Harivaṃśa · Adhyāya 108

Verse 1

ततो द्वारवतीमध्ये प्राकारैर् उपशोभितम् ततो द्वारवतीमध्ये कामस्य भवनं शुभम् तत्समीपे ऽनिरुद्धस्य भवनं सा स्म पश्यति सौवर्णवेदिकास्तम्भं रुक्मवैदूर्यतोरणम् माल्यदामावसक्तं च पूर्णकुम्भोपशोभितम् बर्हिकण्ठानतग्रीवं प्रासादैर् एकसंचयैः मणिप्रवालसंस्तीर्णं दिव्यगन्धर्वनादितम् ददर्श भवनं यत्र प्राद्युम्निर् अवसत् सुखम्

tato dvāravatīmadhye prākārair upaśobhitam tato dvāravatīmadhye kāmasya bhavanaṃ śubham tatsamīpe 'niruddhasya bhavanaṃ sā sma paśyati sauvarṇavedikāstambhaṃ rukmavaidūryatoraṇam mālyadāmāvasaktaṃ ca pūrṇakumbhopaśobhitam barhikaṇṭhānatagrīvaṃ prāsādair ekasaṃcayaiḥ maṇipravālasaṃstīrṇaṃ divyagandharvanāditam dadarśa bhavanaṃ yatra prādyumnir avasat sukham

Then, in the middle of Dvāravatī, adorned by its ramparts — in the middle of Dvāravatī, Kāma's lovely mansion; near it, Aniruddha's own dwelling — she saw, the golden dais, the pillar, the gold-and-cat's-eye arch, hung with garlands.

Verse 2

ततः प्रविश्य सहसा भवनं तस्य तन् महत् तत्रानिरुद्धं सापश्यच् चित्रलेखा वराप्सराः ददर्श मध्ये नारीणां तारापतिम् इवोदितम्

tataḥ praviśya sahasā bhavanaṃ tasya tan mahat tatrāniruddhaṃ sāpaśyac citralekhā varāpsarāḥ dadarśa madhye nārīṇāṃ tārāpatim ivoditam

Verse 3

क्रीडाविहारे नारीभिः सेव्यमानम् इतस् ततः पिबन्तं मधु माध्वीकं श्रिया परमया युतम् वरासनगतं तत्र यथैवैलविलं तथा

krīḍāvihāre nārībhiḥ sevyamānam itas tataḥ pibantaṃ madhu mādhvīkaṃ śriyā paramayā yutam varāsanagataṃ tatra yathaivailavilaṃ tathā

Verse 4

वाद्यते समतालं च गीयते मधुरं तथा न च तस्य मनस् तत्र तम् एवार्थम् अचिन्तयत् स्त्रियः सर्वगुणोपेता नृत्यन्ते तत्र तत्र वै न चास्य मनसस् तुष्टिं चित्रलेखा प्रपश्यति न चाभिरमते भोगैर् न चापि मधु सेवते व्यक्तम् अस्य हि तत् स्वप्नं हृदये परिवर्तते इति तत्रैव बुद्ध्या च निश्चिता गतसाध्वसा सा दृष्ट्वा परमस्त्रीणां मध्ये शक्रध्वजोपमम् प्रियासु गीयमानासु नृत्यमानासु सर्वशः चिन्तयाविष्टदेहा सा चित्रलेखा मनस्विनी कथं कार्यम् इदं कार्यं कथं स्वस्ति भवेन् मम

vādyate samatālaṃ ca gīyate madhuraṃ tathā na ca tasya manas tatra tam evārtham acintayat striyaḥ sarvaguṇopetā nṛtyante tatra tatra vai na cāsya manasas tuṣṭiṃ citralekhā prapaśyati na cābhiramate bhogair na cāpi madhu sevate vyaktam asya hi tat svapnaṃ hṛdaye parivartate iti tatraiva buddhyā ca niścitā gatasādhvasā sā dṛṣṭvā paramastrīṇāṃ madhye śakradhvajopamam priyāsu gīyamānāsu nṛtyamānāsu sarvaśaḥ cintayāviṣṭadehā sā citralekhā manasvinī kathaṃ kāryam idaṃ kāryaṃ kathaṃ svasti bhaven mama

Verse 4

तस्योत्पन्नम् इदं लोके भयदस्य महद्भयम् यस्यानिरुद्धः पौत्रः स वीरः केनापि नो हृतः

tasyotpannam idaṃ loke bhayadasya mahadbhayam yasyāniruddhaḥ pautraḥ sa vīraḥ kenāpi no hṛtaḥ

Verse 5

सान्तर्हिता चिन्तयित्वा चित्रलेखा यशस्विनी तामस्या छादयाम् आस विद्यया शुभलोचना

sāntarhitā cintayitvā citralekhā yaśasvinī tāmasyā chādayām āsa vidyayā śubhalocanā

Verse 6

हर्म्ये स्त्रीगणमध्यस्थं कृत्वा चान्तर्हितं तदा उत्पपात गृहीत्वा सा प्राद्युम्निं युद्धदुर्मदम्

harmye strīgaṇamadhyasthaṃ kṛtvā cāntarhitaṃ tadā utpapāta gṛhītvā sā prādyumniṃ yuddhadurmadam

Verse 7

सा तम् अध्वानम् आगम्य सिद्धचारणसेवितम् सहसा शोणितपुरं प्रविवेश मनोजवा

sā tam adhvānam āgamya siddhacāraṇasevitam sahasā śoṇitapuraṃ praviveśa manojavā

Verse 8

अदर्शनं तम् आनीय मायया कामरूपिणी अनिरुद्धं महाभागा यत्रोषा तत्र गच्छति उषायादर्शयच् चैनं चित्राभरणभूषितम् चित्राम्बरधरं वीरं कन्दर्पसमरूपिणम् तृतीये तु मुहूर्ते सा प्राप्ता बाणपुरं तदा उषां तां दर्शयाम् आस पश्यैनं यद्य् असौ भवेत् एवम् उक्ता तदा कन्या बाणस्य दुहिता ततः तत्रोषा विस्मिता दृष्ट्वा हर्म्यस्था सखिसंनिधौ प्रवेशयाम् आस तदा संप्राप्तं स्वगृहं ततः

adarśanaṃ tam ānīya māyayā kāmarūpiṇī aniruddhaṃ mahābhāgā yatroṣā tatra gacchati uṣāyādarśayac cainaṃ citrābharaṇabhūṣitam citrāmbaradharaṃ vīraṃ kandarpasamarūpiṇam tṛtīye tu muhūrte sā prāptā bāṇapuraṃ tadā uṣāṃ tāṃ darśayām āsa paśyainaṃ yady asau bhavet evam uktā tadā kanyā bāṇasya duhitā tataḥ tatroṣā vismitā dṛṣṭvā harmyasthā sakhisaṃnidhau praveśayām āsa tadā saṃprāptaṃ svagṛhaṃ tataḥ

Verse 9

प्रवेशिते ऽनिरुद्धे तु प्रहृष्टा सहिता तया सखीजनसमायुक्ता लज्जमाना शुचिस्मिता प्रहर्षोत्फुल्लनयना प्रियं दृष्ट्वार्थकोविदा सा हर्म्यस्था तम् अर्घ्येण यादवं समपूजयत् चित्रलेखां परिष्वज्य प्रियाख्यानैर् अयोजयत् त्वरिता कामिनी प्राह चित्रलेखां भयातुरा

praveśite 'niruddhe tu prahṛṣṭā sahitā tayā sakhījanasamāyuktā lajjamānā śucismitā praharṣotphullanayanā priyaṃ dṛṣṭvārthakovidā sā harmyasthā tam arghyeṇa yādavaṃ samapūjayat citralekhāṃ pariṣvajya priyākhyānair ayojayat tvaritā kāminī prāha citralekhāṃ bhayāturā

Verse 10

सखीदं वै कथं गुह्यं कार्यं कार्यविशारदे गुह्ये कृते भवेत् स्वस्ति प्रकाशे जीवितक्षयः

sakhīdaṃ vai kathaṃ guhyaṃ kāryaṃ kāryaviśārade guhye kṛte bhavet svasti prakāśe jīvitakṣayaḥ

Verse 11

चित्रलेखाब्रवीद् वाक्यं शृणु त्वं निश्चयं सखि कृतं पुरुषकारं हि दैवं नाशयते सखि न वै देव्याः प्रसादस् ते अनुकूलो भविष्यति अप्रमादात् कृतं गुह्यं न कश्चिज् ज्ञास्यते नरः सख्या वै एवम् उक्ता सा पर्यवस्थितचेतना एवम् एतद् इति प्राह सानिरुद्धम् इदं वचः दिष्ट्या स्वप्नगतश् चोरो दृश्यते सुभगो जनः यत्कृते तु वयं खिन्ना दुर्लभप्रियकाङ्क्षया कच्चित् तव महाबाहो कुशलं सर्वतोगतम् हृदयं हि मृदु स्त्रीणां तेन पृच्छाम्य् अहं तव तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा उषायाः श्लक्ष्णम् अर्थवत् सो ऽप्य् आह यदुशार्दूलः शुभाक्षरतरं वचः हर्षविप्लुतनेत्रायाः पाणिनाश्रु प्रमृज्य च प्रहस्य सस्मितं प्राह हृदयग्राहकं वचः कुशलं मे वरारोहे सर्वत्र मितभाषिणि त्वत्प्रसादेन मे देवि प्रियम् आवेदयामि ते अदृष्टपूर्वश् च मया देशो ऽयं शुभदर्शने निशि स्वप्ने मया दृष्टं सकृत् कन्यापुरं महत् एवम् एवम् अहं भीरु त्वत्प्रसादाद् इहागतः न च तद् रुद्रपत्न्या वै मिथ्या वाक्यं भविष्यति देव्यास् तु प्रीतिम् आज्ञाय त्वत्प्रियार्थं च भाविनि अनुप्राप्तो ऽस्मि चाद्यैव प्रसीद शरणं गतः इत्य् उक्त्वा रमयाम् आस सो ऽनिरुद्धो महायशाः इत्य् उक्त्वा त्वरमाणा सा गुह्यदेशे स्वलंकृता कान्तेन सह संयुक्ता स्थिता वै भीतभीतवत् ततश् चोद्वाहधर्मेण गान्धर्वेण समीयतुः अन्योन्यं रेमतुस् तौ तु चक्रवाकौ यथा दिवा पतिना सानिरुद्धेन मुमुदे तु वराङ्गना कान्तेन सह संयुक्ता दिव्यस्रगनुलेपना एकदेशे गृहस्यास्य प्रच्छन्नो चैव भामिनी करेणुर् द्विरदेनेव वरयाम् आस संगता पपौ तस्य मुखं साध्वी समालिङ्ग्य यथाक्रमम् नेत्रे चुचुम्ब सा देवी बाणस्य दुहिता यदुम् भूयो भूयः समाश्लिष्य यथेष्टं मदमोहिता न तृप्तिम् आययौ सा तु समालिङ्ग्य यदूत्तमम् तामस्या विद्यया युक्तः प्राद्युम्निर् अथ तत्क्षणात् चिन्तयाम् आस तं दृष्ट्वा गृहे स्त्रीजनम् अद्भुतम् को ऽयं विधिर् मम महान् न जाने त्व् अस्य कारणम् स्वप्नो ऽयं किं मया दृष्ट उताहो विभ्रमो मम जागर्म्य् अहं न मे स्वप्नो न च म विभ्रमो महान् केयम् अग्रे स्थिता सुभ्रूर् लतेव च सुपुष्पिता उद्भ्रान्तहरिणापङ्गी भ्रूलताभङ्गभाषिणी पीनस्तनोरुजघना ताम्रपादकराधरा नीलकुञ्चितकेशाढ्या मधुरस्मितभाषिणी मम नेत्रपथाक्रान्ता चन्द्रलेखेव शारदी किम् इदं नात्र जानामि केनेदं प्रतिपादितम् दृष्ट्वास्य ववृधे कामस् ताम् उषां मदमोहिताम् सा च तत्पुरतः साक्षात् पानं कर्तुं समुद्यता अथ ताम् इङ्गितैर् ज्ञात्वा श्रुत्वा चैव यथार्थतः रमयाम् आस रमणीं कामतस् तां मनोरमाम् सा चापि तं समासाद्य हर्षभीताकुलेक्षणा कामतो रमयाम् आस रोमाञ्चोद्गतकर्कशा लीलासंलापललितैर् ललना तं समाचरत् करेणुर् इव मातङ्गं वाशिता गिरिगह्वरे अनिरुद्धं महाबाहुं निद्रापरवशं गतं ततो निरुद्धः स्वप्ने तु स्वपुराच् चित्रलेखया नीतो बाणपुरं सद्यः संगतश् चोषया सह दृष्ट्वैवं स्वप्नसंसर्गं उषया स्वस्य चाद्भुतम् वचनेन विमोहिताम् स ततश् चित्रलेखां ताम् अवेक्ष्योवाच यादवः द्वारकानगराच् छीग्रम् आनीतश् चित्रलेखया बाणस्य नगरं प्राप्य संगतो ऽस्म्य् उषया रहः एवं स्वप्नो मया दृष्टो विचित्रो ऽदृष्टपूर्वकः को ऽयं विधिर् ममायातः का त्वं कैषा च भामिनी केयं पुरी गृहं कस्य तत् त्वम् आख्यातुम् अर्हसि इति ब्रुवन्तं तं दृष्ट्वा चित्रलेखा वचो ऽब्रवीत् अपि ते कुशलं वीर सर्वत्र यदुनन्दन रममाणानिरुद्धेन अविज्ञाता तु सा तदा

citralekhābravīd vākyaṃ śṛṇu tvaṃ niścayaṃ sakhi kṛtaṃ puruṣakāraṃ hi daivaṃ nāśayate sakhi na vai devyāḥ prasādas te anukūlo bhaviṣyati apramādāt kṛtaṃ guhyaṃ na kaścij jñāsyate naraḥ sakhyā vai evam uktā sā paryavasthitacetanā evam etad iti prāha sāniruddham idaṃ vacaḥ diṣṭyā svapnagataś coro dṛśyate subhago janaḥ yatkṛte tu vayaṃ khinnā durlabhapriyakāṅkṣayā kaccit tava mahābāho kuśalaṃ sarvatogatam hṛdayaṃ hi mṛdu strīṇāṃ tena pṛcchāmy ahaṃ tava tasyās tad vacanaṃ śrutvā uṣāyāḥ ślakṣṇam arthavat so 'py āha yaduśārdūlaḥ śubhākṣarataraṃ vacaḥ harṣaviplutanetrāyāḥ pāṇināśru pramṛjya ca prahasya sasmitaṃ prāha hṛdayagrāhakaṃ vacaḥ kuśalaṃ me varārohe sarvatra mitabhāṣiṇi tvatprasādena me devi priyam āvedayāmi te adṛṣṭapūrvaś ca mayā deśo 'yaṃ śubhadarśane niśi svapne mayā dṛṣṭaṃ sakṛt kanyāpuraṃ mahat evam evam ahaṃ bhīru tvatprasādād ihāgataḥ na ca tad rudrapatnyā vai mithyā vākyaṃ bhaviṣyati devyās tu prītim ājñāya tvatpriyārthaṃ ca bhāvini anuprāpto 'smi cādyaiva prasīda śaraṇaṃ gataḥ ity uktvā ramayām āsa so 'niruddho mahāyaśāḥ ity uktvā tvaramāṇā sā guhyadeśe svalaṃkṛtā kāntena saha saṃyuktā sthitā vai bhītabhītavat tataś codvāhadharmeṇa gāndharveṇa samīyatuḥ anyonyaṃ rematus tau tu cakravākau yathā divā patinā sāniruddhena mumude tu varāṅganā kāntena saha saṃyuktā divyasraganulepanā ekadeśe gṛhasyāsya pracchanno caiva bhāminī kareṇur dviradeneva varayām āsa saṃgatā papau tasya mukhaṃ sādhvī samāliṅgya yathākramam netre cucumba sā devī bāṇasya duhitā yadum bhūyo bhūyaḥ samāśliṣya yatheṣṭaṃ madamohitā na tṛptim āyayau sā tu samāliṅgya yadūttamam tāmasyā vidyayā yuktaḥ prādyumnir atha tatkṣaṇāt cintayām āsa taṃ dṛṣṭvā gṛhe strījanam adbhutam ko 'yaṃ vidhir mama mahān na jāne tv asya kāraṇam svapno 'yaṃ kiṃ mayā dṛṣṭa utāho vibhramo mama jāgarmy ahaṃ na me svapno na ca ma vibhramo mahān keyam agre sthitā subhrūr lateva ca supuṣpitā udbhrāntahariṇāpaṅgī bhrūlatābhaṅgabhāṣiṇī pīnastanorujaghanā tāmrapādakarādharā nīlakuñcitakeśāḍhyā madhurasmitabhāṣiṇī mama netrapathākrāntā candralekheva śāradī kim idaṃ nātra jānāmi kenedaṃ pratipāditam dṛṣṭvāsya vavṛdhe kāmas tām uṣāṃ madamohitām sā ca tatpurataḥ sākṣāt pānaṃ kartuṃ samudyatā atha tām iṅgitair jñātvā śrutvā caiva yathārthataḥ ramayām āsa ramaṇīṃ kāmatas tāṃ manoramām sā cāpi taṃ samāsādya harṣabhītākulekṣaṇā kāmato ramayām āsa romāñcodgatakarkaśā līlāsaṃlāpalalitair lalanā taṃ samācarat kareṇur iva mātaṅgaṃ vāśitā girigahvare aniruddhaṃ mahābāhuṃ nidrāparavaśaṃ gataṃ tato niruddhaḥ svapne tu svapurāc citralekhayā nīto bāṇapuraṃ sadyaḥ saṃgataś coṣayā saha dṛṣṭvaivaṃ svapnasaṃsargaṃ uṣayā svasya cādbhutam vacanena vimohitām sa tataś citralekhāṃ tām avekṣyovāca yādavaḥ dvārakānagarāc chīgram ānītaś citralekhayā bāṇasya nagaraṃ prāpya saṃgato 'smy uṣayā rahaḥ evaṃ svapno mayā dṛṣṭo vicitro 'dṛṣṭapūrvakaḥ ko 'yaṃ vidhir mamāyātaḥ kā tvaṃ kaiṣā ca bhāminī keyaṃ purī gṛhaṃ kasya tat tvam ākhyātum arhasi iti bruvantaṃ taṃ dṛṣṭvā citralekhā vaco 'bravīt api te kuśalaṃ vīra sarvatra yadunandana ramamāṇāniruddhena avijñātā tu sā tadā

Verse 12

पपौ चास्या मुखं कामी समालिङ्ग्य दृढं यदुः परस्परं समाश्लिष्य परस्परमुखं पपुः तयोद्यतां ततो माध्वीं पपौ शिष्टाम् अपाययत् तयोर् एवं तदा कामो ववृधे जनसंसदि चित्रलेखा ततः साध्वी भूषयाम् आस भूषणैः वस्त्रैर् आभरणैश् चित्रैर् माल्यैश् च बहुगन्धिभिः रराज यदुवीरस् तु रोहिण्या चन्द्रमा यथा सौधमार्गे ततस् तौ तु दंपती रेमतुश् चिरम् तां तथा रमयाम् आस यथेष्टं यदुनन्दनः परस्परस्य वदनं पपतुस् तौ परस्परम् अलंकृतस् तया तत्र संगतश् चोषया रहः पपौ तस्य मुखं साध्वी समालिङ्ग्य यथाक्रमम् नेत्रे च चुम्बितो देवी बाणस्य दुहिता सखी तस्मिन्न् एव क्षणे प्राप्ते यदूनाम् ऋषभो हि सः दिव्रमाल्याम्बरधरो दिव्यस्रगनुलेपनः उषया सह संयुक्तो विज्ञातो बाणरक्षिभिः

papau cāsyā mukhaṃ kāmī samāliṅgya dṛḍhaṃ yaduḥ parasparaṃ samāśliṣya parasparamukhaṃ papuḥ tayodyatāṃ tato mādhvīṃ papau śiṣṭām apāyayat tayor evaṃ tadā kāmo vavṛdhe janasaṃsadi citralekhā tataḥ sādhvī bhūṣayām āsa bhūṣaṇaiḥ vastrair ābharaṇaiś citrair mālyaiś ca bahugandhibhiḥ rarāja yaduvīras tu rohiṇyā candramā yathā saudhamārge tatas tau tu daṃpatī rematuś ciram tāṃ tathā ramayām āsa yatheṣṭaṃ yadunandanaḥ parasparasya vadanaṃ papatus tau parasparam alaṃkṛtas tayā tatra saṃgataś coṣayā rahaḥ papau tasya mukhaṃ sādhvī samāliṅgya yathākramam netre ca cumbito devī bāṇasya duhitā sakhī tasminn eva kṣaṇe prāpte yadūnām ṛṣabho hi saḥ divramālyāmbaradharo divyasraganulepanaḥ uṣayā saha saṃyukto vijñāto bāṇarakṣibhiḥ

Verse 13

दमयन्त्या नलो यथा विजहार यथाकामं रमयंस् ताम् उषां शुभाम् अथ तस्याम् अवस्थायां स्थविरा वेत्रपाणयः आमुक्तकञ्चुका राजन् कञ्चुकीयाः समन्ततः अनिरुद्धं ततो ज्ञात्वा सार्धं कन्यापुरे स्थितम् उषया बाणसुतया रमयन्तं यथेष्टतः रक्षिणः सहसा गत्वा भीता बाणान्तिकं तदा अथ दीप्तायुधोदग्रा नित्यं सुपरिरक्षकाः ते भीताः कथयाम् आसुर् अनिरुद्धस्य चेष्टितम् एष कश्चिन् महाराज उषया सह संगतः स्थितः कन्यापुरे राजन् कश् चासौ कुत इत्य् अपि आयातः सहसा राजन् न विद्मो ऽस्य गतिं विभो श्रुत्वैतद् रोषयुक्तस् तु बलं बाणो निरीक्ष्य तत् ततस् तैश् चारपुरुषैर् बाणस्यावेदितं तदा यथादृष्टम् अशेषेण कन्यायास् तद्व्यतिक्रमम्

damayantyā nalo yathā vijahāra yathākāmaṃ ramayaṃs tām uṣāṃ śubhām atha tasyām avasthāyāṃ sthavirā vetrapāṇayaḥ āmuktakañcukā rājan kañcukīyāḥ samantataḥ aniruddhaṃ tato jñātvā sārdhaṃ kanyāpure sthitam uṣayā bāṇasutayā ramayantaṃ yatheṣṭataḥ rakṣiṇaḥ sahasā gatvā bhītā bāṇāntikaṃ tadā atha dīptāyudhodagrā nityaṃ suparirakṣakāḥ te bhītāḥ kathayām āsur aniruddhasya ceṣṭitam eṣa kaścin mahārāja uṣayā saha saṃgataḥ sthitaḥ kanyāpure rājan kaś cāsau kuta ity api āyātaḥ sahasā rājan na vidmo 'sya gatiṃ vibho śrutvaitad roṣayuktas tu balaṃ bāṇo nirīkṣya tat tatas taiś cārapuruṣair bāṇasyāveditaṃ tadā yathādṛṣṭam aśeṣeṇa kanyāyās tadvyatikramam

Verse 14

ततः किंकरसैन्यं तु व्यादिष्टं भीमकर्मणा बलेः पुत्रेण बाणेन वीरेणामित्रघातिना

tataḥ kiṃkarasainyaṃ tu vyādiṣṭaṃ bhīmakarmaṇā baleḥ putreṇa bāṇena vīreṇāmitraghātinā

Verse 15

गच्छध्वं सहिताः सर्वे हन्यताम् एष दुर्मतिः येन नः कुलचारित्रं दूषितं दूषितात्मना

gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve hanyatām eṣa durmatiḥ yena naḥ kulacāritraṃ dūṣitaṃ dūṣitātmanā

Verse 16

उषायां धर्षितायां हि कुलं नो धर्षितं महत् असंप्रदानाद्यो ऽस्माभिः स्वयंग्राहम् अधर्षयत्

uṣāyāṃ dharṣitāyāṃ hi kulaṃ no dharṣitaṃ mahat asaṃpradānādyo 'smābhiḥ svayaṃgrāham adharṣayat

Verse 17

अहो वीर्यमहो धैर्यम् अहो धार्ष्ट्यं च दुर्मतेः यः पुरं भवनं चेदं प्रविष्टो नः सुबालिशः

aho vīryamaho dhairyam aho dhārṣṭyaṃ ca durmateḥ yaḥ puraṃ bhavanaṃ cedaṃ praviṣṭo naḥ subāliśaḥ

Verse 18

एवम् उक्त्वा पुनस् तांस् तु किंकरांश् चोदयद् भृशम् ते तस्याज्ञाम् अथो गृह्य सुसंनद्धा विनिर्ययुः यत्रानिरुद्धो ह्य् अभवत् तत्रागच्छन् महाबलाः नानाशस्त्रोद्यतकरा नानारूपधरास् तु ते दानवाः समभिक्रुद्धाः प्राद्युम्निवधकाङ्क्षिणः

evam uktvā punas tāṃs tu kiṃkarāṃś codayad bhṛśam te tasyājñām atho gṛhya susaṃnaddhā viniryayuḥ yatrāniruddho hy abhavat tatrāgacchan mahābalāḥ nānāśastrodyatakarā nānārūpadharās tu te dānavāḥ samabhikruddhāḥ prādyumnivadhakāṅkṣiṇaḥ

Verse 19

रुदते तद्बलं दृष्ट्वा बाष्पेणावृतलोचना प्राद्युम्निवधभीता सा बाणपुत्री यशस्विनी ततस् तु रुदतीं दृष्ट्वा ताम् उषां मृगलोचनाम् हा हा कान्तेति वेपन्तीम् अनिरुद्धो ऽभ्यभाषत अभयं ते ऽस्तु सश्रोणि मा भैस् त्वं हि मयि स्थिते संप्राप्तो हर्षकालस् ते न ते ऽस्ति भयकारणम् कृत्स्नो ऽयं यदि बाणस्य भृट्यवर्गो यशस्विनि आगच्छेत न मे चिन्ता भीरु पश्याद्य विक्रमम् तस्य सैन्यस्य निनदं श्रुत्वाभ्यागच्छतस् ततः सहसैवोत्थितः श्रीमान् प्राद्युम्निः किम् इति ब्रुवन् अथास्यापश्यत बलं नानाप्रहरणोद्यतम् स्थितं समन्ततस् तत्र परिवार्य गृहं महत् ततो ऽभ्यगच्छत् त्वरितो यत्र तद् वेष्टितं बलम् क्रुद्धः स्वबलम् आस्थाय संदश्य दशनच्छदम् ततो युद्धम् अपोढानां बाणेयानां निशम्य तु सा चित्रलेखा सस्मार नारदं देवदर्शनम् ततो निमेषमात्रेण संप्राप्तो मुनिपुंगवः स्मृतो ऽथ चित्रलेखायाः पुरं शोणितसाह्वयम् अन्तरिक्षे स्थितस् तत्र सो ऽनिरुद्धम् अथाब्रवीत् मा भयं स्वस्ति ते वीर प्राप्तो ऽस्म्य् अभिमतस् तव ततश् च नारदं दृष्ट्वा सो ऽभिवाद्य महाबलः प्रहृष्टः सुमना भूत्वा युद्धार्थम् अभ्यवर्तत वध्यतां वध्यताम् एष गृह्यतां गृह्यताम् अयम् हन्यतां हन्यतां क्षिप्रम् इत्य् ऊचुर् दानवास् तद ततस् तेषां स्वनं श्रुत्वा सर्वेषाम् एव गर्जताम् सहसैवोत्थितः शूरस् तोत्रार्दित इव द्विपः

rudate tadbalaṃ dṛṣṭvā bāṣpeṇāvṛtalocanā prādyumnivadhabhītā sā bāṇaputrī yaśasvinī tatas tu rudatīṃ dṛṣṭvā tām uṣāṃ mṛgalocanām hā hā kānteti vepantīm aniruddho 'bhyabhāṣata abhayaṃ te 'stu saśroṇi mā bhais tvaṃ hi mayi sthite saṃprāpto harṣakālas te na te 'sti bhayakāraṇam kṛtsno 'yaṃ yadi bāṇasya bhṛṭyavargo yaśasvini āgaccheta na me cintā bhīru paśyādya vikramam tasya sainyasya ninadaṃ śrutvābhyāgacchatas tataḥ sahasaivotthitaḥ śrīmān prādyumniḥ kim iti bruvan athāsyāpaśyata balaṃ nānāpraharaṇodyatam sthitaṃ samantatas tatra parivārya gṛhaṃ mahat tato 'bhyagacchat tvarito yatra tad veṣṭitaṃ balam kruddhaḥ svabalam āsthāya saṃdaśya daśanacchadam tato yuddham apoḍhānāṃ bāṇeyānāṃ niśamya tu sā citralekhā sasmāra nāradaṃ devadarśanam tato nimeṣamātreṇa saṃprāpto munipuṃgavaḥ smṛto 'tha citralekhāyāḥ puraṃ śoṇitasāhvayam antarikṣe sthitas tatra so 'niruddham athābravīt mā bhayaṃ svasti te vīra prāpto 'smy abhimatas tava tataś ca nāradaṃ dṛṣṭvā so 'bhivādya mahābalaḥ prahṛṣṭaḥ sumanā bhūtvā yuddhārtham abhyavartata vadhyatāṃ vadhyatām eṣa gṛhyatāṃ gṛhyatām ayam hanyatāṃ hanyatāṃ kṣipram ity ūcur dānavās tada tatas teṣāṃ svanaṃ śrutvā sarveṣām eva garjatām sahasaivotthitaḥ śūras totrārdita iva dvipaḥ

Verse 20

निरुद्धो ऽपि तया तत्र बहुशो युद्धदुर्मदः भीतया भीत एवासौ धावति स्म तथासुरान् तम् आपतन्तं दृष्ट्वैव संदष्टौष्ठं महाभुजम् प्रासादाच् चावरोहन्तं भयार्ता विप्रदुद्रुवुः

niruddho 'pi tayā tatra bahuśo yuddhadurmadaḥ bhītayā bhīta evāsau dhāvati sma tathāsurān tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva saṃdaṣṭauṣṭhaṃ mahābhujam prāsādāc cāvarohantaṃ bhayārtā vipradudruvuḥ

Verse 21

नदन्तं सिंहवत् तदा तस्य नादेन वै राजन् अन्तःपुरद्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम् वधाय तेषां चिक्षेप नानायुधविशारदः

nadantaṃ siṃhavat tadā tasya nādena vai rājan antaḥpuradvāragataṃ parighaṃ gṛhya cātulam vadhāya teṣāṃ cikṣepa nānāyudhaviśāradaḥ

Verse 22

ते सर्वे बाणवर्षैश् च गदाभिस् तोमरैस् तथा असिभिः शक्तिभिः शूलैर् निजघ्नू रणगोचरम्

te sarve bāṇavarṣaiś ca gadābhis tomarais tathā asibhiḥ śaktibhiḥ śūlair nijaghnū raṇagocaram

Verse 23

स हन्यमानो नाराचैः परिघैश् च समन्ततः दानवैः समभिक्रुद्धैः प्राद्युम्निः शस्त्रकोविदैः नाक्षुभ्यत् सर्वभूतात्मा नदन् मेघ इवोष्णगे

sa hanyamāno nārācaiḥ parighaiś ca samantataḥ dānavaiḥ samabhikruddhaiḥ prādyumniḥ śastrakovidaiḥ nākṣubhyat sarvabhūtātmā nadan megha ivoṣṇage

Verse 24

आविध्य परिघं घोरं तेषां मध्ये व्यवस्थितः सूर्यो दिविचरन्मध्ये मेघानाम् इव सर्वतः

āvidhya parighaṃ ghoraṃ teṣāṃ madhye vyavasthitaḥ sūryo divicaranmadhye meghānām iva sarvataḥ

Verse 25

दण्डकाष्ठाजिनधरो नारदो ह्रष्टचेतनः साधु साध्व् इति वै तत्र सो ऽनिरुद्धम् अभाषत ते हन्यमाना रौद्रेण परिघेणामितौजसा प्राद्रवन्त भयात् सर्वे मेघो वातेरिता यथा

daṇḍakāṣṭhājinadharo nārado hraṣṭacetanaḥ sādhu sādhv iti vai tatra so 'niruddham abhāṣata te hanyamānā raudreṇa parigheṇāmitaujasā prādravanta bhayāt sarve megho vāteritā yathā

Verse 26

विद्राव्य दानवान् वीरः परिघेणाशुविक्रमः अनिरुद्धो नदन् हृष्टः सिंहनादं व्यरोचत घर्मान्ते तोयदो व्योम्नि नदन्न् इव महास्वनः

vidrāvya dānavān vīraḥ parigheṇāśuvikramaḥ aniruddho nadan hṛṣṭaḥ siṃhanādaṃ vyarocata gharmānte toyado vyomni nadann iva mahāsvanaḥ

Verse 27

तिष्ठध्वम् इति चुक्रोश दानवान् युद्धदुर्मदान् प्राद्युम्निर् व्यहनच् चापि सर्वशत्रुनिबर्हणः

tiṣṭhadhvam iti cukrośa dānavān yuddhadurmadān prādyumnir vyahanac cāpi sarvaśatrunibarhaṇaḥ

Verse 28

तेन ते समरे सर्वे हन्यमाना महात्मना यतो बाणस् ततो भीता ययुर् युद्धपराङ्मुखाः

tena te samare sarve hanyamānā mahātmanā yato bāṇas tato bhītā yayur yuddhaparāṅmukhāḥ

Verse 29

ततो बाणसमीपस्थाः श्वसन्तो रुधिरोक्षिताः न शर्म लेभिरे दैत्या भयविक्लवलोचनाः

tato bāṇasamīpasthāḥ śvasanto rudhirokṣitāḥ na śarma lebhire daityā bhayaviklavalocanāḥ

Verse 30

मा भैष्ट मा भैष्ट इति राज्ञा ते तेन चोदिताः त्रासं विसृज्य चैकस्था युध्यध्वं दानवर्षभाः

mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭa iti rājñā te tena coditāḥ trāsaṃ visṛjya caikasthā yudhyadhvaṃ dānavarṣabhāḥ

Verse 31

तान् उवाच पुनर् बाणो भयवित्रस्तलोचनान् किम् इदं लोकविख्यातं यश उत्सृज्य दूरतः भवन्तो यान्ति वैक्लव्यं क्लीबा इव विचेतसः

tān uvāca punar bāṇo bhayavitrastalocanān kim idaṃ lokavikhyātaṃ yaśa utsṛjya dūrataḥ bhavanto yānti vaiklavyaṃ klībā iva vicetasaḥ

Verse 32

को ऽयं यस्य भयत्रस्ता भवन्तो यान्त्य् अनेकशः कुलापदेशिनः सर्वे नानायुद्धविशारदाः

ko 'yaṃ yasya bhayatrastā bhavanto yānty anekaśaḥ kulāpadeśinaḥ sarve nānāyuddhaviśāradāḥ

Verse 33

भवद्भिर् न हि मे युद्धे कार्यं साहाय्यम् अद्य वै अब्रवीद् ध्वंसतेत्य् एवं मत्समीपाच् च नश्यत

bhavadbhir na hi me yuddhe kāryaṃ sāhāyyam adya vai abravīd dhvaṃsatety evaṃ matsamīpāc ca naśyata

Verse 34

अथ तान् वाग्भिर् उग्राभिस् त्रासयन् बहुधा बली व्यादिदेश रणे शूरान् सर्वान् अयुतशः पुनः

atha tān vāgbhir ugrābhis trāsayan bahudhā balī vyādideśa raṇe śūrān sarvān ayutaśaḥ punaḥ

Verse 35

प्रमाथगणभूयिष्ठं व्यादिष्टं तस्य निग्रहे अनीकं सुमहद्रात्रौ नानाप्रहरणोद्यतम्

pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ vyādiṣṭaṃ tasya nigrahe anīkaṃ sumahadrātrau nānāpraharaṇodyatam

Verse 36

तत्रान्तरिक्षं बहुधा विद्युद्वद्भिर् इवाम्बुदैः बाणानीकैः समभवद् व्याप्तं संदीप्तलोचनैः

tatrāntarikṣaṃ bahudhā vidyudvadbhir ivāmbudaiḥ bāṇānīkaiḥ samabhavad vyāptaṃ saṃdīptalocanaiḥ

Verse 37

केचित् क्षितिस्थाः प्राक्रोशन् गजा इव समन्ततः अथान्तरिक्षे व्यनदन् घर्मान्तेष्व् इव तोयदाः

kecit kṣitisthāḥ prākrośan gajā iva samantataḥ athāntarikṣe vyanadan gharmānteṣv iva toyadāḥ

Verse 38

ततस् तत् सुमहद् युद्धं समेतम् अभवत् पुनः तिष्ठ तिष्ठेति च तदा वाचो ऽश्रूयन्त सर्वशः

tatas tat sumahad yuddhaṃ sametam abhavat punaḥ tiṣṭha tiṣṭheti ca tadā vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ

Verse 39

अनिरुद्धो रणे वीरः स च तान् अभ्यवर्तत तद् आश्चर्यं समभवद् यद् एकस् तैः समागतः अयुध्यत महावीर्यैर् दानवैः सह संयुगे

aniruddho raṇe vīraḥ sa ca tān abhyavartata tad āścaryaṃ samabhavad yad ekas taiḥ samāgataḥ ayudhyata mahāvīryair dānavaiḥ saha saṃyuge

Verse 40

तेषाम् एव च जग्राह परिघांस् तोमरान् अपि तैर् एव च महायुद्धे निजघान महाबलः

teṣām eva ca jagrāha parighāṃs tomarān api tair eva ca mahāyuddhe nijaghāna mahābalaḥ

Verse 41

परिगृह्य च तान् एव चायुधैर् अहनद् रणे पुनः स परिघं घोरं प्रगृह्य रणमूर्धनि स दैत्यसंघान् समरे निजघान महाबलान्

parigṛhya ca tān eva cāyudhair ahanad raṇe punaḥ sa parighaṃ ghoraṃ pragṛhya raṇamūrdhani sa daityasaṃghān samare nijaghāna mahābalān

Verse 42

अष्टौ त्रीणि सहस्राणि किंकराणां तरस्विनाम् जघान समरे चैकः साक्षात् पौत्रस् तु शार्ङ्गिणः ननाद विविधं नादं रोदसी च स कम्पयन् निस्त्रिंशं चर्म चोत्सृष्टं जग्राह रणमूर्धनि स तेन व्यचरन् मार्गान् एकः शत्रुनिबर्हणः

aṣṭau trīṇi sahasrāṇi kiṃkarāṇāṃ tarasvinām jaghāna samare caikaḥ sākṣāt pautras tu śārṅgiṇaḥ nanāda vividhaṃ nādaṃ rodasī ca sa kampayan nistriṃśaṃ carma cotsṛṣṭaṃ jagrāha raṇamūrdhani sa tena vyacaran mārgān ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ

Verse 43

भ्रान्तम् उद्भ्रान्तम् आविद्धम् आप्लुतं विप्लुतं प्लुतम् इति प्रकारान् द्वात्रिंशद् विचरन्न् अभ्यदृश्यत

bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ viplutaṃ plutam iti prakārān dvātriṃśad vicarann abhyadṛśyata

Verse 44

एकं सहस्रशस् तत्र ददृशू रणमूर्धनि क्रीडन्तं बहुधा युद्धे व्यादितास्यम् इवान्तकम्

ekaṃ sahasraśas tatra dadṛśū raṇamūrdhani krīḍantaṃ bahudhā yuddhe vyāditāsyam ivāntakam

Verse 45

ततस् तेनाभिसंतप्ता रुधिरौघपरिप्लुताः पुनर् भग्नाः प्राद्रवन्त यत्र बाणः स्थितो रणे

tatas tenābhisaṃtaptā rudhiraughapariplutāḥ punar bhagnāḥ prādravanta yatra bāṇaḥ sthito raṇe

Verse 46

गजवाजिरथौघैस् ते उह्यमानाः समन्ततः कृत्वा चार्तस्वरं घोरं दिशो जग्मुर् हतौजसः

gajavājirathaughais te uhyamānāḥ samantataḥ kṛtvā cārtasvaraṃ ghoraṃ diśo jagmur hataujasaḥ

Verse 47

एवं भयम् अभूत् तेषां दानवानां महारणे एकैकस्योपरि तदा ते ऽन्योन्यं भयपीडिताः वमन्तः शोणितं जग्मुर् विषादाद् विमुखा रणे

evaṃ bhayam abhūt teṣāṃ dānavānāṃ mahāraṇe ekaikasyopari tadā te 'nyonyaṃ bhayapīḍitāḥ vamantaḥ śoṇitaṃ jagmur viṣādād vimukhā raṇe

Verse 48

न बभूव भयं तादृग् गानवानां पुरा रणे यादृशं युध्यमानानाम् अनिरुद्धेन संयुगे

na babhūva bhayaṃ tādṛg gānavānāṃ purā raṇe yādṛśaṃ yudhyamānānām aniruddhena saṃyuge

Verse 49

युध्यताम् अनिरुद्धेन यथावर्तत दारुणम् तादृशं न भयं तेषाम् अभवद् देवसंयुगे केचिद् वमन्तो रुधिरम् अपतन् वसुधातले दानवा गिरिशृङ्गाभा गदाशूलासिपाणयः

yudhyatām aniruddhena yathāvartata dāruṇam tādṛśaṃ na bhayaṃ teṣām abhavad devasaṃyuge kecid vamanto rudhiram apatan vasudhātale dānavā giriśṛṅgābhā gadāśūlāsipāṇayaḥ

As he fought with Aniruddha, such dreadful things happened as were not known even in a deva-war. Some, spitting blood, fell on the ground; dānavas huge as mountain-peaks, with maces and spears and swords in hand.

Verse 50

केचिन् मथितमस्तिष्काः केचिद् भिन्नगलान्तराः ते बाणम् उत्सृज्य रणे जग्मुर् भयसमाकुलाः विशालम् आकाशतलं दानवा निर्जितास् तदा

kecin mathitamastiṣkāḥ kecid bhinnagalāntarāḥ te bāṇam utsṛjya raṇe jagmur bhayasamākulāḥ viśālam ākāśatalaṃ dānavā nirjitās tadā

Verse 51

निःसङ्गभग्नां महतीं दृष्ट्वा तां वाहिनीं तदा बाणः क्रोधात् प्रजज्वाल समिद्धो ऽग्निर् इवाध्वरे

niḥsaṅgabhagnāṃ mahatīṃ dṛṣṭvā tāṃ vāhinīṃ tadā bāṇaḥ krodhāt prajajvāla samiddho 'gnir ivādhvare

Verse 52

अन्तरिक्षचरो भूत्वा साधुवादी समन्ततः नारदो नृत्यति प्रीतो ह्य् अनिरुद्धस्य संयुगे एतस्मिन्न् अन्तरे चैव बाणः परमकोपन कुम्भाण्डसंगृहीतं तु रथम् आस्थाय वीर्यवान् ययौ यत्रानिरुद्धो वै सो ऽसिम् उद्यम्य दारुणम्

antarikṣacaro bhūtvā sādhuvādī samantataḥ nārado nṛtyati prīto hy aniruddhasya saṃyuge etasminn antare caiva bāṇaḥ paramakopana kumbhāṇḍasaṃgṛhītaṃ tu ratham āsthāya vīryavān yayau yatrāniruddho vai so 'sim udyamya dāruṇam

Verse 53

पट्टिसासिगदाशूलान् उद्यम्य च परश्वधान् बभौ बाहुसहस्रेण शक्रध्वजशतैर् इव

paṭṭisāsigadāśūlān udyamya ca paraśvadhān babhau bāhusahasreṇa śakradhvajaśatair iva

Verse 54

बद्धगोधाङ्गुलित्रैश् च बाहुभिः स महाभुजः नानाप्रहरणोपेतः शुशुभे दानवोत्तमः

baddhagodhāṅgulitraiś ca bāhubhiḥ sa mahābhujaḥ nānāpraharaṇopetaḥ śuśubhe dānavottamaḥ

Verse 55

सिंहनादं नदन् क्रुद्धो विस्फारितमहाधनुः विसृजञ् शतशो बाणान् दानवो ऽथ महाबलः अभ्यद्रवच् च वेगेन प्राद्युम्निर् यत्र संस्थितः अब्रवीत् तिष्ठ तिष्ठेति क्रोधसंरक्तलोचनः

siṃhanādaṃ nadan kruddho visphāritamahādhanuḥ visṛjañ śataśo bāṇān dānavo 'tha mahābalaḥ abhyadravac ca vegena prādyumnir yatra saṃsthitaḥ abravīt tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ

Verse 56

वचनं तस्य संश्रुत्य प्राद्युम्निर् अपराजितः बाणस्य वदतः संख्ये उदैक्षत ततो ऽहसत्

vacanaṃ tasya saṃśrutya prādyumnir aparājitaḥ bāṇasya vadataḥ saṃkhye udaikṣata tato 'hasat

Verse 57

उषा च पितरं दृष्ट्वा भयविह्वललोचना प्रासादमध्ये संलीना भर्तारं समुदैक्षत कर्तव्यमूढा संभ्रान्ता चित्रलेखा वराप्सराः बभूव विमना भूत्वा मृतास्मीति व्यचिन्तयत् किंकिणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम् ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं दशनल्वं महारथम्

uṣā ca pitaraṃ dṛṣṭvā bhayavihvalalocanā prāsādamadhye saṃlīnā bhartāraṃ samudaikṣata kartavyamūḍhā saṃbhrāntā citralekhā varāpsarāḥ babhūva vimanā bhūtvā mṛtāsmīti vyacintayat kiṃkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ daśanalvaṃ mahāratham

Verse 58

आरुह्य स्यन्दनं वीरो बभौ बाहुसहस्रवान् तस्य वाजिसहस्रं तु रथे युक्तं महात्मना पुरा देवासुरे युद्धे हिरण्यकशिपोर् इव तम् आपतन्तं ददृशे दानवं यदुपुंगवः संप्रहृष्टस् ततो युद्धे तेजसा चाप्य् अपूर्यत असिचर्मधरो वीरः स्वस्थः संग्रामलालसः नरसिंहो यथा पूर्वम् आदिदैत्यवधोद्यतः आपतन्तं ददर्शाथ खड्गचर्मधरं तदा

āruhya syandanaṃ vīro babhau bāhusahasravān tasya vājisahasraṃ tu rathe yuktaṃ mahātmanā purā devāsure yuddhe hiraṇyakaśipor iva tam āpatantaṃ dadṛśe dānavaṃ yadupuṃgavaḥ saṃprahṛṣṭas tato yuddhe tejasā cāpy apūryata asicarmadharo vīraḥ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ narasiṃho yathā pūrvam ādidaityavadhodyataḥ āpatantaṃ dadarśātha khaḍgacarmadharaṃ tadā

Verse 59

रागिणं चिह्नितं राजन् प्रियानखपदैस् तथा खड्गचर्मधरं तं तु दृष्ट्वा बाणः पदातिनम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे प्राद्युम्निवधकाङ्क्षया

rāgiṇaṃ cihnitaṃ rājan priyānakhapadais tathā khaḍgacarmadharaṃ taṃ tu dṛṣṭvā bāṇaḥ padātinam praharṣam atulaṃ lebhe prādyumnivadhakāṅkṣayā

Verse 60

तनुत्रेण विहीनश् च खड्गपाणिश् च यादवः अजेयश् चेति मत्वा तं युद्धायाभिमुखे स्थितम्

tanutreṇa vihīnaś ca khaḍgapāṇiś ca yādavaḥ ajeyaś ceti matvā taṃ yuddhāyābhimukhe sthitam

Verse 61

अनिरुद्धं रणे बाणो जितकाशी महाबलः वाचं चोवाच संक्रुद्धो गृह्यतां हन्यताम् इति वाचं च ब्रुवतस् तस्य श्रुत्वा प्राद्युम्निर् आहवे बाणस्य ब्रुवतः क्रोधाद् धसमानो ऽभ्युदैक्षत उषा भयपरित्रस्ता रुदती तत्र भामिनी अनिरुद्धः प्रहस्याथ समाश्वास्य च तां स्थिताम् अथ बाणः शरौघाणि क्षुद्रकाणां समन्ततः चिक्षेप समरे क्रुद्धो ह्य् अनिरुद्धवधेप्सया अनिरुद्धस् तु चिच्छेद काङ्क्षंस् तस्य पराजयम् ववर्ष शरजालानि क्षुद्रकाणां समन्ततः बाणोऽनिरुद्धशिरसि काङ्क्षंस् तस्य रणे वधम्

aniruddhaṃ raṇe bāṇo jitakāśī mahābalaḥ vācaṃ covāca saṃkruddho gṛhyatāṃ hanyatām iti vācaṃ ca bruvatas tasya śrutvā prādyumnir āhave bāṇasya bruvataḥ krodhād dhasamāno 'bhyudaikṣata uṣā bhayaparitrastā rudatī tatra bhāminī aniruddhaḥ prahasyātha samāśvāsya ca tāṃ sthitām atha bāṇaḥ śaraughāṇi kṣudrakāṇāṃ samantataḥ cikṣepa samare kruddho hy aniruddhavadhepsayā aniruddhas tu ciccheda kāṅkṣaṃs tasya parājayam vavarṣa śarajālāni kṣudrakāṇāṃ samantataḥ bāṇo'niruddhaśirasi kāṅkṣaṃs tasya raṇe vadham

Verse 62

तानि बाणसहस्राणि चर्मणा व्यवधूय सः बभौ प्रमुखतस् तस्य स्थितः सूर्य इवोदये

tāni bāṇasahasrāṇi carmaṇā vyavadhūya saḥ babhau pramukhatas tasya sthitaḥ sūrya ivodaye

Verse 63

सो ऽभिभूय रणे बाणम् आस्थितो यदुनन्दनः सिंहः प्रमुखतो दृष्ट्वा गजम् एकं यथा वने

so 'bhibhūya raṇe bāṇam āsthito yadunandanaḥ siṃhaḥ pramukhato dṛṣṭvā gajam ekaṃ yathā vane

Verse 64

ततो बाणसहस्रौघैर् मर्मभेदिभिर् आशुगैः विव्याध निशितैस् तीक्ष्णैः प्राद्युम्निम् अपराजितम्

tato bāṇasahasraughair marmabhedibhir āśugaiḥ vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ prādyumnim aparājitam

Verse 65

ततो विव्याध निशितैर् बाणैः प्राद्युम्निम् आस्थितः समाहतस् ततो बाणैः खड्गचर्मधरो नृप तम् आपतन्तं निशितैर् अभ्यघ्नन् सायकैस् तदा सो ऽतिविद्धो महाबाहुर् बाणैः संनतपर्वभिः क्रोधेनाभिप्रजज्वाल चिकीर्षुः कर्म दुष्करम्

tato vivyādha niśitair bāṇaiḥ prādyumnim āsthitaḥ samāhatas tato bāṇaiḥ khaḍgacarmadharo nṛpa tam āpatantaṃ niśitair abhyaghnan sāyakais tadā so 'tividdho mahābāhur bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ krodhenābhiprajajvāla cikīrṣuḥ karma duṣkaram

Verse 66

रुधिरौघप्लुतैर् गात्रैर् बाणवर्षैः समाहतः अभिभूतः सुसंक्रुद्धो ययौ बाणरथं प्रति

rudhiraughaplutair gātrair bāṇavarṣaiḥ samāhataḥ abhibhūtaḥ susaṃkruddho yayau bāṇarathaṃ prati

Verse 67

असिभिर् मुसलैः शूलैः पट्टिसैस् तोमरैस् तथा सो ऽतिविद्धः शरौघैस् तु प्राद्युम्निर् नाभ्यकम्पत

asibhir musalaiḥ śūlaiḥ paṭṭisais tomarais tathā so 'tividdhaḥ śaraughais tu prādyumnir nābhyakampata

Verse 68

आप्लुत्य सहसा क्रुद्धो रथेषां तस्य सो ऽच्छिनत् जघानाश्वांश् च खड्गेन बाणस्य रथमूर्धनि

āplutya sahasā kruddho ratheṣāṃ tasya so 'cchinat jaghānāśvāṃś ca khaḍgena bāṇasya rathamūrdhani

Verse 69

तं पुनः शरवर्षेण तोमरैः पट्टिसैस् तथा चकारान्तर्हितं बाणो युद्धमार्गविशारदः

taṃ punaḥ śaravarṣeṇa tomaraiḥ paṭṭisais tathā cakārāntarhitaṃ bāṇo yuddhamārgaviśāradaḥ

Verse 70

हतो ऽयम् इति विज्ञाय प्राणदन् नैरृता गणाः ततो ऽवप्लुत्य सहसा रथपार्श्वे व्यवस्थितः

hato 'yam iti vijñāya prāṇadan nairṛtā gaṇāḥ tato 'vaplutya sahasā rathapārśve vyavasthitaḥ

Verse 71

शक्तिं बाणस् ततः क्रुद्धो घोररूपां भयावहाम् जग्राह ज्वलितां दीप्तां घण्टामालाकुलां रणे

śaktiṃ bāṇas tataḥ kruddho ghorarūpāṃ bhayāvahām jagrāha jvalitāṃ dīptāṃ ghaṇṭāmālākulāṃ raṇe

Verse 72

ज्वलनादित्यसंकाशां यमदण्डोपमां शुभाम् वारयन्तीं दुराधर्षां चामीकरविभूषिताम् गुर्वीं भारसहस्रेण विश्वकर्मकृतां तदा प्राहिणोत् ताम् असङ्गेन महोल्कां ज्वलिताम् इव

jvalanādityasaṃkāśāṃ yamadaṇḍopamāṃ śubhām vārayantīṃ durādharṣāṃ cāmīkaravibhūṣitām gurvīṃ bhārasahasreṇa viśvakarmakṛtāṃ tadā prāhiṇot tām asaṅgena maholkāṃ jvalitām iva

Verse 73

ताम् आपतन्तीं संप्रेक्ष्य जीवितान्तकरीं तदा ताम् एव प्राहिणोच् छक्तिं सर्वशत्रुभयंकरीम् सो ऽभिप्लुत्य तदा शक्तिं जग्राह पुरुषोत्तमः

tām āpatantīṃ saṃprekṣya jīvitāntakarīṃ tadā tām eva prāhiṇoc chaktiṃ sarvaśatrubhayaṃkarīm so 'bhiplutya tadā śaktiṃ jagrāha puruṣottamaḥ

Verse 74

निर्बिभेद ततो बाणं स्वशक्त्यैव महाबलः सा भित्त्वा तस्य देहं तु जगाम वसुधातलम्

nirbibheda tato bāṇaṃ svaśaktyaiva mahābalaḥ sā bhittvā tasya dehaṃ tu jagāma vasudhātalam

Verse 75

ततो मूर्छां समापेदे बलिपुत्रः प्रतापवान् रुधिराप्लुतगात्रस् तु स्वशक्या पीडितो भृशम् स गाढविद्धो व्यथितो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ततो मूर्छाभिभूतं तं कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् उपेक्षसे दानवेन्द्र किम् एवं शत्रुम् उद्यतम्

tato mūrchāṃ samāpede baliputraḥ pratāpavān rudhirāplutagātras tu svaśakyā pīḍito bhṛśam sa gāḍhaviddho vyathito dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ tato mūrchābhibhūtaṃ taṃ kumbhāṇḍo vākyam abravīt upekṣase dānavendra kim evaṃ śatrum udyatam

Verse 76

लब्धलक्ष्यो ह्य् अयं वीरो निर्विकारो ऽद्य दृश्यते मायाम् आश्रित्य युध्यस्व नायं वध्यो ऽन्यथा भवेत्

labdhalakṣyo hy ayaṃ vīro nirvikāro 'dya dṛśyate māyām āśritya yudhyasva nāyaṃ vadhyo 'nyathā bhavet

Verse 77

आत्मानं मां च रक्षस्व प्रमादात् किम् उपेक्षसे वध्यताम् अयम् अद्यैव न नः सर्वान् विनाशयेत्

ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pramādāt kim upekṣase vadhyatām ayam adyaiva na naḥ sarvān vināśayet

Verse 78

अन्यांश् च शतशो हत्वा उषां नीत्वा व्रजिष्यति कुम्भाण्डवचनैर् एवं दानवेन्द्रः प्रचोदितः वाचं रूक्षाम् अभिक्रुद्धः प्रोवाच वदतां वरः

anyāṃś ca śataśo hatvā uṣāṃ nītvā vrajiṣyati kumbhāṇḍavacanair evaṃ dānavendraḥ pracoditaḥ vācaṃ rūkṣām abhikruddhaḥ provāca vadatāṃ varaḥ

Verse 79

एषो ऽहम् अस्य विदधे मृत्युं प्राणहरं रणे आदास्याम्य् अहम् एनं वै गरुत्मान् इव पन्नगम्

eṣo 'ham asya vidadhe mṛtyuṃ prāṇaharaṃ raṇe ādāsyāmy aham enaṃ vai garutmān iva pannagam

Verse 80

इत्य् एवम् उक्त्वा सरथः साश्वः सध्वजसारथिः गन्धर्वनगराकारस् तत्रैवान्तरधीयत

ity evam uktvā sarathaḥ sāśvaḥ sadhvajasārathiḥ gandharvanagarākāras tatraivāntaradhīyata

Verse 81

विज्ञायान्तर्हितं बाणं प्राद्युम्निर् अपराजितः पौरुषेण समायुक्तः स प्रैक्षत दिशो दश

vijñāyāntarhitaṃ bāṇaṃ prādyumnir aparājitaḥ pauruṣeṇa samāyuktaḥ sa praikṣata diśo daśa

Verse 82

आस्थाय तामसीं विद्यां तदा क्रुद्धो बलेः सुतः मुमोच विशिखांस् तीक्ष्णांश् छन्नो मायाधरो बली

āsthāya tāmasīṃ vidyāṃ tadā kruddho baleḥ sutaḥ mumoca viśikhāṃs tīkṣṇāṃś channo māyādharo balī

Verse 83

प्राद्युम्निर् विशिखैर् बद्धः सर्पभूतैः समन्ततः वेष्टितो बहुधा तस्य देहः पन्नगराशिभिः

prādyumnir viśikhair baddhaḥ sarpabhūtaiḥ samantataḥ veṣṭito bahudhā tasya dehaḥ pannagarāśibhiḥ

Verse 84

देहः संवेष्टितस् तस्य बहुधा शरराशिभिः स तु वेष्टितसर्वाङ्गो बद्धः प्राद्युम्निर् आहवे निष्प्रयत्नः स्थितः स्वस्थो मैनाक इव पर्वतः

dehaḥ saṃveṣṭitas tasya bahudhā śararāśibhiḥ sa tu veṣṭitasarvāṅgo baddhaḥ prādyumnir āhave niṣprayatnaḥ sthitaḥ svastho maināka iva parvataḥ

Verse 85

ज्वालावलीढवदनैः सर्पभोगैर् विवेष्टितः अभीतः पर्वताकारः प्राद्युम्निर् अभवद् रणे

jvālāvalīḍhavadanaiḥ sarpabhogair viveṣṭitaḥ abhītaḥ parvatākāraḥ prādyumnir abhavad raṇe

Verse 86

निष्प्रयत्नः स्थितश् चापि सर्पभोगमयैः शरैः न विव्यथे स भूतात्मा सर्वतः परिवेष्टितः

niṣprayatnaḥ sthitaś cāpi sarpabhogamayaiḥ śaraiḥ na vivyathe sa bhūtātmā sarvataḥ pariveṣṭitaḥ

Verse 87

ततस् तं वाग्भिर् उग्राभिः संरब्धः समतर्जयत् बाणो ध्वजं समाश्रित्य प्रोवाचामर्षितो वचः

tatas taṃ vāgbhir ugrābhiḥ saṃrabdhaḥ samatarjayat bāṇo dhvajaṃ samāśritya provācāmarṣito vacaḥ

Verse 88

कुम्भाण्ड वध्यतां शीघ्रम् अयं वै कुलपांसनः चारित्रं येन मे लोके दूषितं दूषितात्मना

kumbhāṇḍa vadhyatāṃ śīghram ayaṃ vai kulapāṃsanaḥ cāritraṃ yena me loke dūṣitaṃ dūṣitātmanā

Verse 89

इत्य् एवम् उक्ते वचने कुम्भाण्डो वाक्यम् अब्रवीत् राजन् वक्ष्याम्य् अहं किंचित् तन् मे शृणु यदीच्छसि

ity evam ukte vacane kumbhāṇḍo vākyam abravīt rājan vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tan me śṛṇu yadīcchasi

Verse 90

अयं विज्ञायतां कस्य कुतो वायम् इहागतः केन वायम् इहानीतः शक्रतुल्यपराक्रमः

ayaṃ vijñāyatāṃ kasya kuto vāyam ihāgataḥ kena vāyam ihānītaḥ śakratulyaparākramaḥ

Verse 91

मयायं बहुशो युद्धे दृष्टो राजन् महारणे क्रीडन्न् इव च युद्धेषु दृश्यते देवसूनुवत्

mayāyaṃ bahuśo yuddhe dṛṣṭo rājan mahāraṇe krīḍann iva ca yuddheṣu dṛśyate devasūnuvat

Verse 92

कुलशीलतपोवीर्यैः सर्वैर् एव समन्वितः सर्वयुद्धे ऽप्य् असंहार्यो भवेद् वीर्याधिकस् तव बलवान् सत्त्वसंपन्नः सर्वशास्त्रविशारदः नायं वधकृतं दोषम् अर्हते दैत्यसत्तम विज्ञाय च वधं वास्य पूजां वापि करिष्यसि

kulaśīlatapovīryaiḥ sarvair eva samanvitaḥ sarvayuddhe 'py asaṃhāryo bhaved vīryādhikas tava balavān sattvasaṃpannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ nāyaṃ vadhakṛtaṃ doṣam arhate daityasattama vijñāya ca vadhaṃ vāsya pūjāṃ vāpi kariṣyasi

Verse 93

गान्धर्वेण विवाहेन कन्येयं तव संगता अदेया ह्य् अप्रतिग्राह्या अतश् चिन्त्य वधं कुरु वधे ह्य् अस्य महान् दोषो रक्षणे सुमहान् गुणः अयं हि पुरुषोत्कर्षः सर्वथा मानम् अर्हति

gāndharveṇa vivāhena kanyeyaṃ tava saṃgatā adeyā hy apratigrāhyā ataś cintya vadhaṃ kuru vadhe hy asya mahān doṣo rakṣaṇe sumahān guṇaḥ ayaṃ hi puruṣotkarṣaḥ sarvathā mānam arhati

Verse 94

सर्वतो वेष्टिततनुर् न व्यथत्य् एष भोगिभिः कुलशौण्डीर्यवीर्यैश् च सत्त्वेन च समन्वितः पश्य राजन् यशोवीर्यैर् अन्वितं पुरुषोत्तमम् न नो गणयते सर्वान् वधं प्राप्तो ऽप्य् अयं बली

sarvato veṣṭitatanur na vyathaty eṣa bhogibhiḥ kulaśauṇḍīryavīryaiś ca sattvena ca samanvitaḥ paśya rājan yaśovīryair anvitaṃ puruṣottamam na no gaṇayate sarvān vadhaṃ prāpto 'py ayaṃ balī

Verse 95

यदि मायाप्रभावेन नात्र बद्धो भवेद् अयम् सर्वासुरगणान् संख्ये योधयेन् नात्र संशयः सर्वयुद्धेषु मार्गज्ञो भवेद् वीर्याधिकस् तव शोणितौघप्लुतैर् गात्रैर् नागभोगैश् च वेष्टितः त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा न चिन्तयति नः स्थितान्

yadi māyāprabhāvena nātra baddho bhaved ayam sarvāsuragaṇān saṃkhye yodhayen nātra saṃśayaḥ sarvayuddheṣu mārgajño bhaved vīryādhikas tava śoṇitaughaplutair gātrair nāgabhogaiś ca veṣṭitaḥ triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā na cintayati naḥ sthitān

Verse 96

इमाम् अवस्थां नीतो ऽपि स्वबाहुबलम् आश्रितः न चिन्तयति राजंस् त्वां वीर्यवान् को ऽप्य् असौ युवा

imām avasthāṃ nīto 'pi svabāhubalam āśritaḥ na cintayati rājaṃs tvāṃ vīryavān ko 'py asau yuvā

Verse 97

सहस्रबाहोः समरे द्विबाहुः समवस्थितः रुचितं यदि ते राजञ् ज्ञेयो वीर्यबलान्वितः

sahasrabāhoḥ samare dvibāhuḥ samavasthitaḥ rucitaṃ yadi te rājañ jñeyo vīryabalānvitaḥ

Verse 98

कन्या चेयं न चान्यस्य निर्यात्यानेन संगता यदि चेष्टतमः कश्चिद् अयं वंशे महात्मनः ततः पूजाम् अयं वीरः प्राप्स्यत्य् एवासुरोत्तमः रक्ष्यताम् इति चोक्त्वैव तथास्त्व् इति च तस्थिवान् बाढम् इत्य् अब्रवीद् बाणो हन्तुं व्यवसितः किल उषां बबन्ध निगडैर् दृढैः पाशैश् च संयतैः व्यादिदेश ततो बाणो रक्षिणः किंकरान् बहून् रक्ष्यताम् एष दुष्टात्मा सा च रक्ष्या कुलाधमा इति सर्वान् समादिश्य बाणो मदबलान्वितः कुम्भाण्डेन ययौ सार्धं स्वम् एव भवनं बली कुम्भाण्डस्य वचः श्रुत्वा शुद्धान्ते पन्नगैर् भृशम् एवम् उक्ते तु वचने कुम्भाण्डेन महात्मना तथेत्य् आह च कुम्भाण्डं बाणः शत्रुनिषूदनः संरक्षिणस् ततो दत्त्वा अनिरुद्धस्य धीमतः अनिरुद्धं योधयित्वा बाणः स्वगृहम् आविशत्

kanyā ceyaṃ na cānyasya niryātyānena saṃgatā yadi ceṣṭatamaḥ kaścid ayaṃ vaṃśe mahātmanaḥ tataḥ pūjām ayaṃ vīraḥ prāpsyaty evāsurottamaḥ rakṣyatām iti coktvaiva tathāstv iti ca tasthivān bāḍham ity abravīd bāṇo hantuṃ vyavasitaḥ kila uṣāṃ babandha nigaḍair dṛḍhaiḥ pāśaiś ca saṃyataiḥ vyādideśa tato bāṇo rakṣiṇaḥ kiṃkarān bahūn rakṣyatām eṣa duṣṭātmā sā ca rakṣyā kulādhamā iti sarvān samādiśya bāṇo madabalānvitaḥ kumbhāṇḍena yayau sārdhaṃ svam eva bhavanaṃ balī kumbhāṇḍasya vacaḥ śrutvā śuddhānte pannagair bhṛśam evam ukte tu vacane kumbhāṇḍena mahātmanā tathety āha ca kumbhāṇḍaṃ bāṇaḥ śatruniṣūdanaḥ saṃrakṣiṇas tato dattvā aniruddhasya dhīmataḥ aniruddhaṃ yodhayitvā bāṇaḥ svagṛham āviśat