Harivaṃśa · Adhyāya 109

Verse 1

ययौ स्वम् एव भवनं बलेः पुत्रो महासुरः संयतं मायया दृष्ट्वा अनिरुद्धं महाबलम् ऋषीणां नारदः श्रेष्ठो ऽब्रजद् द्वारवतीं प्रति ततो ह्य् आकाशमार्गेण मुनिर् द्वारवतीं गतः गते ऋषीणां प्रवरे सो ऽनिरुद्धो व्यचिन्तयत् नष्टो ऽयं दानवः क्रूरो युद्धं प्राप्य न संशयः स गत्वा नारदस् तत्र शङ्खचक्रगदाधरम् ज्ञापयिष्यति तत्त्वेन इमम् अर्थं यथैव तत् नागैर् विवेष्टितं दृष्ट्वा उषा प्राद्युम्निम् आतुरा रुरोद बाष्परक्ताक्षी ताम् आह रुदतीं पुनः किम् इदं रुद्येत भीरु मा भैस् त्वं शुभलोचने पश्य सुश्रोणि संप्राप्तं मत्कृते मधुसूदनम् यस्य शङ्खध्वनिं श्रुत्वा बाहुशब्दं बलस्य च दानवा नाशम् एष्यन्ति गर्भाश् चासुरयोषिताम् एवम् उक्ता निरुद्धेन उषा विश्रम्भम् आगता नृशंसं चापि पितरं शोचते सा सुमध्यमा बद्धं निवेदयाम् आस प्राद्युम्निं गरुडध्वजे ततो ऽनिरुद्धस्य गृहे रुरुदुः सर्वयोषितः प्रियं नाथम् अपश्यन्त्यः किंनर्य इव संघशः

yayau svam eva bhavanaṃ baleḥ putro mahāsuraḥ saṃyataṃ māyayā dṛṣṭvā aniruddhaṃ mahābalam ṛṣīṇāṃ nāradaḥ śreṣṭho 'brajad dvāravatīṃ prati tato hy ākāśamārgeṇa munir dvāravatīṃ gataḥ gate ṛṣīṇāṃ pravare so 'niruddho vyacintayat naṣṭo 'yaṃ dānavaḥ krūro yuddhaṃ prāpya na saṃśayaḥ sa gatvā nāradas tatra śaṅkhacakragadādharam jñāpayiṣyati tattvena imam arthaṃ yathaiva tat nāgair viveṣṭitaṃ dṛṣṭvā uṣā prādyumnim āturā ruroda bāṣparaktākṣī tām āha rudatīṃ punaḥ kim idaṃ rudyeta bhīru mā bhais tvaṃ śubhalocane paśya suśroṇi saṃprāptaṃ matkṛte madhusūdanam yasya śaṅkhadhvaniṃ śrutvā bāhuśabdaṃ balasya ca dānavā nāśam eṣyanti garbhāś cāsurayoṣitām evam uktā niruddhena uṣā viśrambham āgatā nṛśaṃsaṃ cāpi pitaraṃ śocate sā sumadhyamā baddhaṃ nivedayām āsa prādyumniṃ garuḍadhvaje tato 'niruddhasya gṛhe ruruduḥ sarvayoṣitaḥ priyaṃ nātham apaśyantyaḥ kiṃnarya iva saṃghaśaḥ

Bali's son, the great asura, went to his own palace, having seen Aniruddha the mighty held by māyā. Nārada, chief of sages, went to Dvāravatī; then the sage went to Dvāravatī by the sky-path.

Verse 2

अहो धिक् किम् इदं लोके नाथे कृष्णे व्यवस्थिते अनाथा इव संत्रस्ता रुदिमो भयमोहिताः

aho dhik kim idaṃ loke nāthe kṛṣṇe vyavasthite anāthā iva saṃtrastā rudimo bhayamohitāḥ

Verse 3

यस्येन्द्रप्रमुखा देवाः सादित्याः समरुद्गणाः बाहुच्छायां समाश्रित्य वसन्ति दिवि देवताः

yasyendrapramukhā devāḥ sādityāḥ samarudgaṇāḥ bāhucchāyāṃ samāśritya vasanti divi devatāḥ

Verse 5

अहो नास्ति भयं नूनं तस्य लोके सुदुर्मतेः वासुदेवस्य यः क्रोधं प्रज्वालयति दुःसहम्

aho nāsti bhayaṃ nūnaṃ tasya loke sudurmateḥ vāsudevasya yaḥ krodhaṃ prajvālayati duḥsaham

Verse 6

व्यादितास्यस्य यो मृत्योर् दंष्ट्राग्रे परिवर्तते अतिक्रुद्धस्य सिंहस्य घ्नतश् च गजसत्तमान् शोणितं पातुकामस्य दंष्ट्रान् प्रोधृत्य दंशतः स वासुदेवं समरे मोहात् प्रत्युदियाद् रिपुः

vyāditāsyasya yo mṛtyor daṃṣṭrāgre parivartate atikruddhasya siṃhasya ghnataś ca gajasattamān śoṇitaṃ pātukāmasya daṃṣṭrān prodhṛtya daṃśataḥ sa vāsudevaṃ samare mohāt pratyudiyād ripuḥ

Verse 7

इदम् एवंविधं कृत्वा विप्रियं यदुपुंगवे कथं जीवन् विमुच्येत साक्षाद् अपि शतक्रतुः

idam evaṃvidhaṃ kṛtvā vipriyaṃ yadupuṃgave kathaṃ jīvan vimucyeta sākṣād api śatakratuḥ

Verse 8

कृतागा न स शोच्यस् तु वयं त्व् अद्य विनाकृताः विप्रयोगेन नाथस्य कृतान्तवशगाः कृताः

kṛtāgā na sa śocyas tu vayaṃ tv adya vinākṛtāḥ viprayogena nāthasya kṛtāntavaśagāḥ kṛtāḥ

Verse 9

इत्य् एवं ता रुदन्त्यश् च वदन्त्यश् च पुनः पुनः नेत्रजं वारि मुमुचुर् अशिवं परमाङ्गनाः

ity evaṃ tā rudantyaś ca vadantyaś ca punaḥ punaḥ netrajaṃ vāri mumucur aśivaṃ paramāṅganāḥ

Verse 10

तासां बाष्पाभिपूर्णानि नयनानि चकाशिरे सलिलेनाप्लुतानीव पङ्कजानि जलागमे

tāsāṃ bāṣpābhipūrṇāni nayanāni cakāśire salilenāplutānīva paṅkajāni jalāgame

Verse 11

तासाम् अरालपक्ष्माणि राजिमन्ति शुभानि च रुधिरेणाप्लुतानीव नयनानि चकाशिरे

tāsām arālapakṣmāṇi rājimanti śubhāni ca rudhireṇāplutānīva nayanāni cakāśire

Verse 12

तासां हर्म्यतलस्थानां तूर्णम् आसीन् महास्वनः कुररीणाम् इवाकाशे रुदतीनां सहस्रशः

tāsāṃ harmyatalasthānāṃ tūrṇam āsīn mahāsvanaḥ kurarīṇām ivākāśe rudatīnāṃ sahasraśaḥ

Verse 13

तं श्रुत्वा निनदं घोरम् अपूर्वं भयम् आगतम् उत्पेतुः सहसा खेभ्यो गृहेभ्यः पुरुषर्षभाः

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoram apūrvaṃ bhayam āgatam utpetuḥ sahasā khebhyo gṛhebhyaḥ puruṣarṣabhāḥ

Verse 14

कस्माद् एषो ऽनिरुद्धस्य श्रूयते सुमहास्वनः गृहे कृष्णाभिगुप्तानां कुतो नो भयम् आगतम्

kasmād eṣo 'niruddhasya śrūyate sumahāsvanaḥ gṛhe kṛṣṇābhiguptānāṃ kuto no bhayam āgatam

Verse 15

इत्य् एवम् ऊचुस् ते ऽन्योन्यं स्नेहविक्लवगद्गदाः प्रधर्षिता यथा सिंहा गुहाभ्य इव निःसृताः

ity evam ūcus te 'nyonyaṃ snehaviklavagadgadāḥ pradharṣitā yathā siṃhā guhābhya iva niḥsṛtāḥ

Verse 16

संनाहभेरी कृष्णस्य सभायाम् आहता तदा तस्याः शब्देन ते सर्वे सभाम् आगम्य विष्ठिताः

saṃnāhabherī kṛṣṇasya sabhāyām āhatā tadā tasyāḥ śabdena te sarve sabhām āgamya viṣṭhitāḥ

Verse 17

किम् एतद् इति चान्योन्यं समपृच्छन्त यादवाः अन्योन्यस्य हि ते सर्वे यथान्यायम् अवेदयन्

kim etad iti cānyonyaṃ samapṛcchanta yādavāḥ anyonyasya hi te sarve yathānyāyam avedayan

Verse 18

ततस् ते बाष्पपूर्णाक्षाः क्रोधसंरक्तलोचनाः निःश्वसन्तो व्यतिष्ठन्त यादवा युद्धदुर्मदाः

tatas te bāṣpapūrṇākṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ niḥśvasanto vyatiṣṭhanta yādavā yuddhadurmadāḥ

Verse 19

तूष्णींभूतेषु सर्वेषु विपृथुर् वाक्यम् अब्रवीत् नीतिज्ञो हितवक्ता च यादवानां प्रियंकरः कृष्णं प्रहरतां श्रेष्ठं निःश्वसन्तं मुहुर् मुहुः

tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu vipṛthur vākyam abravīt nītijño hitavaktā ca yādavānāṃ priyaṃkaraḥ kṛṣṇaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ

Verse 20

किम् एवं चिन्तयाविष्टः पुरुषेन्द्र भवान् इह तव बाहुबलप्राणम् आश्रिताः सर्वयादवाः भवन्तम् आश्रिताः कृष्ण संविभक्ताश् च सर्वशः

kim evaṃ cintayāviṣṭaḥ puruṣendra bhavān iha tava bāhubalaprāṇam āśritāḥ sarvayādavāḥ bhavantam āśritāḥ kṛṣṇa saṃvibhaktāś ca sarvaśaḥ

Verse 21

तथैव बलहा शक्रस् त्वय्य् आवेश्य जयाजयौ सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कथं त्वं चिन्तयान्वितः

tathaiva balahā śakras tvayy āveśya jayājayau sukhaṃ svapiti niścintaḥ kathaṃ tvaṃ cintayānvitaḥ

Verse 22

शोकसागरम् अक्षोभ्यं सर्वे ते ज्ञातयो गताः तान् मज्जमानान् एकस् त्वं समुद्धर महाभुज

śokasāgaram akṣobhyaṃ sarve te jñātayo gatāḥ tān majjamānān ekas tvaṃ samuddhara mahābhuja

Verse 23

किम् एवं चिन्तयाविष्टो न किंचिद् अपि भाषसे चिन्तां कर्तुं वृथा देव न त्वम् अर्हसि माधव

kim evaṃ cintayāviṣṭo na kiṃcid api bhāṣase cintāṃ kartuṃ vṛthā deva na tvam arhasi mādhava

Verse 24

इत्य् एवम् उक्तः कृष्णस् तु निःश्वस्य सुचिरं पुनः प्राह वाक्यं स वाक्यज्ञो बृहस्पतिर् इव स्वयम्

ity evam uktaḥ kṛṣṇas tu niḥśvasya suciraṃ punaḥ prāha vākyaṃ sa vākyajño bṛhaspatir iva svayam

Verse 25

विपृथो चिन्तयाविष्ट एतत् कार्यं विचिन्तयन् विचिन्तयंस् त्व् अहं चास्य कार्यस्य न लभे गतिम् तथाहं भवताप्य् उक्तो नोत्तरं विदधे क्वचित्

vipṛtho cintayāviṣṭa etat kāryaṃ vicintayan vicintayaṃs tv ahaṃ cāsya kāryasya na labhe gatim tathāhaṃ bhavatāpy ukto nottaraṃ vidadhe kvacit

Verse 26

दाशार्हगणमध्ये ऽद्य वदाम्य् अर्थवतीं गिरम् शृणुध्वं यादवाः सर्वे यथा चिन्तान्वितो ह्य् अहम्

dāśārhagaṇamadhye 'dya vadāmy arthavatīṃ giram śṛṇudhvaṃ yādavāḥ sarve yathā cintānvito hy aham

Verse 27

अनिरुद्धे हृते वीरे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः अशक्तान् इव मन्यन्ते सर्वान् अस्मान् सबान्धवान्

aniruddhe hṛte vīre pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ aśaktān iva manyante sarvān asmān sabāndhavān

Verse 28

आहुकश् चैव नो राजा हृतः साल्वेन वै पुरा प्रत्यानीतस् ततो ऽस्माभिर् युद्धं कृत्वा सुदारुणम्

āhukaś caiva no rājā hṛtaḥ sālvena vai purā pratyānītas tato 'smābhir yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam

Verse 30

इदं तु सुमहत्कष्टं प्राद्युम्निः क्व प्रवासितः नैवंविधम् अहं दोषं स्मरामि मनुजर्षभाः

idaṃ tu sumahatkaṣṭaṃ prādyumniḥ kva pravāsitaḥ naivaṃvidham ahaṃ doṣaṃ smarāmi manujarṣabhāḥ

Verse 31

भस्मना गुण्ठितः पादो येन मे मूर्ध्नि पातितः मम नेत्रं दुरास्रावम् अन्धतां को ऽनयद् बलात् को वा जडमतिः सत्यं रत्नं मे मकुटाद् धरेत् को वा बलं दुराधर्षम् अवमत्याग्रतः स्थितः को नु वा शिनिपुत्रस्य चापं न स्मरति प्रभो सानुबन्धस्य तस्याहं हरिष्ये जीवितं रणे

bhasmanā guṇṭhitaḥ pādo yena me mūrdhni pātitaḥ mama netraṃ durāsrāvam andhatāṃ ko 'nayad balāt ko vā jaḍamatiḥ satyaṃ ratnaṃ me makuṭād dharet ko vā balaṃ durādharṣam avamatyāgrataḥ sthitaḥ ko nu vā śiniputrasya cāpaṃ na smarati prabho sānubandhasya tasyāhaṃ hariṣye jīvitaṃ raṇe

Verse 32

इत्य् एवम् उक्ते कृष्णेन सात्यकिर् वाक्यम् अब्रवीत् चराः कृष्ण प्रयुज्यन्ताम् अनिरुद्धस्य मार्गणे

ity evam ukte kṛṣṇena sātyakir vākyam abravīt carāḥ kṛṣṇa prayujyantām aniruddhasya mārgaṇe

Verse 33

सपर्वतवनोद्देशां मार्गन्तु वसुधाम् इमाम् अत्रैव प्रायशस् तत्र यदि स्यात् केनचिद् धृतः ज्ञाते प्रतिकरिष्यामि यत् तु प्राप्तम् अनन्तरम् आहुकं प्राह कृष्णस् तु स्मितं कृत्वा वचस् तदा आभ्यन्तराश् च बाह्याश् च व्यादिश्यन्तां चरा नृप

saparvatavanoddeśāṃ mārgantu vasudhām imām atraiva prāyaśas tatra yadi syāt kenacid dhṛtaḥ jñāte pratikariṣyāmi yat tu prāptam anantaram āhukaṃ prāha kṛṣṇas tu smitaṃ kṛtvā vacas tadā ābhyantarāś ca bāhyāś ca vyādiśyantāṃ carā nṛpa

Verse 34

केशवस्य वचः श्रुत्वा आहुकस् त्वरितो ऽब्रवीत् अन्वेषणे ऽनिरुद्धस्य चरान् व्यादिष्टवांस् तदा ततश् चरास् तु व्यादिष्टाः पार्थिवेन यशस्विना अभ्यन्तरं च मार्गध्वं बाह्यतश् च समन्ततः

keśavasya vacaḥ śrutvā āhukas tvarito 'bravīt anveṣaṇe 'niruddhasya carān vyādiṣṭavāṃs tadā tataś carās tu vyādiṣṭāḥ pārthivena yaśasvinā abhyantaraṃ ca mārgadhvaṃ bāhyataś ca samantataḥ

Verse 35

हया रथाश् च व्यादिष्टाः पार्थिवेन महात्मना वेणुमन्तं लतावेष्टं तथा रैवतकं गिरिम् ऋक्षवन्तं गिरिं चैव मार्गध्वं त्वरिता हयैः

hayā rathāś ca vyādiṣṭāḥ pārthivena mahātmanā veṇumantaṃ latāveṣṭaṃ tathā raivatakaṃ girim ṛkṣavantaṃ giriṃ caiva mārgadhvaṃ tvaritā hayaiḥ

Verse 36

एकैकं तत्र चोद्यानं मार्गितव्यं समन्ततः गन्तव्यं चापि निःसङ्गम् उद्यानेषु समन्ततः

ekaikaṃ tatra codyānaṃ mārgitavyaṃ samantataḥ gantavyaṃ cāpi niḥsaṅgam udyāneṣu samantataḥ

Verse 37

हयानां च सहस्राणि रथानां चाप्य् अनेकशः आरुह्य त्वरिताः सर्वे मार्गध्वं यदुनन्दनम्

hayānāṃ ca sahasrāṇi rathānāṃ cāpy anekaśaḥ āruhya tvaritāḥ sarve mārgadhvaṃ yadunandanam

Verse 38

सेनापतिर् अनाधृष्टिर् इदं वचनम् अब्रवीत् कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अच्युतं भीतभीतवत्

senāpatir anādhṛṣṭir idaṃ vacanam abravīt kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam acyutaṃ bhītabhītavat

Verse 39

शृणु कृष्ण वचो मह्यं यदि ते रोचते विभो चिरात् प्रभृति मे वक्तुं भवन्तं जायते मतिः

śṛṇu kṛṣṇa vaco mahyaṃ yadi te rocate vibho cirāt prabhṛti me vaktuṃ bhavantaṃ jāyate matiḥ

Verse 40

असिलोमा पुलोमा च निसुन्दनरकौ हतौ सौभः साल्वश् च निहतौ मैन्दो द्विविद एव च हयग्रीवश् च सुमहान् सानुबन्धस् त्वया हतः

asilomā pulomā ca nisundanarakau hatau saubhaḥ sālvaś ca nihatau maindo dvivida eva ca hayagrīvaś ca sumahān sānubandhas tvayā hataḥ

Verse 41

कंसश् च निहतः कृष्ण नरकश् च निपातितः अन्ये च बहवस् तत्र सैन्याः शतसहस्रशः तादृशे विग्रहे वृत्ते देवहेतोः सुदारुणे सर्वाण्य् एतानि कर्माणि निःशेषाणि रणे रणे कृतवान् असि गोविन्द पार्ष्णिग्राहश् च नास्ति ते

kaṃsaś ca nihataḥ kṛṣṇa narakaś ca nipātitaḥ anye ca bahavas tatra sainyāḥ śatasahasraśaḥ tādṛśe vigrahe vṛtte devahetoḥ sudāruṇe sarvāṇy etāni karmāṇi niḥśeṣāṇi raṇe raṇe kṛtavān asi govinda pārṣṇigrāhaś ca nāsti te

Verse 42

इदं कर्म त्वया कृष्ण सानुबन्धं कृतं रणे पारिजातस्य हरणे यत् कृतं कर्म दुष्करं

idaṃ karma tvayā kṛṣṇa sānubandhaṃ kṛtaṃ raṇe pārijātasya haraṇe yat kṛtaṃ karma duṣkaraṃ

Verse 43

तत्र शक्रस् त्वया कृष्ण ऐरावतशिरोगतः निर्जितो बाहुवीर्येण स्वयं युद्धविशारदः

tatra śakras tvayā kṛṣṇa airāvataśirogataḥ nirjito bāhuvīryeṇa svayaṃ yuddhaviśāradaḥ

Verse 44

तेन वैरं त्वया सार्धं कर्तव्यं नात्र संशयः तत्रानुबन्धश् च महांस् तेन कार्यस् त्वया सह

tena vairaṃ tvayā sārdhaṃ kartavyaṃ nātra saṃśayaḥ tatrānubandhaś ca mahāṃs tena kāryas tvayā saha

'With him, enmity must be made by you — there is no doubt of it; and a great engagement must be carried out by you with him.'

Verse 45

तत्रानिरुद्धहरणं कृतं मघवता स्वयम् न ह्य् अन्यस्य भवेच् छक्तिर् वैरनिर्यातनं प्रति

tatrāniruddhaharaṇaṃ kṛtaṃ maghavatā svayam na hy anyasya bhavec chaktir vairaniryātanaṃ prati

Verse 46

इत्य् एवम् उक्ते वचने कृष्णो नाग इव श्वसन् उवाच वचनं धीमान् अनाधृष्टिं महाबलम्

ity evam ukte vacane kṛṣṇo nāga iva śvasan uvāca vacanaṃ dhīmān anādhṛṣṭiṃ mahābalam

Verse 47

सेनानीस् तात मा मैवं न देवाः क्षुद्रकर्मिणः नाकृतज्ञा न वा क्लीबा नावलिप्ता न बालिशाः

senānīs tāta mā maivaṃ na devāḥ kṣudrakarmiṇaḥ nākṛtajñā na vā klībā nāvaliptā na bāliśāḥ

Verse 48

देवतार्थं च मे यत्नो महान् दानवसंक्षये तेषां प्रियार्थं च रणे हन्मि दृप्तान् महासुरान्

devatārthaṃ ca me yatno mahān dānavasaṃkṣaye teṣāṃ priyārthaṃ ca raṇe hanmi dṛptān mahāsurān

Verse 49

तत्परस् तन्मनाश् चास्मि तद्भक्तस् तत्प्रिये रतः कथं पापं करिष्यन्ति विज्ञायैवंविधं हि माम्

tatparas tanmanāś cāsmi tadbhaktas tatpriye rataḥ kathaṃ pāpaṃ kariṣyanti vijñāyaivaṃvidhaṃ hi mām

Verse 50

अक्षुद्राः सत्यवन्तश् च नित्यं भक्तानुयायिनः न तेषु पापं विज्ञेयं बालिश त्वं प्रभाषसे

akṣudrāḥ satyavantaś ca nityaṃ bhaktānuyāyinaḥ na teṣu pāpaṃ vijñeyaṃ bāliśa tvaṃ prabhāṣase

Verse 51

कदाचिद् इह पुंश्चल्या अनिरुद्धो हृतो भवेत् देवेषु समहेन्द्रेषु नैतत्कर्म विधीयते एवं चिन्तयमानस्य कृष्णस्याद्भुतकर्मणः न वक्तव्यम् इदं पापं त्वद्विधेन यदूत्तम कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तदाक्रूरो ऽब्रवीद् वचः मधुरं श्लक्ष्णया वाचा अर्थवाक्यविशारदः

kadācid iha puṃścalyā aniruddho hṛto bhavet deveṣu samahendreṣu naitatkarma vidhīyate evaṃ cintayamānasya kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ na vaktavyam idaṃ pāpaṃ tvadvidhena yadūttama kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tadākrūro 'bravīd vacaḥ madhuraṃ ślakṣṇayā vācā arthavākyaviśāradaḥ

Verse 52

यच् छक्रस्य प्रभोः कार्यं तद् अस्माकं विनिश्चितम् अस्माकं चापि यत् कार्यं तच् च कार्यं शचीपतेः

yac chakrasya prabhoḥ kāryaṃ tad asmākaṃ viniścitam asmākaṃ cāpi yat kāryaṃ tac ca kāryaṃ śacīpateḥ

Verse 53

संरक्ष्याश् च वयं देवैर् अस्माभिश् चापि देवताः देवतार्थे वयं चापि मानुषत्वम् उपागताः

saṃrakṣyāś ca vayaṃ devair asmābhiś cāpi devatāḥ devatārthe vayaṃ cāpi mānuṣatvam upāgatāḥ

Verse 54

विष्णुर् मधुनिहा वीरो देवदेवः सनातनः एवम् अक्रूरवचनैश् चोदितः पुरुषोत्तमः स्निग्धगम्भीरया वाचा पुनः कृष्णो ऽभ्यभाषत

viṣṇur madhunihā vīro devadevaḥ sanātanaḥ evam akrūravacanaiś coditaḥ puruṣottamaḥ snigdhagambhīrayā vācā punaḥ kṛṣṇo 'bhyabhāṣata

Verse 55

नायं देवैर् न गन्धर्वैर् नापि यक्षैर् न राक्षसैः प्रद्युम्नपुत्रो ऽपहृतः पुंश्चल्या तु हृतः स्त्रिया

nāyaṃ devair na gandharvair nāpi yakṣair na rākṣasaiḥ pradyumnaputro 'pahṛtaḥ puṃścalyā tu hṛtaḥ striyā

Verse 56

मायाविदग्धाः पुंश्चल्यो दैत्यदानवयोषितः ताभिर् हृतो न संदेहो नान्यतो विद्यते भयम्

māyāvidagdhāḥ puṃścalyo daityadānavayoṣitaḥ tābhir hṛto na saṃdeho nānyato vidyate bhayam

Verse 57

इत्य् एवम् उक्ते वचने सूतमागधबन्दिनाम् कृष्णेन तु महात्मना अथावगम्य तत्त्वेन यद् भूतं यदुमण्डले उदतिष्ठन् महानादस् तदा कृष्णं प्रशंसयन् हर्षयन् स तु सर्वेषां मधुरः श्रूयते शब्दो माधवस्य निवेशने

ity evam ukte vacane sūtamāgadhabandinām kṛṣṇena tu mahātmanā athāvagamya tattvena yad bhūtaṃ yadumaṇḍale udatiṣṭhan mahānādas tadā kṛṣṇaṃ praśaṃsayan harṣayan sa tu sarveṣāṃ madhuraḥ śrūyate śabdo mādhavasya niveśane

Verse 58

ते चराः सर्वतः सर्वे सभाद्वारम् उपागताः शनैर् गद्गदया वाचा इदं वचनम् अब्रुवन्

te carāḥ sarvataḥ sarve sabhādvāram upāgatāḥ śanair gadgadayā vācā idaṃ vacanam abruvan

Verse 59

उद्यानानि शिलाः शैला गुहा नद्यः सरांसि च एकैकं शतशो राजन् मार्गितं न च दृश्येत

udyānāni śilāḥ śailā guhā nadyaḥ sarāṃsi ca ekaikaṃ śataśo rājan mārgitaṃ na ca dṛśyeta

Verse 60

अन्ये कृष्णं चरा राजन्न् उपागम्य तदाब्रुवन् सर्वे नो विदिता देशाः प्राद्युम्निर् न च दृश्यते ते ऽपि शान्तिमनस्का हि गमयेयुः कथं च नः यद् अन्यत् संविधातव्यं विधानं यदुनन्दन तदाज्ञापय नः क्षिप्रम् अनिरुद्धस्य मार्गणे

anye kṛṣṇaṃ carā rājann upāgamya tadābruvan sarve no viditā deśāḥ prādyumnir na ca dṛśyate te 'pi śāntimanaskā hi gamayeyuḥ kathaṃ ca naḥ yad anyat saṃvidhātavyaṃ vidhānaṃ yadunandana tadājñāpaya naḥ kṣipram aniruddhasya mārgaṇe

Verse 61

ततस् ते दीनमनसः सर्वे बाष्पाकुलेक्षणाः अन्योन्यम् अभ्यभाषन्त किम् अतः कार्यम् उत्तरम्

tatas te dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ anyonyam abhyabhāṣanta kim ataḥ kāryam uttaram

Verse 62

संदष्टौष्ठपुटाः केचित् केचिद् बाष्पाविलेक्षणाः केचिच् चाचिन्तञ् शूरा आस्थाय भ्रुकुटिं नराः

saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kecit kecid bāṣpāvilekṣaṇāḥ kecic cācintañ śūrā āsthāya bhrukuṭiṃ narāḥ

Verse 63

एवं चिन्तयतां तेषां बह्वर्थम् अभिभाषताम् अनिरुद्धः कुतश् चेति संभ्रमः सुमहान् अभूत् अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते यादवा जातमन्यवः तां निशां विमनस्कास् ते गमयेयुः कथंचन अनिरुद्धो हृतश् चेति पुनः पुनर् अरिंदम एवं च ब्रुवतां तेषां प्रभाता रजनी तदा ततस् तूर्यनिनादैश् च शङ्खानां च महास्वनैः प्रबोधनं महाबाहोः कृष्णस्याक्रियतालये

evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ bahvartham abhibhāṣatām aniruddhaḥ kutaś ceti saṃbhramaḥ sumahān abhūt anyonyam abhivīkṣante yādavā jātamanyavaḥ tāṃ niśāṃ vimanaskās te gamayeyuḥ kathaṃcana aniruddho hṛtaś ceti punaḥ punar ariṃdama evaṃ ca bruvatāṃ teṣāṃ prabhātā rajanī tadā tatas tūryaninādaiś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ prabodhanaṃ mahābāhoḥ kṛṣṇasyākriyatālaye

Verse 64

कृष्णो ऽपि देवदेवेशः कर्तव्ये मूढवत् स्थितः किं मया कार्यम् इत्य् एव कुतो नु भयम् आगतम् सर्वथा यत्नम् आस्थाय यतिष्ये कार्यम् उत्तरम् दिशाम् अन्तं गमिष्यामि सागरं वरुणालयम् यत्रासौ स्थितवान् पौत्रो गमिष्याम्य् अहम् अद्य वै प्रथमं कां दिशं यास्ये केन स्याच् छ्रूयते ऽखिलम् यदि कश्चिद् विजानीयात् तदा तु सुकृतं भवेत् ततः प्रभाते विमले प्रादुर्भूते दिवाकरे प्रविवेश सभाम् एको नारदः प्रहसन्न् इव

kṛṣṇo 'pi devadeveśaḥ kartavye mūḍhavat sthitaḥ kiṃ mayā kāryam ity eva kuto nu bhayam āgatam sarvathā yatnam āsthāya yatiṣye kāryam uttaram diśām antaṃ gamiṣyāmi sāgaraṃ varuṇālayam yatrāsau sthitavān pautro gamiṣyāmy aham adya vai prathamaṃ kāṃ diśaṃ yāsye kena syāc chrūyate 'khilam yadi kaścid vijānīyāt tadā tu sukṛtaṃ bhavet tataḥ prabhāte vimale prādurbhūte divākare praviveśa sabhām eko nāradaḥ prahasann iva

Verse 65

दृष्ट्वा तु यादवान् सर्वान् कृष्णेन सह संगतान् ततः स जयशब्देन माधवं प्रत्यपूजयत् उग्रसेनादयस्ते च तम् ऋषिं प्रत्यपूजयन् अथाभ्युत्थाय विमनाः कृष्णः समितिदुर्जयः मधुपर्कं च गां चैव नारदाय ददौ प्रभुः

dṛṣṭvā tu yādavān sarvān kṛṣṇena saha saṃgatān tataḥ sa jayaśabdena mādhavaṃ pratyapūjayat ugrasenādayaste ca tam ṛṣiṃ pratyapūjayan athābhyutthāya vimanāḥ kṛṣṇaḥ samitidurjayaḥ madhuparkaṃ ca gāṃ caiva nāradāya dadau prabhuḥ

Verse 66

स विष्टरे स्थितः शुभ्रे स्पर्ध्यास्तरणसंवृते ऋज्वासीनो यथान्यायम् उवाचेदं वचो ऽर्थवत्

sa viṣṭare sthitaḥ śubhre spardhyāstaraṇasaṃvṛte ṛjvāsīno yathānyāyam uvācedaṃ vaco 'rthavat

Verse 67

किम् एवं चिन्तयाविष्टा निःसङ्गं तमसावृताः उत्साहनाशात् सर्वे वै क्लीबा इव विचेतसः

kim evaṃ cintayāviṣṭā niḥsaṅgaṃ tamasāvṛtāḥ utsāhanāśāt sarve vai klībā iva vicetasaḥ

Verse 68

अतीते दिवसे वीरे यादवा अद्भुतं महत् एवम् उक्ते तु वचने नारदेन महात्मना वासुदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं श्रूयतां भगवन्न् इदम्

atīte divase vīre yādavā adbhutaṃ mahat evam ukte tu vacane nāradena mahātmanā vāsudevo 'bravīd vākyaṃ śrūyatāṃ bhagavann idam

Verse 69

अनिरुद्धो हृतो ब्रह्मन् केनापि निशि सुव्रत तस्यार्थे सर्व एवास्म चिन्तयाविष्टचेतसः

aniruddho hṛto brahman kenāpi niśi suvrata tasyārthe sarva evāsma cintayāviṣṭacetasaḥ

Verse 70

एष ते यदि वृत्तान्तः श्रुतो दृष्टो ऽपि वा मुने भगवन् कथ्यतां साधु प्रियम् एतन् ममानघ इत्य् एवम् उक्ते वचने केशवेन महात्मना प्रहस्य नारदः प्राह श्रूयतां मधुसूदन

eṣa te yadi vṛttāntaḥ śruto dṛṣṭo 'pi vā mune bhagavan kathyatāṃ sādhu priyam etan mamānagha ity evam ukte vacane keśavena mahātmanā prahasya nāradaḥ prāha śrūyatāṃ madhusūdana

Verse 71

निर्वृत्तं सुमहद् युद्धं महापुरुषसेवितम् अनिरुद्धस्य चैकस्य बाणस्य च महामृधे

nirvṛttaṃ sumahad yuddhaṃ mahāpuruṣasevitam aniruddhasya caikasya bāṇasya ca mahāmṛdhe

Verse 72

उषा नाम सुता तस्य बाणस्याप्रतिमौजसः तस्यार्थे चित्रलेखा वै जहाराशु तम् अप्सराः

uṣā nāma sutā tasya bāṇasyāpratimaujasaḥ tasyārthe citralekhā vai jahārāśu tam apsarāḥ

Verse 73

उभयोर् अपि तत्रासीन् महद् युद्धं सुदारुणम् प्राद्युम्निबाणयोः संख्ये बलिवासवयोर् इव

ubhayor api tatrāsīn mahad yuddhaṃ sudāruṇam prādyumnibāṇayoḥ saṃkhye balivāsavayor iva

Verse 74

अस्माभिश् चापि तद् युद्धं दृष्टं सुमहद् अद्भुतम् अनिरुद्धो भयात् तेन संयुगेष्व् अनिवर्तिना बणेन मायाम् आस्थाय बद्धो नागैर् महाबलः

asmābhiś cāpi tad yuddhaṃ dṛṣṭaṃ sumahad adbhutam aniruddho bhayāt tena saṃyugeṣv anivartinā baṇena māyām āsthāya baddho nāgair mahābalaḥ

Verse 75

हत्वा दानवसंघांश् च कोटिशः शतशस् तथा दृष्टम् एतन् मया विष्णो प्राद्युम्नेर् युद्धम् ईदृशम् व्यादिष्टस् तु वधस् तस्य बाणेन गरुडध्वज तं निवारितवान् मन्त्री कुम्भाण्डो नाम तस्य ह कुमारस्यानिरुद्धस्य तेनाशक्तेन संयुगे बाणेन मायाम् आस्थाय सर्पैर् नियमनं कृतम् उत्तिष्ठतु भवाञ् शीघ्रं यशसे विजयाय च नायं संरक्षितुं कालः प्राणांस् तात जयैषिणाम्

hatvā dānavasaṃghāṃś ca koṭiśaḥ śataśas tathā dṛṣṭam etan mayā viṣṇo prādyumner yuddham īdṛśam vyādiṣṭas tu vadhas tasya bāṇena garuḍadhvaja taṃ nivāritavān mantrī kumbhāṇḍo nāma tasya ha kumārasyāniruddhasya tenāśaktena saṃyuge bāṇena māyām āsthāya sarpair niyamanaṃ kṛtam uttiṣṭhatu bhavāñ śīghraṃ yaśase vijayāya ca nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇāṃs tāta jayaiṣiṇām

Verse 76

प्राणैः किंचिद् गतैर् वीरो धैर्यम् आलम्ब्य तिष्ठति इत्य् एवम् उक्ते वचने वासुदेवः प्रतापवान् प्रायात्रिकान् वै संभारान् आज्ञापयत वीर्यवान्

prāṇaiḥ kiṃcid gatair vīro dhairyam ālambya tiṣṭhati ity evam ukte vacane vāsudevaḥ pratāpavān prāyātrikān vai saṃbhārān ājñāpayata vīryavān

Verse 77

पुण्याहघोषश् च तदा शुश्रुवे ब्राह्मणेरितः ततश् चन्दनचूर्णैश् च लाजैश् चापि समन्ततः निर्ययौ स महाबाहुः कीर्यमाणो जनार्दनः

puṇyāhaghoṣaś ca tadā śuśruve brāhmaṇeritaḥ tataś candanacūrṇaiś ca lājaiś cāpi samantataḥ niryayau sa mahābāhuḥ kīryamāṇo janārdanaḥ

Verse 78

गन्तुम् ऐछज् जगन्नाथो बाणं हन्तुं महासुरम् स्मरणं वैनतेयस्य कृष्ण त्वं कर्तुम् अर्हसि न ह्य् अन्येन तम् अध्वानं गन्तुं शक्यं महाभुज

gantum aichaj jagannātho bāṇaṃ hantuṃ mahāsuram smaraṇaṃ vainateyasya kṛṣṇa tvaṃ kartum arhasi na hy anyena tam adhvānaṃ gantuṃ śakyaṃ mahābhuja

Verse 79

श्रूयतां च तद् अध्वानं गन्तव्यम् अतिदुर्जयम् एकादश सहस्राणि योजनानां जनार्दन तदितः शोणितपुरं प्राद्युम्निर् यत्र सांप्रतम्

śrūyatāṃ ca tad adhvānaṃ gantavyam atidurjayam ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ janārdana taditaḥ śoṇitapuraṃ prādyumnir yatra sāṃpratam

Verse 80

मनोजवो महावीर्यो वैनतेयः प्रतापवान् समाह्वयस्व गोविन्द स हि त्वां तत्र नेष्यति एकेन स मुहूर्तेन बाणं संदर्शयिष्यति

manojavo mahāvīryo vainateyaḥ pratāpavān samāhvayasva govinda sa hi tvāṃ tatra neṣyati ekena sa muhūrtena bāṇaṃ saṃdarśayiṣyati

Verse 81

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्राध्यायद् गरुडं हरिः स कृष्णपार्श्वम् आगम्य हर्षेणावस्थितो ऽभवत्

tasya tad vacanaṃ śrutvā prādhyāyad garuḍaṃ hariḥ sa kṛṣṇapārśvam āgamya harṣeṇāvasthito 'bhavat

Verse 82

कृष्णकेशः प्रवलयो जिष्णुः कृष्णश् च वर्णतः चतुर्दंष्ट्रश् चतुर्बाहुश् चतुर्वेदषडङ्गवित्

kṛṣṇakeśaḥ pravalayo jiṣṇuḥ kṛṣṇaś ca varṇataḥ caturdaṃṣṭraś caturbāhuś caturvedaṣaḍaṅgavit

Verse 83

श्रीवत्साङ्को ऽरविन्दाक्ष ऊर्ध्वलोमा मृदुत्वचः समाङ्गुलिः समनखो रक्ताङ्गुलिनखान्तरः

śrīvatsāṅko 'ravindākṣa ūrdhvalomā mṛdutvacaḥ samāṅguliḥ samanakho raktāṅgulinakhāntaraḥ

Verse 84

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषो वृत्तबाहुर् महाभुजः आजानुबाहुः सिंहास्यः सिंहसंहननो युवा सहस्रम् इव सूर्याणां दीप्यमानः प्रकाशते

snigdhagambhīranirghoṣo vṛttabāhur mahābhujaḥ ājānubāhuḥ siṃhāsyaḥ siṃhasaṃhanano yuvā sahasram iva sūryāṇāṃ dīpyamānaḥ prakāśate

Verse 85

यः प्रभुर् भाति भूतात्मा भूतानां भावनः प्रभुः यस्याष्टगुणम् ऐश्वर्यं ददौ प्रीतः प्रजापतिः

yaḥ prabhur bhāti bhūtātmā bhūtānāṃ bhāvanaḥ prabhuḥ yasyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ dadau prītaḥ prajāpatiḥ

Verse 86

प्रजापतीनां साध्यानां त्रिदशानां च शाश्वतः स्तूयमानः स्तवैः सर्वैः सूतमागधबन्दिभिः ऋषिभिश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः

prajāpatīnāṃ sādhyānāṃ tridaśānāṃ ca śāśvataḥ stūyamānaḥ stavaiḥ sarvaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ ṛṣibhiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ

Verse 87

संविधानम् अथाज्ञाप्य द्वारकायां महाभुजः सात्यकौ संनिवेश्याथ रक्ष्यतां द्वारकेति च गमनाय मतिं चक्रे वासुदेवः प्रतापवान्

saṃvidhānam athājñāpya dvārakāyāṃ mahābhujaḥ sātyakau saṃniveśyātha rakṣyatāṃ dvāraketi ca gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ pratāpavān

Verse 88

आस्थितो गरुडं देवस् तस्य चानु हलायुधः पृष्ठतो ऽनु बलस्यापि प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः

āsthito garuḍaṃ devas tasya cānu halāyudhaḥ pṛṣṭhato 'nu balasyāpi pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ

Verse 89

श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सूतमागधबन्दिनाम् जय बाणं महाबाहो ये चास्यानुचरा रणे न हि ते प्रमुखे स्थातुं कश्चिच् छक्तो महामृधे

śrūyante sma tadā vācaḥ sūtamāgadhabandinām jaya bāṇaṃ mahābāho ye cāsyānucarā raṇe na hi te pramukhe sthātuṃ kaścic chakto mahāmṛdhe

The voices of bards, genealogists, and panegyrists were heard then: 'Victory to Bāṇa the long-armed, and to his companions in battle! None can stand face to face with him in great combat.'

Verse 90

प्रसादे ते ध्रुवा लक्ष्मीर् विजयश् च पराक्रमे विजेष्यसि रणे शत्रुं दैत्येन्द्रं सहसैनिकम्

prasāde te dhruvā lakṣmīr vijayaś ca parākrame vijeṣyasi raṇe śatruṃ daityendraṃ sahasainikam

Verse 91

सिद्धचारणसंघानां महर्षीणां च सर्वशः शृण्वन् वाचो ऽन्तरिक्षस्थः प्रययौ केशवो रणे

siddhacāraṇasaṃghānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ śṛṇvan vāco 'ntarikṣasthaḥ prayayau keśavo raṇe