Inserts after HV 15.65

Line 1

किमर्थं ब्रह्मदत्तस्य पूजनीया शकुन्तिका

kimarthaṃ brahmadattasya pūjanīyā śakuntikā

Line 2

अन्धं चकार गाङ्गेय ज्येष्ठं पुत्रं पुरा विभो

andhaṃ cakāra gāṅgeya jyeṣṭhaṃ putraṃ purā vibho

Line 3

चिरोषिता गृहे चापि किमर्थं चैव तस्य सा

ciroṣitā gṛhe cāpi kimarthaṃ caiva tasya sā

Line 4

चकार विप्रियम् इदं तस्य राज्ञो महात्मनः

cakāra vipriyam idaṃ tasya rājño mahātmanaḥ

Line 5

पूजनीया चकारासौ किं सख्यं तेन चैव ह

pūjanīyā cakārāsau kiṃ sakhyaṃ tena caiva ha

Line 6

एतं मे संशयं सर्वं प्रब्रवीहि यथातथम्

etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ prabravīhi yathātatham

Line 7

शृणु सर्वं महाराज यथा वृत्तम् अभूत् पुरा

śṛṇu sarvaṃ mahārāja yathā vṛttam abhūt purā

Line 8

ब्रह्मदत्तस्य भवने तन् निबोध युधिष्ठिर

brahmadattasya bhavane tan nibodha yudhiṣṭhira

Line 9

काचिच् छकुन्तिका राजन् ब्रह्मदत्तस्य वै सखी

kācic chakuntikā rājan brahmadattasya vai sakhī

Line 10

सितपक्षा शोणशिराः सितपृष्ठा सितोदरी

sitapakṣā śoṇaśirāḥ sitapṛṣṭhā sitodarī

Line 11

सखी सा ब्रह्मदत्तस्य सुदृढं बद्धसौहृदा

sakhī sā brahmadattasya sudṛḍhaṃ baddhasauhṛdā

Line 12

तस्याः कुलायम् अभवद् गेहे तस्य नरोत्तम

tasyāḥ kulāyam abhavad gehe tasya narottama

Line 13

सा सदाहनि निर्गत्य तस्य राज्ञो गृहोत्तमात्

sā sadāhani nirgatya tasya rājño gṛhottamāt

Line 14

चचाराम्भोधितीरेषु पल्वलेषु सरःसु च

cacārāmbhodhitīreṣu palvaleṣu saraḥsu ca

Line 15

नदीपर्वतकुञ्जेषु वनेषु विविधेषु च

nadīparvatakuñjeṣu vaneṣu vividheṣu ca

Line 16

प्रफुल्लेषु तडागेषु कह्लारसुसुगन्धिषु

praphulleṣu taḍāgeṣu kahlārasusugandhiṣu

Line 17

कुमुदोत्पलकिञ्जल्क+ सुरभीकृतवायुषु

kumudotpalakiñjalka+ surabhīkṛtavāyuṣu

Line 18

हंससारसघुष्टेषु कारण्डवरुतेषु च

haṃsasārasaghuṣṭeṣu kāraṇḍavaruteṣu ca

Line 19

चरित्वा तेषु सा राजन् निशि काम्पिल्यम् आगमत्

caritvā teṣu sā rājan niśi kāmpilyam āgamat

Line 20

नृपतेर् भवनं पार्थ ब्रह्मदत्तस्य धीमतः

nṛpater bhavanaṃ pārtha brahmadattasya dhīmataḥ

Line 21

राज्ञा तेन सदा राजन् कथायोगं चकार सा

rājñā tena sadā rājan kathāyogaṃ cakāra sā

Line 22

आश्चर्याणि च सर्वाणि यानि वृत्तानि कानिचित्

āścaryāṇi ca sarvāṇi yāni vṛttāni kānicit

Line 23

चरन्ती विविधान् देशान् कथयाम् आस सा निशि

carantī vividhān deśān kathayām āsa sā niśi

Line 24

कदाचित् तस्य नृपतेर् ब्रह्मदत्तस्य कौरव

kadācit tasya nṛpater brahmadattasya kaurava

Line 25

पुत्रो ऽभूद् राजशार्दूल सर्वसेन इति श्रुतः

putro 'bhūd rājaśārdūla sarvasena iti śrutaḥ

Line 26

पूजनीया च सा तस्मिन् प्रसूताण्डम् अथापि च

pūjanīyā ca sā tasmin prasūtāṇḍam athāpi ca

Line 27

तस्मिन् नीडे पुरा ह्य् एकं शकलात् प्रास्फुटत् तदा

tasmin nīḍe purā hy ekaṃ śakalāt prāsphuṭat tadā

Line 28

स्फुटितो मांसपिण्डस् तु बाहुपादास्यसंयुतः

sphuṭito māṃsapiṇḍas tu bāhupādāsyasaṃyutaḥ

Line 29

बभ्रुवक्त्रश् चक्षुहीनो बभूव पृथिवीपते

babhruvaktraś cakṣuhīno babhūva pṛthivīpate

Line 30

चक्षुष्मान् अप्य् अभूत् पश्चाद् ईषत् पक्षोत्थितश् च ह

cakṣuṣmān apy abhūt paścād īṣat pakṣotthitaś ca ha

Line 31

अथ सा पूजनीया वै राजपुत्रस्वपुत्रयोः

atha sā pūjanīyā vai rājaputrasvaputrayoḥ

Line 32

तुल्यस्नेहात् प्रीतिमती दिवसे दिवसे तदा

tulyasnehāt prītimatī divase divase tadā

Line 33

आजहार सदा सायं चञ्च्वा नृप फलद्वयम्

ājahāra sadā sāyaṃ cañcvā nṛpa phaladvayam

Line 34

अमृतस्वादु सदृशं सर्वसेनतनूजयोः

amṛtasvādu sadṛśaṃ sarvasenatanūjayoḥ

Line 35

स बालो ब्रह्मदत्तस्य पूजनीयासुतश् च ह

sa bālo brahmadattasya pūjanīyāsutaś ca ha

Line 36

ते फले भक्षयित्वा च पृठुकौ तौ मुदा युतौ

te phale bhakṣayitvā ca pṛṭhukau tau mudā yutau

Line 37

अभूतां नित्यम् एवेह स्वदतां चैव ते फले

abhūtāṃ nityam eveha svadatāṃ caiva te phale

Line 38

तस्यां गतायाम् अथ च पूजनीयां सदाहनि

tasyāṃ gatāyām atha ca pūjanīyāṃ sadāhani

Line 39

शिशुना चटकेनाथ धात्री तं तु शिशुं नृप

śiśunā caṭakenātha dhātrī taṃ tu śiśuṃ nṛpa

Line 40

तेन प्रकीडयाम् आस ब्रह्मदत्तात्मजं सदा

tena prakīḍayām āsa brahmadattātmajaṃ sadā

Line 41

नीडात् तदा समाकृष्य पूजनीया गता यदा

nīḍāt tadā samākṛṣya pūjanīyā gatā yadā

Line 42

क्रीडता राजपुत्रेण कदाचिच् चटकः स तु

krīḍatā rājaputreṇa kadācic caṭakaḥ sa tu

Line 43

निगृहीतः कंधरायां शिशुना दृढमुष्टिना

nigṛhītaḥ kaṃdharāyāṃ śiśunā dṛḍhamuṣṭinā

Line 44

दुर्भङ्गमुष्टिना राजन्न् असून् सद्यस् त्व् अजीजहत्

durbhaṅgamuṣṭinā rājann asūn sadyas tv ajījahat

Line 45

तं तु पञ्चत्वम् आपन्नं व्यात्तास्यं बालघातितम्

taṃ tu pañcatvam āpannaṃ vyāttāsyaṃ bālaghātitam

Line 46

कथंचिन् मोचितं दृष्ट्वा नृपतिर् दुःखितो ऽभवत्

kathaṃcin mocitaṃ dṛṣṭvā nṛpatir duḥkhito 'bhavat

Line 47

धात्रीं तस्य जगर्हे तां तदाश्रुपरमो नृपः

dhātrīṃ tasya jagarhe tāṃ tadāśruparamo nṛpaḥ

Line 48

तस्थौ शोकान्वितो राजा शोचंस् तं चटकं नृप

tasthau śokānvito rājā śocaṃs taṃ caṭakaṃ nṛpa

Line 49

पूजनीयापि तत्कालं गृहीत्वा तु फलद्वयम्

pūjanīyāpi tatkālaṃ gṛhītvā tu phaladvayam

Line 50

ब्रह्मदत्तस्य भवनम् आजगाम वनेचरी

brahmadattasya bhavanam ājagāma vanecarī

Line 51

अथापश्यत चागम्य गृहे तस्मिन् नराधिप

athāpaśyata cāgamya gṛhe tasmin narādhipa

Line 52

पञ्चभूतपरित्यक्तं शावं तं स्वतनूद्भवम्

pañcabhūtaparityaktaṃ śāvaṃ taṃ svatanūdbhavam

Line 53

मुमोह दृष्ट्वा स्वं पुत्रं पुनः संज्ञाम् अथालभत्

mumoha dṛṣṭvā svaṃ putraṃ punaḥ saṃjñām athālabhat

Line 54

लब्धसंज्ञा च सा राजन् विललाप तपस्विनी

labdhasaṃjñā ca sā rājan vilalāpa tapasvinī

Line 55

ननु त्वम् आगतां पुत्र वाशन्तीं परिसर्पसि

nanu tvam āgatāṃ putra vāśantīṃ parisarpasi

Line 56

कुर्वंश् चाटुसहस्राणि अव्यक्तकलया गिरा

kurvaṃś cāṭusahasrāṇi avyaktakalayā girā

Line 57

व्यादितास्यः क्षुधार्तश् च पीतेनास्येन पुत्रक

vyāditāsyaḥ kṣudhārtaś ca pītenāsyena putraka

Line 58

शोणेन तालुना पुत्र कस्माद् अद्य न सर्पसि

śoṇena tālunā putra kasmād adya na sarpasi

Line 59

पक्षाभ्यां मां परिष्वज्य ननु चञ्च्वापि चाप्य् अहम्

pakṣābhyāṃ māṃ pariṣvajya nanu cañcvāpi cāpy aham

Line 60

चीचीकूचीति वाशन्तं त्वाम् अद्य न शृणोमि किम्

cīcīkūcīti vāśantaṃ tvām adya na śṛṇomi kim

Line 61

मनोरथो यस् तु मम पश्येयं पुत्रकं कदा

manoratho yas tu mama paśyeyaṃ putrakaṃ kadā

Line 62

व्यात्तास्यं वारि याचन्तं स्फुरत् पक्षं ममाग्रतः

vyāttāsyaṃ vāri yācantaṃ sphurat pakṣaṃ mamāgrataḥ

Line 63

स मे मनोरथो भग्नस् त्वयि पञ्चत्वम् आगते

sa me manoratho bhagnas tvayi pañcatvam āgate

Line 64

विलप्यैवं बहुविधं राजानम् अथ साब्रवीत्

vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ rājānam atha sābravīt

Line 65

ननु मूर्धाभिषिक्तस् त्वं धर्मान् वेत्सि सनातनान्

nanu mūrdhābhiṣiktas tvaṃ dharmān vetsi sanātanān

Line 66

कथं ममानेन सुतं धात्र्या घातितवान् असि

kathaṃ mamānena sutaṃ dhātryā ghātitavān asi

Line 67

स्वपुत्रेण समाकृष्य क्षत्रियाधम शंस मे

svaputreṇa samākṛṣya kṣatriyādhama śaṃsa me

Line 68

ननु नूनं श्रुता ते ऽभूद् इयम् आङ्गिरसी श्रुतिः

nanu nūnaṃ śrutā te 'bhūd iyam āṅgirasī śrutiḥ

Line 69

शरणागतः क्षुधार्तश् च शत्रुभिश् चाप्य् उपद्रुतः

śaraṇāgataḥ kṣudhārtaś ca śatrubhiś cāpy upadrutaḥ

Line 70

चिरोषितश् च स्वगृहे पातव्यः सर्वतो भवेत्

ciroṣitaś ca svagṛhe pātavyaḥ sarvato bhavet

Line 71

अपालयन् नरो याति कुम्भीपाकम् असंशयम्

apālayan naro yāti kumbhīpākam asaṃśayam

Line 72

कथम् अस्य हविर् देवा गृह्णन्ति पितरः स्वधाम्

katham asya havir devā gṛhṇanti pitaraḥ svadhām

Line 73

एवम् उक्त्वा महाराज दशधर्मगता सती

evam uktvā mahārāja daśadharmagatā satī

Line 74

शोकार्ता तस्य बालस्य चक्षुषी निर्बिभेद सा

śokārtā tasya bālasya cakṣuṣī nirbibheda sā

Line 75

कराभ्यां राजपुत्रस्य ततस् तच् चक्षुर् अस्फुटम्

karābhyāṃ rājaputrasya tatas tac cakṣur asphuṭam

Line 76

कृत्वा चान्धं नृपसुतम् उत्पपात ततो ऽम्बरम्

kṛtvā cāndhaṃ nṛpasutam utpapāta tato 'mbaram

Line 77

अथ राजा सुतं दृष्ट्वा पूजनीयाम् उवाच ह

atha rājā sutaṃ dṛṣṭvā pūjanīyām uvāca ha

Line 78

विशोका भव कल्याणि कृतं ते भीरु शोभनम्

viśokā bhava kalyāṇi kṛtaṃ te bhīru śobhanam

Line 79

गतशोका निवर्तस्व अजर्यं सख्यम् अस्तु ते

gataśokā nivartasva ajaryaṃ sakhyam astu te

Line 80

पुरेव सखि भद्रं ते निवर्तस्व रमस्व च

pureva sakhi bhadraṃ te nivartasva ramasva ca

Line 81

पुत्रपीडाभवश् चापि न कोपः परमस् त्वयि

putrapīḍābhavaś cāpi na kopaḥ paramas tvayi

Line 82

ममास्ति सखि भद्रं ते कर्तव्यं च कृतं त्वया

mamāsti sakhi bhadraṃ te kartavyaṃ ca kṛtaṃ tvayā

Line 83

आत्मौपम्येन जानामि पुत्रस्नेहं तवाप्य् अहम्

ātmaupamyena jānāmi putrasnehaṃ tavāpy aham

Line 84

न चाहं वस्तुम् इच्छामि तव पुत्रम् अचक्षुषम्

na cāhaṃ vastum icchāmi tava putram acakṣuṣam

Line 85

कृत्वा वै राजशार्दूल त्वद्गृहे कृतकिल्बिषा

kṛtvā vai rājaśārdūla tvadgṛhe kṛtakilbiṣā

Line 86

गाथाश् चाप्य् उशनोगीता इमाः शृणु मयेरिताः

gāthāś cāpy uśanogītā imāḥ śṛṇu mayeritāḥ

Line 87

कुमित्रं च कुदेशं च कुराजानं कुसौहृदम्

kumitraṃ ca kudeśaṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam

Line 88

कुपुत्रं च कुभार्यां च दूरतः परिवर्जयेत्

kuputraṃ ca kubhāryāṃ ca dūrataḥ parivarjayet

Line 89

कुमित्रे सौहृदं नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः

kumitre sauhṛdaṃ nāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ

Line 90

कुतः पिण्डः कुपुत्रे तु नास्ति सत्यं कुराजनि

kutaḥ piṇḍaḥ kuputre tu nāsti satyaṃ kurājani

Line 91

कुसौहृदे क्व विश्वासः कुदेशे न प्रजीव्यते

kusauhṛde kva viśvāsaḥ kudeśe na prajīvyate

Line 92

कुराजनि भयं नित्यं कुपुत्रे सर्वतो ऽसुखम्

kurājani bhayaṃ nityaṃ kuputre sarvato 'sukham

Line 93

अपकारिणि विश्रम्भं यः करोति नराधमः

apakāriṇi viśrambhaṃ yaḥ karoti narādhamaḥ

Line 94

अनाथो दुर्बलो यद्वन् न चिरं स तु जीवति

anātho durbalo yadvan na ciraṃ sa tu jīvati

Line 95

न विश्वसेद् अविश्वस् ते विश्वस् ते नापि विश्वसेत्

na viśvased aviśvas te viśvas te nāpi viśvaset

Line 96

विश्वासाद् भयं उत्पन्नं मूलान्य् अपि निकृन्तति

viśvāsād bhayaṃ utpannaṃ mūlāny api nikṛntati

Line 97

राजसेविषु विश्वासं गर्भसंकरितेषु च

rājaseviṣu viśvāsaṃ garbhasaṃkariteṣu ca

Line 98

यः करोति नरो मूढो न चिरं स तु जीवति

yaḥ karoti naro mūḍho na ciraṃ sa tu jīvati

Line 99

अभ्युन्नतिं प्राप्य नृपः प्रावारं कीटको यथा

abhyunnatiṃ prāpya nṛpaḥ prāvāraṃ kīṭako yathā

Line 100

स विनश्येद् असंदेहम् आहैवम् उशना नृप

sa vinaśyed asaṃdeham āhaivam uśanā nṛpa

Line 101

अपि मार्दवभावेन गात्रं संलीय बुद्धिमान्

api mārdavabhāvena gātraṃ saṃlīya buddhimān

Line 102

अरिं नाशयते नित्यं यथा वल्ली महाद्रुमम्

ariṃ nāśayate nityaṃ yathā vallī mahādrumam

Line 103

मृदू रौद्रः कृशो भूत्वा शनैः संलीयते रिपुः

mṛdū raudraḥ kṛśo bhūtvā śanaiḥ saṃlīyate ripuḥ

Line 104

वल्मीक इव वृक्षस्य पश्चान् मूलं निकृन्तति

valmīka iva vṛkṣasya paścān mūlaṃ nikṛntati

Line 105

अद्रोहं समयं कृत्वा मुनीनाम् अग्रतो हरिः

adrohaṃ samayaṃ kṛtvā munīnām agrato hariḥ

Line 106

जघान नमुचिं पश्चाद् अपां फेनेन पार्थिव

jaghāna namuciṃ paścād apāṃ phenena pārthiva

Line 107

सुप्तं मत्तं प्रमत्तं वा घातयन्ति रिपुं नराः

suptaṃ mattaṃ pramattaṃ vā ghātayanti ripuṃ narāḥ

Line 108

विषेण वह्निना वापि शस्त्रेणाप्य् अथ मायया

viṣeṇa vahninā vāpi śastreṇāpy atha māyayā

Line 109

नैव शेषं प्रकुर्वन्ति पुनर् वैरभयान् नराः

naiva śeṣaṃ prakurvanti punar vairabhayān narāḥ

Line 110

घातयन्ति समूलं हि श्रुत्वेमाम् उपमां नृप

ghātayanti samūlaṃ hi śrutvemām upamāṃ nṛpa

Line 111

शत्रोः शेषं ऋणाच् छेषं शेषम् अग्नेश् च भूमिप

śatroḥ śeṣaṃ ṛṇāc cheṣaṃ śeṣam agneś ca bhūmipa

Line 112

पुनर् वर्धेत संभूय तस्माच् छेषं न शेषयेत्

punar vardheta saṃbhūya tasmāc cheṣaṃ na śeṣayet

Line 113

हसते जल्पते वैरी एकपात्रे च भुञ्जते

hasate jalpate vairī ekapātre ca bhuñjate

Line 114

एकासनं चारोहति स्मरते तच् च किल्बिषम्

ekāsanaṃ cārohati smarate tac ca kilbiṣam

Line 115

कृत्वा संबन्धकं चापि विश्वसेच् छत्रुणा न हि

kṛtvā saṃbandhakaṃ cāpi viśvasec chatruṇā na hi

Line 116

पुलोमानं जघानाजौ जामाता सञ् शतक्रतुः

pulomānaṃ jaghānājau jāmātā sañ śatakratuḥ

Line 117

निधाय मनसा वैरं प्रियं वक्तीह यो नरः

nidhāya manasā vairaṃ priyaṃ vaktīha yo naraḥ

Line 118

उपसर्पेन् न तं प्राज्ञः कुरङ्ग इव लुब्धकम्

upasarpen na taṃ prājñaḥ kuraṅga iva lubdhakam

Line 119

न चासन्ने निवस्तव्यं सवैरे वर्धिते रिपौ

na cāsanne nivastavyaṃ savaire vardhite ripau

Line 120

पातयेत् तं समूलं हि नदीतीर इव द्रुमम्

pātayet taṃ samūlaṃ hi nadītīra iva drumam

Line 121

अमित्राद् उन्नतिं प्राप्य नोन्नतो ऽस्मीति विश्वसेत्

amitrād unnatiṃ prāpya nonnato 'smīti viśvaset

Line 122

तस्मात् प्राप्योन्नतिं नश्येद् यथा प्रावारकीटकः

tasmāt prāpyonnatiṃ naśyed yathā prāvārakīṭakaḥ

Line 123

इत्य् एता उशनोगीता गाथा धार्या विपश्चिता

ity etā uśanogītā gāthā dhāryā vipaścitā

Line 124

कुर्वता चात्मरक्षार्थं नरेण पृथिवीपते

kurvatā cātmarakṣārthaṃ nareṇa pṛthivīpate

Line 125

मया च किल्बिषं तुभ्यं प्रयुक्तम् अतिदारुणम्

mayā ca kilbiṣaṃ tubhyaṃ prayuktam atidāruṇam

Line 126

पुत्रम् अन्धं प्रकुर्वन्त्या तस्मान् नो विश्वसे त्वयि

putram andhaṃ prakurvantyā tasmān no viśvase tvayi

Line 127

एवम् उक्त्वा प्रदुद्राव तदाकाशे पतंगिनी

evam uktvā pradudrāva tadākāśe pataṃginī

Line 128

इत्य् एतत् ते मयाख्यातं पुराभूतम् इदं नृप

ity etat te mayākhyātaṃ purābhūtam idaṃ nṛpa

Line 129

ब्रह्मदत्तस्य राजेन्द्र यद्वृत्तं पूजनीयया

brahmadattasya rājendra yadvṛttaṃ pūjanīyayā

Line 130

श्राद्धं च पृच्छसे यन् मां युधिष्ठिर महामते

śrāddhaṃ ca pṛcchase yan māṃ yudhiṣṭhira mahāmate