Harivaṃśa · Adhyāya 107

Verse 1

क्रीडाविहारोपगतः कदाचिद् अभवद् भवः देव्या सह नदीतीरे रम्ये श्रीमति स प्रभुः

krīḍāvihāropagataḥ kadācid abhavad bhavaḥ devyā saha nadītīre ramye śrīmati sa prabhuḥ

Once, Bhava came with the Devī to a beautiful river's bank, for play, the Lord.

Verse 2

शतानि तत्राप्सरसां चिक्रीडुश् च समन्ततः सर्वर्तुकवने रम्ये गन्धर्वपतयस् तथा

śatāni tatrāpsarasāṃ cikrīḍuś ca samantataḥ sarvartukavane ramye gandharvapatayas tathā

Verse 3

कुसुमैः पारिजातस्य पुष्पैः संतानकस्य च गन्धोद्दामम् इवाकाशं नदीतीरं च सर्वशः

kusumaiḥ pārijātasya puṣpaiḥ saṃtānakasya ca gandhoddāmam ivākāśaṃ nadītīraṃ ca sarvaśaḥ

Verse 4

वेणुवीणामृदङ्गैश् च पणवैश् च सहस्रशः वाद्यमानैः स शुश्राव गीतम् अप्सरसां तदा

veṇuvīṇāmṛdaṅgaiś ca paṇavaiś ca sahasraśaḥ vādyamānaiḥ sa śuśrāva gītam apsarasāṃ tadā

Verse 5

सूतमागधकल्पैश् चाप्य् अस्तुवन्न् अप्सरोगणाः देवदेवं सुवपुषं स्रग्विणं रक्तवाससम्

sūtamāgadhakalpaiś cāpy astuvann apsarogaṇāḥ devadevaṃ suvapuṣaṃ sragviṇaṃ raktavāsasam

Verse 6

हरं सहोमं वरदं रमयन्ति मनोरमाः ततस् तु देव्या रूपेण विक्रलेखा वराप्सराः भवं प्रसादयाम् आस देवी च प्राहसत् तदा

haraṃ sahomaṃ varadaṃ ramayanti manoramāḥ tatas tu devyā rūpeṇa vikralekhā varāpsarāḥ bhavaṃ prasādayām āsa devī ca prāhasat tadā

Verse 7

प्रसादयन्तीम् ईशानं प्रहसन्त्य् अप्सरोगनाः भवस्य पार्षदा दिव्या नानारूपा महौजसः देव्या ह्य् अनुज्ञया सर्वे क्रीडन्ते तत्र तत्र ह अथ ते पार्षदास् तत्र रहस्ये सुविपश्चितः महादेवस्य रूपेण तच् चिह्नं रूपम् आस्थिताः ननृतुर् भूतपतयो विचित्राभिनयान्विताः ततो देव्यास् तु रूपेण लीलया वदनेन च देवी प्रहासं मुमुचे ताश् चैवाप्सरसस् तदा

prasādayantīm īśānaṃ prahasanty apsaroganāḥ bhavasya pārṣadā divyā nānārūpā mahaujasaḥ devyā hy anujñayā sarve krīḍante tatra tatra ha atha te pārṣadās tatra rahasye suvipaścitaḥ mahādevasya rūpeṇa tac cihnaṃ rūpam āsthitāḥ nanṛtur bhūtapatayo vicitrābhinayānvitāḥ tato devyās tu rūpeṇa līlayā vadanena ca devī prahāsaṃ mumuce tāś caivāpsarasas tadā

Verse 8

ततः किलिकिलाशब्दः प्रादुर्भूतः समन्ततः प्रहर्षम् अतुलं चापि लेभे प्रीतमना भवः

tataḥ kilikilāśabdaḥ prādurbhūtaḥ samantataḥ praharṣam atulaṃ cāpi lebhe prītamanā bhavaḥ

Verse 9

बाणस्य दुहिता कन्या तत्रोषा नाम भामिनी देवं प्रक्रीडितं दृष्ट्वा देव्या सह नदीगतम्

bāṇasya duhitā kanyā tatroṣā nāma bhāminī devaṃ prakrīḍitaṃ dṛṣṭvā devyā saha nadīgatam

Verse 10

दीप्यमानं महादेवं द्वादशादित्यतेजसम् नानारूपं वपुः कृत्वा देव्याः प्रियचिकीर्षया उषा मनोरथं चक्रे पार्वत्याः संनिधौ तदा धन्या हि भर्तृसहिता रम्यन्त्य् एवं समागताः

dīpyamānaṃ mahādevaṃ dvādaśādityatejasam nānārūpaṃ vapuḥ kṛtvā devyāḥ priyacikīrṣayā uṣā manorathaṃ cakre pārvatyāḥ saṃnidhau tadā dhanyā hi bhartṛsahitā ramyanty evaṃ samāgatāḥ

Verse 11

मनसा त्व् अथ संकल्पम् उषया भाषितं तथा विज्ञाय तम् अभिप्रायम् उषायाः पर्वतात्मजा प्राह देवी ततो वाक्यम् उषां हर्षयती शनैः

manasā tv atha saṃkalpam uṣayā bhāṣitaṃ tathā vijñāya tam abhiprāyam uṣāyāḥ parvatātmajā prāha devī tato vākyam uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ

Verse 12

उषे शीघ्रं त्वम् अप्य् एवं भर्त्रा सह रमिष्यसि यथा देवो मया सार्धं शंकरः शत्रुसूदनः

uṣe śīghraṃ tvam apy evaṃ bhartrā saha ramiṣyasi yathā devo mayā sārdhaṃ śaṃkaraḥ śatrusūdanaḥ

Verse 13

एवम् उक्ते तदा देव्या वाक्ये चिन्ताविलेक्षणा उषा भावं हृदा चक्रे भर्त्रा रंस्ये कदा सह

evam ukte tadā devyā vākye cintāvilekṣaṇā uṣā bhāvaṃ hṛdā cakre bhartrā raṃsye kadā saha

Verse 14

ततो हैमवती वाक्यं संप्रहस्येदम् अब्रवीत् उषे शृणुष्व कल्याणि यदा संयोगम् एष्यसि

tato haimavatī vākyaṃ saṃprahasyedam abravīt uṣe śṛṇuṣva kalyāṇi yadā saṃyogam eṣyasi

Verse 15

वैशाखे मासि हर्म्यस्थां द्वादश्यां त्वां दिनक्षये धर्षयिष्यति यः स्वप्ने स ते भर्ता भविष्यति

vaiśākhe māsi harmyasthāṃ dvādaśyāṃ tvāṃ dinakṣaye dharṣayiṣyati yaḥ svapne sa te bhartā bhaviṣyati

Verse 16

एवम् उक्ता दैत्यसुता कन्यागणसमावृता अपाक्रामत हर्षेण रममाणा यथासुखम्

evam uktā daityasutā kanyāgaṇasamāvṛtā apākrāmata harṣeṇa ramamāṇā yathāsukham

Verse 17

ततः सखीभिर् हास्यन्ती हर्षेणोत्फुल्ललोचना तालिकासंनिपातैश् च अन्योन्यं जघ्नुर् ऊर्जिताः किंनर्यो यक्षकन्याश् च नागदैत्येशकन्यकाः अप्सरोगणकन्याश् च उषायाः सखितां गतः उक्ता च तत्र ताभिः सा भर्ता तव वरानने भविष्यत्य् अचिरेणैव देव्या वचनकल्पितः न हि देव्या वचो मिथ्या भविष्यति कदाचन रूपाभिजनसंपन्नः पतिः संकल्पितस् तया उषा सखीनां तद् वाक्यं प्रतिपूज्य यथाविधि दत्तं मनोरथं देव्या भावयन्ती व्यतिष्ठत ततः क्रीडाविहारं तम् अनुभूय सहोमया जगाम भगवान् देवः स्वपुरं त्रिपुरान्तकृत् देवदेवो जगन्नाथ उपारंसीत् ततो हरः गते ऽहनि पुनः सर्वास् ता नार्यो जग्मुर् अद्भुताः

tataḥ sakhībhir hāsyantī harṣeṇotphullalocanā tālikāsaṃnipātaiś ca anyonyaṃ jaghnur ūrjitāḥ kiṃnaryo yakṣakanyāś ca nāgadaityeśakanyakāḥ apsarogaṇakanyāś ca uṣāyāḥ sakhitāṃ gataḥ uktā ca tatra tābhiḥ sā bhartā tava varānane bhaviṣyaty acireṇaiva devyā vacanakalpitaḥ na hi devyā vaco mithyā bhaviṣyati kadācana rūpābhijanasaṃpannaḥ patiḥ saṃkalpitas tayā uṣā sakhīnāṃ tad vākyaṃ pratipūjya yathāvidhi dattaṃ manorathaṃ devyā bhāvayantī vyatiṣṭhata tataḥ krīḍāvihāraṃ tam anubhūya sahomayā jagāma bhagavān devaḥ svapuraṃ tripurāntakṛt devadevo jagannātha upāraṃsīt tato haraḥ gate 'hani punaḥ sarvās tā nāryo jagmur adbhutāḥ

Verse 18

ययुः स्वान् आलयान् सर्वा देवी चादर्शणं गता काश् चिद् अश्वैस् तथा यानैर् गजैर् अन्यास् तथा रथैः पुरं प्रविविशुर् हृष्टाः काश्चिद् आकाशम् आस्थिताः

yayuḥ svān ālayān sarvā devī cādarśaṇaṃ gatā kāś cid aśvais tathā yānair gajair anyās tathā rathaiḥ puraṃ praviviśur hṛṣṭāḥ kāścid ākāśam āsthitāḥ

Verse 19

ततो हर्म्ये शयानां तु वैशाखे मासि भामिनीम् द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य सखीगणवृतां तदा

tato harmye śayānāṃ tu vaiśākhe māsi bhāminīm dvādaśyāṃ śuklapakṣasya sakhīgaṇavṛtāṃ tadā

Verse 20

यथोक्तः पुरुषः स्वप्ने धर्षयाम् आस ताम् उषाम् विवेष्टमानां रुदतीं देव्या वचनचोदितः

yathoktaḥ puruṣaḥ svapne dharṣayām āsa tām uṣām viveṣṭamānāṃ rudatīṃ devyā vacanacoditaḥ

Verse 21

सा स्वप्ने धर्षिता तेन स्त्रीभावं चापि लम्भिता शोणिताक्ता प्ररुदती सहसैवोत्थिता निशि

sā svapne dharṣitā tena strībhāvaṃ cāpi lambhitā śoṇitāktā prarudatī sahasaivotthitā niśi

Verse 22

तां तथा रुदतीं दृष्ट्वा सखी भयसमन्विताम् चित्रलेखा वचः स्निग्धम् उवाच परम् आद्भुतम्

tāṃ tathā rudatīṃ dṛṣṭvā sakhī bhayasamanvitām citralekhā vacaḥ snigdham uvāca param ādbhutam

Verse 23

उषे मा भैः किम् एवं त्वं रुदती परितप्यसे बलेः सुतसुता च त्वं प्रख्याता किं भयान्विता

uṣe mā bhaiḥ kim evaṃ tvaṃ rudatī paritapyase baleḥ sutasutā ca tvaṃ prakhyātā kiṃ bhayānvitā

Verse 24

न भयं विद्यते लोके तव सुभ्रु विशेषतः भयदस् तव वामोरु पिता देवान्तको रणे

na bhayaṃ vidyate loke tava subhru viśeṣataḥ bhayadas tava vāmoru pitā devāntako raṇe

Verse 25

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते विषादं मा कृथाः शुभे नैवंविधेषु वासेषु भयम् अस्ति वरानने

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te viṣādaṃ mā kṛthāḥ śubhe naivaṃvidheṣu vāseṣu bhayam asti varānane

Verse 26

असकृद् देवसहितः शचीभर्ता सुरेश्वरः अप्राप्त एव नगरं पित्रा ते मृदितो रणे अयं देवसमूहस्य भयदस् ते पिता रणे

asakṛd devasahitaḥ śacībhartā sureśvaraḥ aprāpta eva nagaraṃ pitrā te mṛdito raṇe ayaṃ devasamūhasya bhayadas te pitā raṇe

Verse 27

ऐरावतः स मृदितो गदया चास्य भामिनि निराशो जीविते सो ऽभूद् वज्रपाणिः सहामरैः महासुरवरः श्रीमान् बलेः पुत्रो महाबलः एवं साभिहिता सख्या बाणपुत्री यशस्विनी स्वप्नरूपं यथा दृष्त्वं न्यवेदयद् अनिन्दिता एवं संदूषिता साध्वी कथं जीवितुम् उत्सहे पितरं किं नु वक्ष्यामि देवशत्रुम् अरिंदमम्

airāvataḥ sa mṛdito gadayā cāsya bhāmini nirāśo jīvite so 'bhūd vajrapāṇiḥ sahāmaraiḥ mahāsuravaraḥ śrīmān baleḥ putro mahābalaḥ evaṃ sābhihitā sakhyā bāṇaputrī yaśasvinī svapnarūpaṃ yathā dṛṣtvaṃ nyavedayad aninditā evaṃ saṃdūṣitā sādhvī kathaṃ jīvitum utsahe pitaraṃ kiṃ nu vakṣyāmi devaśatrum ariṃdamam

Verse 28

एवं संदूषणकरी वंशस्यास्य महौजसः श्रेयो हि मरणं मन्ये न मे श्रेयो ऽद्य जीवितम्

evaṃ saṃdūṣaṇakarī vaṃśasyāsya mahaujasaḥ śreyo hi maraṇaṃ manye na me śreyo 'dya jīvitam

Verse 29

ईप्सितो वा यथ को ऽपि पुरुषो ऽधिगतो हि मे जाग्रतीव यथाहं स्याम् अवस्थेयं कृता मम निशायां जाग्रती वाहं नीता केन दशाम् इमाम् कथम् एवं कृता नाम कन्या जीवितुम् उत्सहे कुलोपक्रोशनकरी कुलाङ्गारा निराश्रेया जीवितुं स्पृहयेन् नारी साध्वीनाम् अग्रतः स्थिता

īpsito vā yatha ko 'pi puruṣo 'dhigato hi me jāgratīva yathāhaṃ syām avastheyaṃ kṛtā mama niśāyāṃ jāgratī vāhaṃ nītā kena daśām imām katham evaṃ kṛtā nāma kanyā jīvitum utsahe kulopakrośanakarī kulāṅgārā nirāśreyā jīvituṃ spṛhayen nārī sādhvīnām agrataḥ sthitā

Verse 30

इत्य् एवं बाष्पपूर्णाक्षी सखीजनवृता तदा विललाप चिरं कालम् उषा कमललोचना

ity evaṃ bāṣpapūrṇākṣī sakhījanavṛtā tadā vilalāpa ciraṃ kālam uṣā kamalalocanā

Verse 31

अनाथवत्तां रुदतीं सख्यः सर्वा विचेतसः ऊचुर् अश्रुपरीताक्ष्य उषां सर्वाः समागताः

anāthavattāṃ rudatīṃ sakhyaḥ sarvā vicetasaḥ ūcur aśruparītākṣya uṣāṃ sarvāḥ samāgatāḥ

Verse 32

दुष्टेन मनसा देवि शुभं यदि वासुभम् क्रियते न च ते सुभ्रु कच्चिद् दुष्टं मनस् तव

duṣṭena manasā devi śubhaṃ yadi vāsubham kriyate na ca te subhru kaccid duṣṭaṃ manas tava

Verse 33

प्रसभं देवि संयोगाद् यदि भुक्तासि भामिनि स्वप्नयोगेन कल्याणि व्रतलोपो न विद्यते व्यभिचारेण ते देवि नास्ति कश्चिद् व्यतिक्रमः

prasabhaṃ devi saṃyogād yadi bhuktāsi bhāmini svapnayogena kalyāṇi vratalopo na vidyate vyabhicāreṇa te devi nāsti kaścid vyatikramaḥ

Verse 34

न च स्वप्नकृतो दोषो मर्त्यलोके ऽस्ति सुन्दरि एवं विप्रर्षयो देवि धर्मज्ञाः कथयन्ति वै मनसा चैव वाचा च कर्मणा च विशेषतः दुष्टा या त्रिभिर् एतैस् तु पापा सा प्रोच्यते भुवि

na ca svapnakṛto doṣo martyaloke 'sti sundari evaṃ viprarṣayo devi dharmajñāḥ kathayanti vai manasā caiva vācā ca karmaṇā ca viśeṣataḥ duṣṭā yā tribhir etais tu pāpā sā procyate bhuvi

Verse 35

न व ते दुष्यते भीरु मनः प्रजवितं सदा कथं त्वं दोषदुष्टा वै नियता ब्रह्मचारिणी

na va te duṣyate bhīru manaḥ prajavitaṃ sadā kathaṃ tvaṃ doṣaduṣṭā vai niyatā brahmacāriṇī

Verse 36

यदि सुप्ता सती साध्वी शुद्धभावा मनस्विनी इमाम् अवस्थां नीता त्वं नैव धर्मो विलुप्यते

yadi suptā satī sādhvī śuddhabhāvā manasvinī imām avasthāṃ nītā tvaṃ naiva dharmo vilupyate

Verse 37

यस्या दुष्टं मनः पूर्वं कर्मणा चोपपादितम् ताम् आहुर् असतीं नाम सती त्वम् असि भामिनि

yasyā duṣṭaṃ manaḥ pūrvaṃ karmaṇā copapāditam tām āhur asatīṃ nāma satī tvam asi bhāmini

Verse 38

कुलजा रूपसंपन्ना नियता ब्रह्मचारिणी इमाम् अवस्थां नीतासि कालो हि दुरतिक्रमः

kulajā rūpasaṃpannā niyatā brahmacāriṇī imām avasthāṃ nītāsi kālo hi duratikramaḥ

Verse 39

इत्य् एवं उक्तां रुदतीं बाष्पेणावृतलोचनाम् कुम्भाण्डदुहिता वाक्यं परमं त्व् इदम् अब्रवीत्

ity evaṃ uktāṃ rudatīṃ bāṣpeṇāvṛtalocanām kumbhāṇḍaduhitā vākyaṃ paramaṃ tv idam abravīt

Verse 40

त्यज शोकं विशालाक्षि अपापा त्वं वरानने स्मृतं मे यद् इदं वाक्यं याथातथ्येन तच् छृणु उषे यद् उक्ता देव्यासि भर्तारं ध्यायती तदा समीपे देवदेवस्य स्मर भामिनि तद् वचः

tyaja śokaṃ viśālākṣi apāpā tvaṃ varānane smṛtaṃ me yad idaṃ vākyaṃ yāthātathyena tac chṛṇu uṣe yad uktā devyāsi bhartāraṃ dhyāyatī tadā samīpe devadevasya smara bhāmini tad vacaḥ

Verse 41

द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य वैशाखे मासि यो निशि हर्म्ये शयानां रुदतीं स्त्रीभावम् उपनेष्यति

dvādaśyāṃ śuklapakṣasya vaiśākhe māsi yo niśi harmye śayānāṃ rudatīṃ strībhāvam upaneṣyati

Verse 42

भविता स हि ते भर्ता शूरः शत्रुनिबर्हणः इत्य् उवाच ततो हृष्टा देवी तव मनोगतम्

bhavitā sa hi te bhartā śūraḥ śatrunibarhaṇaḥ ity uvāca tato hṛṣṭā devī tava manogatam

Verse 43

न हि तद् वचनं मिथ्या पार्वत्या यद् उदाहृतम् तत्त्वं किम् इदम् अत्यर्थं रोदिषीन्दुनिभानने

na hi tad vacanaṃ mithyā pārvatyā yad udāhṛtam tattvaṃ kim idam atyarthaṃ rodiṣīndunibhānane

'That word of Pārvatī will not turn false. What then is this truth that makes you weep exceedingly, moon-faced one?'

Verse 44

इत्य् एवम् उक्ता वचनं स्मृत्वा देवीवचस् ततः अभवन् नष्टशोका सा बाणपुत्री शुभेक्षणा

ity evam uktā vacanaṃ smṛtvā devīvacas tataḥ abhavan naṣṭaśokā sā bāṇaputrī śubhekṣaṇā

Verse 45

स्मृत्वा तु वचनं देव्याः प्रत्युवाच सखीं तदा स्मरामि भामिनि वचो देव्याः क्रीडागते भवे यथोक्तं सर्वम् अखिलं प्राप्तं हर्म्यतले मया

smṛtvā tu vacanaṃ devyāḥ pratyuvāca sakhīṃ tadā smarāmi bhāmini vaco devyāḥ krīḍāgate bhave yathoktaṃ sarvam akhilaṃ prāptaṃ harmyatale mayā

Verse 46

भर्ता तु मम यद्य् एष लोकनाथस्य भार्यया व्यादिष्टः स कथं ज्ञेयस् तत्र कार्यं विधीयताम्

bhartā tu mama yady eṣa lokanāthasya bhāryayā vyādiṣṭaḥ sa kathaṃ jñeyas tatra kāryaṃ vidhīyatām

Verse 47

इत्य् एवम् उक्ते वचने कुम्भाण्डदुहिता पुनः व्याजहार यथान्यायम् अर्थतत्त्वविशारदा

ity evam ukte vacane kumbhāṇḍaduhitā punaḥ vyājahāra yathānyāyam arthatattvaviśāradā

Verse 48

न हि तस्य कुलं देवि न कीर्तिर् नापि पौरुषम् कश्चिज् जानाति तत्त्वेन किम् इदं त्वं विहन्यसे

na hi tasya kulaṃ devi na kīrtir nāpi pauruṣam kaścij jānāti tattvena kim idaṃ tvaṃ vihanyase

Verse 49

अदृष्टश् चाश्रुतश् चैव दृष्टः स्वप्ने त्वयानघे कथं ज्ञेयो भवेद् भीरु सो ऽस्माभी रतितस्करः

adṛṣṭaś cāśrutaś caiva dṛṣṭaḥ svapne tvayānaghe kathaṃ jñeyo bhaved bhīru so 'smābhī ratitaskaraḥ

Verse 50

येन त्वम् असितापाङ्गे मत्तकाशिनि विक्रमात् रुदती प्रसभं भुक्ता प्रविश्यान्तःपुरं सखि

yena tvam asitāpāṅge mattakāśini vikramāt rudatī prasabhaṃ bhuktā praviśyāntaḥpuraṃ sakhi

Verse 51

न ह्य् अयं प्राकृतः कश्चिद् यः प्रविष्टः प्रसह्य नः नगरं लोकविख्यातम् एकः शत्रुनिबर्हणः

na hy ayaṃ prākṛtaḥ kaścid yaḥ praviṣṭaḥ prasahya naḥ nagaraṃ lokavikhyātam ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ

Verse 52

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महौजसौ न शक्ताः शोणितपुरं प्रवेष्टुं भीमविक्रमाः

ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahaujasau na śaktāḥ śoṇitapuraṃ praveṣṭuṃ bhīmavikramāḥ

Verse 53

पुरीं शासति बाणे तु जित्वा शक्रं शचीपतिम् सो ऽयम् एतैः शतगुणो विशिष्टः शत्रुसूदनः प्रविष्टः शोणितपुरं बाणम् आक्रम्य मूर्धनि

purīṃ śāsati bāṇe tu jitvā śakraṃ śacīpatim so 'yam etaiḥ śataguṇo viśiṣṭaḥ śatrusūdanaḥ praviṣṭaḥ śoṇitapuraṃ bāṇam ākramya mūrdhani

Verse 54

को नु नाम जगत्य् अस्मिन् मनः कर्तुं महासुरे शासत्य् एतत् पुरं देवि मनुष्यो जीवितस्पृहः प्रविशेत् तम् अवज्ञाय बाणं किं वापि धर्षणम् यस्या नैवंविधो भर्ता भवेद् युद्धविशारदः कस् तस्या जीवितेनार्थो भोगैर् वा स्याच् छुभेक्षणे

ko nu nāma jagaty asmin manaḥ kartuṃ mahāsure śāsaty etat puraṃ devi manuṣyo jīvitaspṛhaḥ praviśet tam avajñāya bāṇaṃ kiṃ vāpi dharṣaṇam yasyā naivaṃvidho bhartā bhaved yuddhaviśāradaḥ kas tasyā jīvitenārtho bhogair vā syāc chubhekṣaṇe

Verse 55

धन्यास्य् अनुगृहीतासि यस्यास् ते पतिर् ईदृशः प्राप्तो देव्याः प्रसादेन पार्वत्या मत्तकाशिनि

dhanyāsy anugṛhītāsi yasyās te patir īdṛśaḥ prāpto devyāḥ prasādena pārvatyā mattakāśini

Verse 56

इदं तु ते कार्यतमं शृणु त्वं वै मयेरितम् विज्ञेयो यस्य पुत्रस् तु यन् नामा यत् कुलश् च सः

idaṃ tu te kāryatamaṃ śṛṇu tvaṃ vai mayeritam vijñeyo yasya putras tu yan nāmā yat kulaś ca saḥ

Verse 57

इत्य् एवम् उक्ते वचने तत्रोषा काममोहिता तच्छरैश् च समाविद्धा भ्रान्तलोचनविक्लवा दशाम् अन्त्यां समास्थाय निद्रासुखविमोहिता उवाच कुम्भाण्डसुतां कथं ज्ञास्यामहे सखि

ity evam ukte vacane tatroṣā kāmamohitā taccharaiś ca samāviddhā bhrāntalocanaviklavā daśām antyāṃ samāsthāya nidrāsukhavimohitā uvāca kumbhāṇḍasutāṃ kathaṃ jñāsyāmahe sakhi

Verse 58

त्वम् एव चिन्तय सखि नोत्तरं प्रतिभाति मे स्वकार्ये मुह्यते लोको यथा जीवं लभाम्य् अहम् उषाया वचनं श्रुत्वा रामा वाक्यम् इदं पुनः उवाच रुदतीं चैव कुभाण्डतनया सखीम् कुशला ते विशालाक्षि सर्वथा संधिविग्रहे अप्सरा चित्रलेखा वै क्षिप्रं विज्ञाप्यतां सखि अस्याः सर्वम् अशेषेण त्रैलोक्यं विदितं सदा एवम् उक्ता तदैवोषा हर्षेणागतविस्मया ताम् अप्सरसम् आनाय्य चित्रलेखां सखीं प्रियाम् कृताञ्जलिपुटा दीना उषा वचनम् अब्रवीत् सा तच् छ्रुत्वा तु वचनम् उषायाः परिकीर्तितम् आश्वासयाम् आस सखीं बाणपुत्रीं यशस्विनीम् ततः सा चिन्तयाविष्टा वचनं प्राह दुर्वचः चित्रलेखाम् अप्सरसं प्रणयात् तां सखीं सखी

tvam eva cintaya sakhi nottaraṃ pratibhāti me svakārye muhyate loko yathā jīvaṃ labhāmy aham uṣāyā vacanaṃ śrutvā rāmā vākyam idaṃ punaḥ uvāca rudatīṃ caiva kubhāṇḍatanayā sakhīm kuśalā te viśālākṣi sarvathā saṃdhivigrahe apsarā citralekhā vai kṣipraṃ vijñāpyatāṃ sakhi asyāḥ sarvam aśeṣeṇa trailokyaṃ viditaṃ sadā evam uktā tadaivoṣā harṣeṇāgatavismayā tām apsarasam ānāyya citralekhāṃ sakhīṃ priyām kṛtāñjalipuṭā dīnā uṣā vacanam abravīt sā tac chrutvā tu vacanam uṣāyāḥ parikīrtitam āśvāsayām āsa sakhīṃ bāṇaputrīṃ yaśasvinīm tataḥ sā cintayāviṣṭā vacanaṃ prāha durvacaḥ citralekhām apsarasaṃ praṇayāt tāṃ sakhīṃ sakhī

Verse 59

परमं शृणु मे वाक्यं यत् त्वां वक्ष्यामि भामिनि भर्तारं यदि मे ऽद्य त्वं नानयिष्यसि मत्प्रियम्

paramaṃ śṛṇu me vākyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi bhāmini bhartāraṃ yadi me 'dya tvaṃ nānayiṣyasi matpriyam

Verse 60

कान्तं पद्मपलाशाक्षं मत्तमातङ्गविक्रमम् त्यक्ष्याम्य् अहं प्रियान् प्राणांस् ततः कमललोचने

kāntaṃ padmapalāśākṣaṃ mattamātaṅgavikramam tyakṣyāmy ahaṃ priyān prāṇāṃs tataḥ kamalalocane

Verse 61

विक्रलेखाब्रवीद् वाक्यम् उषां तां हसती शनैः नैषो ऽर्थः शक्यते ऽस्माभिर् वेत्तुं भामिनि सुव्रते

vikralekhābravīd vākyam uṣāṃ tāṃ hasatī śanaiḥ naiṣo 'rthaḥ śakyate 'smābhir vettuṃ bhāmini suvrate

Verse 62

न कुलेन न वर्णेन न शीलेन न रूपतः न देशतश् च विज्ञातः स हि चोरो मया सखि किं तु शक्यम् इदं कार्यं बुद्धिपूर्वं मया सखि प्राप्तुं तच् छृणु मे वाक्यं यथा कामम् अवाप्स्यसि

na kulena na varṇena na śīlena na rūpataḥ na deśataś ca vijñātaḥ sa hi coro mayā sakhi kiṃ tu śakyam idaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ mayā sakhi prāptuṃ tac chṛṇu me vākyaṃ yathā kāmam avāpsyasi

Verse 63

उषां हर्षयती शनैः यथा च शक्यते ऽस्माभिर् देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ये विशिष्टाः प्रभावेन रूपेणाभिजनेन च

uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ yathā ca śakyate 'smābhir devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām ye viśiṣṭāḥ prabhāvena rūpeṇābhijanena ca

Verse 64

यथाप्रधानांस् तान् सर्वान् आलिखिष्याम्य् अहं सखि मनुष्यलोके ये चापि प्रवरा लोकविश्रुताः

yathāpradhānāṃs tān sarvān ālikhiṣyāmy ahaṃ sakhi manuṣyaloke ye cāpi pravarā lokaviśrutāḥ

Verse 65

सप्तरात्रेण ते भीरु दर्शयिष्यामि तान् अहम् ततो विज्ञाय पट्टस्थं भर्तारं प्रतिलप्स्यसे

saptarātreṇa te bhīru darśayiṣyāmi tān aham tato vijñāya paṭṭasthaṃ bhartāraṃ pratilapsyase

Verse 66

न दर्शये यदि सखि तर्हि वह्निम् अहं विशे सा चित्रलेखया प्रोक्ता उषाहितचिकीर्षया क्रियताम् एवम् इत्य् आह चित्रलेखां सखीं प्रियाम् ततः कुशलहस्तत्वाद् यथालेख्यं समन्ततः इत्य् उक्त्वा सप्तरात्रेण कृत्वालेख्यगतांस् तु तान् चित्रपट्टगतान् मुख्यान् आनयाम् आस शोभना

na darśaye yadi sakhi tarhi vahnim ahaṃ viśe sā citralekhayā proktā uṣāhitacikīrṣayā kriyatām evam ity āha citralekhāṃ sakhīṃ priyām tataḥ kuśalahastatvād yathālekhyaṃ samantataḥ ity uktvā saptarātreṇa kṛtvālekhyagatāṃs tu tān citrapaṭṭagatān mukhyān ānayām āsa śobhanā

Verse 67

ततः प्रास्तीर्य पट्टं सा चित्रलेखा स्वयंकृतम् अत्युज्ज्वलं महाचित्रं पिङ्गवर्णविभूसितम् उषाया दर्शयाम् आस सखीनां च विशेषतः

tataḥ prāstīrya paṭṭaṃ sā citralekhā svayaṃkṛtam atyujjvalaṃ mahācitraṃ piṅgavarṇavibhūsitam uṣāyā darśayām āsa sakhīnāṃ ca viśeṣataḥ

Verse 68

एते देवेषु ये मुख्यास् तथा दानववंशजाः किं नरोरगयक्षाणां राक्षसानां च सर्वशः

ete deveṣu ye mukhyās tathā dānavavaṃśajāḥ kiṃ naroragayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ

Verse 69

गन्धर्वासुरदैत्यानां ये चान्ये भोगिनः स्मृताः मनुष्याणां च सर्वेषां ये विशिष्टतमा नराः तद् एतान् पश्य सर्वांस् त्वं यथाभिलिखितान् मया

gandharvāsuradaityānāṃ ye cānye bhoginaḥ smṛtāḥ manuṣyāṇāṃ ca sarveṣāṃ ye viśiṣṭatamā narāḥ tad etān paśya sarvāṃs tvaṃ yathābhilikhitān mayā

Verse 70

यस् ते भर्ता यथारूपो यथाभिलषितः सखि तं त्वं प्रत्यभिजानीहि स्वप्ने यं दृष्टवत्य् असि

yas te bhartā yathārūpo yathābhilaṣitaḥ sakhi taṃ tvaṃ pratyabhijānīhi svapne yaṃ dṛṣṭavaty asi

Verse 71

ततः क्रमेण सर्वांस् तान् दृष्ट्वा सा मत्तकाशिनी देवदानवगन्धर्व विद्याधरगणान् अथ अतीत्य च यदून् सर्वान् ददर्श यदुनन्दनम्

tataḥ krameṇa sarvāṃs tān dṛṣṭvā sā mattakāśinī devadānavagandharva vidyādharagaṇān atha atītya ca yadūn sarvān dadarśa yadunandanam

Verse 72

बलभद्रम् अथो दृष्ट्वा प्रद्युम्नम् अथ सात्यकिम् ददर्श यदुसिंहं तं पौत्रं विष्णोर् महात्मनः अनिरुद्धं रणे रुद्धं पञ्चबाणम् इव स्थितम् पटे स्थितं ततो दृष्ट्वा वीरं चित्रात्मना यदुम् तत्रानिरुद्धं दृष्ट्वा सा विस्मयोत् फुल्ललोचना अब्रवीच् चित्रलेखां ताम् अयं चोरः स वै सखि

balabhadram atho dṛṣṭvā pradyumnam atha sātyakim dadarśa yadusiṃhaṃ taṃ pautraṃ viṣṇor mahātmanaḥ aniruddhaṃ raṇe ruddhaṃ pañcabāṇam iva sthitam paṭe sthitaṃ tato dṛṣṭvā vīraṃ citrātmanā yadum tatrāniruddhaṃ dṛṣṭvā sā vismayot phullalocanā abravīc citralekhāṃ tām ayaṃ coraḥ sa vai sakhi

Verse 73

येनाहं दूषिता पूर्वं स्वप्ने हर्म्यगता सती सो ऽयं विज्ञातरूपो मे कुतस्त्यस् तस्करः शुभे

yenāhaṃ dūṣitā pūrvaṃ svapne harmyagatā satī so 'yaṃ vijñātarūpo me kutastyas taskaraḥ śubhe

Verse 74

चित्रलेखे वदस्वैनं तत्त्वतो मम शोभने गुणशीलाभिजनतो नाम किं चास्य भामिनि

citralekhe vadasvainaṃ tattvato mama śobhane guṇaśīlābhijanato nāma kiṃ cāsya bhāmini

Verse 75

ततः पश्चाद् विधास्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् अयं त्रिलोक्यनाथस्य नप्ता कृष्णस्य धीमतः देवदेवो जगन्नाथः साक्षाच् चक्रगदाधरः दानवानां रणे हन्ता विष्णुर् जिष्णुर् जगत्पतिः यो विक्रमं जगन्नाथस् त्रैलोक्यं सचराचरम् निजैकपदपद्मे यो निलीनम् अकरोद् विभुः तस्यायं देवदेवस्य शङ्खचक्रगदाभृतः पौत्रः कृष्णस्य विख्यातः सर्वलोकेषु भामिनि भर्ता तव विशालाक्षि प्राद्युम्निर् भीमविक्रमः

tataḥ paścād vidhāsyāmi kāryasyāsya viniścayam ayaṃ trilokyanāthasya naptā kṛṣṇasya dhīmataḥ devadevo jagannāthaḥ sākṣāc cakragadādharaḥ dānavānāṃ raṇe hantā viṣṇur jiṣṇur jagatpatiḥ yo vikramaṃ jagannāthas trailokyaṃ sacarācaram nijaikapadapadme yo nilīnam akarod vibhuḥ tasyāyaṃ devadevasya śaṅkhacakragadābhṛtaḥ pautraḥ kṛṣṇasya vikhyātaḥ sarvalokeṣu bhāmini bhartā tava viśālākṣi prādyumnir bhīmavikramaḥ

Verse 76

न ह्य् अस्य त्रिषु लोकेषु सदृशो ऽस्ति पराक्रमे उत्पाट्य पर्वतान् एष पर्वतैर् एव शातयेत्

na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti parākrame utpāṭya parvatān eṣa parvatair eva śātayet

Verse 77

धन्यास्य् अनुगृहीतासि यस्यास् ते यदुपुंगवः त्र्यक्षपत्न्या समादिष्टः सदृशः सज्जनः पतिः

dhanyāsy anugṛhītāsi yasyās te yadupuṃgavaḥ tryakṣapatnyā samādiṣṭaḥ sadṛśaḥ sajjanaḥ patiḥ

Verse 78

यद्य् एनं मे विशालाक्षि भर्तारम् अमरोपमम् त्वम् एवात्र विशालाक्षि योग्या भव वरानने अशक्या हि गतिश् चान्या अगत्या मे गतिर् भव अन्तरिक्षचरा च त्वं योगिनी कामरूपिणी उपायशिल्पकुशला क्षिप्रम् आनय मे प्रियम् उपायश् चिन्त्यतां भीरु अप्रतर्क्यं प्रिये सुखम् सिद्धार्था संनिवर्तस्व येनोपायेन सुन्दरि भवेद् आपत्सु यन् मित्रं तन् मित्रं शस्यते बुधैः कामार्ता चास्मि सुश्रोणि भव मे प्राणधारिणी अद्य नानयसि क्षिप्रं प्राणांस् त्यक्ष्याम्य् अहं शुभे

yady enaṃ me viśālākṣi bhartāram amaropamam tvam evātra viśālākṣi yogyā bhava varānane aśakyā hi gatiś cānyā agatyā me gatir bhava antarikṣacarā ca tvaṃ yoginī kāmarūpiṇī upāyaśilpakuśalā kṣipram ānaya me priyam upāyaś cintyatāṃ bhīru apratarkyaṃ priye sukham siddhārthā saṃnivartasva yenopāyena sundari bhaved āpatsu yan mitraṃ tan mitraṃ śasyate budhaiḥ kāmārtā cāsmi suśroṇi bhava me prāṇadhāriṇī adya nānayasi kṣipraṃ prāṇāṃs tyakṣyāmy ahaṃ śubhe

Verse 79

उषाया वचनं श्रुत्वा चित्रलेखाब्रवीद् वचः श्रोतुम् अर्हसि कल्याणि वचनं मे शुचिस्मिते

uṣāyā vacanaṃ śrutvā citralekhābravīd vacaḥ śrotum arhasi kalyāṇi vacanaṃ me śucismite

Verse 80

यथा बाणस्य नगरं रक्ष्यते देवि सर्वतः द्वारकापि तथा भीरु दुराधर्षा विशेषतः

yathā bāṇasya nagaraṃ rakṣyate devi sarvataḥ dvārakāpi tathā bhīru durādharṣā viśeṣataḥ

Verse 81

अयस्मयप्रतिच्छन्ना गुप्तद्वारा च सा पुरी गुप्तावृष्णिकुमारैश् च तथा द्वारकवासिभिः प्रान्ते सलिलसंयुक्ता विहिता विश्वकर्मणा रक्ष्यते पुरुषैर् घोरैः पद्मनाभस्य शासनात् शैलप्राकारपरिखा दुर्गमार्गप्रवेशिनी सप्तप्राकाररचिता पर्वतैर् धातुमण्डितैः न च शक्यम् अविज्ञातैः प्रवेष्टुं द्वारकां पुरीम् नानुयोक्ष्यसि मां देवि साहसे ऽस्मिंस् तु कर्मणि ततो विरम बुद्धिं त्वं दुःप्रापात् स्वप्नवस्तुनः आत्मानं मां च रक्षस्व पितरं च विशेषतः

ayasmayapraticchannā guptadvārā ca sā purī guptāvṛṣṇikumāraiś ca tathā dvārakavāsibhiḥ prānte salilasaṃyuktā vihitā viśvakarmaṇā rakṣyate puruṣair ghoraiḥ padmanābhasya śāsanāt śailaprākāraparikhā durgamārgapraveśinī saptaprākāraracitā parvatair dhātumaṇḍitaiḥ na ca śakyam avijñātaiḥ praveṣṭuṃ dvārakāṃ purīm nānuyokṣyasi māṃ devi sāhase 'smiṃs tu karmaṇi tato virama buddhiṃ tvaṃ duḥprāpāt svapnavastunaḥ ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pitaraṃ ca viśeṣataḥ

Verse 82

अनिरुद्धस्य वदनं पूर्णचन्द्रनिभं सखि तव योगप्रभावेण शक्यं तत्र प्रवेशनम् किं मे बहुविलापेन श्रूयतां सखि कारणम् यद्य् अहं तं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

aniruddhasya vadanaṃ pūrṇacandranibhaṃ sakhi tava yogaprabhāveṇa śakyaṃ tatra praveśanam kiṃ me bahuvilāpena śrūyatāṃ sakhi kāraṇam yady ahaṃ taṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam

Verse 83

दूतम् आसाद्य कार्याणां सिद्धिर् भवति भामिनि तस्माद् दौत्येन मे गच्छ जीवन्तीं मां यदीच्छसि यदि त्वं मे विजानासि सख्यं प्रेम्णा च भाषितम् क्षिप्रम् आनय मे कान्तं प्राणांस् त्यक्ष्यामि वा प्रियान्

dūtam āsādya kāryāṇāṃ siddhir bhavati bhāmini tasmād dautyena me gaccha jīvantīṃ māṃ yadīcchasi yadi tvaṃ me vijānāsi sakhyaṃ premṇā ca bhāṣitam kṣipram ānaya me kāntaṃ prāṇāṃs tyakṣyāmi vā priyān

Verse 84

जीवितस्य हि संदेहं क्षयं चैव कुलस्य च कामार्ता हि न पश्यन्ति दूषणं वै कुलस्य च प्रयत्नो युज्यते कार्ये ष्विति शास्त्रनिदर्शनम् त्वं च शक्ता विशालाक्षि द्वारकायाः प्रवेशने संस्तुतासि मया भीरु कुरु मे प्रियदर्शनम् एषा गच्छाम्य् अहं भीरु प्रविश्य द्वारकां पुरीम् सर्वथा संस्तुता ते ऽहं वाक्यैर् अमृतकल्पकैः कारिता च समुद्योगं प्रियैः कान्तैश् च भाषितैः भर्तारम् आनयाम्य् अद्य तव वृष्णिकुलोद्वहम्

jīvitasya hi saṃdehaṃ kṣayaṃ caiva kulasya ca kāmārtā hi na paśyanti dūṣaṇaṃ vai kulasya ca prayatno yujyate kārye ṣviti śāstranidarśanam tvaṃ ca śaktā viśālākṣi dvārakāyāḥ praveśane saṃstutāsi mayā bhīru kuru me priyadarśanam eṣā gacchāmy ahaṃ bhīru praviśya dvārakāṃ purīm sarvathā saṃstutā te 'haṃ vākyair amṛtakalpakaiḥ kāritā ca samudyogaṃ priyaiḥ kāntaiś ca bhāṣitaiḥ bhartāram ānayāmy adya tava vṛṣṇikulodvaham

Verse 85

अनिरुद्धं महाबाहुं प्रविश्य द्वारकां पुरीम् सा वचस् तथ्यम् अशिवं दानवानां भयावहम् यादवानां तथैवाहं कुलोद्भूतसमुद्भवम् उक्त्वा चान्तर्हिता क्षिप्रं चित्रलेखा मनोजवा

aniruddhaṃ mahābāhuṃ praviśya dvārakāṃ purīm sā vacas tathyam aśivaṃ dānavānāṃ bhayāvaham yādavānāṃ tathaivāhaṃ kulodbhūtasamudbhavam uktvā cāntarhitā kṣipraṃ citralekhā manojavā

Verse 86

सखीभिः सहिता ह्य् ऊषा चिन्तयन्ती स्थिता तु सा तृतीये तु मुहूर्ते सा नष्टा बाणपुरात् तदा सखीप्रियं चिकीर्षन्ती पूजयन्ती तपोधनान् क्षणेन समनुप्राप्ता द्वारकां कृष्णपालिताम्

sakhībhiḥ sahitā hy ūṣā cintayantī sthitā tu sā tṛtīye tu muhūrte sā naṣṭā bāṇapurāt tadā sakhīpriyaṃ cikīrṣantī pūjayantī tapodhanān kṣaṇena samanuprāptā dvārakāṃ kṛṣṇapālitām

Verse 87

कैलासशिखराकारैः प्रासादैर् उपशोभिताम् ददर्श द्वारकां चैव दिवि तारेव संस्थिताम्

kailāsaśikharākāraiḥ prāsādair upaśobhitām dadarśa dvārakāṃ caiva divi tāreva saṃsthitām

Adorned with palaces of the form of Kailāsa-peaks, she beheld the city Dvārakā, set in the sky like a star.