa manyumān arājyā te prajā mūḍha bhavitrīti narādhipa

Verse 29

स तुर्वसुं स द्रुह्युं च अनुं च भरतर्षभ एवम् एवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश् च तैर् अपि

sa turvasuṃ sa druhyuṃ ca anuṃ ca bharatarṣabha evam evābravīd rājā pratyākhyātaś ca tair api

Verse 30

शशाप तान् अपि क्रुद्धो ययातिर् अपराजितः यथा ते कथितं पूर्वं मया राजर्षिसत्तम

śaśāpa tān api kruddho yayātir aparājitaḥ yathā te kathitaṃ pūrvaṃ mayā rājarṣisattama

Verse 31

एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश् चतुरः पूरुपूर्वजान् तद् एव वचनं राजा पूरुम् अप्य् आह भारत

evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś caturaḥ pūrupūrvajān tad eva vacanaṃ rājā pūrum apy āha bhārata

Verse 32

तरुणस् तव रूपेण चरेयं पृथिवीम् इमाम् जरां त्वयि समाधाय त्वं पूरो यदि मन्यसे

taruṇas tava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīm imām jarāṃ tvayi samādhāya tvaṃ pūro yadi manyase

Verse 33

को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुर् आत्मकृतः पुमान् प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् अधमो ऽश्रद्धया कुर्याद् अकर्तोच्चरितं पितुः सो ऽपि तद्वयसा कामाञ् जुजुषो ऽव्याहतेन्द्रयः स जरां प्रतिजग्राह पितुः पूरुः प्रतापवान् ययातिर् अपि रूपेण पूरोः पर्यचरन् महीम्

ko nu loke manuṣyendra pitur ātmakṛtaḥ pumān pratikartuṃ kṣamo yasya prasādād vindate param adhamo 'śraddhayā kuryād akartoccaritaṃ pituḥ so 'pi tadvayasā kāmāñ jujuṣo 'vyāhatendrayaḥ sa jarāṃ pratijagrāha pituḥ pūruḥ pratāpavān yayātir api rūpeṇa pūroḥ paryacaran mahīm

Verse 34

स मार्गमाणः कामानाम् अन्तं भरतसत्तम विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः

sa mārgamāṇaḥ kāmānām antaṃ bharatasattama viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ

Verse 35

यदावितृप्तः कामानां भोगेषु च नराधिपः स यदा ददृशो कामान् वर्धमानान् महीपतिः ततः पूरोः सकाशाद् वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत

yadāvitṛptaḥ kāmānāṃ bhogeṣu ca narādhipaḥ sa yadā dadṛśo kāmān vardhamānān mahīpatiḥ tataḥ pūroḥ sakāśād vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata

Verse 36

वरं चास्मै ददौ प्रीतो विपुलं वंशम् ईश्वरः आचन्द्रार्कग्रहा भूमिर् भवेद् इति मतिर् मम अपौरवा न तु मही भविष्यति कदा चन तत्र गाथा महाराज शृणु गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत् कामान् सर्वशो ऽङ्गानि कूर्मवत्

varaṃ cāsmai dadau prīto vipulaṃ vaṃśam īśvaraḥ ācandrārkagrahā bhūmir bhaved iti matir mama apauravā na tu mahī bhaviṣyati kadā cana tatra gāthā mahārāja śṛṇu gītā yayātinā yābhiḥ pratyāharet kāmān sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat

Verse 37

स सुखी धृतिमान् धन्यः परत्रेह च मोदते न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

sa sukhī dhṛtimān dhanyaḥ paratreha ca modate na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

Verse 38

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्व् अमङ्गलं समदृष्टेस् तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः नालम् एकस्य तत् सर्वम् इति मत्वा शमं व्रजेत्

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣv amaṅgalaṃ samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti matvā śamaṃ vrajet

Verse 39

उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्यवर्धते यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasyavardhate yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

Verse 40

यदान्येभ्यो न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

yadānyebhyo na bibheti yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

Verse 41

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः यो ऽसौप्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति यच् च कामसुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैकातरुणायते एवम् उक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद् वनम् कालेन महता चापि चचार विपुलं तपः

yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sauprāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryati yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ śarmakāmo drutaṃ tyajet cakṣuḥśrotre ca jīryete tṛṣṇaikātaruṇāyate evam uktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśad vanam kālena mahatā cāpi cacāra vipulaṃ tapaḥ

Verse 42

भृगुतुङ्गे तपश् चीर्त्वा तपसो ऽन्ते महायशाः अनश्नन् देहम् उत्सृज्य सदारः स्वर्गम् आप्तवान्

bhṛgutuṅge tapaś cīrtvā tapaso 'nte mahāyaśāḥ anaśnan deham utsṛjya sadāraḥ svargam āptavān

Verse 43

तस्य वंशे महाराज पञ्च राजर्षिसत्तमाः यैर् व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः

tasya vaṃśe mahārāja pañca rājarṣisattamāḥ yair vyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

Verse 44

यदोस् तु शृणु राजर्षे वंशं राजर्षिसत्कृतम् यत्र नारायणो जज्ञे हरिर् वृष्णिकुलोद्वहः

yados tu śṛṇu rājarṣe vaṃśaṃ rājarṣisatkṛtam yatra nārāyaṇo jajñe harir vṛṣṇikulodvahaḥ

Verse 45

स्वस्थः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश् च भवेन् नरः धन्यस्य महतो धर्म्यं श्रीमतो धीमतस्तथा ययातेश् चरितं नित्यम् इदं शृण्वन् नराधिप

svasthaḥ prajāvān āyuṣmān kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ dhanyasya mahato dharmyaṃ śrīmato dhīmatastathā yayāteś caritaṃ nityam idaṃ śṛṇvan narādhipa

The person constantly hearing Yayāti's conduct becomes healthy, rich in progeny, long-lived, famous, a recital of the blessed and great, dharmic, fortunate, wise.