Inserts at HV 118 (adhyāya-level)

Line 1

प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोर् अमिततेजसः

prādurbhāvaḥ purāṇeṣu viṣṇor amitatejasaḥ

Line 2

सतां कथयतां विप्र वाराह इति नः श्रुतः

satāṃ kathayatāṃ vipra vārāha iti naḥ śrutaḥ

Line 3

न जाने त्व् अस्य चरितं निखिलं च सविस्तरम्

na jāne tv asya caritaṃ nikhilaṃ ca savistaram

Line 4

न धर्मगुणसंस्थानं न हेतुं न मनीषितम्

na dharmaguṇasaṃsthānaṃ na hetuṃ na manīṣitam

Line 5

किमात्मको वराहो ऽसौ किंवीर्यः कास्य देवता

kimātmako varāho 'sau kiṃvīryaḥ kāsya devatā

Line 6

किमाचारः किंप्रभावः किं वा तेन पुरा कृतम्

kimācāraḥ kiṃprabhāvaḥ kiṃ vā tena purā kṛtam

Line 7

एतन् मे शंस तत्त्वेन वाराहं श्रुतिविस्तरम्

etan me śaṃsa tattvena vārāhaṃ śrutivistaram

Line 8

यज्ञार्थं च समेतानां द्विजातीनां महात्मनाम्

yajñārthaṃ ca sametānāṃ dvijātīnāṃ mahātmanām

Line 9

हन्त ते कथयिष्यामि पुराणं वेदसंमितम्

hanta te kathayiṣyāmi purāṇaṃ vedasaṃmitam

Line 10

समाहितमना भूत्वा शृणु राजन् यथातथम्

samāhitamanā bhūtvā śṛṇu rājan yathātatham

Line 11

महावराहचरितं कृष्णस्याद्भुतकर्मणः

mahāvarāhacaritaṃ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

Line 12

यथा नारायणो देवो वाराहं वपुर् आस्थितः

yathā nārāyaṇo devo vārāhaṃ vapur āsthitaḥ

Line 13

दंष्ट्रया गां समुद्रस्थाम् उज्जहारारिसूदनः

daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthām ujjahārārisūdanaḥ

Line 14

छान्दसीभिर् उदाराभिः श्रुतिभिः समलंकृतः

chāndasībhir udārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṃkṛtaḥ

Line 15

शुचिः प्रयत्नवान् भूत्वा निबोध जनमेजय

śuciḥ prayatnavān bhūtvā nibodha janamejaya

Line 16

इदं पुराणं परमं पुण्यं वेदैश् च संमितम्

idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam

Line 17

नानाश्रुतिसमायुक्तं नास्तिकाय न कीर्तयेत्

nānāśrutisamāyuktaṃ nāstikāya na kīrtayet

Line 18

पुराणम् एतद् अखिलं सांख्यं योगं च वेद यः

purāṇam etad akhilaṃ sāṃkhyaṃ yogaṃ ca veda yaḥ

Line 19

कार्त्स्न्येन विधिना प्रोक्तं सो ऽस्यार्थं वेदयिष्यति

kārtsnyena vidhinā proktaṃ so 'syārthaṃ vedayiṣyati

Line 20

विश्वेदेवास् तथा साध्या रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ

viśvedevās tathā sādhyā rudrādityās tathāśvinau

Line 21

प्रजानां पतयश् चैव सप्त चैव महर्षयः

prajānāṃ patayaś caiva sapta caiva maharṣayaḥ

Line 22

मनःसंकल्पजाश् चैव पूर्वजाश् च महर्षयः

manaḥsaṃkalpajāś caiva pūrvajāś ca maharṣayaḥ

Line 23

वसवो ऽप्सरसश् चैव गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

vasavo 'psarasaś caiva gandharvā yakṣarākṣasāḥ

Line 24

दैत्याः पिशाचा नागाश् च भूतानि विविधानि च

daityāḥ piśācā nāgāś ca bhūtāni vividhāni ca

Line 25

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा म्लेच्छादयो भुवि

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā mlecchādayo bhuvi

Line 26

चतुष्पदानि सत्त्वानि तिर्यग्योनिगतानि च

catuṣpadāni sattvāni tiryagyonigatāni ca

Line 27

जङ्गमानि च सत्त्वानि यच् चान्यज्जीवसंज्ञितम्

jaṅgamāni ca sattvāni yac cānyajjīvasaṃjñitam

Line 28

पूर्णे युगसहस्रान्ते ब्राह्मे ऽहनि तथागते

pūrṇe yugasahasrānte brāhme 'hani tathāgate

Line 29

निर्वाणे सर्वभूतानां सर्वोत्पातसमुद्भवे

nirvāṇe sarvabhūtānāṃ sarvotpātasamudbhave

Line 30

हिरण्यरेतास् त्रिशिखस् ततो भूत्वा वृषाकपिः

hiraṇyaretās triśikhas tato bhūtvā vṛṣākapiḥ

Line 31

शिखाभिर् विधमंल् लोकान् संशोषयति देहिनः

śikhābhir vidhamaṃl lokān saṃśoṣayati dehinaḥ

Line 32

दद्यमानास् ततस् तस्य तेजोराशिभिर् अग्रतः

dadyamānās tatas tasya tejorāśibhir agrataḥ

Line 33

विविर्णवर्णा दग्धाङ्गा हतार्चिष्मद्भिर् आननैः

vivirṇavarṇā dagdhāṅgā hatārciṣmadbhir ānanaiḥ

Line 34

साङ्गोपनिषदा वेदा इतिहासपुरोगमाः

sāṅgopaniṣadā vedā itihāsapurogamāḥ

Line 35

सर्वविद्याक्रियाश् चैव सत्यधर्मपरायणाः

sarvavidyākriyāś caiva satyadharmaparāyaṇāḥ

Line 36

ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा प्रभवं विश्वतोमुखम्

brahmāṇam agrataḥ kṛtvā prabhavaṃ viśvatomukham

Line 37

पूर्वदेवगणाश् चैव त्रयस्त्रिंशच् च छन्दजाः

pūrvadevagaṇāś caiva trayastriṃśac ca chandajāḥ

Line 38

तस्मिन्न् अहनि संप्राप्ते तं हंसं महदक्षरम्

tasminn ahani saṃprāpte taṃ haṃsaṃ mahadakṣaram

Line 39

प्रविशन्ति महायोगं हरिं नारायणं प्रभुम्

praviśanti mahāyogaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

Line 40

तेषां भूयः प्रविष्टानां निधनोत्पत्तिर् उच्यते

teṣāṃ bhūyaḥ praviṣṭānāṃ nidhanotpattir ucyate

Line 41

यथा सूर्यस्य सततम् उदयास्तमयाव् इह

yathā sūryasya satatam udayāstamayāv iha

Line 42

पूर्णे युगसहस्रान्ते कल्पो निःशेष उच्यते

pūrṇe yugasahasrānte kalpo niḥśeṣa ucyate

Line 43

तस्मिञ् जीवकृतं सर्वं निःशेषम् अवतिष्ठते

tasmiñ jīvakṛtaṃ sarvaṃ niḥśeṣam avatiṣṭhate

Line 44

संहृत्य लोकान् सर्वान् स सदेवासुरपन्नगान्

saṃhṛtya lokān sarvān sa sadevāsurapannagān

Line 45

कृत्वात्मगर्भं भगवान् आस्त एको जगद्गुरुः

kṛtvātmagarbhaṃ bhagavān āsta eko jagadguruḥ

Line 46

यः स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः

yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ

Line 47

अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्

avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat

Line 48

नष्टार्ककिरणे लोके चन्द्ररश्मिविवर्जिते

naṣṭārkakiraṇe loke candraraśmivivarjite

Line 49

त्यक्तधूमाग्निपवने क्षीणयज्ञतपःक्रिये

tyaktadhūmāgnipavane kṣīṇayajñatapaḥkriye

Line 50

अपक्षिगणसंपाते सर्वप्राण्यचरे पथि

apakṣigaṇasaṃpāte sarvaprāṇyacare pathi

Line 51

अमर्यादाकुले रौद्रे सर्वतस् तमसा वृते

amaryādākule raudre sarvatas tamasā vṛte

Line 52

अदृश्ये सर्वलोके ऽस्मिन्न् अभावे सर्वकर्मणाम्

adṛśye sarvaloke 'sminn abhāve sarvakarmaṇām

Line 53

प्रशान्ते सर्वसंपाते नष्टे वैरपरिग्रहे

praśānte sarvasaṃpāte naṣṭe vairaparigrahe

Line 54

गते स्वभावसंस्थाने लोके नारायणात्मके

gate svabhāvasaṃsthāne loke nārāyaṇātmake

Line 55

परमेष्ठी हृषीकेशः शयनायोपचक्रमे

parameṣṭhī hṛṣīkeśaḥ śayanāyopacakrame

Line 56

पीतवासा लोहिताक्षः कृष्णो जीमूतसंनिभः

pītavāsā lohitākṣaḥ kṛṣṇo jīmūtasaṃnibhaḥ

Line 57

शिखासहस्रविकचं जटाभारं समुद्वहन्

śikhāsahasravikacaṃ jaṭābhāraṃ samudvahan

Line 58

श्रीवत्सकलिलं पुण्यं रक्तचन्दनरूषितम्

śrīvatsakalilaṃ puṇyaṃ raktacandanarūṣitam

Line 59

वक्षो बिभ्रन् महाबाहुः सविद्युद् इव तोयदः

vakṣo bibhran mahābāhuḥ savidyud iva toyadaḥ

Line 60

पुण्डरीकसहस्रस्य मालास्य शुशुभे तदा

puṇḍarīkasahasrasya mālāsya śuśubhe tadā

Line 61

पत्नी चास्य स्वयं लक्ष्मीर् देहम् आश्रित्य तिष्ठति

patnī cāsya svayaṃ lakṣmīr deham āśritya tiṣṭhati

Line 62

ततः स्वपिति धर्मात्मा सर्वलोकपितामहः

tataḥ svapiti dharmātmā sarvalokapitāmahaḥ

Line 63

किम् अप्य् अमितविक्रान्तो योगनिद्राम् उपागतः

kim apy amitavikrānto yoganidrām upāgataḥ

Line 64

ततो युगसहस्रे तु पूर्णे स पुरुषोत्तमः

tato yugasahasre tu pūrṇe sa puruṣottamaḥ

Line 65

स्वयम् एव विभुर् भूत्वा बुध्यते विबुधाधिपः

svayam eva vibhur bhūtvā budhyate vibudhādhipaḥ

Line 66

ततश् चिन्तयते भूयः सृष्टिं लोकस्य लोककृत्

tataś cintayate bhūyaḥ sṛṣṭiṃ lokasya lokakṛt

Line 67

पितृदेवासुरनरान् पारमेष्ठ्येन कर्मणा

pitṛdevāsuranarān pārameṣṭhyena karmaṇā

Line 68

ततश् चिन्तयते कार्यं देवेषु समितिंजयः

tataś cintayate kāryaṃ deveṣu samitiṃjayaḥ

Line 69

संभवं सर्वलोकस्य विदधाति स वाक्पतिः

saṃbhavaṃ sarvalokasya vidadhāti sa vākpatiḥ

Line 70

कर्ता चैव विकर्ता च संहर्ता च प्रजापतिः

kartā caiva vikartā ca saṃhartā ca prajāpatiḥ

Line 71

धाता विधाता प्रभवः संयमो नियमो यमः

dhātā vidhātā prabhavaḥ saṃyamo niyamo yamaḥ

Line 72

नारायणपरा देवा नारायणपराः क्रियाः

nārāyaṇaparā devā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ

Line 73

नारायणपरा यज्ञा नारायणपरा श्रुतिः

nārāyaṇaparā yajñā nārāyaṇaparā śrutiḥ

Line 74

नारायणपरो मोक्षो नारायणपरा गतिः

nārāyaṇaparo mokṣo nārāyaṇaparā gatiḥ

Line 75

नारायणपरं सत्यं नारायणपरं पदम्

nārāyaṇaparaṃ satyaṃ nārāyaṇaparaṃ padam

Line 76

स स्वयंभूर् इति ज्ञेयः स ब्रह्मा भुवनाधिपः

sa svayaṃbhūr iti jñeyaḥ sa brahmā bhuvanādhipaḥ

Line 77

स वायुर् इति विज्ञेय एष यज्ञः प्रजापतिः

sa vāyur iti vijñeya eṣa yajñaḥ prajāpatiḥ

Line 78

सदसच् च स विज्ञेयः स यज्ञः स प्रजाकरः

sadasac ca sa vijñeyaḥ sa yajñaḥ sa prajākaraḥ

Line 79

यद् वेदितव्यं त्रिदशैस् तद् एष परिविन्दति

yad veditavyaṃ tridaśais tad eṣa parivindati

Line 80

यच् च वेद्यं भगवतो देवा अपि न तद् विदुः

yac ca vedyaṃ bhagavato devā api na tad viduḥ

Line 81

प्रजानां पतयः सप्त ऋषयश् च सहामरैः

prajānāṃ patayaḥ sapta ṛṣayaś ca sahāmaraiḥ

Line 82

नास्यान्तम् अधिगच्छन्ति तेनानन्त इति श्रुतिः

nāsyāntam adhigacchanti tenānanta iti śrutiḥ

Line 83

यद् अस्य परमं रूपं तन् न पश्यन्ति देवताः

yad asya paramaṃ rūpaṃ tan na paśyanti devatāḥ

Line 84

प्रादुर्भावेषु संभूतं यत् तद् अर्चन्ति देवताः

prādurbhāveṣu saṃbhūtaṃ yat tad arcanti devatāḥ

Line 85

दर्शितं यद् अनेनैव तद् अवेक्षन्ति देवताः

darśitaṃ yad anenaiva tad avekṣanti devatāḥ

Line 86

यन् न दर्शितवान् देवः कस् तद् अन्वेष्टुम् अर्हति

yan na darśitavān devaḥ kas tad anveṣṭum arhati

Line 87

ग्रामणीः सर्वभूतानाम् अग्निमारुतयोर् गतिः

grāmaṇīḥ sarvabhūtānām agnimārutayor gatiḥ

Line 88

तेजसस् तपसश् चैव निधानम् अमृतस्य च

tejasas tapasaś caiva nidhānam amṛtasya ca

Line 89

चतुराश्रमधर्मेषु चातुर्होत्रफलाशनः

caturāśramadharmeṣu cāturhotraphalāśanaḥ

Line 90

चतुःसागरपर्यन्त+ चतुर्युगविवर्तकः

catuḥsāgaraparyanta+ caturyugavivartakaḥ

Line 91

तद् एष संहृत्य जगत् कृत्वा गर्भस्थम् आत्मनः

tad eṣa saṃhṛtya jagat kṛtvā garbhastham ātmanaḥ

Line 92

मिमोचाण्डं महायोगी धृतं वर्षसहस्रिकम्

mimocāṇḍaṃ mahāyogī dhṛtaṃ varṣasahasrikam

Line 93

सुरासुरद्विजभुजगाप्सरोगणैर् @

surāsuradvijabhujagāpsarogaṇair @

Line 94

महौषधिक्षितिधरयक्षगुह्यकैः ।

mahauṣadhikṣitidharayakṣaguhyakaiḥ |

Line 95

प्रजापतिः श्रुतिधररक्षसां कुलं @

prajāpatiḥ śrutidhararakṣasāṃ kulaṃ @

Line 96

तदासृजज् जगद् इदम् आत्मना प्रभुः ॥

tadāsṛjaj jagad idam ātmanā prabhuḥ ||

Line 97

जगदण्डम् इदं सर्वम् आसीत् पूर्वं हिरण्मयम्

jagadaṇḍam idaṃ sarvam āsīt pūrvaṃ hiraṇmayam

Line 98

प्रजापतेर् भूतिमयम् इतीयं वैदिकी श्रुतिः

prajāpater bhūtimayam itīyaṃ vaidikī śrutiḥ

Line 99

ततो वर्षसहस्रान्ते बिभेदोर्ध्वमुखं विभुः

tato varṣasahasrānte bibhedordhvamukhaṃ vibhuḥ

Line 100

लोकसंजननार्थाय बिभेदाण्डं पुनः पुनः

lokasaṃjananārthāya bibhedāṇḍaṃ punaḥ punaḥ

Line 101

भूयो ऽष्टधा बिभेदाण्डं विभुर् वै लोकयोनिकृत्

bhūyo 'ṣṭadhā bibhedāṇḍaṃ vibhur vai lokayonikṛt

Line 102

चकार जगतश् चात्र विभागं सर्वभागवित्

cakāra jagataś cātra vibhāgaṃ sarvabhāgavit

Line 103

यच् छिद्रम् ऊर्ध्वम् आकाशं परा सुकृतिनां गतिः

yac chidram ūrdhvam ākāśaṃ parā sukṛtināṃ gatiḥ

Line 104

विहितं विश्वयोगेन यद् अधस् तद् रसातलम्

vihitaṃ viśvayogena yad adhas tad rasātalam

Line 105

यद् अण्डम् अकरोत् पूर्वं देवलोकसिसृक्षया

yad aṇḍam akarot pūrvaṃ devalokasisṛkṣayā

Line 106

समन्ताद् अष्टधा योगी छिद्राणि कृतवांस् तु सः

samantād aṣṭadhā yogī chidrāṇi kṛtavāṃs tu saḥ

Line 107

दिशश् च विदिशः सर्वा मनसैवाकरोद् विभुः

diśaś ca vidiśaḥ sarvā manasaivākarod vibhuḥ

Line 108

नानारागविरागाणि यान्य् अण्डशकलानि वै

nānārāgavirāgāṇi yāny aṇḍaśakalāni vai

Line 109

बहुवर्णधराश् चित्रा बभूवुस् ते बलाहकाः

bahuvarṇadharāś citrā babhūvus te balāhakāḥ

Line 110

यद् अण्डमध्ये स्कन्नं तद् द्रवम् आसीत् समाहितम्

yad aṇḍamadhye skannaṃ tad dravam āsīt samāhitam

Line 111

जातरूपं तद् अभवत् तत् सर्वं पृथिवीतले

jātarūpaṃ tad abhavat tat sarvaṃ pṛthivītale

Line 112

तस्य क्लेदो ऽर्णवौघेन प्राच्छाद्यत समन्ततः

tasya kledo 'rṇavaughena prācchādyata samantataḥ

Line 113

पृथिवी निखिला राजन् युगान्ते सागरैर् इव

pṛthivī nikhilā rājan yugānte sāgarair iva

Line 114

यच् चाण्डम् अकरोत् पूर्वं देवलोकचिकीर्षया

yac cāṇḍam akarot pūrvaṃ devalokacikīrṣayā

Line 115

तत्र यत् सलिलं स्कन्नं सो ऽभवत् काञ्चनो गिरिः

tatra yat salilaṃ skannaṃ so 'bhavat kāñcano giriḥ

Line 116

तेनाम्भसा प्लुताः सर्वा दिशश् चोपदिशस् तथा

tenāmbhasā plutāḥ sarvā diśaś copadiśas tathā

Line 117

अन्तरिक्षं च नाकं च यच् चान्यत् किंचिद् अन्तरम्

antarikṣaṃ ca nākaṃ ca yac cānyat kiṃcid antaram

Line 118

यत्र यत्र जलं स्कन्नं तत्र तत्रोत्थितो गिरिः

yatra yatra jalaṃ skannaṃ tatra tatrotthito giriḥ

Line 119

शैलैः सहस्रैर् गहना विषमा मेदिनी कृता

śailaiḥ sahasrair gahanā viṣamā medinī kṛtā

Line 120

तैः सा पर्वतजालौघैर् बहुयोजनविस्तृतैः

taiḥ sā parvatajālaughair bahuyojanavistṛtaiḥ

Line 121

पीडिता गुरुभिर् देवी पृथिवी व्यथिताभवत्

pīḍitā gurubhir devī pṛthivī vyathitābhavat

Line 122

महामते भूमितले दिव्यं नारायणात्मकम्

mahāmate bhūmitale divyaṃ nārāyaṇātmakam

Line 123

हिरण्मयं समुद्दिष्टं तेजो विमलरूपि तत्

hiraṇmayaṃ samuddiṣṭaṃ tejo vimalarūpi tat

Line 124

अशक्ता वै धारयितुम् अधस्तात् प्रविवेश ह

aśaktā vai dhārayitum adhastāt praviveśa ha

Line 125

पीड्यमाना भगवतस् तेजसा तेन सा क्षितिः

pīḍyamānā bhagavatas tejasā tena sā kṣitiḥ

Line 126

पृथिवीं विशतीं दृष्ट्वा ताम् अधो मधुसूदनः

pṛthivīṃ viśatīṃ dṛṣṭvā tām adho madhusūdanaḥ

Line 127

उद्धारार्थं मनश् चक्रे तस्याः स हितकाम्यया

uddhārārthaṃ manaś cakre tasyāḥ sa hitakāmyayā

Line 128

मत्तेज एव बलवत् समासाद्य तपस्विनी

matteja eva balavat samāsādya tapasvinī

Line 129

रसातलं विशेद् देवी पङ्के गौर् इव दुर्बला

rasātalaṃ viśed devī paṅke gaur iva durbalā

Line 130

त्रिविक्रमायामितविक्रमाय @

trivikramāyāmitavikramāya @

Line 131

महानृसिंहाय चतुर्भुजाय ।

mahānṛsiṃhāya caturbhujāya |

Line 132

श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय @

śrīśārṅgacakrāsigadādharāya @

Line 133

नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥

namo 'stu tasmai puruṣottamāya ||

Line 134

त्वयात्मा धार्यते देव त्वया संधार्यते जगत्

tvayātmā dhāryate deva tvayā saṃdhāryate jagat

Line 135

त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च

tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca

Line 136

यत् त्वया धार्यते किंचित् तेजसा च बलेन च

yat tvayā dhāryate kiṃcit tejasā ca balena ca

Line 137

ततस् तव प्रसादेन मया पश्चात् तु धार्यते

tatas tava prasādena mayā paścāt tu dhāryate

Line 138

त्वया धृतं धारयामि नाधृतं धारयाम्य् अहम्

tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmy aham

Line 139

न हि तद् विद्यते भूतं यत् त्वया नावधार्यते

na hi tad vidyate bhūtaṃ yat tvayā nāvadhāryate

Line 140

त्वम् एव कुरुषे वीर नारायण युगे युगे

tvam eva kuruṣe vīra nārāyaṇa yuge yuge

Line 141

मम भारावतरणं जगतो हितकाम्यया

mama bhārāvataraṇaṃ jagato hitakāmyayā

Line 142

तवैव तेजसाक्रान्तां रसातलतलं गताम्

tavaiva tejasākrāntāṃ rasātalatalaṃ gatām

Line 143

त्रायस्व मां सुरश्रेष्ठ त्वाम् एव शरणं गताम्

trāyasva māṃ suraśreṣṭha tvām eva śaraṇaṃ gatām

Line 144

दानवैः पीड्यमानाहं राक्षसैश् च दुरात्मभिः

dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ rākṣasaiś ca durātmabhiḥ

Line 145

त्वाम् एव शरणं नित्यम् उपयामि सनातनम्

tvām eva śaraṇaṃ nityam upayāmi sanātanam

Line 146

तावन् मे ऽस्ति भयं भूयो यावन् न त्वां ककुद्मिनम्

tāvan me 'sti bhayaṃ bhūyo yāvan na tvāṃ kakudminam

Line 147

शरणं यामि मनसा शतशो ऽप्य् उपलक्षिता

śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo 'py upalakṣitā

Line 148

मा भैर् धरणि कल्याणि शान्तिं व्रज समाहिता

mā bhair dharaṇi kalyāṇi śāntiṃ vraja samāhitā

Line 149

एष त्वाम् उचितं स्थानं मानयामि मनीषितम्

eṣa tvām ucitaṃ sthānaṃ mānayāmi manīṣitam

Line 150

ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपम् अचिन्तयत्

tato mahātmā manasā divyaṃ rūpam acintayat

Line 151

किं नु रूपम् अहं कृत्वा उद्धरामि वसुंधराम्

kiṃ nu rūpam ahaṃ kṛtvā uddharāmi vasuṃdharām

Line 152

जले निमग्नां धरणीं येनाहं वै समुद्धरे

jale nimagnāṃ dharaṇīṃ yenāhaṃ vai samuddhare

Line 153

इत्य् एवं चिन्तयित्वा तु देवस् तत्करणे मतिम्

ity evaṃ cintayitvā tu devas tatkaraṇe matim

Line 154

जलक्रीडारुचिस् तस्माद् वाराहं वपुर् अस्मरत्

jalakrīḍārucis tasmād vārāhaṃ vapur asmarat

Line 155

हरिर् उद्धरणे युक्तस् तदा भूमेः स भूमिधृक्

harir uddharaṇe yuktas tadā bhūmeḥ sa bhūmidhṛk

Line 156

अधृष्यः सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंमितम्

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃmitam

Line 157

दशयोजनविस्तारम् उच्छ्रितं शतयोजनम्

daśayojanavistāram ucchritaṃ śatayojanam

Line 158

नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिस्वनम्

nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitanisvanam

Line 159

महागिरेः संहननं श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणम्

mahāgireḥ saṃhananaṃ śvetadīptogradaṃṣṭriṇam

Line 160

विद्युदग्निप्रतीकाशम् आदित्यसमतेजसम्

vidyudagnipratīkāśam ādityasamatejasam

Line 161

पीनवृत्तायतस्कन्धं दृप्तशार्दूलविक्रमम्

pīnavṛttāyataskandhaṃ dṛptaśārdūlavikramam

Line 162

पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam

Line 163

रूपम् आस्थाय विपुलं वाराहम् अमितं हरिः

rūpam āsthāya vipulaṃ vārāham amitaṃ hariḥ

Line 164

पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

Line 165

वेदपदो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः

vedapado yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ

Line 166

अग्निजिह्वो दर्भलोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

agnijihvo darbhalomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

Line 167

अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ

Line 168

आज्यनासः स्रुवस् तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

Line 169

धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः

dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ

Line 170

क्रियासत्रमहाघोणः पशुजानुर् महाकृतिः

kriyāsatramahāghoṇaḥ paśujānur mahākṛtiḥ

Line 171

उद्गाताङ्गो महालिङ्गो बीजौषधिमहाफलः

udgātāṅgo mahāliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ

Line 172

वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः

vāyvantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ

Line 173

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान्

vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān

Line 174

प्राग्वंशकायो मतिमान् नानादीक्षाभिराचितः

prāgvaṃśakāyo matimān nānādīkṣābhirācitaḥ

Line 175

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān

Line 176

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

Line 177

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ

Line 178

छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः

chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ

Line 179

भूत्वा यज्ञवराहो ऽसौ द्रागधः प्राविशद् गुरुः

bhūtvā yajñavarāho 'sau drāgadhaḥ prāviśad guruḥ

Line 180

अद्भिः संछादिताम् उर्वीं स ताम् आर्छत् प्रजापतिः

adbhiḥ saṃchāditām urvīṃ sa tām ārchat prajāpatiḥ

Line 181

रसातलतले मग्नां रसातलतलं गतः

rasātalatale magnāṃ rasātalatalaṃ gataḥ

Line 182

प्रभुर् लोकहितार्थाय दंष्ट्राग्रेणोज्जहार गाम्

prabhur lokahitārthāya daṃṣṭrāgreṇojjahāra gām

Line 183

ततः स्वस्थानम् आनीय पृथिवीं पृथिवीधरः

tataḥ svasthānam ānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ

Line 184

मुमोच पूर्वं सहसा धारयित्वा धराधरः

mumoca pūrvaṃ sahasā dhārayitvā dharādharaḥ

Line 185

ततो जगाम निर्वाणं मेदिनी तस्य धारणात्

tato jagāma nirvāṇaṃ medinī tasya dhāraṇāt

Line 186

चकार च नमस्कारं तस्मै देवाय शंभवे

cakāra ca namaskāraṃ tasmai devāya śaṃbhave

Line 187

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā

Line 188

उद्धृता पृथिवी देवी लोकानां हितकाम्यया

uddhṛtā pṛthivī devī lokānāṃ hitakāmyayā

Line 189

अथोद्धृत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया

athoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā

Line 190

पृथिवीप्रविभागाय मनश् चक्रे ऽम्बुजेक्षणः

pṛthivīpravibhāgāya manaś cakre 'mbujekṣaṇaḥ

Line 191

रसातलगताम् एवं विचिन्त्य स सुरोत्तमः

rasātalagatām evaṃ vicintya sa surottamaḥ

Line 192

ततो विभुः प्रवरवराहरूपधृग् @

tato vibhuḥ pravaravarāharūpadhṛg @

Line 193

वृषाकपिः प्रसभम् अथैकदंष्ट्रया ।

vṛṣākapiḥ prasabham athaikadaṃṣṭrayā |

Line 194

समुद्धरद् धरणिम् अतुल्यविक्रमो @

samuddharad dharaṇim atulyavikramo @

Line 195

महायशा लोकहितार्थम् अच्युतः ॥

mahāyaśā lokahitārtham acyutaḥ ||

Line 196

तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता

tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā

Line 197

विततत्वात् तु देहस्य न ययौ संप्लवं मही

vitatatvāt tu dehasya na yayau saṃplavaṃ mahī

Line 198

ततः स चिन्तयाम् आस प्रविभागं क्षितेर् विभुः

tataḥ sa cintayām āsa pravibhāgaṃ kṣiter vibhuḥ

Line 199

समुच्छ्रयं च सर्वेषां पर्वतानां समन्ततः

samucchrayaṃ ca sarveṣāṃ parvatānāṃ samantataḥ

Line 200

विलेखनं प्रमाणं च गतिं प्रसवम् एव च

vilekhanaṃ pramāṇaṃ ca gatiṃ prasavam eva ca

Line 201

माहात्म्यं च विशेषं च नदीनाम् अन्वचिन्तयत्

māhātmyaṃ ca viśeṣaṃ ca nadīnām anvacintayat

Line 202

चतुरन्तां धरां कृत्वा कृत्वा चैव महार्णवम्

caturantāṃ dharāṃ kṛtvā kṛtvā caiva mahārṇavam

Line 203

मध्ये पृथिव्याः सौवर्णम् अकरोन् मेरुपर्वतम्

madhye pṛthivyāḥ sauvarṇam akaron meruparvatam

Line 204

प्राचीं दिशम् अथो गत्वा चाकरोदयपर्वतम्

prācīṃ diśam atho gatvā cākarodayaparvatam

Line 205

शतयोजनविस्तारं सहस्रं च समुच्छ्रयात्

śatayojanavistāraṃ sahasraṃ ca samucchrayāt

Line 206

जातरूपमयैः शृङ्गैस् तरुणादित्यसंनिभैः

jātarūpamayaiḥ śṛṅgais taruṇādityasaṃnibhaiḥ

Line 207

आत्मतेजोगुणमयैर् वेदिकाभोगकल्पितैः

ātmatejoguṇamayair vedikābhogakalpitaiḥ

Line 208

विविधांश् च महास्कन्धान् काञ्चनान् पुष्करेक्षणः

vividhāṃś ca mahāskandhān kāñcanān puṣkarekṣaṇaḥ

Line 209

नित्यपुष्पफलान् वृक्षान् कृतवांस् तत्र पर्वते

nityapuṣpaphalān vṛkṣān kṛtavāṃs tatra parvate

Line 210

शतयोजनविस्तारं ततस् त्रिगुणम् उच्छ्रितम्

śatayojanavistāraṃ tatas triguṇam ucchritam

Line 211

चकार स महादेवः पुनः सौमनसं गिरिम्

cakāra sa mahādevaḥ punaḥ saumanasaṃ girim

Line 212

नानारत्नसहस्राणां कृत्वा तत्र सुसंचयम्

nānāratnasahasrāṇāṃ kṛtvā tatra susaṃcayam

Line 213

वेदिकां बहुवर्णां च संध्याभ्राभाम् अकल्पयत्

vedikāṃ bahuvarṇāṃ ca saṃdhyābhrābhām akalpayat

Line 214

सहस्रशृङ्गं च गिरिं नानामणिशतालयम्

sahasraśṛṅgaṃ ca giriṃ nānāmaṇiśatālayam

Line 215

कृतवान् वृक्षगहनं षष्टियोजनविस्तृतम्

kṛtavān vṛkṣagahanaṃ ṣaṣṭiyojanavistṛtam

Line 216

आसनं तत्र परमं सर्वभूतनमस्कृतम्

āsanaṃ tatra paramaṃ sarvabhūtanamaskṛtam

Line 217

कृतवान् आत्मनः स्थानं विश्वकर्मा प्रजापतिः

kṛtavān ātmanaḥ sthānaṃ viśvakarmā prajāpatiḥ

Line 218

शैशिरं च महाशैलं तुषारचयसंनिभम्

śaiśiraṃ ca mahāśailaṃ tuṣāracayasaṃnibham

Line 219

चकार दुर्गगहनं कन्दरान्तरमण्डितम्

cakāra durgagahanaṃ kandarāntaramaṇḍitam

Line 220

शिशिरप्रभवां चैव नदीं द्विजगणाकुलाम्

śiśiraprabhavāṃ caiva nadīṃ dvijagaṇākulām

Line 221

चकार पुलिनोपेतां वसुधाराम् इति श्रुतिः

cakāra pulinopetāṃ vasudhārām iti śrutiḥ

Line 222

सा दिशं निखिलां प्राचीं पुण्यैर् मुखशतैश् चिताम्

sā diśaṃ nikhilāṃ prācīṃ puṇyair mukhaśataiś citām

Line 223

शोभयत्य् अमृतप्रख्यैर् मुक्ताशङ्खविभूषितैः

śobhayaty amṛtaprakhyair muktāśaṅkhavibhūṣitaiḥ

Line 224

नित्यपुष्पफलोपेतैश् छादयद्भिः सुसंहितैः

nityapuṣpaphalopetaiś chādayadbhiḥ susaṃhitaiḥ

Line 225

भूषिताभ्यधिकं कान्तैः सा नदीतीरजैर् द्रुमैः

bhūṣitābhyadhikaṃ kāntaiḥ sā nadītīrajair drumaiḥ

Line 226

कृत्वा प्राचीविभागं तु दक्षिणायाम् अथो दिशि

kṛtvā prācīvibhāgaṃ tu dakṣiṇāyām atho diśi

Line 227

चकार पर्वतं रम्यं सर्वं काञ्चनराजतम्

cakāra parvataṃ ramyaṃ sarvaṃ kāñcanarājatam

Line 228

एकतः सूर्यसंकाशम् एकतः शशिसंनिभम्

ekataḥ sūryasaṃkāśam ekataḥ śaśisaṃnibham

Line 229

स बिभ्रच्छुशुभे ऽतीव द्वौ वर्णौ पर्वतोत्तमः

sa bibhracchuśubhe 'tīva dvau varṇau parvatottamaḥ

Line 230

तेजसा युगपद् व्याप्तं सूर्याचन्द्रमसोर् इव

tejasā yugapad vyāptaṃ sūryācandramasor iva

Line 231

वपुष्मन्तम् अथो तत्र भानुमन्तं महागिरिम्

vapuṣmantam atho tatra bhānumantaṃ mahāgirim

Line 232

सर्वकामफलैर् वृक्षैर् वृतं रम्यैर् मनोरमैः

sarvakāmaphalair vṛkṣair vṛtaṃ ramyair manoramaiḥ

Line 233

चकार कुञ्जरं चैव कुञ्जरप्रतिमाकृतिम्

cakāra kuñjaraṃ caiva kuñjarapratimākṛtim

Line 234

सर्वतः काञ्चनगुहं बहुयोजनविस्तृतम्

sarvataḥ kāñcanaguhaṃ bahuyojanavistṛtam

Line 235

ऋषभप्रतिमं चैव ऋषभं नाम पर्वतम्

ṛṣabhapratimaṃ caiva ṛṣabhaṃ nāma parvatam

Line 236

हेमकाञ्चनवृक्षाढ्यं पुष्पहासं स सृष्टवान्

hemakāñcanavṛkṣāḍhyaṃ puṣpahāsaṃ sa sṛṣṭavān

Line 237

महेन्द्रम् अथ शैलेन्द्रं शतयोजनम् उच्छ्रितम्

mahendram atha śailendraṃ śatayojanam ucchritam

Line 238

जातरूपमयैः शृङ्गैः सुपुष्पितमहाद्रुमैः

jātarūpamayaiḥ śṛṅgaiḥ supuṣpitamahādrumaiḥ

Line 239

मेदिन्यां कृतवान् देवः प्रतिक्षोभम् इवाचलम्

medinyāṃ kṛtavān devaḥ pratikṣobham ivācalam

Line 240

नानारत्नसमाकीर्णं सूर्येन्दुसदृशप्रभम्

nānāratnasamākīrṇaṃ sūryendusadṛśaprabham

Line 241

चकार मलयं चाद्रिं चित्रपुष्पितपादपम्

cakāra malayaṃ cādriṃ citrapuṣpitapādapam

Line 242

मैनाकं च महाशैलं शिलाजालसमाकुलम्

mainākaṃ ca mahāśailaṃ śilājālasamākulam

Line 243

दक्षिणस्यां दिशि शुभं चकार स महाचलम्

dakṣiṇasyāṃ diśi śubhaṃ cakāra sa mahācalam

Line 244

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam

Line 245

नदीं च विपुलावर्तां विपुलश्रोणिभूषिताम्

nadīṃ ca vipulāvartāṃ vipulaśroṇibhūṣitām

Line 246

क्षीरसंकाशसलिलां पयोधाराम् इति श्रुतिः

kṣīrasaṃkāśasalilāṃ payodhārām iti śrutiḥ

Line 247

सुरम्यां तोयकलिलां विचित्रां दक्षिणां दिशम्

suramyāṃ toyakalilāṃ vicitrāṃ dakṣiṇāṃ diśam

Line 248

दिव्यतीर्थशतापाङ्गीं प्लावयन्तीं शुभाम्भसा

divyatīrthaśatāpāṅgīṃ plāvayantīṃ śubhāmbhasā

Line 249

दिशं याम्यां प्रतिष्ठाप्य प्रतीचीं दिशम् आगमत्

diśaṃ yāmyāṃ pratiṣṭhāpya pratīcīṃ diśam āgamat

Line 250

अकरोत् तत्र शैलेन्द्रं शतयोजनम् उच्छ्रितम्

akarot tatra śailendraṃ śatayojanam ucchritam

Line 251

शोभितं शिखरैश् चित्रैः सुप्रवृद्धैर् हिरण्मयैः

śobhitaṃ śikharaiś citraiḥ supravṛddhair hiraṇmayaiḥ

Line 252

काञ्चनीभिः शिलाभिश् च गुहाभिश् च विभूषितम्

kāñcanībhiḥ śilābhiś ca guhābhiś ca vibhūṣitam

Line 253

समाकुलं सूर्यनिभैः सालैस् तालैश् च भास्वरैः

samākulaṃ sūryanibhaiḥ sālais tālaiś ca bhāsvaraiḥ

Line 254

शुशुभे जातरूपैश् च श्रीमद्भिश् चित्रवेदिकैः

śuśubhe jātarūpaiś ca śrīmadbhiś citravedikaiḥ

Line 255

षष्टिं गिरिसहस्राणि तत्रासौ संन्यवेशयत्

ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi tatrāsau saṃnyaveśayat

Line 256

मेरुप्रतिमरूपाणि वपुषा प्रभया च ह

merupratimarūpāṇi vapuṣā prabhayā ca ha

Line 257

सहस्रजलधारं च पर्वतं मेरुसंनिभम्

sahasrajaladhāraṃ ca parvataṃ merusaṃnibham

Line 258

पुण्यतीर्थगुणोपेतं भगवान् संन्यवेशयत्

puṇyatīrthaguṇopetaṃ bhagavān saṃnyaveśayat

Line 259

षष्टियोजनविस्तारं तावद् एव समुच्छ्रितम्

ṣaṣṭiyojanavistāraṃ tāvad eva samucchritam

Line 260

आत्मरूपोपमं तत्र वाराहं नाम नामतः

ātmarūpopamaṃ tatra vārāhaṃ nāma nāmataḥ

Line 261

निवेशयाम् आस विभुर् दिव्यं वैदूर्यपर्वतम्

niveśayām āsa vibhur divyaṃ vaidūryaparvatam

Line 262

राजताः काञ्चनाश् चैव यत्र दिव्याः शिलोच्चयाः

rājatāḥ kāñcanāś caiva yatra divyāḥ śiloccayāḥ

Line 263

तत्रैव चक्रसदृशं चक्रवन्तं महाबलम्

tatraiva cakrasadṛśaṃ cakravantaṃ mahābalam

Line 264

सहस्रकूटं विपुलं भगवान् संन्यवेशयत्

sahasrakūṭaṃ vipulaṃ bhagavān saṃnyaveśayat

Line 265

शङ्खप्रतिमरूपं च राजतं पर्वतोत्तमम्

śaṅkhapratimarūpaṃ ca rājataṃ parvatottamam

Line 266

सितद्रुमलताकीर्णं शङ्खं नाम न्यवेशयत्

sitadrumalatākīrṇaṃ śaṅkhaṃ nāma nyaveśayat

Line 267

सुवर्णरससंभूतं पारिजातं महाद्रुमम्

suvarṇarasasaṃbhūtaṃ pārijātaṃ mahādrumam

Line 268

महतः पर्वतस्याग्रे पुष्पहासं न्यवेशयत्

mahataḥ parvatasyāgre puṣpahāsaṃ nyaveśayat

Line 269

शुभाम् अतिरसां चैव घृतधाराम् इति श्रुतिः

śubhām atirasāṃ caiva ghṛtadhārām iti śrutiḥ

Line 270

वराहः सरितं पुण्यां प्रतीच्याम् अकरोत् प्रभुः

varāhaḥ saritaṃ puṇyāṃ pratīcyām akarot prabhuḥ

Line 271

प्रतीच्यां संविधिं कृत्वा पर्वतान् काञ्चनोज्ज्वलान्

pratīcyāṃ saṃvidhiṃ kṛtvā parvatān kāñcanojjvalān

Line 272

गुणोत्तरान् उत्तरस्यां संन्यवेशयद् अग्रतः

guṇottarān uttarasyāṃ saṃnyaveśayad agrataḥ

Line 273

ततः सौम्यगिरिं सौम्यम् अन्तरिक्षप्रमाणतः

tataḥ saumyagiriṃ saumyam antarikṣapramāṇataḥ

Line 274

रुक्मधातुप्रतिच्छन्नम् अकरोद् भास्करोपमम्

rukmadhātupraticchannam akarod bhāskaropamam

Line 275

स तु देशो विसूर्यो ऽपि तस्य भासा प्रकाशते

sa tu deśo visūryo 'pi tasya bhāsā prakāśate

Line 276

तस्य लक्ष्म्याधिकं भाति तपता रविणा यथा

tasya lakṣmyādhikaṃ bhāti tapatā raviṇā yathā

Line 277

सूक्ष्मलक्षणविज्ञेयस् तपतीव दिवाकरः

sūkṣmalakṣaṇavijñeyas tapatīva divākaraḥ

Line 278

सहस्रशिखरं चैव नानातीर्थसमाकुलम्

sahasraśikharaṃ caiva nānātīrthasamākulam

Line 279

चकार रत्नसंकीर्णं भूयो ऽस्तं नाम पर्वतम्

cakāra ratnasaṃkīrṇaṃ bhūyo 'staṃ nāma parvatam

Line 280

मनोहरगुणोपेतं मन्दरं चाचलोत्तमम्

manoharaguṇopetaṃ mandaraṃ cācalottamam

Line 281

उद्दामपुष्पगन्धं च पर्वतं गन्धमादनम्

uddāmapuṣpagandhaṃ ca parvataṃ gandhamādanam

Line 282

चकार तस्य शृङ्गेषु सुवर्णरससंभवाम्

cakāra tasya śṛṅgeṣu suvarṇarasasaṃbhavām

Line 283

जम्बूं जाम्बूनदमयीम् अत्यन्ताद्भुतदर्शनाम्

jambūṃ jāmbūnadamayīm atyantādbhutadarśanām

Line 284

गिरिं त्रिशिखरं चैव तथा पुष्करपर्वतम्

giriṃ triśikharaṃ caiva tathā puṣkaraparvatam

Line 285

शुभ्रं पाण्डुरमेघाभं कैलासं च नगोत्तमम्

śubhraṃ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsaṃ ca nagottamam

Line 286

हिमवन्तं च शैलेन्द्रं दिव्यधातुविभूषितम्

himavantaṃ ca śailendraṃ divyadhātuvibhūṣitam

Line 287

निवेशयाम् आस हरिर् वाराहीं तनुम् आस्थितः

niveśayām āsa harir vārāhīṃ tanum āsthitaḥ

Line 288

नदीं सर्वगुणोपेताम् उत्तरस्यां दिशि प्रभुः

nadīṃ sarvaguṇopetām uttarasyāṃ diśi prabhuḥ

Line 289

मधुधारां स कृतवान् दिव्यां मुखशताकुलाम्

madhudhārāṃ sa kṛtavān divyāṃ mukhaśatākulām

Line 290

सर्वे चैव क्षितिधराः सपक्षाः कामरूपिणः

sarve caiva kṣitidharāḥ sapakṣāḥ kāmarūpiṇaḥ

Line 291

तदा कृता भगवता विचित्राः परमेष्ठिना

tadā kṛtā bhagavatā vicitrāḥ parameṣṭhinā

Line 292

स कृत्वा प्रविभागं तु पृथिव्या लोकभावनः

sa kṛtvā pravibhāgaṃ tu pṛthivyā lokabhāvanaḥ

Line 293

देवासुरगणोत्पत्तौ कृतवान् बुद्धिम् अक्षयाम्

devāsuragaṇotpattau kṛtavān buddhim akṣayām

Line 294

सर्वासु दिक्षु क्षतजोपमाक्षश् @

sarvāsu dikṣu kṣatajopamākṣaś @

Line 295

चकार शैलान् विविधाभिरामान् ।

cakāra śailān vividhābhirāmān |

Line 296

हिताय लोकस्य स लोकनाथः @

hitāya lokasya sa lokanāthaḥ @

Line 297

पुण्याश् च नद्यः सलिलोपगूढाः ॥

puṇyāś ca nadyaḥ salilopagūḍhāḥ ||

Line 298

जगत्स्रष्टुमना देवश् चिन्तयाम् आस पूर्वजः

jagatsraṣṭumanā devaś cintayām āsa pūrvajaḥ

Line 299

तस्य चिन्तयतो वक्त्रान् निःसृतः पुरुषः किल

tasya cintayato vaktrān niḥsṛtaḥ puruṣaḥ kila

Line 300

ततः स पुरुषो देवं किं करोमीत्य् उपस्थितः

tataḥ sa puruṣo devaṃ kiṃ karomīty upasthitaḥ

Line 301

प्रयुवाच स्मितं कृत्वा देवदेवो जगत्पतिः

prayuvāca smitaṃ kṛtvā devadevo jagatpatiḥ

Line 302

विभजात्मानम् इत्य् उक्त्वा गतो ऽन्तर्धानम् ईश्वरः

vibhajātmānam ity uktvā gato 'ntardhānam īśvaraḥ

Line 303

अन्तर्हितस्य देवस्य सशरीरस्य भास्वतः

antarhitasya devasya saśarīrasya bhāsvataḥ

Line 304

प्रशान्तस्येव दीपस्य गतिस् तस्य न विद्यते

praśāntasyeva dīpasya gatis tasya na vidyate

Line 305

ततस् तेनेरितां वाणीं सो ऽन्वचिन्तयत प्रभुः

tatas teneritāṃ vāṇīṃ so 'nvacintayata prabhuḥ

Line 306

हिरण्यगर्भो भगवान् य एष च्छन्दसि श्रुतः

hiraṇyagarbho bhagavān ya eṣa cchandasi śrutaḥ

Line 307

एष प्रजापतिः पूर्वम् अभवद् भुवनाधिपः

eṣa prajāpatiḥ pūrvam abhavad bhuvanādhipaḥ

Line 308

तदाप्रभृति तस्याद्यो यज्ञभागो विधीयते

tadāprabhṛti tasyādyo yajñabhāgo vidhīyate

Line 309

विभजात्मानम् इत्य् उक्तस् तेनास्मि सुमहात्मना

vibhajātmānam ity uktas tenāsmi sumahātmanā

Line 310

कथम् आत्मा विभज्यः स्यात् संशयो ह्य् अत्र मे महान्

katham ātmā vibhajyaḥ syāt saṃśayo hy atra me mahān

Line 311

इति चिन्तयतस् तस्य ॐ इत्य् एवोत्थितः स्वरः

iti cintayatas tasya om ity evotthitaḥ svaraḥ

Line 312

स भूमाव् अन्तरिक्षे च नाके च कृतवान् स्वनम्

sa bhūmāv antarikṣe ca nāke ca kṛtavān svanam

Line 313

तं चैवाभ्यसतस् तस्य मनसारमयत् प्रभुः

taṃ caivābhyasatas tasya manasāramayat prabhuḥ

Line 314

हृदयाद् देवदेवस्य वषट्कारः समुत्थितः

hṛdayād devadevasya vaṣaṭkāraḥ samutthitaḥ

Line 315

भूम्यन्तरिक्षनाकानां भूर्भुवःसुवरात्मिकाः

bhūmyantarikṣanākānāṃ bhūrbhuvaḥsuvarātmikāḥ

Line 316

महास्मृतिमयाः पुण्या महाव्याहृतयो ऽभवन्

mahāsmṛtimayāḥ puṇyā mahāvyāhṛtayo 'bhavan

Line 317

छन्दसां प्रवरा देवी चतुर्विंशाक्षराभवत्

chandasāṃ pravarā devī caturviṃśākṣarābhavat

Line 318

तत्पदं संस्मरन् दिव्यां सावित्रीम् अकरोत् प्रभुः

tatpadaṃ saṃsmaran divyāṃ sāvitrīm akarot prabhuḥ

Line 319

ऋक्सामाथर्वयजुषश् चतुरो भगवान् प्रभुः

ṛksāmātharvayajuṣaś caturo bhagavān prabhuḥ

Line 320

चकार निखिलान् वेदान् ब्रह्मयुक्तेन कर्मणा

cakāra nikhilān vedān brahmayuktena karmaṇā

Line 321

ततस् तस्यैव मनसः सनः सनक एव च

tatas tasyaiva manasaḥ sanaḥ sanaka eva ca

Line 322

सनातनश् च भगवान् वरदश् च सनन्दनः

sanātanaś ca bhagavān varadaś ca sanandanaḥ

Line 323

सनत्कुमारश् च विभुस् तत्र जज्ञे सनातनः

sanatkumāraś ca vibhus tatra jajñe sanātanaḥ

Line 324

मानसाश् चैव पूर्वाद्या इत्य् एते षण्महर्षयः

mānasāś caiva pūrvādyā ity ete ṣaṇmaharṣayaḥ

Line 325

ब्रह्माणं कपिलं चैव षड् एतांश् चैव योगिनः

brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva ṣaḍ etāṃś caiva yoginaḥ

Line 326

यतयो योगतन्त्रेषु यान् स्तुवन्ति द्विजातयः

yatayo yogatantreṣu yān stuvanti dvijātayaḥ

Line 327

ततो मरीचिम् अत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

tato marīcim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum

Line 328

भृगुम् अङ्गिरसं चैव मनुं चैव प्रजापतिम्

bhṛgum aṅgirasaṃ caiva manuṃ caiva prajāpatim

Line 329

पितॄंश् च सर्वभूतानां देवतासुररक्षसाम्

pitṝṃś ca sarvabhūtānāṃ devatāsurarakṣasām

Line 330

महर्षीन् असृजच् छंभुर् अष्टाव् एतांस् तु मानसान्

maharṣīn asṛjac chaṃbhur aṣṭāv etāṃs tu mānasān

Line 331

एते युगसहस्रान्ते याश् चैषाम् अभवन् प्रजाः

ete yugasahasrānte yāś caiṣām abhavan prajāḥ

Line 332

कल्पे निःशेषमुक्ते तु ततो गच्छन्ति निर्वृतिम्

kalpe niḥśeṣamukte tu tato gacchanti nirvṛtim

Line 333

भूयो वर्षसहस्रान्ते उत्पत्तिस् तु विधीयते

bhūyo varṣasahasrānte utpattis tu vidhīyate

Line 334

एतेषाम् एव देवानां प्रजाकारणयोगिनाम्

eteṣām eva devānāṃ prajākāraṇayoginām

Line 335

किं तु कर्मविशेषेण देवतानां युगे युगे

kiṃ tu karmaviśeṣeṇa devatānāṃ yuge yuge

Line 336

नामजन्मविशेषाश् च तथा युगविपर्यये

nāmajanmaviśeṣāś ca tathā yugaviparyaye

Line 337

अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्ष उत्पन्नो भगवान् ऋषिः

aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣa utpanno bhagavān ṛṣiḥ

Line 338

तस्थैव तु पुनर् भार्या वामाङ्गुष्ठाद् अजायत

tasthaiva tu punar bhāryā vāmāṅguṣṭhād ajāyata

Line 339

तत्र तस्याभवत् कन्या विश्रुता लोकमातरः

tatra tasyābhavat kanyā viśrutā lokamātaraḥ

Line 340

याभिर् व्याप्तास् त्रयो लोकाः प्रजाभिर् मनुजाधिप

yābhir vyāptās trayo lokāḥ prajābhir manujādhipa

Line 341

अदितिं च दितिं कालाम् अनायुं सिंहिकां मुनिम्

aditiṃ ca ditiṃ kālām anāyuṃ siṃhikāṃ munim

Line 342

प्राधां क्रोधां च सुरभिं विनतां सुरसां तथा

prādhāṃ krodhāṃ ca surabhiṃ vinatāṃ surasāṃ tathā

Line 343

दनुं कद्रूं च दुहितॄः प्रददौ कश्यपाय तु

danuṃ kadrūṃ ca duhitṝḥ pradadau kaśyapāya tu

Line 344

प्रजाः संचिन्त्य मनसा गतिज्ञेनान्तरात्मना

prajāḥ saṃcintya manasā gatijñenāntarātmanā

Line 345

अरुन्धतीं वसुं यामीं लम्बां भानुं मरुत्वतीम्

arundhatīṃ vasuṃ yāmīṃ lambāṃ bhānuṃ marutvatīm

Line 346

संकल्पां च मुहूर्तां च साध्यां विश्वां च भारत

saṃkalpāṃ ca muhūrtāṃ ca sādhyāṃ viśvāṃ ca bhārata

Line 347

मनवे ब्रह्मपुत्राय कन्या दक्षो ददौ दश

manave brahmaputrāya kanyā dakṣo dadau daśa

Line 348

ताश् च सर्वान् अवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः

tāś ca sarvān avadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ

Line 349

कीर्तिं लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं बुद्धिं मेधां क्रियां तथा

kīrtiṃ lakṣmīṃ dhṛtiṃ puṣṭiṃ buddhiṃ medhāṃ kriyāṃ tathā

Line 350

मतिं लज्जां वसुं चैव दक्षो धर्माय वै ददौ

matiṃ lajjāṃ vasuṃ caiva dakṣo dharmāya vai dadau

Line 351

आत्रेयस् तु ततो भूतस् तस्य तोयात्मकः प्रभुः

ātreyas tu tato bhūtas tasya toyātmakaḥ prabhuḥ

Line 352

पुत्रो गृहाणाम् अधिपः सहस्रांशुस् तमिस्रहा

putro gṛhāṇām adhipaḥ sahasrāṃśus tamisrahā

Line 353

तस्मै नक्षत्रयोगिन्यः सप्ताविंशतिर् उत्तमाः

tasmai nakṣatrayoginyaḥ saptāviṃśatir uttamāḥ

Line 354

रोहिणीप्रमुखाः कन्या दक्षः प्राचेतसो ददौ

rohiṇīpramukhāḥ kanyā dakṣaḥ prācetaso dadau

Line 355

एतासां पुत्रपौत्रं तु प्रोच्यमानं मया शृणु

etāsāṃ putrapautraṃ tu procyamānaṃ mayā śṛṇu

Line 356

कश्यपस्य मनोश् चैव धर्मस्य शशिनस् तथा

kaśyapasya manoś caiva dharmasya śaśinas tathā

Line 357

अर्यमा वरुणो मित्रः पूषा धाता पुरंदरः

aryamā varuṇo mitraḥ pūṣā dhātā puraṃdaraḥ

Line 358

त्वष्टा भगो ऽंशः सविता पर्जन्यश् चेति विश्रुताः

tvaṣṭā bhago 'ṃśaḥ savitā parjanyaś ceti viśrutāḥ

Line 359

अदित्यां जज्ञिरे देवाः कश्यपस्य महात्मनः

adityāṃ jajñire devāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ

Line 360

दित्यां पुत्रद्वयं जज्ञो कश्यपाद् इति नः श्रुतम्

dityāṃ putradvayaṃ jajño kaśyapād iti naḥ śrutam

Line 361

हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च वीर्यवान्

hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca vīryavān

Line 362

द्वाव् अप्य् अमितविक्रान्तौ तपसा कश्यपोपमौ

dvāv apy amitavikrāntau tapasā kaśyapopamau

Line 363

हिरण्यकशिपोः पुत्राः पञ्चैव सुमहाबलाः

hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ pañcaiva sumahābalāḥ

Line 364

प्रह्रादः पूर्वजस् तेषाम् अनुह्रादस् ततो ऽपरः

prahrādaḥ pūrvajas teṣām anuhrādas tato 'paraḥ

Line 365

संह्रादश् चैव ह्रादश् च कनीयांसौ बभूवतुः

saṃhrādaś caiva hrādaś ca kanīyāṃsau babhūvatuḥ

Line 366

विरोचनश् च प्राह्रादिर् दैत्येन्द्रो ऽभून् महायशाः

virocanaś ca prāhrādir daityendro 'bhūn mahāyaśāḥ

Line 367

विरोचनश् च जम्भश् च सुजम्भश् चेति विश्रुताः

virocanaś ca jambhaś ca sujambhaś ceti viśrutāḥ

Line 368

बलिर् विरोचनसुतो बाण एको बलेः सुतः

balir virocanasuto bāṇa eko baleḥ sutaḥ

Line 369

दनोः पुत्रास् तु बहवो वंशे ख्याता महासुराः

danoḥ putrās tu bahavo vaṃśe khyātā mahāsurāḥ

Line 370

विप्रचित्तिः प्रथमजस् तेषां राजा बभूव ह

vipracittiḥ prathamajas teṣāṃ rājā babhūva ha

Line 371

गणः प्रजज्ञे क्रोधायाः पुत्रपौत्रम् अनन्तकम्

gaṇaḥ prajajñe krodhāyāḥ putrapautram anantakam

Line 372

रौद्राः क्रोधवशा नाम क्रूरकर्माण एव ते

raudrāḥ krodhavaśā nāma krūrakarmāṇa eva te

Line 373

सिंहिका सुषुवे राहुं ग्रहं चन्द्रार्कमर्दनम्

siṃhikā suṣuve rāhuṃ grahaṃ candrārkamardanam

Line 374

ग्रस्तारं चैव चन्द्रस्य सूर्यस्य च विनाशनम्

grastāraṃ caiva candrasya sūryasya ca vināśanam

Line 375

कालायाः कालकल्पस् तु गणः परमदारुणः

kālāyāḥ kālakalpas tu gaṇaḥ paramadāruṇaḥ

Line 376

अभवद् दीप्तसूर्याक्षो नीलमेघसमप्रभः

abhavad dīptasūryākṣo nīlameghasamaprabhaḥ

Line 377

सहस्रशीर्षा शेषश् च वासुकिस् तक्षकस् तथा

sahasraśīrṣā śeṣaś ca vāsukis takṣakas tathā

Line 378

बहूनां कद्रुपुत्राणाम् एते प्राधान्यम् आगताः

bahūnāṃ kadruputrāṇām ete prādhānyam āgatāḥ

Line 379

धर्मात्मानो वेदविदः सदा प्राणिहिते रताः

dharmātmāno vedavidaḥ sadā prāṇihite ratāḥ

Line 380

लोकतन्त्रधराश् चैव वरदाः कामरूपिणः

lokatantradharāś caiva varadāḥ kāmarūpiṇaḥ

Line 381

तार्क्ष्यश् चारिष्टनेमिश् च गरुडश् च महाबलः

tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś ca mahābalaḥ

Line 382

अरुणश् चारुणिश् चैव विनतायाः सुताः स्मृताः

aruṇaś cāruṇiś caiva vinatāyāḥ sutāḥ smṛtāḥ

Line 383

इमाश् चाप्सरसः पुण्या विविधाः पुण्यलक्षणाः

imāś cāpsarasaḥ puṇyā vividhāḥ puṇyalakṣaṇāḥ

Line 384

सुषुवे ऽष्टौ महाभागा प्राधा देवर्षिपूजिताः

suṣuve 'ṣṭau mahābhāgā prādhā devarṣipūjitāḥ

Line 385

अनवद्याम् अनूकां च अनूनाम् अरुणप्रियाम्

anavadyām anūkāṃ ca anūnām aruṇapriyām

Line 386

अनुगां सुभगां चैव स्त्रियः प्राधा व्यजायत

anugāṃ subhagāṃ caiva striyaḥ prādhā vyajāyata

Line 387

अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका तिलोत्तमा

alambuṣā miśrakeśī puṇḍarīkā tilottamā

Line 388

सुरूपा लक्ष्मणा क्षेमा तथा रम्भा मनोरमा

surūpā lakṣmaṇā kṣemā tathā rambhā manoramā

Line 389

अमिता च सुबाहू च सुवृत्ता सुमुखी तथा

amitā ca subāhū ca suvṛttā sumukhī tathā

Line 390

सुप्रिया च सुगन्धा च सुरथा च प्रमाथिनी

supriyā ca sugandhā ca surathā ca pramāthinī

Line 391

काश्या शारद्वती चैव मौनेयाप्सरसः स्मृताः

kāśyā śāradvatī caiva mauneyāpsarasaḥ smṛtāḥ

Line 392

विश्वावसुर् भरण्या च गन्धर्वाश् चैव विश्रुताः

viśvāvasur bharaṇyā ca gandharvāś caiva viśrutāḥ

Line 393

मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला

menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā

Line 394

घृतस्थला घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा

ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvācī corvaśī tathā

Line 395

अनुम्लोचेति विख्याता प्रम्लोचेति च ता दश

anumloceti vikhyātā pramloceti ca tā daśa

Line 396

मनोवती तथा चैव दिव्या अप्सरसः स्मृताः

manovatī tathā caiva divyā apsarasaḥ smṛtāḥ

Line 397

प्रजापतेस् तु संकल्पात् संभूता भुवनश्रियः

prajāpates tu saṃkalpāt saṃbhūtā bhuvanaśriyaḥ

Line 398

अमृतं ब्राह्मणा गावो रुद्राश्चेति चतुष्टयम्

amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo rudrāśceti catuṣṭayam

Line 399

सुरभ्यपत्यम् इत्य् एतत् पुराणे निश्चयो महान्

surabhyapatyam ity etat purāṇe niścayo mahān

Line 400

एतद् वै कश्यपापत्यं मनोर् वंशं निबोधत

etad vai kaśyapāpatyaṃ manor vaṃśaṃ nibodhata

Line 401

संक्षेपेणैव तत्सर्वं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ

saṃkṣepeṇaiva tatsarvaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha

Line 402

विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत

viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata

Line 403

मरुत्वत्या मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः

marutvatyā marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ

Line 404

भानोस् तु भानवस् तात मुहूर्तास् तु मुहूर्तजाः

bhānos tu bhānavas tāta muhūrtās tu muhūrtajāḥ

Line 405

लम्बा घोषं विजज्ञे ऽथ नागवीथी च जामिजा

lambā ghoṣaṃ vijajñe 'tha nāgavīthī ca jāmijā

Line 406

पृथिवीविषयं सर्वं मरुत्वत्याम् अजायत

pṛthivīviṣayaṃ sarvaṃ marutvatyām ajāyata

Line 407

संकल्पायास् तु कौरव्य जज्ञे संकल्प एव च

saṃkalpāyās tu kauravya jajñe saṃkalpa eva ca

Line 408

धर्मस्य पुत्रो लक्ष्म्यास् तु कामो जज्ञे जगत्प्रियः

dharmasya putro lakṣmyās tu kāmo jajñe jagatpriyaḥ

Line 409

यशो हर्षश् च कामस्य रत्यां पुत्रद्वयं स्मृतम्

yaśo harṣaś ca kāmasya ratyāṃ putradvayaṃ smṛtam

Line 410

सोमस्य पुत्रो रोहिण्यां जज्ञे वर्चा महाप्रभः

somasya putro rohiṇyāṃ jajñe varcā mahāprabhaḥ

Line 411

उदयन्न् एव भगवान् वर्चस्वी येन जायते

udayann eva bhagavān varcasvī yena jāyate

Line 412

एवं पुत्रसहस्राणि स्त्रीणां चैव परस्परम्

evaṃ putrasahasrāṇi strīṇāṃ caiva parasparam

Line 413

एतावत् तु जगन्मूलं यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः

etāvat tu jaganmūlaṃ yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

Line 414

प्रजापतिस् तु भगवान् गुणतः प्रेक्ष्य देहिनः

prajāpatis tu bhagavān guṇataḥ prekṣya dehinaḥ

Line 415

आधिपत्येषु युक्तेषु नियोजयति योगवित्

ādhipatyeṣu yukteṣu niyojayati yogavit

Line 416

दिशो दश क्षितिम् ऋषयो ऽर्णवान् नगान् @

diśo daśa kṣitim ṛṣayo 'rṇavān nagān @

Line 417

द्रुमौषधीर् उरगसरित्सुरासुरान् ।

drumauṣadhīr uragasaritsurāsurān |

Line 418

प्रजापतीन् भुवनसृजो नभो भुवः @

prajāpatīn bhuvanasṛjo nabho bhuvaḥ @

Line 419

क्रिया मखान् अथ कृतवान् गिरींश् च सः ॥

kriyā makhān atha kṛtavān girīṃś ca saḥ ||

Line 420

त्रयाणाम् अपि लोकानाम् आदित्यानां च भारत

trayāṇām api lokānām ādityānāṃ ca bhārata

Line 421

चकार शक्रं राजानम् आदित्यसमतेजसम्

cakāra śakraṃ rājānam ādityasamatejasam

Line 422

स वज्री कवची जिष्णुर् अदित्याम् अभिजज्ञिवान्

sa vajrī kavacī jiṣṇur adityām abhijajñivān

Line 423

स्मृतीसहायो द्युतिमान् यथा सो ऽध्वर्युभिः स्तुतः

smṛtīsahāyo dyutimān yathā so 'dhvaryubhiḥ stutaḥ

Line 424

जातमात्रो ऽथ भगवान् अदित्या स कुशैर् वृतह्

jātamātro 'tha bhagavān adityā sa kuśair vṛtah

Line 425

तदाप्रभृति देवेशः कौशिकत्वम् उपागतः

tadāprabhṛti deveśaḥ kauśikatvam upāgataḥ

Line 426

अभिषिच्याधिराज्ये तु सहस्राक्षं पुरंदरम्

abhiṣicyādhirājye tu sahasrākṣaṃ puraṃdaram

Line 427

ब्रह्मा क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे

brahmā krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame

Line 428

यज्ञानां तपसां चैव नक्षत्रग्रहयोस् तथा

yajñānāṃ tapasāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā

Line 429

द्विजानाम् ओषधीनां च सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

dvijānām oṣadhīnāṃ ca somaṃ rājye 'bhyaṣecayat

Line 430

दक्षं प्रजापतीनां तु अम्भसां वरुणं पतिम्

dakṣaṃ prajāpatīnāṃ tu ambhasāṃ varuṇaṃ patim

Line 431

पितॄणां सर्वनिधनं कालं वैश्वानरप्रभम्

pitṝṇāṃ sarvanidhanaṃ kālaṃ vaiśvānaraprabham

Line 432

गन्धर्वाणां च सर्वेषां भूतानां च शरीरिणाम्

gandharvāṇāṃ ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ ca śarīriṇām

Line 433

शब्दकालबलानां च वायुर् ईशस् तदा कृतः

śabdakālabalānāṃ ca vāyur īśas tadā kṛtaḥ

Line 434

सर्वभूतपिशाचानां मातॄणां च गवां तथा

sarvabhūtapiśācānāṃ mātṝṇāṃ ca gavāṃ tathā

Line 435

उन्मादग्रहरोगाणां व्याधीनाम् ईतिनां तथा

unmādagraharogāṇāṃ vyādhīnām ītināṃ tathā

Line 436

प्रेतानां चैव सर्वेषां महादेवः कृतः प्रभुः

pretānāṃ caiva sarveṣāṃ mahādevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ

Line 437

यक्षाणां राक्षसानां च गुह्यकानां धनस्य च

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca guhyakānāṃ dhanasya ca

Line 438

रत्नानां चैव सर्वेषां कृतो वैश्रवणः प्रभुः

ratnānāṃ caiva sarveṣāṃ kṛto vaiśravaṇaḥ prabhuḥ

Line 439

सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषो नागानाम् अथ वासुकिः

sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣo nāgānām atha vāsukiḥ

Line 440

सरीसृषाणां सर्वेषां प्रभुर् वै तक्षकः कृतः

sarīsṛṣāṇāṃ sarveṣāṃ prabhur vai takṣakaḥ kṛtaḥ

Line 441

सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च

sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣitasya ca

Line 442

आदित्यानाम् अवरजः पर्जन्यो ऽधिपतिः कृतः

ādityānām avarajaḥ parjanyo 'dhipatiḥ kṛtaḥ

Line 443

गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुम्

gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhum

Line 444

सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवः कृतः प्रभुः

sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ

Line 445

चतुष्पदानां सर्वेषां वाहनानां च सर्वशः

catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ vāhanānāṃ ca sarvaśaḥ

Line 446

महेश्वरध्वजः श्रीमान् गोवृषो ऽधिपतिः कृतः

maheśvaradhvajaḥ śrīmān govṛṣo 'dhipatiḥ kṛtaḥ

Line 447

दैत्यानां च महातेजा हिरण्याक्षः प्रभुः कृतः

daityānāṃ ca mahātejā hiraṇyākṣaḥ prabhuḥ kṛtaḥ

Line 448

दानवानां च सर्वेषाम् अनीकानां तथैव च

dānavānāṃ ca sarveṣām anīkānāṃ tathaiva ca

Line 449

विप्रचित्तः प्रथमजस् तेषां राज्ये ऽभिषेचितः

vipracittaḥ prathamajas teṣāṃ rājye 'bhiṣecitaḥ

Line 450

हिरण्यकशिपुश् चैव यौवराज्ये ऽभिषेचितः

hiraṇyakaśipuś caiva yauvarājye 'bhiṣecitaḥ

Line 451

गणानां कालकेयानां महाकालः कृतः प्रभुः

gaṇānāṃ kālakeyānāṃ mahākālaḥ kṛtaḥ prabhuḥ

Line 452

अनायुषायाः पुत्राणां वृत्रो राजा तदा कृतः

anāyuṣāyāḥ putrāṇāṃ vṛtro rājā tadā kṛtaḥ

Line 453

सिंहिकातनयो यस् तु राहुर् नाम महाग्रहः

siṃhikātanayo yas tu rāhur nāma mahāgrahaḥ

Line 454

उत्पातानाम् अनेकानाम् अशुभानां पतिः कृतः

utpātānām anekānām aśubhānāṃ patiḥ kṛtaḥ

Line 455

ऋतूनाम् अथ सर्वेषां युगानां चैव भारत

ṛtūnām atha sarveṣāṃ yugānāṃ caiva bhārata

Line 456

पक्षाणां च क्षपाणां च तथाहस्तिथिपर्वणाम्

pakṣāṇāṃ ca kṣapāṇāṃ ca tathāhastithiparvaṇām

Line 457

कलाकाष्ठामुहूर्तानां गतेर् अयनयोस् तथा

kalākāṣṭhāmuhūrtānāṃ gater ayanayos tathā

Line 458

कृतः संवत्सरो राजा योगस्य गणितस्य च

kṛtaḥ saṃvatsaro rājā yogasya gaṇitasya ca

Line 459

पक्षिणाम् अथ सर्वेषां नागानां च महाबलः

pakṣiṇām atha sarveṣāṃ nāgānāṃ ca mahābalaḥ

Line 460

सुपर्णो भोगिनां चैव गुरुडो ऽधिपतिः कृतः

suparṇo bhogināṃ caiva guruḍo 'dhipatiḥ kṛtaḥ

Line 461

अरुणो गुरुडभ्राता जपापुष्पचयप्रभः

aruṇo guruḍabhrātā japāpuṣpacayaprabhaḥ

Line 462

राजा प्राच्यां दिशि तथा वासवो ऽधिपतिः कृतः

rājā prācyāṃ diśi tathā vāsavo 'dhipatiḥ kṛtaḥ

Line 463

आदित्यस्य विभोः पुत्रो धर्मराजो महायशाः

ādityasya vibhoḥ putro dharmarājo mahāyaśāḥ

Line 464

दक्षिणस्यां दिशि यमो महेन्द्रेणाभिसत्कृतः

dakṣiṇasyāṃ diśi yamo mahendreṇābhisatkṛtaḥ

Line 465

कश्यपस्यौरसः पुत्रः सलिलान्तर्गतस् तथा

kaśyapasyaurasaḥ putraḥ salilāntargatas tathā

Line 466

अम्बुराज इति ख्यातः प्रतीच्यां दिशि पार्थिवः

amburāja iti khyātaḥ pratīcyāṃ diśi pārthivaḥ

Line 467

पुलस्त्यपुत्रो द्युतिमान् महेद्रप्रतिमः प्रभुः

pulastyaputro dyutimān mahedrapratimaḥ prabhuḥ

Line 468

एकाक्षः पिङ्गलो नाम सौम्यायां दिशि पार्थिवः

ekākṣaḥ piṅgalo nāma saumyāyāṃ diśi pārthivaḥ

Line 469

एवं विभज्य राज्यानि स्वयंभूर् लोकभावनः

evaṃ vibhajya rājyāni svayaṃbhūr lokabhāvanaḥ

Line 470

लोकांश् च त्रिदिवे दिव्यान् अददात् स पृथक् पृथक्

lokāṃś ca tridive divyān adadāt sa pṛthak pṛthak

Line 471

कस्यचित् सूर्यसंकाशान् कस्यचिद् वह्निसंनिभान्

kasyacit sūryasaṃkāśān kasyacid vahnisaṃnibhān

Line 472

कस्यचिद् विद्युदुद्योतान् कस्यचिच् चन्द्रनिर्मलान्

kasyacid vidyududyotān kasyacic candranirmalān

Line 473

नानावर्णान् कामगमान् अनेकशतयोजनान्

nānāvarṇān kāmagamān anekaśatayojanān

Line 474

सतां सुकृतिनां लोकान् पापदुष्कृतिदुर्लभान्

satāṃ sukṛtināṃ lokān pāpaduṣkṛtidurlabhān

Line 475

ये च भासा विभान्त्य् अग्रे सौम्यास् तारागणा इव

ye ca bhāsā vibhānty agre saumyās tārāgaṇā iva

Line 476

एते सुकृतिनां लोका ये जाताः पुण्यकर्मिणः

ete sukṛtināṃ lokā ye jātāḥ puṇyakarmiṇaḥ

Line 477

ये यजन्ति मखैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः

ye yajanti makhaiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ

Line 478

स्वदारनिरताः क्षान्ता ऋजवः सत्यवादिनः

svadāraniratāḥ kṣāntā ṛjavaḥ satyavādinaḥ

Line 479

दिनानुग्रहकर्तारो ब्राह्मणा लोभवर्जिताः

dinānugrahakartāro brāhmaṇā lobhavarjitāḥ

Line 480

ते त्यक्तरजसः शान्ता यान्ति तत्र तपोज्ज्वलाः

te tyaktarajasaḥ śāntā yānti tatra tapojjvalāḥ

Line 481

एवं नियुज्य तनयान् स्वयं लोकपितामहः

evaṃ niyujya tanayān svayaṃ lokapitāmahaḥ

Line 482

पुष्करं ब्रह्मसदनम् आरुरोह प्रजापतिः

puṣkaraṃ brahmasadanam āruroha prajāpatiḥ

Line 483

सर्वे स्वयंभुदत्तेषु पालनेषु दिवौकसः

sarve svayaṃbhudatteṣu pālaneṣu divaukasaḥ

Line 484

रेमिरे स्वेषु लोकेषु महेन्द्रेणाभिपालिताः

remire sveṣu lokeṣu mahendreṇābhipālitāḥ

Line 485

स्वयंभुवा शक्रपुरःसराः सुराः @

svayaṃbhuvā śakrapuraḥsarāḥ surāḥ @

Line 486

कृता यथार्हं प्रतिपालनेषु ते ।

kṛtā yathārhaṃ pratipālaneṣu te |

Line 487

यशो दिवं च प्रतिपेदिरे शुभं @

yaśo divaṃ ca pratipedire śubhaṃ @

Line 488

मुदं च जग्मुर् मखभागभोजिनः ॥

mudaṃ ca jagmur makhabhāgabhojinaḥ ||

Line 489

कदाचित् तु सपक्षास् ते पर्वता धरणीधराः

kadācit tu sapakṣās te parvatā dharaṇīdharāḥ

Line 490

प्रस्थिता धरणीं त्यक्त्वा नूनं तस्यैव मायया

prasthitā dharaṇīṃ tyaktvā nūnaṃ tasyaiva māyayā

Line 491

तदासुराणां निलयं हिरण्याक्षेण पालितम्

tadāsurāṇāṃ nilayaṃ hiraṇyākṣeṇa pālitam

Line 492

दिशं प्रतीचीम् आगम्य ह्रदे ऽमज्जन् यथा गजाः

diśaṃ pratīcīm āgamya hrade 'majjan yathā gajāḥ

Line 493

तत्रासुरेभ्यः शंसन्त आधिपत्यं सुराश्रयम्

tatrāsurebhyaḥ śaṃsanta ādhipatyaṃ surāśrayam

Line 494

तच् छ्रुत्वाथासुराः सर्वे चक्रुर् उद्योगम् उत्तमम्

tac chrutvāthāsurāḥ sarve cakrur udyogam uttamam

Line 495

क्रूरां च बुद्धिम् अतुलां पृथिवीहरणे रताः

krūrāṃ ca buddhim atulāṃ pṛthivīharaṇe ratāḥ

Line 496

आयुधानि च सर्वणि जगृहुर् भीमविक्रमाः

āyudhāni ca sarvaṇi jagṛhur bhīmavikramāḥ

Line 497

चक्राशनींस् तथा खड्गान् भुशुण्डीश् च धनूंषि च

cakrāśanīṃs tathā khaḍgān bhuśuṇḍīś ca dhanūṃṣi ca

Line 498

प्रासान् पाशांश् च शक्तीश् च मुसलानि गदास् तथा

prāsān pāśāṃś ca śaktīś ca musalāni gadās tathā

Line 499

केचित् कवचिनः सज्जा मत्तान् नागान् समास्थिताः

kecit kavacinaḥ sajjā mattān nāgān samāsthitāḥ

Line 500

केचिद् अश्वरथान् युक्ता अपरे ऽश्वा महारथाः

kecid aśvarathān yuktā apare 'śvā mahārathāḥ

Line 501

केचिद् उष्ट्रांस् तथा खड्गान् महिषान् गर्दभान् अपि

kecid uṣṭrāṃs tathā khaḍgān mahiṣān gardabhān api

Line 502

स्वबाहुबलम् आस्थाय केचिच् चापि पदातयः

svabāhubalam āsthāya kecic cāpi padātayaḥ

Line 503

परिवार्य हिरण्याक्षं तलबद्धाः पताकिनः

parivārya hiraṇyākṣaṃ talabaddhāḥ patākinaḥ

Line 504

इतश् चेतश् च निश्चेरुर् हृष्टाः सर्वे युयुत्सवः

itaś cetaś ca niścerur hṛṣṭāḥ sarve yuyutsavaḥ

Line 505

ततो देवगणाः पश्चात् पुरंदरपुरोगमाः

tato devagaṇāḥ paścāt puraṃdarapurogamāḥ

Line 506

दैत्यानां विदितोद्योगाश् चक्रुर् उद्योगम् उत्तमम्

daityānāṃ viditodyogāś cakrur udyogam uttamam

Line 507

महता चतुरङ्गेण बलेन सुसमाहिताः

mahatā caturaṅgeṇa balena susamāhitāḥ

Line 508

बद्धगोधाङ्गुलित्राणास् तूणवन्तः समार्गणाः

baddhagodhāṅgulitrāṇās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ

Line 509

उग्रायुधधरा देवाः स्वेष्व् अनीकेष्व् अवस्थिताः

ugrāyudhadharā devāḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ

Line 510

ऐरावतगतं शक्रम् अन्वगच्छन्त पृष्ठतः

airāvatagataṃ śakram anvagacchanta pṛṣṭhataḥ

Line 511

ततस् तूर्यनिनादैश् च भेरीणां च महास्वनैः

tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ

Line 512

अभ्यद्रवद् धिरण्याक्षो देवराजं पुरंदरम्

abhyadravad dhiraṇyākṣo devarājaṃ puraṃdaram

Line 513

तीक्ष्णैः परशुनिस्त्रिंशैर् गदातोमरशाक्तिभिः

tīkṣṇaiḥ paraśunistriṃśair gadātomaraśāktibhiḥ

Line 514

मुसलैः पट्टिसैश् चैव छादयाम् आस वासवम्

musalaiḥ paṭṭisaiś caiva chādayām āsa vāsavam

Line 515

ततो ऽस्त्रबलवेगेन सार्चिष्मत्यः सुदारुणाः

tato 'strabalavegena sārciṣmatyaḥ sudāruṇāḥ

Line 516

घोररूपा महावेगा निपेतुर् बाणवृष्टयः

ghorarūpā mahāvegā nipetur bāṇavṛṣṭayaḥ

Line 517

शिष्टाश् च दैत्या बलिनः शितधारापरश्वधैः

śiṣṭāś ca daityā balinaḥ śitadhārāparaśvadhaiḥ

Line 518

परिघैर् आयसैः खड्गैः क्षेपणीयैश् च मुद्गरैः

parighair āyasaiḥ khaḍgaiḥ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ

Line 519

गण्डशैलैश् च विपुलैर् अश्मभिश् चाद्रिसंनिभैः

gaṇḍaśailaiś ca vipulair aśmabhiś cādrisaṃnibhaiḥ

Line 520

घातनीभिश् च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस् तथैव च

ghātanībhiś ca gurvībhiḥ śataghnībhis tathaiva ca

Line 521

युगैर् यन्त्रैश् च निर्मुक्तैर् अर्गलैश् च विदारणैः

yugair yantraiś ca nirmuktair argalaiś ca vidāraṇaiḥ

Line 522

सर्वान् देवगणान् दैत्याः संनिजघ्नुः सवासवान्

sarvān devagaṇān daityāḥ saṃnijaghnuḥ savāsavān

Line 523

धूम्रकेशं हरिश्मश्रुं नानाप्रहरणायुधम्

dhūmrakeśaṃ hariśmaśruṃ nānāpraharaṇāyudham

Line 524

रक्तसंध्याभ्रसंकाशं किरीटोत्तमधारिणम्

raktasaṃdhyābhrasaṃkāśaṃ kirīṭottamadhāriṇam

Line 525

नीलपीताम्बरधरं सितोद्वृत्तोग्रदंष्ट्रिणम्

nīlapītāmbaradharaṃ sitodvṛttogradaṃṣṭriṇam

Line 526

आजानुबाहुं हर्यक्षं वैदूर्याभरणोज्ज्वलम्

ājānubāhuṃ haryakṣaṃ vaidūryābharaṇojjvalam

Line 527

समुद्यतायुधं दृष्ट्वा सर्वे देवगणास् तदा

samudyatāyudhaṃ dṛṣṭvā sarve devagaṇās tadā

Line 528

ते हिरण्याक्षम् असुरं दैत्यानाम् अग्रतः स्थितम्

te hiraṇyākṣam asuraṃ daityānām agrataḥ sthitam

Line 529

युगान्तसमये भीमं स्थितं मृत्युम् इवाग्रतः

yugāntasamaye bhīmaṃ sthitaṃ mṛtyum ivāgrataḥ

Line 530

प्रविव्यथुः सुराः सर्वे तदा शक्रपुरोगमाः

pravivyathuḥ surāḥ sarve tadā śakrapurogamāḥ

Line 531

दृष्ट्वायान्तं हिरण्याक्षं महाद्रिम् इव जङ्गमम्

dṛṣṭvāyāntaṃ hiraṇyākṣaṃ mahādrim iva jaṅgamam

Line 532

देवाः संविग्नमनसः प्रगृहीतशरासनाः

devāḥ saṃvignamanasaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ

Line 533

सहस्राक्षं पुरस्कृत्य तस्थुः संग्राममूर्धनि

sahasrākṣaṃ puraskṛtya tasthuḥ saṃgrāmamūrdhani

Line 534

सा तु दैत्यचमू रेजे हिरण्यकवचोज्ज्वला

sā tu daityacamū reje hiraṇyakavacojjvalā

Line 535

प्रवृद्धनक्षत्रगणा शारदी द्यौर् इवामला

pravṛddhanakṣatragaṇā śāradī dyaur ivāmalā

Line 536

ते ऽन्योन्यम् अभिसंपेतुः पातयन्तः परस्परम्

te 'nyonyam abhisaṃpetuḥ pātayantaḥ parasparam

Line 537

बभञ्जुर् बाहुभिर् बाहून् द्वंद्वम् अन्ये युयुत्सवः

babhañjur bāhubhir bāhūn dvaṃdvam anye yuyutsavaḥ

Line 538

गदानिपातैर् भग्नाङ्गा बाणैश् च मथितोरसः

gadānipātair bhagnāṅgā bāṇaiś ca mathitorasaḥ

Line 539

विनिपेतुः पृथक् केचित् तथान्ये विजुघूर्णिरे

vinipetuḥ pṛthak kecit tathānye vijughūrṇire

Line 540

बभञ्जिरे रथान् केचित् केचित् संमृदिता रथैः

babhañjire rathān kecit kecit saṃmṛditā rathaiḥ

Line 541

संबाधम् अन्ये संप्राप्ता न शेकुश् चलितुं रथाः

saṃbādham anye saṃprāptā na śekuś calituṃ rathāḥ

Line 542

दानवेन्द्रबलं तत् तु देवानां च महद् बलम्

dānavendrabalaṃ tat tu devānāṃ ca mahad balam

Line 543

अन्योन्यं बाणवर्षेण युद्धदुर्दिनम् आबभौ

anyonyaṃ bāṇavarṣeṇa yuddhadurdinam ābabhau

Line 544

हिरण्याक्षश् च बलवान् क्रुद्धः स दितिनन्दनः

hiraṇyākṣaś ca balavān kruddhaḥ sa ditinandanaḥ

Line 545

व्यवर्धत महातेजाः समुद्र इव पर्वणि

vyavardhata mahātejāḥ samudra iva parvaṇi

Line 546

तस्य क्रुद्धस्य सहसा मुखान् निश्चेरुर् अर्चिषः

tasya kruddhasya sahasā mukhān niścerur arciṣaḥ

Line 547

तैः साग्निधूमपवनैर् व्यदहद् देवतागणान्

taiḥ sāgnidhūmapavanair vyadahad devatāgaṇān

Line 548

शस्त्रजालैर् बहुविधैर् धनुर्भिः परिघैर् अपि

śastrajālair bahuvidhair dhanurbhiḥ parighair api

Line 549

दिव्यम् आकाशम् आवव्रे पर्वतैर् उच्छ्रितैर् इव

divyam ākāśam āvavre parvatair ucchritair iva

Line 550

बहुभिः शत्रनिस्त्रिंशैश् छिन्नभिन्नशिरोरसः

bahubhiḥ śatranistriṃśaiś chinnabhinnaśirorasaḥ

Line 551

न शेकुश् चलितुं देवा हिरण्याक्षार्दिता युधि

na śekuś calituṃ devā hiraṇyākṣārditā yudhi

Line 552

तेन वित्रासिता देवा हिरण्याक्षेण संयुगे

tena vitrāsitā devā hiraṇyākṣeṇa saṃyuge

Line 553

न शेकुर् यत्नवन्तो ऽपि यत्नं कर्तुं विचेतसः

na śekur yatnavanto 'pi yatnaṃ kartuṃ vicetasaḥ

Line 554

तेन शक्रः सहस्राक्षः स्तम्भितो ऽस्त्रेण धीमता

tena śakraḥ sahasrākṣaḥ stambhito 'streṇa dhīmatā

Line 555

ऐरावतगतः संख्ये नाशकच् चलितुं भयात्

airāvatagataḥ saṃkhye nāśakac calituṃ bhayāt

Line 556

सर्वांश् च देवान् अखिलान् स पराजित्य दानवः

sarvāṃś ca devān akhilān sa parājitya dānavaḥ

Line 557

स्तम्भयित्वा च देवेशम् आत्मस्थं मन्यते जगत्

stambhayitvā ca deveśam ātmasthaṃ manyate jagat

Line 558

सतोयमेघप्रतिमोग्रनिस्वनं @

satoyameghapratimogranisvanaṃ @

Line 559

प्रभिन्नमातङ्गविलासविक्रमम् ।

prabhinnamātaṅgavilāsavikramam |

Line 560

धनुर्विधुन्वन्तम् उदारवर्चसं @

dhanurvidhunvantam udāravarcasaṃ @

Line 561

तदासुरेन्द्रं ददृशुः सुराः स्थितम् ॥

tadāsurendraṃ dadṛśuḥ surāḥ sthitam ||

Line 562

निष्प्रयत्ने सुरपतौ धर्षितेषु सुरेषु च

niṣprayatne surapatau dharṣiteṣu sureṣu ca

Line 563

हिरण्याक्षवधे बुद्धिं चक्रे चक्रगदाधरः

hiraṇyākṣavadhe buddhiṃ cakre cakragadādharaḥ

Line 564

वाराहः पर्वतो नाम यः पूर्वं समुदाहृतः

vārāhaḥ parvato nāma yaḥ pūrvaṃ samudāhṛtaḥ

Line 565

स एष भूत्वा भगवान् आजगामासुरान्तकृत्

sa eṣa bhūtvā bhagavān ājagāmāsurāntakṛt

Line 566

ततश् चन्द्रप्रतीकाशं सो ऽगृह्णाच् छङ्खम् उत्तमम्

tataś candrapratīkāśaṃ so 'gṛhṇāc chaṅkham uttamam

Line 567

सहस्रारं च तच्चक्रं चक्रपर्वतसंस्थितम्

sahasrāraṃ ca taccakraṃ cakraparvatasaṃsthitam

Line 568

महादेवो महाबुद्धिर् महायोगी महेश्वरः

mahādevo mahābuddhir mahāyogī maheśvaraḥ

Line 569

जप्यते यो ऽमरैः सर्वैर् गुह्यैर् नामभिर् अव्ययः

japyate yo 'maraiḥ sarvair guhyair nāmabhir avyayaḥ

Line 570

स च सर्वात्मनि श्रेष्ठः सद्भिर् यः सेव्यते सदा

sa ca sarvātmani śreṣṭhaḥ sadbhir yaḥ sevyate sadā

Line 571

इज्यते च पुराणैश् च त्रिलोके लोकभावनः

ijyate ca purāṇaiś ca triloke lokabhāvanaḥ

Line 572

यो वैकुण्ठः सुरेन्द्राणाम् अनन्तो भोगिनाम् अपि

yo vaikuṇṭhaḥ surendrāṇām ananto bhoginām api

Line 573

विष्णुर् यो योगविदुषां यो यज्ञो यज्ञकर्मणि

viṣṇur yo yogaviduṣāṃ yo yajño yajñakarmaṇi

Line 574

मखे यस्य प्रसादेन भुवनस्था दिवौकसः

makhe yasya prasādena bhuvanasthā divaukasaḥ

Line 575

आज्यं महर्षिभिर् दत्तम् अश्नुवन्ति त्रिधा हुतम्

ājyaṃ maharṣibhir dattam aśnuvanti tridhā hutam

Line 576

यो नैधनो ऽग्निर् दैत्यानां यः सुराणां परा गतिः

yo naidhano 'gnir daityānāṃ yaḥ surāṇāṃ parā gatiḥ

Line 577

यः पवित्रं पवित्राणां स्वयंभोर् अपि यो विभुः

yaḥ pavitraṃ pavitrāṇāṃ svayaṃbhor api yo vibhuḥ

Line 578

यस्य चक्रप्रविष्टानि दानवानां युगे युगे

yasya cakrapraviṣṭāni dānavānāṃ yuge yuge

Line 579

कुलान्य् आकुलतां यान्ति यानि दृप्तानि वीर्यतः

kulāny ākulatāṃ yānti yāni dṛptāni vīryataḥ

Line 580

ततो दैत्यद्रवकरं पौराणं शङ्खम् उत्तमम्

tato daityadravakaraṃ paurāṇaṃ śaṅkham uttamam

Line 581

दध्मौ प्राणेन बलवान् विक्षिपन् दैत्यजीवितम्

dadhmau prāṇena balavān vikṣipan daityajīvitam

Line 582

श्रुत्वा शङ्खस्वनं घोरम् असुराणां भयावहम्

śrutvā śaṅkhasvanaṃ ghoram asurāṇāṃ bhayāvaham

Line 583

क्षुभिता दानवाः सर्वे दिशो दश विलोकयन्

kṣubhitā dānavāḥ sarve diśo daśa vilokayan

Line 584

ततः संरक्तनयनो हिरण्याक्षो महसुरः

tataḥ saṃraktanayano hiraṇyākṣo mahasuraḥ

Line 585

को ऽयम् इत्य् अब्रवीद् रोषान् नारायणम् उदैक्षत

ko 'yam ity abravīd roṣān nārāyaṇam udaikṣata

Line 586

वराहरूपिणं देवं संस्थितं पुरुषं यथा

varāharūpiṇaṃ devaṃ saṃsthitaṃ puruṣaṃ yathā

Line 587

शङ्खचक्रोद्यतकरं देवानाम् आर्तिनाशनम्

śaṅkhacakrodyatakaraṃ devānām ārtināśanam

Line 588

रराज शङ्खचक्राभ्यां ताभ्याम् असुरसूदनः

rarāja śaṅkhacakrābhyāṃ tābhyām asurasūdanaḥ

Line 589

सूर्याचन्द्रमसोर् मध्ये यथा नीलः पयोधरः

sūryācandramasor madhye yathā nīlaḥ payodharaḥ

Line 590

ततो ऽसुरगणाः सर्वे हिरण्याक्षपुरोगमाः

tato 'suragaṇāḥ sarve hiraṇyākṣapurogamāḥ

Line 591

उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दृष्ट्वा देवम् उपाद्रवन्

udyatāyudhanistriṃśā dṛṣṭvā devam upādravan

Line 592

पीड्यमानो ऽतिबलिभिर् दैत्यैः सर्वायुधोद्यतैः

pīḍyamāno 'tibalibhir daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ

Line 593

न चचाल हरिर् युद्धे ऽकम्पमान इवाचलः

na cacāla harir yuddhe 'kampamāna ivācalaḥ

Line 594

ततः प्रज्वलितां शक्तिं वराहोरसि दानवः

tataḥ prajvalitāṃ śaktiṃ varāhorasi dānavaḥ

Line 595

हिरण्याक्षो महातेजाः पातयाम् आस वीर्यवान्

hiraṇyākṣo mahātejāḥ pātayām āsa vīryavān

Line 596

तस्याः शक्त्याः प्रहारेण ब्रह्मा विस्मयम् आगतः

tasyāḥ śaktyāḥ prahāreṇa brahmā vismayam āgataḥ

Line 597

तस्यां प्रतिहतायां तु ब्रह्मा साध्व् इति चाब्रवीत्

tasyāṃ pratihatāyāṃ tu brahmā sādhv iti cābravīt

Line 598

यः प्रभुः सर्वभूतानां वराहस् तेन ताडितः

yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ varāhas tena tāḍitaḥ

Line 599

ततो भगवता चक्रम् आविध्याद् इत्य् असंनिभम्

tato bhagavatā cakram āvidhyād ity asaṃnibham

Line 600

पातितं दानवेन्द्रस्य शिरस्य् उत्तमतेजसः

pātitaṃ dānavendrasya śirasy uttamatejasaḥ

Line 601

ततः स्थितस्यैव शिरस् तस्य भूमौ पपात ह

tataḥ sthitasyaiva śiras tasya bhūmau papāta ha

Line 602

दैत्येन्द्रस्याशनिहतं मेरुशृङ्गम् इवोत्तमम्

daityendrasyāśanihataṃ meruśṛṅgam ivottamam

Line 603

हिरण्याक्षे हते दैत्ये ये शेषास् तत्र दानवाः

hiraṇyākṣe hate daitye ye śeṣās tatra dānavāḥ

Line 604

सर्वे तस्य भयत्रस्ता जग्मुर् आर्ता दिशो दश

sarve tasya bhayatrastā jagmur ārtā diśo daśa

Line 605

स सर्वलोकाप्रतिचक्रचक्रो @

sa sarvalokāpraticakracakro @

Line 606

महाहवेष्व् अप्रतिमोग्रचक्रः ।

mahāhaveṣv apratimogracakraḥ |

Line 607

बभौ वराहो युधि चक्रपाणिः @

babhau varāho yudhi cakrapāṇiḥ @

Line 608

कालो युगान्तेष्व् इव दण्डपाणिः ॥

kālo yugānteṣv iva daṇḍapāṇiḥ ||

Line 609

विद्राव्य तु रणे सर्वान् असुरान् पुरुषोत्तमः

vidrāvya tu raṇe sarvān asurān puruṣottamaḥ

Line 610

मुमोच तत्र बद्धांस् तान् पुरंदरमुखान् सुरान्

mumoca tatra baddhāṃs tān puraṃdaramukhān surān

Line 611

ततः प्रकृतिम् आपन्नाः सर्वे देवगणास् तदा

tataḥ prakṛtim āpannāḥ sarve devagaṇās tadā

Line 612

पुरंदरं पुरस्कृत्य नारायणम् उपस्थिताः

puraṃdaraṃ puraskṛtya nārāyaṇam upasthitāḥ

Line 613

त्वत्प्रसादेन भगवंस् तव बाहुबलेन च

tvatprasādena bhagavaṃs tava bāhubalena ca

Line 614

जीवामो ऽद्य महाबाहो निष्क्रान्ताश् चान्तकाननात्

jīvāmo 'dya mahābāho niṣkrāntāś cāntakānanāt

Line 615

त्वच्छासनाद् धि भगवन् किं कुर्वन्त्व् अदितेः सुताः

tvacchāsanād dhi bhagavan kiṃ kurvantv aditeḥ sutāḥ

Line 616

इच्छामः पादशुश्रूषां तव कर्तुं सनातन

icchāmaḥ pādaśuśrūṣāṃ tava kartuṃ sanātana

Line 617

तच् छ्रुत्वा वचनं तेषां पुण्डरीकनिभेक्षणः

tac chrutvā vacanaṃ teṣāṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ

Line 618

उवाच वचनं देवान् मुदा युक्तो हतद्विषः

uvāca vacanaṃ devān mudā yukto hatadviṣaḥ

Line 619

यो ऽयं स भवतां लोको मयैव विहितः पुरा

yo 'yaṃ sa bhavatāṃ loko mayaiva vihitaḥ purā

Line 620

पाल्यतां स तु यत्नेन प्राधान्येन क्वचित् क्वचित्

pālyatāṃ sa tu yatnena prādhānyena kvacit kvacit

Line 621

ऐश्वर्यं प्रतिपन्नाः स्थ क्रतुभागपुरस्कृतम्

aiśvaryaṃ pratipannāḥ stha kratubhāgapuraskṛtam

Line 622

मयैव पूर्वं निर्दिष्टो नियोगः परिपाल्यताम्

mayaiva pūrvaṃ nirdiṣṭo niyogaḥ paripālyatām

Line 623

शक्रं प्रोवाच भगवान् वचनं दुंदुभिस्वनः

śakraṃ provāca bhagavān vacanaṃ duṃdubhisvanaḥ

Line 624

इदं यथावत् कर्तव्यं सत्सु चासत्सु च त्वया

idaṃ yathāvat kartavyaṃ satsu cāsatsu ca tvayā

Line 625

गच्छन्तु तपसा स्वर्गं मुनयः संशितव्रताः

gacchantu tapasā svargaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ

Line 626

यज्ञैर् इष्ट्वा यायजूकाः फलं ते प्राप्नुवन्तु च

yajñair iṣṭvā yāyajūkāḥ phalaṃ te prāpnuvantu ca

Line 627

भावः स्वधर्मशीलानाम् अभावः पापकर्मणाम्

bhāvaḥ svadharmaśīlānām abhāvaḥ pāpakarmaṇām

Line 628

सन्तः स्वर्गजितः सन्तु सर्वाश्रमनिवासिनः

santaḥ svargajitaḥ santu sarvāśramanivāsinaḥ

Line 629

सत्यशूरा दानशूरा रणशूराश् च ये नराः

satyaśūrā dānaśūrā raṇaśūrāś ca ye narāḥ

Line 630

ते स्वर्गफलम् अश्नन्तु सदा ये चानसूयकाः

te svargaphalam aśnantu sadā ye cānasūyakāḥ

Line 631

अश्रद्दधानाः पुरुषाः कामिनो ऽर्थपराः शठाः

aśraddadhānāḥ puruṣāḥ kāmino 'rthaparāḥ śaṭhāḥ

Line 632

अब्रह्मण्या नास्तिकाश् च नरकं यान्तु मानवाः

abrahmaṇyā nāstikāś ca narakaṃ yāntu mānavāḥ

Line 633

एतावत् क्रियतां वाक्यं मयोक्तं त्रिदशेश्वराः

etāvat kriyatāṃ vākyaṃ mayoktaṃ tridaśeśvarāḥ

Line 634

ततो मयि स्थिते सर्वान् बाधिष्यन्ते न चारयः

tato mayi sthite sarvān bādhiṣyante na cārayaḥ

Line 635

इत्य् उक्त्वान्तर्हितो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

ity uktvāntarhito devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

Line 636

देवतानां च सर्वेषाम् अभवद् विस्मयो महान्

devatānāṃ ca sarveṣām abhavad vismayo mahān

Line 637

एतद् अत्यद्भुतं दृष्ट्वा वराहचरितं सुराः

etad atyadbhutaṃ dṛṣṭvā varāhacaritaṃ surāḥ

Line 638

नमस्कृत्वा वराहाय नाकपृष्ठम् इतो गताः

namaskṛtvā varāhāya nākapṛṣṭham ito gatāḥ

Line 639

ततः स्वान्य् आधिपत्यानि प्रतिपन्नानि दैवतैः

tataḥ svāny ādhipatyāni pratipannāni daivataiḥ

Line 640

सर्वलोकाधिपत्ये च प्रतिष्ठां वासवो गतः

sarvalokādhipatye ca pratiṣṭhāṃ vāsavo gataḥ

Line 641

विमुक्ता दानवगणैः प्रकृतिं धरणी गता

vimuktā dānavagaṇaiḥ prakṛtiṃ dharaṇī gatā

Line 642

स्थैर्यहेतोर् धरण्यास् तु ज्ञात्वा चागस्कृतान् गिरीन्

sthairyahetor dharaṇyās tu jñātvā cāgaskṛtān girīn

Line 643

स्वेषु स्थानेषु संस्थाप्य पर्वतानां पुरंदरः

sveṣu sthāneṣu saṃsthāpya parvatānāṃ puraṃdaraḥ

Line 644

चिच्छेद भगवान् पक्षान् वज्रेण शतपर्वणा

ciccheda bhagavān pakṣān vajreṇa śataparvaṇā

Line 645

सर्वेषाम् एव पक्षा वै छिन्नाः शक्रेण धीमता

sarveṣām eva pakṣā vai chinnāḥ śakreṇa dhīmatā

Line 646

एकः सपक्षो मैनाकः सुरैस् तत्समयः कृतः

ekaḥ sapakṣo mainākaḥ surais tatsamayaḥ kṛtaḥ

Line 647

एष नारायणस्याद्यः प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa nārāyaṇasyādyaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

Line 648

वाराह इति विप्रेन्द्रैः पुराणे परिकीर्तितः

vārāha iti viprendraiḥ purāṇe parikīrtitaḥ

Line 649

कृष्णद्वैपायनमतं नानाश्रुतिसमाहितम्

kṛṣṇadvaipāyanamataṃ nānāśrutisamāhitam

Line 650

नाशूचेर्न कृतघ्नाय नृशंसाय न कीर्तयेत्

nāśūcerna kṛtaghnāya nṛśaṃsāya na kīrtayet

Line 651

आयुष्कामैर् यशस्कामैर् महीकामैश् च मानवैः

āyuṣkāmair yaśaskāmair mahīkāmaiś ca mānavaiḥ

Line 652

जयैषिभिश् च श्रोतव्यो देवानाम् एष वै जयः

jayaiṣibhiś ca śrotavyo devānām eṣa vai jayaḥ

Line 653

पुराणो वेदसंबद्धः शिवः स्वस्त्ययनो महान्

purāṇo vedasaṃbaddhaḥ śivaḥ svastyayano mahān

Line 654

पावनः सर्वभूतानां सात्त्विको विजयंकरः

pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sāttviko vijayaṃkaraḥ

Line 655

एष कौरव्य तत्त्वेन कथितस् ते ऽनुपूर्वशः

eṣa kauravya tattvena kathitas te 'nupūrvaśaḥ

Line 656

वराहस्य नरश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः

varāhasya naraśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ

Line 657

ये यजन्ति मखैः पुण्यैर् दैवतानि पितॄन् अपि

ye yajanti makhaiḥ puṇyair daivatāni pitṝn api

Line 658

आत्मानम् आत्मना नित्यं विष्णुम् एव यजन्ति ते

ātmānam ātmanā nityaṃ viṣṇum eva yajanti te

Line 659

लोकायनाय त्रिदशायनाय @

lokāyanāya tridaśāyanāya @

Line 660

ब्रह्मायनायात्मभवायनाय ।

brahmāyanāyātmabhavāyanāya |

Line 661

नारायणायात्महितायनाय @

nārāyaṇāyātmahitāyanāya @

Line 662

महावराहाय नमस्कुरुष्व ॥

mahāvarāhāya namaskuruṣva ||