Harivaṃśa · Adhyāya 110

Verse 1

ततस् तूर्यनिनादैश् च शङ्खानां च महास्वनैः बन्दिमागधसूतानां सर्वैश् चापि सहस्रशः

tatas tūryaninādaiś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ bandimāgadhasūtānāṃ sarvaiś cāpi sahasraśaḥ

Then with the blare of trumpets and the mighty sound of conches, of bards and Māgadha panegyrists and Sūtas, by the thousand.

Verse 2

जयाजय जगन्नाथ जय चक्रगदाधर जय लोकत्रयावास जयाशेषजगन्मय जय नाभिसमुत्थाब्ज+ +निषण्णचतुरानन जय कौस्तुभरत्नांशु+ +विभासितजगत्त्रय जय श्रीकरपद्मस्थ+ +चरणाम्भोरुहद्वय जय त्रिधामन्सर्वेश जय लोकपितामह जय यज्ञपते देव जय विश्वगुरो हरे जय चक्रगदाशङ्ख+ +पद्मदीप्तकराम्बुज जय शार्ङ्गादिहेत्युद्यत्+ +सहस्रभुजमण्डल जय चक्राग्निनिर्दग्ध+ +निखिलासुरमण्डल जय योगिमनःपद्म+ +बोधकृच्चरणाम्बुज निजैकपादसंलीन+ +जगत्त्रय हरे जय जय स्थितिलयोत्पत्ति+ +कारणाशेषकारण जय विष्णो हृषीकेश जय बाणं महासुर स तून्मुखैर् जयाशीर्भिः स्तूयमानो हि मानवैः बभार रूपं सोमार्क+ +शक्राणां सदृशं हरिः

jayājaya jagannātha jaya cakragadādhara jaya lokatrayāvāsa jayāśeṣajaganmaya jaya nābhisamutthābja+ +niṣaṇṇacaturānana jaya kaustubharatnāṃśu+ +vibhāsitajagattraya jaya śrīkarapadmastha+ +caraṇāmbhoruhadvaya jaya tridhāmansarveśa jaya lokapitāmaha jaya yajñapate deva jaya viśvaguro hare jaya cakragadāśaṅkha+ +padmadīptakarāmbuja jaya śārṅgādihetyudyat+ +sahasrabhujamaṇḍala jaya cakrāgninirdagdha+ +nikhilāsuramaṇḍala jaya yogimanaḥpadma+ +bodhakṛccaraṇāmbuja nijaikapādasaṃlīna+ +jagattraya hare jaya jaya sthitilayotpatti+ +kāraṇāśeṣakāraṇa jaya viṣṇo hṛṣīkeśa jaya bāṇaṃ mahāsura sa tūnmukhair jayāśīrbhiḥ stūyamāno hi mānavaiḥ babhāra rūpaṃ somārka+ +śakrāṇāṃ sadṛśaṃ hariḥ

Verse 3

अतीव शुशुभे रूपं तस्य चाभ्युत्पतिष्यतः वैनतेयस्य भद्रं ते बृंहितं हरितेजसा

atīva śuśubhe rūpaṃ tasya cābhyutpatiṣyataḥ vainateyasya bhadraṃ te bṛṃhitaṃ haritejasā

Verse 4

स्मृत्वा स्मृत्वा च तद्रूपं शङ्खचक्रगदाभृतः तृप्तिं नाद्यापि गोविन्द प्राप्नुयामो हरेः सदा अथाष्टबाहुः कृष्णस् तु पर्वताकारसंनिभः विबभौ पुण्डरीकाक्षो विकाङ्क्षन् बाणसंक्षयम्

smṛtvā smṛtvā ca tadrūpaṃ śaṅkhacakragadābhṛtaḥ tṛptiṃ nādyāpi govinda prāpnuyāmo hareḥ sadā athāṣṭabāhuḥ kṛṣṇas tu parvatākārasaṃnibhaḥ vibabhau puṇḍarīkākṣo vikāṅkṣan bāṇasaṃkṣayam

Verse 5

असिचक्रगदाबाणा दक्षिणं पार्श्वम् आस्थिताः चर्म शार्ङ्गं तथा चापं शङ्खं चैवास्य वामतः

asicakragadābāṇā dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ carma śārṅgaṃ tathā cāpaṃ śaṅkhaṃ caivāsya vāmataḥ

Verse 6

शीर्षाणां वै सहस्रं तु विहितं शार्ङ्गधन्वना सहस्रं चैव कायानां वहन् संकर्षणस् तदा

śīrṣāṇāṃ vai sahasraṃ tu vihitaṃ śārṅgadhanvanā sahasraṃ caiva kāyānāṃ vahan saṃkarṣaṇas tadā

Verse 7

श्वेतप्रहरणो ऽधृष्यः कैलास इव शृङ्गवान् आस्थितो गरुडं राम उद्यन्न् इव निशाकरः

śvetapraharaṇo 'dhṛṣyaḥ kailāsa iva śṛṅgavān āsthito garuḍaṃ rāma udyann iva niśākaraḥ

Verse 8

सनत्कुमारस्य वपुः प्रादुर् आसीन् महात्मनः प्रद्युम्नस्य महाबाहोः संग्रामे विक्रमिष्यतः

sanatkumārasya vapuḥ prādur āsīn mahātmanaḥ pradyumnasya mahābāhoḥ saṃgrāme vikramiṣyataḥ

Verse 9

स पक्षबलविक्षेपैर् विधुन्वन् पर्वतान् बहून् जगाम मार्गं बलवान् वातस्य प्रतिषेधयन्

sa pakṣabalavikṣepair vidhunvan parvatān bahūn jagāma mārgaṃ balavān vātasya pratiṣedhayan

Verse 10

अति वायोर् अथ गतिम् आस्थाय गरुडस् तदा सिद्धचारणसंघानां शुभं मार्गम् अवातरत्

ati vāyor atha gatim āsthāya garuḍas tadā siddhacāraṇasaṃghānāṃ śubhaṃ mārgam avātarat

Verse 11

अथ रामो ऽब्रवीद् वाक्यं कृष्णम् अप्रतिमम् रणे स्वाभिः प्रभाभिर् हीनाः स्मः कृष्ण कस्माद् अपूर्ववत्

atha rāmo 'bravīd vākyaṃ kṛṣṇam apratimam raṇe svābhiḥ prabhābhir hīnāḥ smaḥ kṛṣṇa kasmād apūrvavat

Verse 12

सर्वे कनकवर्णाभाः संवृत्ताः स्म न संशयः किम् इदं ब्रूहि नस् तत्त्वं किं मेरोः पार्श्वगा वयम्

sarve kanakavarṇābhāḥ saṃvṛttāḥ sma na saṃśayaḥ kim idaṃ brūhi nas tattvaṃ kiṃ meroḥ pārśvagā vayam

Verse 13

मन्ये बाणस्य नगरम् अभ्याशस्थम् अरिंदम रक्षार्थं तस्य नियतो वह्निर् एष स्थितो ज्वलन् अग्नेर् आहवनीयस्य प्रभया स्म समाहताः तेन नो वर्णवैरूप्यम् इदं जातं हलायुध

manye bāṇasya nagaram abhyāśastham ariṃdama rakṣārthaṃ tasya niyato vahnir eṣa sthito jvalan agner āhavanīyasya prabhayā sma samāhatāḥ tena no varṇavairūpyam idaṃ jātaṃ halāyudha

Verse 14

यदि स्म संनिकर्षस्था यदि निष्प्रभतां गताः तद् विधत्स्व स्वयं बुद्ध्या यद् अत्रानन्तरं हितम्

yadi sma saṃnikarṣasthā yadi niṣprabhatāṃ gatāḥ tad vidhatsva svayaṃ buddhyā yad atrānantaraṃ hitam

Verse 15

कुरुष्व वैनतेय त्वं यन् नः कार्यम् अनन्तरम् त्वया विधाने विहिते करिष्याम्य् अहम् उत्तरम्

kuruṣva vainateya tvaṃ yan naḥ kāryam anantaram tvayā vidhāne vihite kariṣyāmy aham uttaram

Verse 16

एतच् छ्रुत्वा तदा वाक्यं केशवस्य महात्मनः एतच् छ्रुत्वा तु गरुडो वासुदेवस्य भाषितम् चक्रे मुखसहस्रं हि कामरूपी महाबलः गङ्गाम् उपागमत् तूर्णं वैनतेयस् ततो बली

etac chrutvā tadā vākyaṃ keśavasya mahātmanaḥ etac chrutvā tu garuḍo vāsudevasya bhāṣitam cakre mukhasahasraṃ hi kāmarūpī mahābalaḥ gaṅgām upāgamat tūrṇaṃ vainateyas tato balī

Verse 17

आप्लुत्याकाशगङ्गायाम् आपीय सलिलं बहु प्रववर्षोपरिगतो वैतनेयः प्रतापवान् तेनाग्निं शमयाम् आस बुद्धिमान् विनतात्मजः स पक्षाभ्याम् उपादाय ववर्ष सलिलं बहु गृहीत्वा सलिलं तत्र तम् अग्निम् अभिषेचयत् अग्निर् आहवनीयस् तु ततः शान्तिम् उपागमत्

āplutyākāśagaṅgāyām āpīya salilaṃ bahu pravavarṣoparigato vaitaneyaḥ pratāpavān tenāgniṃ śamayām āsa buddhimān vinatātmajaḥ sa pakṣābhyām upādāya vavarṣa salilaṃ bahu gṛhītvā salilaṃ tatra tam agnim abhiṣecayat agnir āhavanīyas tu tataḥ śāntim upāgamat

Verse 18

तं दृष्ट्वाहवनीयं तु शान्तम् आकाशगङ्गया परमं विस्मयं गत्वा सुपर्णो वाक्यम् अब्रवीत् अहो वीर्यम् अथाग्नेस् तु यो दहेद् युगसंक्षये तद् एव वर्णवैरूप्यं चक्रे कृष्णस्य धीमतः त्रयस् त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः कृष्णः संकर्षणश् चैव प्रद्युम्नश् च महाबलः

taṃ dṛṣṭvāhavanīyaṃ tu śāntam ākāśagaṅgayā paramaṃ vismayaṃ gatvā suparṇo vākyam abravīt aho vīryam athāgnes tu yo dahed yugasaṃkṣaye tad eva varṇavairūpyaṃ cakre kṛṣṇasya dhīmataḥ trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś caiva pradyumnaś ca mahābalaḥ

Verse 19

ततः प्रशान्ते दहने संप्रतस्थे स पक्षिराट् स्वपक्षबलविक्षेपैः कुर्वन् घोरं महास्वनम्

tataḥ praśānte dahane saṃpratasthe sa pakṣirāṭ svapakṣabalavikṣepaiḥ kurvan ghoraṃ mahāsvanam

Verse 20

तान् दृष्ट्वाचिन्तयंस् तत्र रुद्रस्यानुचराग्नयः नियुक्ताः शूलिना पूर्वं रक्षणे नगरस्य हि ऊचुः परमसंक्रुद्धा ज्वालयन्तो दिसो दश आस्थिता गरुडं ह्य् एते नानारूपा भयावाहाः किम् अर्थम् इह संप्राप्ताः के वापीमे जनास् त्रयः

tān dṛṣṭvācintayaṃs tatra rudrasyānucarāgnayaḥ niyuktāḥ śūlinā pūrvaṃ rakṣaṇe nagarasya hi ūcuḥ paramasaṃkruddhā jvālayanto diso daśa āsthitā garuḍaṃ hy ete nānārūpā bhayāvāhāḥ kim artham iha saṃprāptāḥ ke vāpīme janās trayaḥ

Verse 21

निश्चयं नाध्यगच्छन्त ते गिरिव्रजवह्नयः प्रावर्तयंश् च संग्रामं तैस् त्रिभिः सह यादवैः

niścayaṃ nādhyagacchanta te girivrajavahnayaḥ prāvartayaṃś ca saṃgrāmaṃ tais tribhiḥ saha yādavaiḥ

Verse 22

तेषां युद्धे प्रसक्तानां संनादः सुमहान् अभूत् तं च श्रुत्वा महानादं सिंहानाम् इव गर्जताम् अथाङ्गिराः स्वपुरुषं प्रेषयाम् आस बुद्धिमान् यत्र तद् वर्तते युद्धं तत्र गच्छस्व माचिरम् अथाज्ञप्तस् तु बाणेन पुरुषो वै मनोजवः दृष्ट्वा तत् सर्वम् आगच्छे+ +त्युक्तः प्रह्वस् ततस् त्वरन्

teṣāṃ yuddhe prasaktānāṃ saṃnādaḥ sumahān abhūt taṃ ca śrutvā mahānādaṃ siṃhānām iva garjatām athāṅgirāḥ svapuruṣaṃ preṣayām āsa buddhimān yatra tad vartate yuddhaṃ tatra gacchasva māciram athājñaptas tu bāṇena puruṣo vai manojavaḥ dṛṣṭvā tat sarvam āgacche+ +tyuktaḥ prahvas tatas tvaran

Verse 23

तथेत्य् उक्त्वा स तद् युद्धं वर्तमानम् अवैक्षत अग्नीनां वासुदेवेन संसक्तानां महामृधे

tathety uktvā sa tad yuddhaṃ vartamānam avaikṣata agnīnāṃ vāsudevena saṃsaktānāṃ mahāmṛdhe

Verse 24

ते जातवेदसः सर्वे कल्माषः खसृमस् तथा दहनः शोषणश् चैव तपनश् च महाबलः स्वधाकारस्य विषये प्रख्याताः पञ्च वह्नयः

te jātavedasaḥ sarve kalmāṣaḥ khasṛmas tathā dahanaḥ śoṣaṇaś caiva tapanaś ca mahābalaḥ svadhākārasya viṣaye prakhyātāḥ pañca vahnayaḥ

Verse 25

अथापरे महाभागाः स्वैर् अनीकैर् व्यवस्थिताः अग्नयः समदृश्यन्त ज्वलमाना महाहवे पटरः पतगः स्वर्णो अगाधो भ्राज एव च स्वाहाकाराश्रया पञ्च अयुध्यंस् ते ऽपि चाग्नयः

athāpare mahābhāgāḥ svair anīkair vyavasthitāḥ agnayaḥ samadṛśyanta jvalamānā mahāhave paṭaraḥ patagaḥ svarṇo agādho bhrāja eva ca svāhākārāśrayā pañca ayudhyaṃs te 'pi cāgnayaḥ

Verse 26

ज्योतिष्टोमहविर्भागौ वषट्काराश्रयौ पुनः द्वाव् अग्नी संप्रयुध्येतां महात्मानौ महाद्युती तयोर् मध्ये ऽङ्गिराश् चैव महर्षिर् विबभौ प्रभुः

jyotiṣṭomahavirbhāgau vaṣaṭkārāśrayau punaḥ dvāv agnī saṃprayudhyetāṃ mahātmānau mahādyutī tayor madhye 'ṅgirāś caiva maharṣir vibabhau prabhuḥ

Verse 27

आग्नेयं रथम् आस्थाय शूलम् उद्यम्य भास्वरम् स्थितम् अङ्गिरसं दृष्ट्वा स्यन्दने पुरुषोत्तमः कृष्णः प्रोवाच वचनं स्मयन्न् इव पुनः पुनः

āgneyaṃ ratham āsthāya śūlam udyamya bhāsvaram sthitam aṅgirasaṃ dṛṣṭvā syandane puruṣottamaḥ kṛṣṇaḥ provāca vacanaṃ smayann iva punaḥ punaḥ

Verse 28

तिष्ठध्वम् अग्नयो यूयम् एष वो विदधे भयम् ममास्त्रतेजसा दद्घा दिशो यास्यथ विक्षताः

tiṣṭhadhvam agnayo yūyam eṣa vo vidadhe bhayam mamāstratejasā dadghā diśo yāsyatha vikṣatāḥ

Verse 29

अथाङ्गिरास् त्रिशूलेन दीप्तेन समधावत आददान इव क्रोधात् कृष्णप्राणान् मधामृधे

athāṅgirās triśūlena dīptena samadhāvata ādadāna iva krodhāt kṛṣṇaprāṇān madhāmṛdhe

Verse 30

त्रिशूलं तस्य तद् दीप्तं चिच्छेद परमेषुभिः अर्धचन्द्रैस् तथा तीक्ष्णैर् यमान्तकनिभैर् युधि

triśūlaṃ tasya tad dīptaṃ ciccheda parameṣubhiḥ ardhacandrais tathā tīkṣṇair yamāntakanibhair yudhi

Verse 31

स्थूणाकर्णेन चास्त्रेण दीप्तेन सुमहायशाः विव्याधान्तकतुल्येन वक्षस्य् एनम् अथो ऽनदत्

sthūṇākarṇena cāstreṇa dīptena sumahāyaśāḥ vivyādhāntakatulyena vakṣasy enam atho 'nadat

Verse 32

रुधिरौघप्लुतैर् गात्रैस् तदाग्निर् चिह्वलन्न् इव विष्टब्धगात्रः सहसा पपात धरणीतले

rudhiraughaplutair gātrais tadāgnir cihvalann iva viṣṭabdhagātraḥ sahasā papāta dharaṇītale

Verse 33

शेषास् ततो ऽग्नयः सर्वे चत्वारो ब्रह्मणः सुताः आवाहयंस् तदा शीघ्रं बाणस्य पुरम् अन्तिकात्

śeṣās tato 'gnayaḥ sarve catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ āvāhayaṃs tadā śīghraṃ bāṇasya puram antikāt

Verse 34

अवगाहत् ततः कृष्णो यत्र बाणपुरं ततः अथ बाणपुरं दृष्ट्वा दूरात् प्रोवाच नारदः एतत् तच्छोणितपुरं कृष्ण पश्य महाभुज अत्र रुद्रो महातेजा रुद्राण्या सहितो ऽवसत् गुहश् च बाणगुप्त्यर्थं सततं क्षेमकारणात् नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णस् त्व् इदम् अथाब्रवीत् क्षेमं चिन्तयताम् अत्र श्रूयतां च महामुने यदि वावतरेद् रुद्रो बाणसंरक्षणं प्रति शक्तितो वयम् अप्य् अत्र सह योत्स्याम तेन वै एवं विवदतोस् तत्र कृष्णनारदयोस् तदा प्राप्ता निमेषमात्रेण शीघ्रत्वाद् गरुडेन ते ततः शङ्खं समानीय वदने पुष्करेक्षणः प्रदध्मौ समरे कृष्णो नादेनापूरयन् दिशः वायुवेगेन तं दध्मौ मेघश् चन्द्रम् इवोद्गिरन्

avagāhat tataḥ kṛṣṇo yatra bāṇapuraṃ tataḥ atha bāṇapuraṃ dṛṣṭvā dūrāt provāca nāradaḥ etat tacchoṇitapuraṃ kṛṣṇa paśya mahābhuja atra rudro mahātejā rudrāṇyā sahito 'vasat guhaś ca bāṇaguptyarthaṃ satataṃ kṣemakāraṇāt nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇas tv idam athābravīt kṣemaṃ cintayatām atra śrūyatāṃ ca mahāmune yadi vāvatared rudro bāṇasaṃrakṣaṇaṃ prati śaktito vayam apy atra saha yotsyāma tena vai evaṃ vivadatos tatra kṛṣṇanāradayos tadā prāptā nimeṣamātreṇa śīghratvād garuḍena te tataḥ śaṅkhaṃ samānīya vadane puṣkarekṣaṇaḥ pradadhmau samare kṛṣṇo nādenāpūrayan diśaḥ vāyuvegena taṃ dadhmau meghaś candram ivodgiran

Verse 35

ततः प्रध्माप्य तं शङ्खं भयम् उत्पाद्य वीर्यवान् अग्निं जित्वा तदा विष्णुर् बाणस्य पुररक्षिणः प्रविवेश पुरं कृष्णो बाणस्याद्भुतकर्मणः

tataḥ pradhmāpya taṃ śaṅkhaṃ bhayam utpādya vīryavān agniṃ jitvā tadā viṣṇur bāṇasya purarakṣiṇaḥ praviveśa puraṃ kṛṣṇo bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ

Verse 36

ततो बाणपुरं प्राप्य शङ्खं दध्मौ जनार्दनः ततो हि बलभद्रस् तु दध्मौ शङ्खम् अनुत्तमम् प्रद्युम्नश् चापि संक्रुद्धो दध्मौ शङ्खम् अनुत्तमम् गरुडः पक्षवातेन बाणसैन्यं व्यधूनयत् चतुर्णां च महाराज सागराणां यथा स्वनः प्रादुर् बभूव तुमुलः शब्दो बाणपुरं प्रति ततः शङ्खप्रणादेन भेरीणां च महास्वनैः बाणानीकानि सहसा समनह्यन्त सर्वशः

tato bāṇapuraṃ prāpya śaṅkhaṃ dadhmau janārdanaḥ tato hi balabhadras tu dadhmau śaṅkham anuttamam pradyumnaś cāpi saṃkruddho dadhmau śaṅkham anuttamam garuḍaḥ pakṣavātena bāṇasainyaṃ vyadhūnayat caturṇāṃ ca mahārāja sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ prādur babhūva tumulaḥ śabdo bāṇapuraṃ prati tataḥ śaṅkhapraṇādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ bāṇānīkāni sahasā samanahyanta sarvaśaḥ

Reaching Bāṇa's city, Janārdana blew his conch; Balabhadra then blew his matchless conch; and Pradyumna too, in wrath, blew his matchless conch. Garuḍa with the wind of his wings scattered Bāṇa's army in four directions.

Verse 37

ततः किंकरसैन्यं तद् अभ्यागात् समरे महत् कोटिशश् चापि बहुधा दीप्तप्रहरणं तदा

tataḥ kiṃkarasainyaṃ tad abhyāgāt samare mahat koṭiśaś cāpi bahudhā dīptapraharaṇaṃ tadā

Verse 38

तद् असंख्येयम् एकस्थं महाभ्रघनसंनिभम् नीलाञ्जनचयप्रख्यम् अप्रमेयं तथाक्षयम्

tad asaṃkhyeyam ekasthaṃ mahābhraghanasaṃnibham nīlāñjanacayaprakhyam aprameyaṃ tathākṣayam

Verse 39

ते प्रदीप्तप्रहरणा दैत्यदानवराक्षसाः प्रमाथगणमुख्याश् च ते ऽयुध्यन् कृष्णसंगताः

te pradīptapraharaṇā daityadānavarākṣasāḥ pramāthagaṇamukhyāś ca te 'yudhyan kṛṣṇasaṃgatāḥ

Verse 40

सर्वतस् तैः प्रदीप्तास्यैः सार्चिष्मद्भिर् इवानलैः अभ्युपेत्य तदात्युग्रैर् यक्षराक्षसकिंनरैः आपीयत तदा रक्तं चतुर्णाम् अपि संयुगे

sarvatas taiḥ pradīptāsyaiḥ sārciṣmadbhir ivānalaiḥ abhyupetya tadātyugrair yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ āpīyata tadā raktaṃ caturṇām api saṃyuge

Verse 41

ततो रामो महाबाहुः केशवं वाक्यम् अब्रवीत् तद्बलं तु समासाद्य बलभद्रो महाबलः प्रोवाच वचनं तत्र परस्य बलनाशनम् कृष्ण कृष्ण महाबाहो विधत्स्वैषां महद् भयम्

tato rāmo mahābāhuḥ keśavaṃ vākyam abravīt tadbalaṃ tu samāsādya balabhadro mahābalaḥ provāca vacanaṃ tatra parasya balanāśanam kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho vidhatsvaiṣāṃ mahad bhayam

Verse 42

इति संचोदितः कृष्णो बलभद्रेण धीमता तेषां वधार्थम् आग्नेयं जग्राह पुरुषोत्तमः अस्त्रम् अस्त्रविदां श्रेष्ठो यमान्तकसमप्रभम्

iti saṃcoditaḥ kṛṣṇo balabhadreṇa dhīmatā teṣāṃ vadhārtham āgneyaṃ jagrāha puruṣottamaḥ astram astravidāṃ śreṣṭho yamāntakasamaprabham

Verse 43

स विधूयासुरगणान् क्रव्यादान् अस्त्रतेजसा प्रययौ त्वरया युक्तो यतो ऽदृश्यत तद्बलम्

sa vidhūyāsuragaṇān kravyādān astratejasā prayayau tvarayā yukto yato 'dṛśyata tadbalam

Verse 44

शूलपट्टिसशक्त्यृष्टि+ +पिनाकपरिघायुधम् प्रमाथगणभूयिष्ठं बलं तद् अभवत् क्षितौ

śūlapaṭṭisaśaktyṛṣṭi+ +pinākaparighāyudham pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ balaṃ tad abhavat kṣitau

Verse 45

शैलमेघप्रतीकाशैर् नानारूपैर् भयानकैः वेताऌऐश् च पिशाचैश् च भक्षयद्भिश् च मांसकम् वाहनैः संघशः सर्वे योधास् तत्रावतस्थिरे वातोद्धूतैर् इव घनैर् विप्रकीर्णैर् इवाचलैः

śailameghapratīkāśair nānārūpair bhayānakaiḥ vetāḷaiś ca piśācaiś ca bhakṣayadbhiś ca māṃsakam vāhanaiḥ saṃghaśaḥ sarve yodhās tatrāvatasthire vātoddhūtair iva ghanair viprakīrṇair ivācalaiḥ

Verse 46

शुशुभे तत्र बहुलैर् अनीकैर् बहुधान्विभिः मुसलैर् असिभिः शूलैर् गदाभिः परिघैस् तथा अधावत् तद् असंख्येयं शुशुभे सर्वतो बलम् ततः संकर्षणो देवम् उवाच मधुसूदनम् वैनतेयगतो रामस् तान् दृष्ट्वा कृष्णम् अब्रवीत् कृष्ण कृष्ण महाबाहो यद् एतद् दृश्यते बलम् एतैः सह रणे योद्धुम् इच्छामि पुरुषोत्तम

śuśubhe tatra bahulair anīkair bahudhānvibhiḥ musalair asibhiḥ śūlair gadābhiḥ parighais tathā adhāvat tad asaṃkhyeyaṃ śuśubhe sarvato balam tataḥ saṃkarṣaṇo devam uvāca madhusūdanam vainateyagato rāmas tān dṛṣṭvā kṛṣṇam abravīt kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yad etad dṛśyate balam etaiḥ saha raṇe yoddhum icchāmi puruṣottama

Verse 47

इति ब्रुवाणं रामं तं कृष्णो वचनम् अब्रवीत् ममाप्य् एषैव संजाता बुद्धिर् इत्य् अब्रवीच् च तम् एषो ऽभिलषितः कामः प्राग् एव हि ममाभवत् एभिः सह समागन्तुम् इच्छेयं युद्धदुर्मदैः

iti bruvāṇaṃ rāmaṃ taṃ kṛṣṇo vacanam abravīt mamāpy eṣaiva saṃjātā buddhir ity abravīc ca tam eṣo 'bhilaṣitaḥ kāmaḥ prāg eva hi mamābhavat ebhiḥ saha samāgantum iccheyaṃ yuddhadurmadaiḥ

Verse 48

युध्यतः प्राङ्मुखस्यास्तु सुपर्णो वै ममाग्रतः सव्ये पार्श्वे च प्रद्युम्नस् तथा मे दक्षिणे भवान्

yudhyataḥ prāṅmukhasyāstu suparṇo vai mamāgrataḥ savye pārśve ca pradyumnas tathā me dakṣiṇe bhavān

Verse 49

रक्षितव्यम् अथान्योन्यम् अस्मिन् घोरे महामृधे एवं ब्रुवन्तस् ते ऽन्योन्यम् अधिरूढाः खगोत्तमम्

rakṣitavyam athānyonyam asmin ghore mahāmṛdhe evaṃ bruvantas te 'nyonyam adhirūḍhāḥ khagottamam

Verse 50

ततो युद्धं महच् चक्रे लाङ्गलेनाथ लाङ्गली सहस्रम् अयुतं रामो जघान दितिनन्दनान् गिरिशृङ्गनिभैर् युद्धे गदामुसललाङ्गलैः युध्यतो रौहिणेयस्य रौद्रं रूपम् अभूत् तदा युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः

tato yuddhaṃ mahac cakre lāṅgalenātha lāṅgalī sahasram ayutaṃ rāmo jaghāna ditinandanān giriśṛṅganibhair yuddhe gadāmusalalāṅgalaiḥ yudhyato rauhiṇeyasya raudraṃ rūpam abhūt tadā yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ

Verse 51

आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेन व्यपोथयत् चरत्य् अतिबलो युद्धे युद्धमार्गविशारदः

ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalena vyapothayat caraty atibalo yuddhe yuddhamārgaviśāradaḥ

Verse 52

प्रद्युम्नः शरजालैस् तान् समन्तात् प्रत्यवारयत् दानवान् पुरुषव्याघ्रो युद्यमानान् सहस्रशः

pradyumnaḥ śarajālais tān samantāt pratyavārayat dānavān puruṣavyāghro yudyamānān sahasraśaḥ

Verse 53

स्निग्धाञ्जनचयप्रख्यः शङ्खचक्रगदाधरः प्रध्माप्य बहुशः शङ्खम् अयुध्यत जनार्दनः

snigdhāñjanacayaprakhyaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ pradhmāpya bahuśaḥ śaṅkham ayudhyata janārdanaḥ

Verse 54

पक्षप्रहाराभिहतांस् तुण्डाग्रनखविक्षतान् अकरोत् समरे शत्रून् वैनतेयः प्रतापवान्

pakṣaprahārābhihatāṃs tuṇḍāgranakhavikṣatān akarot samare śatrūn vainateyaḥ pratāpavān

Verse 55

नीता वैवस्वतमुखं वैनतेयेन धीमता तैर् हन्यमानं दैत्यानाम् अनीकं भीमविक्रमैः अभज्यत तदा संख्ये बाणवर्षसमाहतम्

nītā vaivasvatamukhaṃ vainateyena dhīmatā tair hanyamānaṃ daityānām anīkaṃ bhīmavikramaiḥ abhajyata tadā saṃkhye bāṇavarṣasamāhatam

Verse 56

निर्जित्य कैंकरं सैन्यं हरिर् लोकनमस्कृतः पाञ्चजान्यं महाशङ्खं दध्मौ दैत्यभयंकरम् भज्यमानेष्व् अनीकेषु त्रातुकामः समभ्ययात् एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् नारदः प्रययौ रणात् कैलासं मेरुसंकाशं दृष्टो रुद्रेण पूजितः पृष्टः किम् इह देवर्षे संप्राप्तस् तद् वदस्व मे ततः प्रहस्य देवर्षिः प्राह रुद्रं महीपते बाणः संहन्यते देव कृष्णेन हलिना किल तस्य सर्वम् अनीकं तु भग्नं तन् नावतिष्ठति किं वर्तसे ऽद्य निश्चिन्तो भर्तस् ते पीड्यते किल कुरुष्व तस्य साहाय्यं भक्ताधीनो भवान् इति नारदस्य वचः श्रुत्वा हरः प्रस्फुरिताधरः निश्वासं मुमुचे राजन्न् अस्तः कश् चिद् विनिर्गतः तं किं करोमीति हरं पृच्छन्तं प्राह भूतपः गच्छ बाणपुरं शीघ्रं जहि कृष्णहलायुधौ तथेत्य् अन्तर्दधे सो ऽपि ययौ यत्र हरिर् हली प्रमथान् आह रुद्रस् तु सज्जा भवत सत्तमाः सज्जैर् गच्छत मात्स्यार्द्धो (?) मयूरोन्दरवाहनौ गच्छ नारद तत्र त्वं बाणम् आश्वासय प्रभो एष माम् आगतं पश्य त्वत्कृते दैत्यसत्तम घातयामि यदुश्रेष्ठौ प्राप्तौ याव् इह मन्दधीः तथेति नारदः प्राप्तो बाणायावेदयत् तदा पुनर् ययौ कृष्णपार्श्वं खेचरो वा गरुत्मनि कारयाम् आस रुद्रस् तु प्रयानोद्योगम् उत्तमम् ज्वरस् तु रणम् आगत्य ददर्श हलिनं रणे घ्नन्तं दानवदैतेयांस् तं हन्तुं स समागतः ज्वरस् त्रिपादस् त्रिशिरास् तदा समरदुर्जयः

nirjitya kaiṃkaraṃ sainyaṃ harir lokanamaskṛtaḥ pāñcajānyaṃ mahāśaṅkhaṃ dadhmau daityabhayaṃkaram bhajyamāneṣv anīkeṣu trātukāmaḥ samabhyayāt etasminn antare rājan nāradaḥ prayayau raṇāt kailāsaṃ merusaṃkāśaṃ dṛṣṭo rudreṇa pūjitaḥ pṛṣṭaḥ kim iha devarṣe saṃprāptas tad vadasva me tataḥ prahasya devarṣiḥ prāha rudraṃ mahīpate bāṇaḥ saṃhanyate deva kṛṣṇena halinā kila tasya sarvam anīkaṃ tu bhagnaṃ tan nāvatiṣṭhati kiṃ vartase 'dya niścinto bhartas te pīḍyate kila kuruṣva tasya sāhāyyaṃ bhaktādhīno bhavān iti nāradasya vacaḥ śrutvā haraḥ prasphuritādharaḥ niśvāsaṃ mumuce rājann astaḥ kaś cid vinirgataḥ taṃ kiṃ karomīti haraṃ pṛcchantaṃ prāha bhūtapaḥ gaccha bāṇapuraṃ śīghraṃ jahi kṛṣṇahalāyudhau tathety antardadhe so 'pi yayau yatra harir halī pramathān āha rudras tu sajjā bhavata sattamāḥ sajjair gacchata mātsyārddho (?) mayūrondaravāhanau gaccha nārada tatra tvaṃ bāṇam āśvāsaya prabho eṣa mām āgataṃ paśya tvatkṛte daityasattama ghātayāmi yaduśreṣṭhau prāptau yāv iha mandadhīḥ tatheti nāradaḥ prāpto bāṇāyāvedayat tadā punar yayau kṛṣṇapārśvaṃ khecaro vā garutmani kārayām āsa rudras tu prayānodyogam uttamam jvaras tu raṇam āgatya dadarśa halinaṃ raṇe ghnantaṃ dānavadaiteyāṃs taṃ hantuṃ sa samāgataḥ jvaras tripādas triśirās tadā samaradurjayaḥ

Verse 57

भस्मप्रहरणो घोरः कालान्तकयमोपमः नदन् मेघसहस्रस्य तुल्यनिर्घातनिस्वनः

bhasmapraharaṇo ghoraḥ kālāntakayamopamaḥ nadan meghasahasrasya tulyanirghātanisvanaḥ

Verse 58

हलायुधम् अभिक्रुद्धः साक्षेपम् इदम् अब्रवीत् किं मां युध्यसि दुर्बुद्धे बलवन्तं महास्वनम् किम् एवं बलमत्तो ऽसि न मां पश्यसि संयुगे तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन् मोक्ष्यसे रणमूर्धनि

halāyudham abhikruddhaḥ sākṣepam idam abravīt kiṃ māṃ yudhyasi durbuddhe balavantaṃ mahāsvanam kim evaṃ balamatto 'si na māṃ paśyasi saṃyuge tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan mokṣyase raṇamūrdhani

Verse 59

इत्य् एवम् उक्त्वा प्रहसन् हलायुधम् अभिद्रवत् युगान्ताग्निनिभैर् घोरैर् मुष्टिभिर् जनयन् भयम्

ity evam uktvā prahasan halāyudham abhidravat yugāntāgninibhair ghorair muṣṭibhir janayan bhayam

Verse 60

चरतस् तस्य संग्रामे मण्डलानि सहस्रशः रौहिणेयस्य शैघ्र्येण नावस्थानम् अदृश्यत

caratas tasya saṃgrāme maṇḍalāni sahasraśaḥ rauhiṇeyasya śaighryeṇa nāvasthānam adṛśyata

Verse 61

सव्येन बाहुना भस्म चिक्षेप बलवक्षसि तस्य भस्म तदा क्षिप्तं ज्वरेणाप्रतिमौजसा शैघ्र्याल् लक्ष्ये निपतितं शरीरे पर्वतोपमे

savyena bāhunā bhasma cikṣepa balavakṣasi tasya bhasma tadā kṣiptaṃ jvareṇāpratimaujasā śaighryāl lakṣye nipatitaṃ śarīre parvatopame

Verse 62

तद् भस्म वक्षसस् तस्य मेरोः शिखरम् आगतम् प्रदीप्तं पतितं तत् तु गिरिशृङ्गं व्यदारयत्

tad bhasma vakṣasas tasya meroḥ śikharam āgatam pradīptaṃ patitaṃ tat tu giriśṛṅgaṃ vyadārayat

Verse 63

रोषेणाभिप्रजज्वाल भस्मना कृष्णपूर्वजः निःश्वसञ् जृम्भमाणश् च निद्रान्विततनुर् मुहुः

roṣeṇābhiprajajvāla bhasmanā kṛṣṇapūrvajaḥ niḥśvasañ jṛmbhamāṇaś ca nidrānvitatanur muhuḥ

Verse 64

नेत्रयोर् आकुलत्वं च मुहुः कुर्वन् भ्रमंस् तदा संहृष्टलोमा ग्लानाक्षः क्षिप्तचित्त इव श्वसन्

netrayor ākulatvaṃ ca muhuḥ kurvan bhramaṃs tadā saṃhṛṣṭalomā glānākṣaḥ kṣiptacitta iva śvasan

Verse 65

ततो हलधरो मत्तः कृष्णम् आह विचेतनः कृष्ण कृष्ण महाबाहो प्रदीप्तो ऽस्म्य् अभयंकर दह्यामि सर्वतस् तात कथं शान्तिर् भवेन् मम

tato haladharo mattaḥ kṛṣṇam āha vicetanaḥ kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho pradīpto 'smy abhayaṃkara dahyāmi sarvatas tāta kathaṃ śāntir bhaven mama

Verse 66

इत्य् एवम् उक्ते वचने परिष्वक्तो हलायुधः बलेनामिततेजसा प्रहस्य वचनं प्राह कृष्णः प्रहरतां वरः न भेतव्यम् इतीत्युक्त्वा कृष्णेन परमस्नेहात् ततो दाहात् प्रमुच्यत

ity evam ukte vacane pariṣvakto halāyudhaḥ balenāmitatejasā prahasya vacanaṃ prāha kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ na bhetavyam itītyuktvā kṛṣṇena paramasnehāt tato dāhāt pramucyata

Verse 67

कृष्णेन सहसा युद्धे ज्वरं भस्मप्रशान्तये मोक्षयित्वा बलं तत्र दाहात् तु मधुसूदनः प्रोवाच परमक्रुद्धो वासुदेवो ज्वरं तदा बलभद्रो हृषीकेशाच् छान्तिं प्राप्तस् तदा रणे तयोर् अन्तरम् आसाद्य तस्थौ युद्धाय केशवः व्याविध्य सहसा बाहुं ज्वरम् एतद् उवाच ह एह्य् एहि ज्वर युध्यस्व या ते शक्तिर् महामृधे तां दर्शयस्व समरे मयि युद्धविशारद

kṛṣṇena sahasā yuddhe jvaraṃ bhasmapraśāntaye mokṣayitvā balaṃ tatra dāhāt tu madhusūdanaḥ provāca paramakruddho vāsudevo jvaraṃ tadā balabhadro hṛṣīkeśāc chāntiṃ prāptas tadā raṇe tayor antaram āsādya tasthau yuddhāya keśavaḥ vyāvidhya sahasā bāhuṃ jvaram etad uvāca ha ehy ehi jvara yudhyasva yā te śaktir mahāmṛdhe tāṃ darśayasva samare mayi yuddhaviśārada

Verse 68

यच् च ते पौरुषं सर्वं तद् दर्शयतु नो भवान् ततः क्रुद्धो ज्वरो राजन् दुःखानाम् अग्रणीर् हरिम् सव्येतराभ्यां बाहुभ्याम् एवम् उक्तो ज्वरस् तदा चिक्षेप चैनं तद् भस्म ज्वालागर्भं महागदः

yac ca te pauruṣaṃ sarvaṃ tad darśayatu no bhavān tataḥ kruddho jvaro rājan duḥkhānām agraṇīr harim savyetarābhyāṃ bāhubhyām evam ukto jvaras tadā cikṣepa cainaṃ tad bhasma jvālāgarbhaṃ mahāgadaḥ

Verse 69

भस्मना विद्धदेहस् तु देवदेवो जनार्दनः ततः प्रदीप्तस् तु विभुर् मुहूर्तम् अभवत् तदा कृष्णः प्रहरतां श्रेष्ठः शमं चाग्निर् गतः पुनः

bhasmanā viddhadehas tu devadevo janārdanaḥ tataḥ pradīptas tu vibhur muhūrtam abhavat tadā kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ śamaṃ cāgnir gataḥ punaḥ

Verse 70

ततस् तैर् भुजगाकारैर् बाहुभिस् तु त्रिभिस् तदा जघान कृष्णं ग्रीवायां मुष्टिनैकेन चोरसि

tatas tair bhujagākārair bāhubhis tu tribhis tadā jaghāna kṛṣṇaṃ grīvāyāṃ muṣṭinaikena corasi

Verse 71

ततः क्रुद्धो हृषीकेशो मुष्टिना निजघान तम् वक्षःस्थले स भूतात्मा मूर्ध्नि चैव पुनः पुनः ततो ज्वरः समाविध्य बाहू धमनिसंततौ ताभ्यां वक्षः समाहत्य ददंश च यदूत्तमम् ततो ऽसहञ् जगन्नाथः आनने समपोथयत् स संप्रहारस् तुमुलस् तयोः पुरुषसिंहयोः ज्वरस्य च महान् आसीत् कृष्णस्य च महात्मनः पर्वतेषु पतन्तीनाम् अशनीनाम् इव स्वनः

tataḥ kruddho hṛṣīkeśo muṣṭinā nijaghāna tam vakṣaḥsthale sa bhūtātmā mūrdhni caiva punaḥ punaḥ tato jvaraḥ samāvidhya bāhū dhamanisaṃtatau tābhyāṃ vakṣaḥ samāhatya dadaṃśa ca yadūttamam tato 'sahañ jagannāthaḥ ānane samapothayat sa saṃprahāras tumulas tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ jvarasya ca mahān āsīt kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ parvateṣu patantīnām aśanīnām iva svanaḥ

Verse 72

अष्टाभिश् च त्रिभिश् चैव बाहुभिश् च तदा रणम् प्रावर्तत महाघोरं देवानां तत्र पश्यताम् कृष्णज्वरभुजप्राणैर् युद्धम् आसीत् सुदारुणम् नैवम् एवं प्रहर्तव्यम् इति तत्राभवत् स्वनः मुहूर्तम् अभवद् युद्धम् अन्योन्यं सुमहात्मनोः

aṣṭābhiś ca tribhiś caiva bāhubhiś ca tadā raṇam prāvartata mahāghoraṃ devānāṃ tatra paśyatām kṛṣṇajvarabhujaprāṇair yuddham āsīt sudāruṇam naivam evaṃ prahartavyam iti tatrābhavat svanaḥ muhūrtam abhavad yuddham anyonyaṃ sumahātmanoḥ

Verse 73

हन्तुम् ऐच्छत् तदा विष्णुर् ज्वरं लोकभयंकरम् ततो ज्वरं कनकविचित्रभूषणं न्यपीडयद् भुजवलयेन संयुगे यम् अक्षयं समुपनयञ् जगत्पतिः शरीरधृग् गगनचरं महामृधे

hantum aicchat tadā viṣṇur jvaraṃ lokabhayaṃkaram tato jvaraṃ kanakavicitrabhūṣaṇaṃ nyapīḍayad bhujavalayena saṃyuge yam akṣayaṃ samupanayañ jagatpatiḥ śarīradhṛg gaganacaraṃ mahāmṛdhe

Viṣṇu wished then to kill Jvara, world-fear-maker. Then he pressed the golden-variegated-ornamented Jvara with the coil of his arm in combat; the unwearied World-Lord carried him, bearing a sky-traveling body, into the great battle.