Inserts at HV 118 (adhyāya-level)

Line 1

प्रभावं पद्मनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि

prabhāvaṃ padmanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi

Line 2

पुष्करे वै यथोद्भूता देवाः सर्षिगणाः पुरा

puṣkare vai yathodbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā

Line 3

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश् चोष्मपास् तथा

ādityā vasavo rudrā marutaś coṣmapās tathā

Line 4

अश्विनौ च महाभागौ शतशो ऽथ सहस्रशः

aśvinau ca mahābhāgau śataśo 'tha sahasraśaḥ

Line 5

ऋषयश् च महात्मानः साध्या विश्वेश्वरास् तथा

ṛṣayaś ca mahātmānaḥ sādhyā viśveśvarās tathā

Line 6

एतद् आख्याहि निखिलं योगं योगविदां पते

etad ākhyāhi nikhilaṃ yogaṃ yogavidāṃ pate

Line 7

शृण्वतस् तस्य मे कीर्तिं न तृप्तिर् उपजायते

śṛṇvatas tasya me kīrtiṃ na tṛptir upajāyate

Line 8

कियन्तं स च कालं वै शेते स पुरुषोत्तमः

kiyantaṃ sa ca kālaṃ vai śete sa puruṣottamaḥ

Line 9

कियन्तं चैव शयिते कालं कालस्य संभवः

kiyantaṃ caiva śayite kālaṃ kālasya saṃbhavaḥ

Line 10

कियता चैव कालेन उत्तिष्ठति सुराधिपः

kiyatā caiva kālena uttiṣṭhati surādhipaḥ

Line 11

कथम् उत्थाय भगवान् असृजन् निखलं जगत्

katham utthāya bhagavān asṛjan nikhalaṃ jagat

Line 12

के प्रजापतयस् तत्र आसन् पूर्वं महामुने

ke prajāpatayas tatra āsan pūrvaṃ mahāmune

Line 13

कथं निर्मितवांश् चैव स तु लोकान् सनातनः

kathaṃ nirmitavāṃś caiva sa tu lokān sanātanaḥ

Line 14

एवम् एकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे

evam ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame

Line 15

नष्टदेवासुरगणे प्रनष्टोरगराक्षसे

naṣṭadevāsuragaṇe pranaṣṭoragarākṣase

Line 16

नष्टानिलानले लोके नष्टाकाशमहीतले

naṣṭānilānale loke naṣṭākāśamahītale

Line 17

केवलं गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये

kevalaṃ gahvarībhūte mahābhūtaviparyaye

Line 18

प्रभुर् महाभूतपतिर् महातेजा महाकृतिः

prabhur mahābhūtapatir mahātejā mahākṛtiḥ

Line 19

आस्ते स च सुरश्रेष्ठो विधिम् आदाय कं मुने

āste sa ca suraśreṣṭho vidhim ādāya kaṃ mune

Line 20

तन् मे त्वम् उपपन्नाय ब्रह्मन्न् एतद् असंशयम्

tan me tvam upapannāya brahmann etad asaṃśayam

Line 21

वक्तुम् अर्हसि धर्मिष्ठ यशो नारायणात्मकम्

vaktum arhasi dharmiṣṭha yaśo nārāyaṇātmakam

Line 22

प्रादुर्भावं पुरस्कृत्य भूतं भव्यं महात्मनः

prādurbhāvaṃ puraskṛtya bhūtaṃ bhavyaṃ mahātmanaḥ

Line 23

श्राद्धानाम् उपविष्टानां भगवन् वक्तुम् अर्हसि

śrāddhānām upaviṣṭānāṃ bhagavan vaktum arhasi

Line 24

नारायणयशोज्ञाने या भवेद् भवतः स्पृहा

nārāyaṇayaśojñāne yā bhaved bhavataḥ spṛhā

Line 25

त्वद्वंशानघपूतस्य कार्यं कुरु कुलर्षभ

tvadvaṃśānaghapūtasya kāryaṃ kuru kularṣabha

Line 26

शृणुष्वादिपुराणेभ्यो देवताभ्यो यथाश्रुति

śṛṇuṣvādipurāṇebhyo devatābhyo yathāśruti

Line 27

ब्राह्मणानां च वदतां श्रुतो ऽस्माभिर् महात्मनाम्

brāhmaṇānāṃ ca vadatāṃ śruto 'smābhir mahātmanām

Line 28

यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पतिसमद्युतिः

yathā ca tapasā dṛṣṭvā bṛhaspatisamadyutiḥ

Line 29

पराशरसुतः श्रीमान् गूरुर् द्वैपायनो ऽब्रवीत्

parāśarasutaḥ śrīmān gūrur dvaipāyano 'bravīt

Line 30

तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथाशक्ति यथाश्रुति

tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāśakti yathāśruti

Line 31

न विज्ञातुं मया शक्यम् ऋषिमात्रेण भारत

na vijñātuṃ mayā śakyam ṛṣimātreṇa bhārata

Line 32

कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम्

kaḥ samutsahate jñātuṃ paraṃ nārāyaṇātmakam

Line 33

विश्वात्मनो ऽयं ब्रह्मापि न वेदयति तत्त्वतः

viśvātmano 'yaṃ brahmāpi na vedayati tattvataḥ

Line 34

श्रुतं मे विश्वदेवानां यद् रहस्यं महर्षिणाम्

śrutaṃ me viśvadevānāṃ yad rahasyaṃ maharṣiṇām

Line 35

यद् दिव्यं सर्वदेवानां यत् तत्त्वं तत्त्ववादिनाम्

yad divyaṃ sarvadevānāṃ yat tattvaṃ tattvavādinām

Line 36

तद् अध्यात्मविदां चिन्त्यं कारणं चैव कर्मणाम्

tad adhyātmavidāṃ cintyaṃ kāraṇaṃ caiva karmaṇām

Line 37

अधिदैवं यद् अध्यात्मं यद् दैवम् इति संज्ञितम्

adhidaivaṃ yad adhyātmaṃ yad daivam iti saṃjñitam

Line 38

यद्भूतम् अधिभूतं च यत् परं च महर्षिणाम्

yadbhūtam adhibhūtaṃ ca yat paraṃ ca maharṣiṇām

Line 39

तत् सत्यं देवदृष्टं च यत् सत्यं यतयो विदुः

tat satyaṃ devadṛṣṭaṃ ca yat satyaṃ yatayo viduḥ

Line 40

यः कर्ता कारको बुद्धिर् मनः क्षेत्रज्ञ एव च

yaḥ kartā kārako buddhir manaḥ kṣetrajña eva ca

Line 41

प्रधानं पुरुषः शास्ता यः कश्चिद् अभिशब्द्यते

pradhānaṃ puruṣaḥ śāstā yaḥ kaścid abhiśabdyate

Line 42

कालः कालं स्वपयति द्रष्टा स्वाधीन एव च

kālaḥ kālaṃ svapayati draṣṭā svādhīna eva ca

Line 43

प्राणः पञ्चविधश् चैव ध्रुवम् अक्षरम् एव च

prāṇaḥ pañcavidhaś caiva dhruvam akṣaram eva ca

Line 44

उच्यते विविधैर् भावैस् तस्यैवानघ तत्परैः

ucyate vividhair bhāvais tasyaivānagha tatparaiḥ

Line 45

स एव भगवान् सर्वं करोति विकरोति च

sa eva bhagavān sarvaṃ karoti vikaroti ca

Line 46

यो ऽस्मान् कारयते कर्म तेन स्म व्याकुलीकृताः

yo 'smān kārayate karma tena sma vyākulīkṛtāḥ

Line 47

यजामहे तम् एवेशं तम् एवेच्छाम निर्वृताः

yajāmahe tam eveśaṃ tam evecchāma nirvṛtāḥ

Line 48

यो वक्ता यश् च वक्तव्यो यश् चाहं प्रब्रवीमि ते

yo vaktā yaś ca vaktavyo yaś cāhaṃ prabravīmi te

Line 49

इदं शृणुत यच्छ्रेयो यच् चान्यत् परिजल्पथ

idaṃ śṛṇuta yacchreyo yac cānyat parijalpatha

Line 50

याः कथाश् चैव वर्तन्ते श्रुतयो वाथ गह्वराः

yāḥ kathāś caiva vartante śrutayo vātha gahvarāḥ

Line 51

विश्वं विश्वपतिर् देवः सर्वं नारायणात्मकम्

viśvaṃ viśvapatir devaḥ sarvaṃ nārāyaṇātmakam

Line 52

यत् सत्यं यद् अमृतम् आदिम् अक्षरं वै @

yat satyaṃ yad amṛtam ādim akṣaraṃ vai @

Line 53

यद् भूतं भवति मिथश् च यद् भविष्यम् ।

yad bhūtaṃ bhavati mithaś ca yad bhaviṣyam |

Line 54

यत् किंचिच् चरम् अचराव्ययं त्रिलोके @

yat kiṃcic caram acarāvyayaṃ triloke @

Line 55

तत् सर्वं पुरुषवरः प्रभुर् वरिष्ठः ॥

tat sarvaṃ puruṣavaraḥ prabhur variṣṭhaḥ ||

Line 56

चत्वार्य् आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतं युगम्

catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam

Line 57

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा जनमेजय

tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā janamejaya

Line 58

तत्र धर्मश् चतुष्पादो ह्य् अधर्मः पादविग्रहः

tatra dharmaś catuṣpādo hy adharmaḥ pādavigrahaḥ

Line 59

स्वधर्मनिरताः सन्तो यजन्ते चैव मानवाः

svadharmaniratāḥ santo yajante caiva mānavāḥ

Line 60

विप्राः स्थिता धर्मपरा राजवृत्ते स्थिता नृपाः

viprāḥ sthitā dharmaparā rājavṛtte sthitā nṛpāḥ

Line 61

कृष्याम् अभिरता वैश्याः शूद्राः शुश्रूषवः स्थिताः

kṛṣyām abhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavaḥ sthitāḥ

Line 62

सदा सत्त्वं च सत्यं च धर्मश् चैव विवर्धते

sadā sattvaṃ ca satyaṃ ca dharmaś caiva vivardhate

Line 63

सद्भिर् आचरितं यच् च क्रियते ख्यायते च वै

sadbhir ācaritaṃ yac ca kriyate khyāyate ca vai

Line 64

एतत् कृतयुगे वृत्तं सर्वेषाम् एव भारत

etat kṛtayuge vṛttaṃ sarveṣām eva bhārata

Line 65

प्राणिनां धर्मबुद्धीनाम् अपि चेन् नीचयोनिनाम्

prāṇināṃ dharmabuddhīnām api cen nīcayoninām

Line 66

त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगम् इहोच्यते

trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate

Line 67

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता

tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā

Line 68

द्वाभ्याम् अधर्मः पादाभ्यां त्रिभिर् धर्मो व्यवस्थितः

dvābhyām adharmaḥ pādābhyāṃ tribhir dharmo vyavasthitaḥ

Line 69

तत्र सत्यं च सत्त्वं च कृते सर्वं विधीयते

tatra satyaṃ ca sattvaṃ ca kṛte sarvaṃ vidhīyate

Line 70

त्रेतायां विकृतिं यान्ति वर्णा लौल्येन संयुताः

tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇā laulyena saṃyutāḥ

Line 71

चातुर्वर्ण्यस्य वैकृत्याद् यान्ति दौर्बल्यम् आश्रितः

cāturvarṇyasya vaikṛtyād yānti daurbalyam āśritaḥ

Line 72

एषा त्रेतायुगगतिर् विचित्रा देवनिर्मिता

eṣā tretāyugagatir vicitrā devanirmitā

Line 73

द्वापरस्यापि या चेष्टा ताम् अपि श्रोतुम् अर्हसि

dvāparasyāpi yā ceṣṭā tām api śrotum arhasi

Line 74

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां कुरुसत्तम

dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ kurusattama

Line 75

तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा परिकीर्तिता

tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā

Line 76

तत्राप्य् अर्थपरा विप्रा ज्ञानिनो रजसावृताः

tatrāpy arthaparā viprā jñānino rajasāvṛtāḥ

Line 77

शठा नैकृतिकाः क्षुद्रा जायन्ते कुरुपुंगव

śaṭhā naikṛtikāḥ kṣudrā jāyante kurupuṃgava

Line 78

द्वाभ्यां धर्मः स्थितः पद्भ्याम् अधर्मस् त्रिभिर् उत्थितः

dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyām adharmas tribhir utthitaḥ

Line 79

विपर्ययं यान्ति शनैः कृते ये धर्मसेतवः

viparyayaṃ yānti śanaiḥ kṛte ye dharmasetavaḥ

Line 80

ब्राह्मण्यभावा नश्यन्ति तथास्तिक्यं विशीर्यते

brāhmaṇyabhāvā naśyanti tathāstikyaṃ viśīryate

Line 81

व्रतोपवासास् त्यज्यन्ते द्वापरे युगपर्यये

vratopavāsās tyajyante dvāpare yugaparyaye

Line 82

तथा वर्षसहस्रं तु वर्षाणां द्वे शते तथा

tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate tathā

Line 83

संध्यायाः परिसंख्यातं क्रूरं कलियुगं स्मृतम्

saṃdhyāyāḥ parisaṃkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam

Line 84

तत्राधर्मश् चतुष्पादं स्याद् धर्मः पादविग्रहः

tatrādharmaś catuṣpādaṃ syād dharmaḥ pādavigrahaḥ

Line 85

कामिनस् तमसा छन्ना जायन्ते तत्र मानवाः

kāminas tamasā channā jāyante tatra mānavāḥ

Line 86

नैवोपवासकृत् कश्चिन् न साधुर् न च सत्यवाक्

naivopavāsakṛt kaścin na sādhur na ca satyavāk

Line 87

नास्तिको ब्रह्मवक्ता वा नरो भवति वै तदा

nāstiko brahmavaktā vā naro bhavati vai tadā

Line 88

अहंकारगृहीताश् च प्रक्षीणस्नेहबान्धवाः

ahaṃkāragṛhītāś ca prakṣīṇasnehabāndhavāḥ

Line 89

विप्राः शूद्रसमाचाराः शूद्रास् त्व् आचारलक्षणाः

viprāḥ śūdrasamācārāḥ śūdrās tv ācāralakṣaṇāḥ

Line 90

दूषकास् त्व् आश्रमाणां च वर्णानां चैव संकराः

dūṣakās tv āśramāṇāṃ ca varṇānāṃ caiva saṃkarāḥ

Line 91

अगम्येष्व् अभिरज्यन्ते वत्स्यन्त्य् एवं कलौ युगे

agamyeṣv abhirajyante vatsyanty evaṃ kalau yuge

Line 92

एवं द्वादशसाहस्रं तत्रैतद् युगम् उच्यते

evaṃ dvādaśasāhasraṃ tatraitad yugam ucyate

Line 93

तद् एकसप्ततिगुणं मन्वन्तरम् इहोच्यते

tad ekasaptatiguṇaṃ manvantaram ihocyate

Line 94

त्रय्यां चैव तु संदेहो युगान्ते जनमेजय

trayyāṃ caiva tu saṃdeho yugānte janamejaya

Line 95

दिव्यां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यं कवयो विदुः

divyāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyaṃ kavayo viduḥ

Line 96

एतत्सहस्रपर्यन्तं तद् अहो ब्राह्मम् उच्यते

etatsahasraparyantaṃ tad aho brāhmam ucyate

Line 97

ततो ऽहनि गते तस्मिन् सर्वेषाम् एव देहिनाम्

tato 'hani gate tasmin sarveṣām eva dehinām

Line 98

शरीरनिर्वृतिं चक्रे रुद्रः संहारबुद्धिमान्

śarīranirvṛtiṃ cakre rudraḥ saṃhārabuddhimān

Line 99

देवतानां च सर्वासां ब्राह्मणानां महीपते

devatānāṃ ca sarvāsāṃ brāhmaṇānāṃ mahīpate

Line 100

दैत्यानां दानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम्

daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām

Line 101

देवर्षीणां ब्रह्मर्षीणां तथा राजर्षिणां अपि

devarṣīṇāṃ brahmarṣīṇāṃ tathā rājarṣiṇāṃ api

Line 102

किंनराणाम् अप्सरसां भुजङ्गानां तथैव च

kiṃnarāṇām apsarasāṃ bhujaṅgānāṃ tathaiva ca

Line 103

पर्वतानां नदीनां च पशूनां चैव भारत

parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva bhārata

Line 104

तिर्यग्योनिगतानां च सत्त्वानां कृमिणां तथा

tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ kṛmiṇāṃ tathā

Line 105

महाभूतपतिर् देवः पञ्च भूतानि भूतकृत्

mahābhūtapatir devaḥ pañca bhūtāni bhūtakṛt

Line 106

जगत्संहरणार्थाय कुरुते वैशसं महत्

jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat

Line 107

भूत्वा सूर्यश् चक्षुषी चाददानो @

bhūtvā sūryaś cakṣuṣī cādadāno @

Line 108

भूत्वा वायुः संहरन् प्राणिजालम् ।

bhūtvā vāyuḥ saṃharan prāṇijālam |

Line 109

भूत्वा वह्निर् दह्यते सर्वलोकान् @

bhūtvā vahnir dahyate sarvalokān @

Line 110

मेघो भूत्वा भूय एवाभ्यवर्षत् ॥

megho bhūtvā bhūya evābhyavarṣat ||

Line 111

भूत्वा नारायणो योगी सप्तमूर्तिर् विभावसुः

bhūtvā nārāyaṇo yogī saptamūrtir vibhāvasuḥ

Line 112

गभस्तिभिः प्रदीप्ताभिः संशोषयति सागरान्

gabhastibhiḥ pradīptābhiḥ saṃśoṣayati sāgarān

Line 113

पीत्वार्णवांश् च सर्वान् स नदीकूपांश् च सर्वशः

pītvārṇavāṃś ca sarvān sa nadīkūpāṃś ca sarvaśaḥ

Line 114

पर्वतानां च सलिलं सर्वम् आदाय रश्मिभिः

parvatānāṃ ca salilaṃ sarvam ādāya raśmibhiḥ

Line 115

भित्त्वा सहस्रशश् चैव महीं गत्वा रसातलम्

bhittvā sahasraśaś caiva mahīṃ gatvā rasātalam

Line 116

रसातलगतं कृत्स्नं पिबते रसम् उत्तमम्

rasātalagataṃ kṛtsnaṃ pibate rasam uttamam

Line 117

अप्सु सृजन् क्लेदम् अन्यद् ददाति प्राणिनां ध्रुवम्

apsu sṛjan kledam anyad dadāti prāṇināṃ dhruvam

Line 118

तत् सर्वम् अरविन्दाक्ष आदत्ते पुरुषोत्तमः

tat sarvam aravindākṣa ādatte puruṣottamaḥ

Line 119

वायुश् च बलवान् भूत्वा स विधूयाखिलं जगत्

vāyuś ca balavān bhūtvā sa vidhūyākhilaṃ jagat

Line 120

प्राणोदयं सुराणां च वायुना कुरुते हरिः

prāṇodayaṃ surāṇāṃ ca vāyunā kurute hariḥ

Line 121

ततो देवगणानां च सर्वेषाम् एव देहिनाम्

tato devagaṇānāṃ ca sarveṣām eva dehinām

Line 122

ये चेन्द्रियगणाः सर्वे ये चान्ये रजसोद्भवाः

ye cendriyagaṇāḥ sarve ye cānye rajasodbhavāḥ

Line 123

रूपं घ्राणं शरीरं च पृथिवीम् आश्रिता गुणाः

rūpaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivīm āśritā guṇāḥ

Line 124

जिह्वा रसश् च स्नेहश् च संश्रिताः सलिलं गुणाः

jihvā rasaś ca snehaś ca saṃśritāḥ salilaṃ guṇāḥ

Line 125

रूपं चक्षुर् विपाकश् च ज्योतिर् एवाश्रिता गुणाः

rūpaṃ cakṣur vipākaś ca jyotir evāśritā guṇāḥ

Line 126

स्पर्शः प्राणश् च चेष्टा च पवनं संश्रिता गुणाः

sparśaḥ prāṇaś ca ceṣṭā ca pavanaṃ saṃśritā guṇāḥ

Line 127

परमेष्ठिनं वरेण्यं च हृषीकेशं समाश्रिताः

parameṣṭhinaṃ vareṇyaṃ ca hṛṣīkeśaṃ samāśritāḥ

Line 128

ततो भगवता तत्र रश्मिभिः परिवारिताः

tato bhagavatā tatra raśmibhiḥ parivāritāḥ

Line 129

वायुनाकृष्यमाणाश् च रूपान्योन्यसमाश्रयात्

vāyunākṛṣyamāṇāś ca rūpānyonyasamāśrayāt

Line 130

तेषां संघर्षजोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन्

teṣāṃ saṃgharṣajodbhūtaḥ pāvakaḥ śatadhā jvalan

Line 131

अदहन् निखिलांल् लोकान् उग्रः संवर्तको ऽनलः

adahan nikhilāṃl lokān ugraḥ saṃvartako 'nalaḥ

Line 132

स पर्वतांस् तरून् गुल्मांल् लतावल्लीस् तृणानि च

sa parvatāṃs tarūn gulmāṃl latāvallīs tṛṇāni ca

Line 133

विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च

vimānāni ca divyāni purāṇi vividhāni ca

Line 134

आश्रमांश् च तथा पुण्यान् दिव्यान्य् आयतनानि च

āśramāṃś ca tathā puṇyān divyāny āyatanāni ca

Line 135

यानि चाश्रयणीयानि तानि सर्वाणि सो ऽदहत्

yāni cāśrayaṇīyāni tāni sarvāṇi so 'dahat

Line 136

भस्मीभूतांस् ततः सर्वांल् लोकांल् लोकगुरुर् हरिः

bhasmībhūtāṃs tataḥ sarvāṃl lokāṃl lokagurur hariḥ

Line 137

भूयो निर्वापयामास जलयुक्तेन कर्मणा

bhūyo nirvāpayāmāsa jalayuktena karmaṇā

Line 138

सहस्रदृङ् महातेजा भूत्वा कृष्णो महाघनः

sahasradṛṅ mahātejā bhūtvā kṛṣṇo mahāghanaḥ

Line 139

दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीम्

divyatoyena haviṣā tarpayāmāsa medinīm

Line 140

ततः क्षीरनिकाशेन स्वादुना परमाम्भसा

tataḥ kṣīranikāśena svādunā paramāmbhasā

Line 141

शिवेन पुण्येन मही निर्वाणम् अगमत् परम्

śivena puṇyena mahī nirvāṇam agamat param

Line 142

तेन सा जलसंछन्ना पयसा सर्वतो धरा

tena sā jalasaṃchannā payasā sarvato dharā

Line 143

एकार्णवजला भूत्वा सर्वसत्त्वविवर्जिता

ekārṇavajalā bhūtvā sarvasattvavivarjitā

Line 144

महाभूतान्य् अपि च तं प्रविष्टान्य् अमितौजसम्

mahābhūtāny api ca taṃ praviṣṭāny amitaujasam

Line 145

नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जनविवर्जिते

naṣṭārkapavanākāśe sūkṣme janavivarjite

Line 146

संशोषयित्वा पीत्वा च कल्पयित्वा च देहिनः

saṃśoṣayitvā pītvā ca kalpayitvā ca dehinaḥ

Line 147

दग्ध्वा संतापयित्वा च वसत्य् एकः सनातनः

dagdhvā saṃtāpayitvā ca vasaty ekaḥ sanātanaḥ

Line 148

पौराणं रूपं आस्थाय किम् अप्य् अमितबुद्धिमान्

paurāṇaṃ rūpaṃ āsthāya kim apy amitabuddhimān

Line 149

एकार्णवजले ह्य् आसीद् योगी योगम् उपागतः

ekārṇavajale hy āsīd yogī yogam upāgataḥ

Line 150

अयुतानां सहस्राणि गतान्य् एकार्णवे ऽम्भसि

ayutānāṃ sahasrāṇi gatāny ekārṇave 'mbhasi

Line 151

न चैनं कश्चिद् अव्यक्तं व्यक्तं वेदितुम् अर्हति

na cainaṃ kaścid avyaktaṃ vyaktaṃ veditum arhati

Line 152

एकार्णवविधिः को ऽयं यश् चैष परिकीर्तितः

ekārṇavavidhiḥ ko 'yaṃ yaś caiṣa parikīrtitaḥ

Line 153

क एष पुरुषो नाम किं योगः कश् च योगवान्

ka eṣa puruṣo nāma kiṃ yogaḥ kaś ca yogavān

Line 154

एतावन्तम् असौ कालम् एकार्णवविधिं प्रति

etāvantam asau kālam ekārṇavavidhiṃ prati

Line 155

करिष्यतीमं भगवान् इति कश्चिन् न बुध्यते

kariṣyatīmaṃ bhagavān iti kaścin na budhyate

Line 156

न द्रष्टा नैव वदिता न ज्ञाता नैव पार्श्वतः

na draṣṭā naiva vaditā na jñātā naiva pārśvataḥ

Line 157

न स्म विज्ञायते कश्चिद् ऋते तं देवं उत्तमम्

na sma vijñāyate kaścid ṛte taṃ devaṃ uttamam

Line 158

नभः क्षितिं पवनम् अथ प्रकाशयन् @

nabhaḥ kṣitiṃ pavanam atha prakāśayan @

Line 159

प्रजापतिं भुवनपतिं सुरेश्वरम् ।

prajāpatiṃ bhuvanapatiṃ sureśvaram |

Line 160

पितामहं श्रुतिनिलयं महामुनिं @

pitāmahaṃ śrutinilayaṃ mahāmuniṃ @

Line 161

महोदधौ शयनं अरोचयत् प्रभुः ॥

mahodadhau śayanaṃ arocayat prabhuḥ ||

Line 162

एवम् एकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः

evam ekārṇavībhūte śete loke mahādyutiḥ

Line 163

प्रच्छाद्य सलिलं सर्वं हरिर् नारायणः प्रभुः

pracchādya salilaṃ sarvaṃ harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ

Line 164

महतो रजसो मध्ये महार्णवसमस्य वै

mahato rajaso madhye mahārṇavasamasya vai

Line 165

विरजस्को महाबाहुर् अक्षरं ब्रह्म यं विदुः

virajasko mahābāhur akṣaraṃ brahma yaṃ viduḥ

Line 166

अत्मरूपप्रकाशेन मनसा संवृतः प्रभुः

atmarūpaprakāśena manasā saṃvṛtaḥ prabhuḥ

Line 167

दिव्यम् आस्थाय कालं तु ततः सुष्वाप सो ऽव्ययः

divyam āsthāya kālaṃ tu tataḥ suṣvāpa so 'vyayaḥ

Line 168

पुरुषो यज्ञ इत्य् एवं यत् परं परिकीर्तितम्

puruṣo yajña ity evaṃ yat paraṃ parikīrtitam

Line 169

यच् चान्यत् पुरुषाख्यं स्यात् सर्वं तत् पुरुषोत्तमः

yac cānyat puruṣākhyaṃ syāt sarvaṃ tat puruṣottamaḥ

Line 170

ये च यज्ञपरा विप्रा ऋत्विजा इति संज्ञिताः

ye ca yajñaparā viprā ṛtvijā iti saṃjñitāḥ

Line 171

आत्मदेहात् पुरा भूत्वा यज्ञेभ्यः श्रूयतां तदा

ātmadehāt purā bhūtvā yajñebhyaḥ śrūyatāṃ tadā

Line 172

ब्रह्माणं परमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम्

brahmāṇaṃ paramaṃ vaktrād udgātāraṃ ca sāmagam

Line 173

होतारम् अथ चाध्वर्युं बाहुभ्याम् असृजत् प्रभुः

hotāram atha cādhvaryuṃ bāhubhyām asṛjat prabhuḥ

Line 174

ब्राह्मणो ब्राह्मणच्छंसी प्रस्तोतारं च सर्वशः

brāhmaṇo brāhmaṇacchaṃsī prastotāraṃ ca sarvaśaḥ

Line 175

तन्मित्रं वरुणं सृष्ट्वा प्रतिष्ठातारम् एव च

tanmitraṃ varuṇaṃ sṛṣṭvā pratiṣṭhātāram eva ca

Line 176

उदसत् प्रतिहर्तारं होतारं चैव भारत

udasat pratihartāraṃ hotāraṃ caiva bhārata

Line 177

अध्यापकम् अथोरुभ्यां नेष्ठारं चैव भारत

adhyāpakam athorubhyāṃ neṣṭhāraṃ caiva bhārata

Line 178

पाणिभ्याम् अथ चाग्नीध्रं ब्रह्मण्यं चैव यज्ञियम्

pāṇibhyām atha cāgnīdhraṃ brahmaṇyaṃ caiva yajñiyam

Line 179

ग्रावाणम् अथ बाहुभ्यां सूनेतारं च चक्षुषः

grāvāṇam atha bāhubhyāṃ sūnetāraṃ ca cakṣuṣaḥ

Line 180

एवम् एवैष भगवान् षोडशैताञ् जगत्पतिः

evam evaiṣa bhagavān ṣoḍaśaitāñ jagatpatiḥ

Line 181

प्रवक्तॄन् सर्वज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजद् उत्तमान्

pravaktṝn sarvajñānām ṛtvijo 'sṛjad uttamān

Line 182

तद् एष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः

tad eṣa vai vedamayaḥ puruṣo yajñasaṃjñitaḥ

Line 183

वेदाश् च तन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषद् अक्रियाः

vedāś ca tanmayāḥ sarve sāṅgopaniṣad akriyāḥ

Line 184

स्वपित्य् एकार्णवे चैव यदाश्चर्यम् अभूत् तदा

svapity ekārṇave caiva yadāścaryam abhūt tadā

Line 185

श्रूयतां तद् यथावृत्तं मार्कण्डेयो ऽनुभूतवान्

śrūyatāṃ tad yathāvṛttaṃ mārkaṇḍeyo 'nubhūtavān

Line 186

जीर्णो भगवतस् तस्य कुक्षाव् एव महामुनिः

jīrṇo bhagavatas tasya kukṣāv eva mahāmuniḥ

Line 187

बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा

bahuvarṣasahasrāyus tasyaiva varatejasā

Line 188

इति तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीतीर्थगोचरः

iti tīrthaprasaṅgena pṛthivītīrthagocaraḥ

Line 189

आश्रमान् अपि पुण्यांश् च तीर्थान्य् आयतनानि च

āśramān api puṇyāṃś ca tīrthāny āyatanāni ca

Line 190

देशान् राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च

deśān rāṣṭrāṇi citrāṇi purāṇi vividhāni ca

Line 191

जपहोमरतः क्षान्तस् तपो घोरं समाश्रितः

japahomarataḥ kṣāntas tapo ghoraṃ samāśritaḥ

Line 192

मार्कण्डेयस् ततस् तस्य शनैर् वक्त्राद् विनिःसृतः

mārkaṇḍeyas tatas tasya śanair vaktrād viniḥsṛtaḥ

Line 193

निष्क्रामन्तं न चात्मानं जानीते देवमायया

niṣkrāmantaṃ na cātmānaṃ jānīte devamāyayā

Line 194

निष्क्रान्तस् तस्य वदनाद् एकार्णवम् अथो गतः

niṣkrāntas tasya vadanād ekārṇavam atho gataḥ

Line 195

सर्वतस् तपसा छन्नं मार्कण्डेयो निरीक्षते

sarvatas tapasā channaṃ mārkaṇḍeyo nirīkṣate

Line 196

तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश् चात्मजीविते

tasyotpannaṃ bhayaṃ tīvraṃ saṃśayaś cātmajīvite

Line 197

देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं चागमत् परम्

devadarśanasaṃhṛṣṭo vismayaṃ cāgamat param

Line 198

स चिन्तयति मध्यस्थो मार्कण्डेयो ऽभिशङ्कितः

sa cintayati madhyastho mārkaṇḍeyo 'bhiśaṅkitaḥ

Line 199

किं स्विद् भवेद् इयं चिन्ता मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते

kiṃ svid bhaved iyaṃ cintā mohaḥ svapno 'nubhūyate

Line 200

व्यक्तम् अन्यतमो भावो ह्य् एतेषां भविता मम

vyaktam anyatamo bhāvo hy eteṣāṃ bhavitā mama

Line 201

न हीदृशम् असंक्लिष्टम् अयुक्तं सत्यम् अर्हति

na hīdṛśam asaṃkliṣṭam ayuktaṃ satyam arhati

Line 202

नष्टचन्द्रार्कपवने छन्नपर्वतभूतले

naṣṭacandrārkapavane channaparvatabhūtale

Line 203

कतमः स्याद् अयं लोक इति चिन्तां व्यवस्थितः

katamaḥ syād ayaṃ loka iti cintāṃ vyavasthitaḥ

Line 204

अपश्यच् चादिपुरुषं शयानं पर्वतोपमम्

apaśyac cādipuruṣaṃ śayānaṃ parvatopamam

Line 205

तोयार्द्रम् इव जीमूतं मध्ये मग्नं महार्णवे

toyārdram iva jīmūtaṃ madhye magnaṃ mahārṇave

Line 206

तपन्तम् इव तेजोभिर् भास्वन्तम् इव वर्चसा

tapantam iva tejobhir bhāsvantam iva varcasā

Line 207

जाग्रन्तम् इव गाम्भीर्याच् छ्वसन्तम् इव पन्नगम्

jāgrantam iva gāmbhīryāc chvasantam iva pannagam

Line 208

स देवं प्रष्टुम् आयाति को भवान् इति विस्मयात्

sa devaṃ praṣṭum āyāti ko bhavān iti vismayāt

Line 209

तथैव च शनैर् भूयो मुनिः कुक्षिं प्रवेशितः

tathaiva ca śanair bhūyo muniḥ kukṣiṃ praveśitaḥ

Line 210

स प्रविष्टः पुनः कुक्षौ मार्कण्डेयः सुनिश्चितः

sa praviṣṭaḥ punaḥ kukṣau mārkaṇḍeyaḥ suniścitaḥ

Line 211

तथैव चरते भूयो ऽविजानन् स्वप्नदर्शनम्

tathaiva carate bhūyo 'vijānan svapnadarśanam

Line 212

स तथैव यथापूर्वं पृथिवीम् अटते बलात्

sa tathaiva yathāpūrvaṃ pṛthivīm aṭate balāt

Line 213

पुण्यतीर्थानि पूतानि निरीक्षन्न् इव भूतले

puṇyatīrthāni pūtāni nirīkṣann iva bhūtale

Line 214

क्रतुभिर् यजमानांश् च समाप्तवरदक्षिणैः

kratubhir yajamānāṃś ca samāptavaradakṣiṇaiḥ

Line 215

पश्यते देवकुक्षिस्थान् यज्ञियाञ् शतशो द्विजान्

paśyate devakukṣisthān yajñiyāñ śataśo dvijān

Line 216

सद्वृत्तम् आश्रिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

sadvṛttam āśritāḥ sarve varṇā brāhmaṇapūrvakāḥ

Line 217

चत्वारश् चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टपदानुगाः

catvāraś cāśramāḥ samyag yathoddiṣṭapadānugāḥ

Line 218

वर्षाणां शतसाहस्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः

varṣāṇāṃ śatasāhasraṃ mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ

Line 219

चरतः पृथिवीं कृत्स्नां न च कुक्ष्यन्तम् ईक्षते

carataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na ca kukṣyantam īkṣate

Line 220

ततः कदाचिद् अथ वै पुनर् वक्त्राद् विनिःसृतः

tataḥ kadācid atha vai punar vaktrād viniḥsṛtaḥ

Line 221

सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालम् एकं निरीक्षते

suptaṃ nyagrodhaśākhāyāṃ bālam ekaṃ nirīkṣate

Line 222

यथा चैकार्णवजले नीहारेणावृतान्तरे

yathā caikārṇavajale nīhāreṇāvṛtāntare

Line 223

अव्यक्तभीषणे लोके सर्वभूतविवर्जिते

avyaktabhīṣaṇe loke sarvabhūtavivarjite

Line 224

स भूयो विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः

sa bhūyo vismayāviṣṭaḥ kautūhalasamanvitaḥ

Line 225

बालम् आदित्यसंकाशं न शक्नोत्य् उपसर्पितुम्

bālam ādityasaṃkāśaṃ na śaknoty upasarpitum

Line 226

सो ऽचिन्तयद् अथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ

so 'cintayad athaikānte sthitvā salilasaṃnidhau

Line 227

पूर्वदृष्टम् इदं नेति शङ्कितो देवमायया

pūrvadṛṣṭam idaṃ neti śaṅkito devamāyayā

Line 228

अगाधे सलिले स्तब्धे मार्कण्डेयः प्लवन् मुनिः

agādhe salile stabdhe mārkaṇḍeyaḥ plavan muniḥ

Line 229

न शान्तिं लभते तत्र तेजसा ग्रस्तविक्रमः

na śāntiṃ labhate tatra tejasā grastavikramaḥ

Line 230

तथैव भगवान् हंसो गतो योगेन बालताम्

tathaiva bhagavān haṃso gato yogena bālatām

Line 231

बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः

babhāṣe meghatulyena svareṇa puruṣottamaḥ

Line 232

मा भैर् वत्स न भेतव्यं ममैवायाहि चान्तिकम्

mā bhair vatsa na bhetavyaṃ mamaivāyāhi cāntikam

Line 233

मार्कण्डेय मुने वीर बालस् त्वं श्रमपीडितः

mārkaṇḍeya mune vīra bālas tvaṃ śramapīḍitaḥ

Line 234

को मां नाम्ना पीडयति तपः परिभवन् मम

ko māṃ nāmnā pīḍayati tapaḥ paribhavan mama

Line 235

बहुवर्षसहस्राख्यं धर्षयंश् चैव मे वयः

bahuvarṣasahasrākhyaṃ dharṣayaṃś caiva me vayaḥ

Line 236

न ह्य् एष समुदाचारो देवेष्व् अपि समाहितः

na hy eṣa samudācāro deveṣv api samāhitaḥ

Line 237

मां ब्रह्मापि स विश्वशो दीर्घायुर् इति भाषते

māṃ brahmāpi sa viśvaśo dīrghāyur iti bhāṣate

Line 238

कस् तपोघोरशिरसो ममाद्य त्यक्तजीवितः

kas tapoghoraśiraso mamādya tyaktajīvitaḥ

Line 239

मार्कण्डेयेति मां प्रोक्त्वा मृत्युम् ईक्षितुम् इच्छति

mārkaṇḍeyeti māṃ proktvā mṛtyum īkṣitum icchati

Line 240

एवम् आभाषते क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः

evam ābhāṣate krodhān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

Line 241

अथैनं भगवान् भूयो बभाषे तत्परायणम्

athainaṃ bhagavān bhūyo babhāṣe tatparāyaṇam

Line 242

अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः

ahaṃ te janako vatsa hṛṣīkeśaḥ pitā guruḥ

Line 243

आयुःप्रदाता पौराणः किम् अर्थं नोपसर्पसि

āyuḥpradātā paurāṇaḥ kim arthaṃ nopasarpasi

Line 244

मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ह्य् अङ्गिरा मुनिः

māṃ putrakāmaḥ prathamaṃ pitā te hy aṅgirā muniḥ

Line 245

पूर्वम् आराधयाम् आस तपस् तीव्रमुपाश्रितः

pūrvam ārādhayām āsa tapas tīvramupāśritaḥ

Line 246

ततस् त्वां घोरतपसं दहनोपमतेजसम्

tatas tvāṃ ghoratapasaṃ dahanopamatejasam

Line 247

दत्तवान् अहम् आत्मेष्टं महर्षिम् अमितायुषम्

dattavān aham ātmeṣṭaṃ maharṣim amitāyuṣam

Line 248

न माम् उत्सहते चान्यो यो न भूयो ममात्मकः

na mām utsahate cānyo yo na bhūyo mamātmakaḥ

Line 249

द्रष्टुम् एकार्णवगतं क्रीडन्तं योगधर्मिणम्

draṣṭum ekārṇavagataṃ krīḍantaṃ yogadharmiṇam

Line 250

ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः

tataḥ prahṛṣṭavadano vismayotphullalocanaḥ

Line 251

मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः

mūrdhni baddhāñjalipuṭo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

Line 252

नामगोत्रं ततः श्रुत्वा दीर्घायुर् लोकपूजितः

nāmagotraṃ tataḥ śrutvā dīrghāyur lokapūjitaḥ

Line 253

अथाकरोन् नमस्कारं प्रणतः शिरसा प्रभुम्

athākaron namaskāraṃ praṇataḥ śirasā prabhum

Line 254

इच्छे ऽहं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ

icche 'haṃ tattvato māyām imāṃ jñātuṃ tavānagha

Line 255

यद् एकार्णवमध्यस्थं शेषे त्वं बालरुपवान्

yad ekārṇavamadhyasthaṃ śeṣe tvaṃ bālarupavān

Line 256

किंसंज्ञः कश् च भगवांल् लोके विज्ञायसे ऽनघ

kiṃsaṃjñaḥ kaś ca bhagavāṃl loke vijñāyase 'nagha

Line 257

तर्कये त्वां महाभूतं न भूतम् इह तिष्ठति

tarkaye tvāṃ mahābhūtaṃ na bhūtam iha tiṣṭhati

Line 258

अहं नारायणो ब्रह्मा संभवः सर्वदेहिनाम्

ahaṃ nārāyaṇo brahmā saṃbhavaḥ sarvadehinām

Line 259

सर्वभूतोद्भवकरः सर्वभूतविनाशनः

sarvabhūtodbhavakaraḥ sarvabhūtavināśanaḥ

Line 260

अहम् ऐन्द्रे पदे शक्र ऋतूनाम् अपि वत्सरः

aham aindre pade śakra ṛtūnām api vatsaraḥ

Line 261

अहं युगे युगाख्यश् च युगस्यावर्त एव च

ahaṃ yuge yugākhyaś ca yugasyāvarta eva ca

Line 262

अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्य् अखिलानि च

ahaṃ sarvāṇi sattvāni daivatāny akhilāni ca

Line 263

भूजंगानाम् अहं शेषस् तार्क्ष्यो ऽहं सर्वपक्षिणाम्

bhūjaṃgānām ahaṃ śeṣas tārkṣyo 'haṃ sarvapakṣiṇām

Line 264

अहं सहस्रशीर्षा द्यौर् यः पदैर् अभिसंवृतः

ahaṃ sahasraśīrṣā dyaur yaḥ padair abhisaṃvṛtaḥ

Line 265

आदित्यो यज्ञपुरुषो देवो यज्ञमयो मखः

ādityo yajñapuruṣo devo yajñamayo makhaḥ

Line 266

अहम् अग्निर् हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः

aham agnir havyavāho yādasāṃ patiravyayaḥ

Line 267

यः पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनां

yaḥ pṛthivyāṃ dvijendrāṇāṃ tapasā bhāvitātmanāṃ

Line 268

बहुजन्मनिरुद्धात्मा ब्राह्मणो यतिर् उच्यते

bahujanmaniruddhātmā brāhmaṇo yatir ucyate

Line 269

ज्ञानवान् दृष्टविश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः

jñānavān dṛṣṭaviśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ

Line 270

कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः

kṛtāntaḥ sarvabhūtānāṃ viśveṣāṃ kālasaṃjñitaḥ

Line 271

अहं कर्म क्रिया जीवः सर्वेषां धर्मदर्शनः

ahaṃ karma kriyā jīvaḥ sarveṣāṃ dharmadarśanaḥ

Line 272

निष्क्रियः सर्वभूतेषु आत्मज्योतिः सनातनः

niṣkriyaḥ sarvabhūteṣu ātmajyotiḥ sanātanaḥ

Line 273

प्रधानपुरुषो देवो ऽहम् आद्यस् त्व् अक्षयो ऽव्ययः

pradhānapuruṣo devo 'ham ādyas tv akṣayo 'vyayaḥ

Line 274

अहं धर्मस् तपश् चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्

ahaṃ dharmas tapaś cāhaṃ sarvāśramanivāsinām

Line 275

अहं हयशिरो देवः क्षीरोदधिमहार्णवे

ahaṃ hayaśiro devaḥ kṣīrodadhimahārṇave

Line 276

ऋतं सत्यं च परमम् अहम् एकः प्रजापतिः

ṛtaṃ satyaṃ ca paramam aham ekaḥ prajāpatiḥ

Line 277

अहं सांख्यम् अहं योगो अहं तत्परमं पदम्

ahaṃ sāṃkhyam ahaṃ yogo ahaṃ tatparamaṃ padam

Line 278

अहम् ईड्यो भवश् चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः

aham īḍyo bhavaś cāham ahaṃ vidyādhipaḥ smṛtaḥ

Line 279

अहं ज्योतिर् अहं वायुर् अहं भूमिर् अहं नभः

ahaṃ jyotir ahaṃ vāyur ahaṃ bhūmir ahaṃ nabhaḥ

Line 280

अहम् आपः समुद्राश् च नक्षत्राणि दिशो दश

aham āpaḥ samudrāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa

Line 281

अहं वर्षम् अहं सोमः पर्जन्यो ऽहम् अहं रविः

ahaṃ varṣam ahaṃ somaḥ parjanyo 'ham ahaṃ raviḥ

Line 282

क्षीरोदः सागरश् चाहं समुद्रो वडवामुखः

kṣīrodaḥ sāgaraś cāhaṃ samudro vaḍavāmukhaḥ

Line 283

वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस् तोयमयं हविः

vahniḥ saṃvartako bhūtvā pibaṃs toyamayaṃ haviḥ

Line 284

अहं पुराणं परमं तथैवाहं परायणम्

ahaṃ purāṇaṃ paramaṃ tathaivāhaṃ parāyaṇam

Line 285

अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः

ahaṃ bhūtasya bhavyasya vartamānasya saṃbhavaḥ

Line 286

यत् किंचित् पश्यसे चैव यच् छृणोषि च किंचन

yat kiṃcit paśyase caiva yac chṛṇoṣi ca kiṃcana

Line 287

यच् चानुभवसे लोके तत् सर्वं मामकं स्मृतम्

yac cānubhavase loke tat sarvaṃ māmakaṃ smṛtam

Line 288

विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृजेयं चाद्य पश्य माम्

viśvaṃ sṛṣṭaṃ mayā pūrvaṃ sṛjeyaṃ cādya paśya mām

Line 289

युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत्

yuge yuge ca srakṣyāmi mārkaṇḍeyākhilaṃ jagat

Line 290

तद् एतद् अखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय

tad etad akhilaṃ sarvaṃ mārkaṇḍeyāvadhāraya

Line 291

शुश्रूषुर् मम धर्मेप्सुः कुक्षौ चर सुखी भव

śuśrūṣur mama dharmepsuḥ kukṣau cara sukhī bhava

Line 292

मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवाश् च ऋषिभिः सह

mama brahmā śarīrastho devāś ca ṛṣibhiḥ saha

Line 293

व्यक्तम् अव्यक्तयोगं माम् अवगच्छापराजितम्

vyaktam avyaktayogaṃ mām avagacchāparājitam

Line 294

अहम् एकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश् चैव सर्वशः

aham ekākṣaro mantras tryakṣaraś caiva sarvaśaḥ

Line 295

त्रिपदश् चैव परमस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः

tripadaś caiva paramas trivargārthanidarśanaḥ

Line 296

एवम् आदिपुराणेषु वेदान्ते च महामुनिः

evam ādipurāṇeṣu vedānte ca mahāmuniḥ

Line 297

व्यक्तम् आहृतवान् आशु मार्कण्डेयं महामुनिम्

vyaktam āhṛtavān āśu mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim

Line 298

ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः

tato bhagavataḥ kukṣiṃ praviṣṭo munisattamaḥ

Line 299

रराम सुखम् आसाद्य शुश्रूषुर् हंसम् अव्ययम्

rarāma sukham āsādya śuśrūṣur haṃsam avyayam

Line 300

तद् अक्षरं विविधम् अपाश्रितो वपुर् @

tad akṣaraṃ vividham apāśrito vapur @

Line 301

महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे ।

mahārṇave vyapagatacandrabhāskare |

Line 302

शनैश् चरन् प्रभुर् अपि हंससंज्ञितो @

śanaiś caran prabhur api haṃsasaṃjñito @

Line 303

ऽसृजज् जगद् विचरति कालपर्यये ॥

'sṛjaj jagad vicarati kālaparyaye ||

Line 304

आपवः स विभुर् भूत्वा कारयाम् आस वै तपः

āpavaḥ sa vibhur bhūtvā kārayām āsa vai tapaḥ

Line 305

छादयित्वात्मनो देहम् आत्मना कुम्भसंभवः

chādayitvātmano deham ātmanā kumbhasaṃbhavaḥ

Line 306

ततो महात्मातिबलो मतिं लोकस्य सर्जने

tato mahātmātibalo matiṃ lokasya sarjane

Line 307

महतां पञ्चभूतानां विश्वभूतो व्यचिन्तयत्

mahatāṃ pañcabhūtānāṃ viśvabhūto vyacintayat

Line 308

तस्य चिन्तयतस् तत्र तपसा भावितात्मनः

tasya cintayatas tatra tapasā bhāvitātmanaḥ

Line 309

निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति गह्वरे

nirākāśe toyamaye sūkṣme jagati gahvare

Line 310

ईषत् संक्षोभयाम् आस सो ऽर्णवं सलिले स्थितः

īṣat saṃkṣobhayām āsa so 'rṇavaṃ salile sthitaḥ

Line 311

सो ऽनन्तरोर्मिणा सूक्ष्मम् अथ च्छिद्रम् अभूत् तदा

so 'nantarormiṇā sūkṣmam atha cchidram abhūt tadā

Line 312

तत्र शब्दगतिर् भूत्वा मारुतद्रवसंभवः

tatra śabdagatir bhūtvā mārutadravasaṃbhavaḥ

Line 313

स लब्ध्वान्तरम् अक्षोभ्यं व्यवर्धत समीरणः

sa labdhvāntaram akṣobhyaṃ vyavardhata samīraṇaḥ

Line 314

विविर्धता बलवता तेन संक्षोमितो ऽर्णवः

vivirdhatā balavatā tena saṃkṣomito 'rṇavaḥ

Line 315

अन्योन्यवेगाभिहता ममन्थुश् चोर्मयो भृशम्

anyonyavegābhihatā mamanthuś cormayo bhṛśam

Line 316

महार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्न् अम्भसि मन्थिते

mahārṇavasya kṣubdhasya tasminn ambhasi manthite

Line 317

कृष्णवर्त्मा समभवत् प्रभुर् वैश्वानरो ऽर्चिमान्

kṛṣṇavartmā samabhavat prabhur vaiśvānaro 'rcimān

Line 318

ततः संशोषयाम् आस पावकः सलिलं बहु

tataḥ saṃśoṣayām āsa pāvakaḥ salilaṃ bahu

Line 319

क्षयाज् जलनिधेश् छिद्रम् अभवद् विस्तृतं नभः

kṣayāj jalanidheś chidram abhavad vistṛtaṃ nabhaḥ

Line 320

आत्मतेजोपमाः पुण्या आपो ऽमृतरसोपमाः

ātmatejopamāḥ puṇyā āpo 'mṛtarasopamāḥ

Line 321

आकाशं छिद्रसंभूतं वायुर् आकाशसंभवः

ākāśaṃ chidrasaṃbhūtaṃ vāyur ākāśasaṃbhavaḥ

Line 322

आज्यं संघर्षणोद्भूतं पावकं चाज्यसंभवम्

ājyaṃ saṃgharṣaṇodbhūtaṃ pāvakaṃ cājyasaṃbhavam

Line 323

दृष्ट्वा प्रीतियुतो देवो महाभूतविभावनः

dṛṣṭvā prītiyuto devo mahābhūtavibhāvanaḥ

Line 324

दृष्ट्वा भूतानि भगवांल् लोकसृष्ट्यर्थम् अव्ययः

dṛṣṭvā bhūtāni bhagavāṃl lokasṛṣṭyartham avyayaḥ

Line 325

ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो व्यचिन्तयत्

brahmaṇo janmasahitaṃ bahurūpo vyacintayat

Line 326

चतुर्युगादिसंख्याते सहस्रयुगपर्यये

caturyugādisaṃkhyāte sahasrayugaparyaye

Line 327

यत् पृथिव्यां द्विजेन्द्राणां तपसा भावितात्मनाम्

yat pṛthivyāṃ dvijendrāṇāṃ tapasā bhāvitātmanām

Line 328

बहुजन्मनिरुद्धात्मा ब्राह्मणो यतिर् उत्तमः

bahujanmaniruddhātmā brāhmaṇo yatir uttamaḥ

Line 329

ज्ञानवान् दृष्टविश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः

jñānavān dṛṣṭaviśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ

Line 330

तं योगवन्तं विज्ञाय संपूर्णैश्वर्यविक्रमम्

taṃ yogavantaṃ vijñāya saṃpūrṇaiśvaryavikramam

Line 331

देवो ब्रह्मणि विश्वेशो नियोजयति योगवित्

devo brahmaṇi viśveśo niyojayati yogavit

Line 332

ततस् तस्मिन् महातोये हविषो हरिर् अच्युतः

tatas tasmin mahātoye haviṣo harir acyutaḥ

Line 333

स्वपन् क्रीडंश् च विविधं मोदते चैष पावकिः

svapan krīḍaṃś ca vividhaṃ modate caiṣa pāvakiḥ

Line 334

पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस् तदा

padmaṃ nābhyudbhavaṃ caikaṃ samutpāditavāṃs tadā

Line 335

सहस्रपर्णं विरजो भास्कराभं हिरण्मयम्

sahasraparṇaṃ virajo bhāskarābhaṃ hiraṇmayam

Line 336

हुताशनज्वलितशिखप्रभं तदा @

hutāśanajvalitaśikhaprabhaṃ tadā @

Line 337

सुगन्धिनं शरदमलार्कतेजसम् ।

sugandhinaṃ śaradamalārkatejasam |

Line 338

विराजते कमलम् उदारवर्चसं @

virājate kamalam udāravarcasaṃ @

Line 339

महात्मनस् तनुरुहचारुदर्शनम् ॥

mahātmanas tanuruhacārudarśanam ||

Line 340

अथ योगविदां श्रेष्ठम् असृजद् भूरि तेजसम्

atha yogavidāṃ śreṣṭham asṛjad bhūri tejasam

Line 341

स्रष्टारं सर्वभूतानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ brahmāṇaṃ sarvatomukham

Line 342

तस्मिन् हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते

tasmin hiraṇmaye padme bahuyojanavistṛte

Line 343

सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर् लक्षणैर् युते

sarvatejoguṇamaye pārthivair lakṣaṇair yute

Line 344

तच् च पद्मं पुराणज्ञाः पृथिवीरुहम् उत्तमम्

tac ca padmaṃ purāṇajñāḥ pṛthivīruham uttamam

Line 345

नारायणांशसंभूतं प्रवदन्ति महर्षयः

nārāyaṇāṃśasaṃbhūtaṃ pravadanti maharṣayaḥ

Line 346

या तु पद्मासना देवी पृथिवीं तां प्रचक्षते

yā tu padmāsanā devī pṛthivīṃ tāṃ pracakṣate

Line 347

ये तु गर्भाङ्कुरासारा तान्दिव्यान्पर्वतान्विदुः

ye tu garbhāṅkurāsārā tāndivyānparvatānviduḥ

Line 348

हिमवन्तं च मेरुं च नीलं निषधमेव च

himavantaṃ ca meruṃ ca nīlaṃ niṣadhameva ca

Line 349

कैलासं मुञ्जवन्तं च तथाद्रिं गन्धमादनम्

kailāsaṃ muñjavantaṃ ca tathādriṃ gandhamādanam

Line 350

पुण्यं त्रिशिखरं चैव कान्तं मन्दरमेव च

puṇyaṃ triśikharaṃ caiva kāntaṃ mandarameva ca

Line 351

उदयं च गिरिं श्रेष्ठं विन्ध्यमस्तं च पर्वतम्

udayaṃ ca giriṃ śreṣṭhaṃ vindhyamastaṃ ca parvatam

Line 352

एते देवगणानां च सिद्धानां च महात्मनाम्

ete devagaṇānāṃ ca siddhānāṃ ca mahātmanām

Line 353

आश्रमाः पुण्यशीलानां सर्वकामयुताद्रयः

āśramāḥ puṇyaśīlānāṃ sarvakāmayutādrayaḥ

Line 354

एतेषाम् अन्तरो देशो जम्बूद्वीप इति स्मृतः

eteṣām antaro deśo jambūdvīpa iti smṛtaḥ

Line 355

जम्बूद्वीपस्य संख्यानं यज्ञिया यत्र चक्रिरे

jambūdvīpasya saṃkhyānaṃ yajñiyā yatra cakrire

Line 356

गर्भाद्यत्स्रवते तोयं देवामृतरसोपमम्

garbhādyatsravate toyaṃ devāmṛtarasopamam

Line 357

दिव्यतीर्थशतापाङ्ग्यस् ता दिव्याः सरितः स्मृतः

divyatīrthaśatāpāṅgyas tā divyāḥ saritaḥ smṛtaḥ

Line 358

यान्य् एतानि तु पद्मस्य केसराणि समन्ततः

yāny etāni tu padmasya kesarāṇi samantataḥ

Line 359

असंख्याताः पृथिव्यां तु विश्वे ते धातुपर्वतः

asaṃkhyātāḥ pṛthivyāṃ tu viśve te dhātuparvataḥ

Line 360

यानि पद्मस्य पत्राणि भूरीण्य् ऊर्ध्वं नराधिप

yāni padmasya patrāṇi bhūrīṇy ūrdhvaṃ narādhipa

Line 361

ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशा विकल्पिताः

te durgamāḥ śailacitā mlecchadeśā vikalpitāḥ

Line 362

यान्य् अधः पद्मपत्राणि वासार्थं तान् विभागशः

yāny adhaḥ padmapatrāṇi vāsārthaṃ tān vibhāgaśaḥ

Line 363

दैत्यानाम् उरगाणां च पातालं तन् महात्मनाम्

daityānām uragāṇāṃ ca pātālaṃ tan mahātmanām

Line 364

तेषां अधोगतं यत् तद् उदकेत्य् अभिसंज्ञितम्

teṣāṃ adhogataṃ yat tad udakety abhisaṃjñitam

Line 365

महापातककर्माणो मज्जन्ते यत्र मानवाः

mahāpātakakarmāṇo majjante yatra mānavāḥ

Line 366

पद्मस्यान्ते भृशं यत् तद् एकार्णवजलं महत्

padmasyānte bhṛśaṃ yat tad ekārṇavajalaṃ mahat

Line 367

प्रोक्तास् ते दिक्षु संघाताश् चत्वारो जलसागराः

proktās te dikṣu saṃghātāś catvāro jalasāgarāḥ

Line 368

ऋषेर् नारायणस्यायं महापुष्करसंभवः

ṛṣer nārāyaṇasyāyaṃ mahāpuṣkarasaṃbhavaḥ

Line 369

प्रदुर्भावो ऽप्ययः तस्मान् नाम्ना पुष्करसंज्ञितः

pradurbhāvo 'pyayaḥ tasmān nāmnā puṣkarasaṃjñitaḥ

Line 370

एतस्मात् कारणात् तज्ज्ञैः पुराणैः परमर्षिभिः

etasmāt kāraṇāt tajjñaiḥ purāṇaiḥ paramarṣibhiḥ

Line 371

यज्ञियैर् वेददृष्टार्थैर् यज्ञे पद्मविधिः स्मृतः

yajñiyair vedadṛṣṭārthair yajñe padmavidhiḥ smṛtaḥ

Line 372

एवं भगवतः पद्मे विश्वस्य परमो विधिः

evaṃ bhagavataḥ padme viśvasya paramo vidhiḥ

Line 373

पर्वतानां नदीनां च देशानां च विनिर्मितः

parvatānāṃ nadīnāṃ ca deśānāṃ ca vinirmitaḥ

Line 374

विभुस् तथैवाप्रतिमप्रभावः @

vibhus tathaivāpratimaprabhāvaḥ @

Line 375

प्रभाकरो वै भगवान् महात्मा ।

prabhākaro vai bhagavān mahātmā |

Line 376

स्वयं स्वयंभूः शयने ऽसृजत् तदा @

svayaṃ svayaṃbhūḥ śayane 'sṛjat tadā @

Line 377

जगन्मयं पद्मविधिं महार्णवे ॥

jaganmayaṃ padmavidhiṃ mahārṇave ||

Line 378

चतुर्युगादिसंभूते सहस्रयुगपर्यये

caturyugādisaṃbhūte sahasrayugaparyaye

Line 379

विघ्नस् तमसि संभूतो मधुर् नाम महासुरः

vighnas tamasi saṃbhūto madhur nāma mahāsuraḥ

Line 380

तस्यैव च सहायो ऽन्यो भूतो रजसि कैटभः

tasyaiva ca sahāyo 'nyo bhūto rajasi kaiṭabhaḥ

Line 381

तौ रजस्तमसाविष्टौ संभूतौ कामरूपिणौ

tau rajastamasāviṣṭau saṃbhūtau kāmarūpiṇau

Line 382

एकार्णवजलं सर्वं क्षोभयन्तौ महासुरौ

ekārṇavajalaṃ sarvaṃ kṣobhayantau mahāsurau

Line 383

कृष्णरक्ताम्बरधरौ श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ

kṛṣṇaraktāmbaradharau śvetadīptogradaṃṣṭriṇau

Line 384

उभौ महोत्कटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ

ubhau mahotkaṭodagrau keyūravalayojjvalau

Line 385

महाविकृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ

mahāvikṛtatāmrākṣau pīnoraskau mahābhujau

Line 386

महच्छिरःसंहननौ जङ्गमाव् इव पर्वतौ

mahacchiraḥsaṃhananau jaṅgamāv iva parvatau

Line 387

नीलमेघाभ्रसंकाशाव् आदित्यप्रतिमाननौ

nīlameghābhrasaṃkāśāv ādityapratimānanau

Line 388

विद्युदम्भोदताम्राभ्यां कराभ्याम् अतिभीषणौ

vidyudambhodatāmrābhyāṃ karābhyām atibhīṣaṇau

Line 389

पादसंचारवेगाभ्याम् उत्क्षिपन्ताव् इवार्णवम्

pādasaṃcāravegābhyām utkṣipantāv ivārṇavam

Line 390

कम्पयन्ताव् इव हरिं शयानम् अरिसूदनम्

kampayantāv iva hariṃ śayānam arisūdanam

Line 391

तौ तत्र विहरन्तौ स्म पुष्करे विश्वतोमुखम्

tau tatra viharantau sma puṣkare viśvatomukham

Line 392

पश्यतां दीप्तवपुषं योगिनां श्रेष्ठम् अच्युतम्

paśyatāṃ dīptavapuṣaṃ yogināṃ śreṣṭham acyutam

Line 393

नारायणसमाज्ञप्तं सृजन्तम् अखिलाः प्रजाः

nārāyaṇasamājñaptaṃ sṛjantam akhilāḥ prajāḥ

Line 394

दैवतानि च विश्वानि मानसांश् च सुतान् ऋषीन्

daivatāni ca viśvāni mānasāṃś ca sutān ṛṣīn

Line 395

ततस् ताव् ऊचतुस् तत्र ब्रह्माणम् असुरोत्तमौ

tatas tāv ūcatus tatra brahmāṇam asurottamau

Line 396

दृप्तौ युयुत्सया क्रुद्धौ रोषसंरक्तलोचनौ

dṛptau yuyutsayā kruddhau roṣasaṃraktalocanau

Line 397

कस् त्वं पुष्करमध्यस्थः सितोष्णीषश् चतुर्मुखः

kas tvaṃ puṣkaramadhyasthaḥ sitoṣṇīṣaś caturmukhaḥ

Line 398

आवाम् अगणयन् मोहाद् आस्से त्वं विगतज्वरः

āvām agaṇayan mohād āsse tvaṃ vigatajvaraḥ

Line 399

एह्य् आगच्छावयोर् युद्धं प्रयच्छ कमलोद्भव

ehy āgacchāvayor yuddhaṃ prayaccha kamalodbhava

Line 400

आवाभ्याम् अतिवीराभ्यां न शक्यं स्थातुम् आहवे

āvābhyām ativīrābhyāṃ na śakyaṃ sthātum āhave

Line 401

कस् त्वं कश् चोद्भवस् तुभ्यं केन वासीह चोदितः

kas tvaṃ kaś codbhavas tubhyaṃ kena vāsīha coditaḥ

Line 402

कः स्रष्टा कश् च ते गोप्ता केन नाम्नाभिधीयसे

kaḥ sraṣṭā kaś ca te goptā kena nāmnābhidhīyase

Line 403

यः क इत्य् उच्यते लोके ह्य् अविज्ञातः सहस्रशः

yaḥ ka ity ucyate loke hy avijñātaḥ sahasraśaḥ

Line 404

तत्संभवेन योगेन किं मां नाभ्यवगच्छथः

tatsaṃbhavena yogena kiṃ māṃ nābhyavagacchathaḥ

Line 405

नावयोः परमं लोके किंचिद् अस्ति महामुने

nāvayoḥ paramaṃ loke kiṃcid asti mahāmune

Line 406

आवाभ्यां छाद्यते विश्वं तमसा रजसा तथा

āvābhyāṃ chādyate viśvaṃ tamasā rajasā tathā

Line 407

रजस्तमोमयाव् आवां यतीनां दुःखलक्षणौ

rajastamomayāv āvāṃ yatīnāṃ duḥkhalakṣaṇau

Line 408

छलकौ धर्मशीलानां दुस्तरौ सर्वदेहिनाम्

chalakau dharmaśīlānāṃ dustarau sarvadehinām

Line 409

आवाभ्यां मुह्यते लोक उच्छ्रिताभ्यां युगे युगे

āvābhyāṃ muhyate loka ucchritābhyāṃ yuge yuge

Line 410

आवाम् अर्थश् च कामश् च यज्ञाः सर्वपरिग्रहाः

āvām arthaś ca kāmaś ca yajñāḥ sarvaparigrahāḥ

Line 411

सुखं यत्र मुदो यत्र श्रीः संनतिर् नयः

sukhaṃ yatra mudo yatra śrīḥ saṃnatir nayaḥ

Line 412

एषां यत् काङ्क्षितं चैव तत् तद् आवां विचिन्तय

eṣāṃ yat kāṅkṣitaṃ caiva tat tad āvāṃ vicintaya

Line 413

यत् तद् योगवतां श्रेष्ठं यच् च पूर्वम् अयोनिजम्

yat tad yogavatāṃ śreṣṭhaṃ yac ca pūrvam ayonijam

Line 414

तत् समाधाय गुणवान् सत्त्वे चास्मि प्रतिष्ठितः

tat samādhāya guṇavān sattve cāsmi pratiṣṭhitaḥ

Line 415

यत् परं योगयुक्तानाम् अक्षरं सत्त्वम् एव च

yat paraṃ yogayuktānām akṣaraṃ sattvam eva ca

Line 416

रजसस् तमसश् चैव यः स्रष्टा जीवसंभवः

rajasas tamasaś caiva yaḥ sraṣṭā jīvasaṃbhavaḥ

Line 417

यतो भूतानि जायन्ते सात्त्विकानीतराणि च

yato bhūtāni jāyante sāttvikānītarāṇi ca

Line 418

स एव युक्तः समरे वशी वां शमयिष्यति

sa eva yuktaḥ samare vaśī vāṃ śamayiṣyati

Line 419

ततः शयानं श्रीमन्तं बहुयोजनविस्तृतम्

tataḥ śayānaṃ śrīmantaṃ bahuyojanavistṛtam

Line 420

पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणिपत्याथ ताव् उभौ

padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ praṇipatyātha tāv ubhau

Line 421

जानीवस् त्वां विश्वयोनिम् एकं पुरुषसत्तमम्

jānīvas tvāṃ viśvayonim ekaṃ puruṣasattamam

Line 422

तवोपासनहेत्वर्थम् इदं नौ बुद्धिकारणम्

tavopāsanahetvartham idaṃ nau buddhikāraṇam

Line 423

अमोधदर्शनं सत्यं यतस् त्वां विश्वविश्वदम्

amodhadarśanaṃ satyaṃ yatas tvāṃ viśvaviśvadam

Line 424

ततस् त्वाम् अभितो देव काङ्क्षावः प्रतिवीक्षितुम्

tatas tvām abhito deva kāṅkṣāvaḥ prativīkṣitum

Line 425

तद् इच्छावो वरं दत्तं त्वया ह्य् आवाम् अरिंदम

tad icchāvo varaṃ dattaṃ tvayā hy āvām ariṃdama

Line 426

अमोघदर्शनं देव नमस्ते ऽस्त्व् अजितंजय

amoghadarśanaṃ deva namaste 'stv ajitaṃjaya

Line 427

कान् इच्छतो द्रुतं ब्रूतं वरान् असुरसत्तमौ

kān icchato drutaṃ brūtaṃ varān asurasattamau

Line 428

दत्तायुषौ मया भूयो अहो जीवितुम् इच्छथ

dattāyuṣau mayā bhūyo aho jīvitum icchatha

Line 429

तस्माद् यद् एष वां यत्नस् तत् प्राप्नुतं महाबलौ

tasmād yad eṣa vāṃ yatnas tat prāpnutaṃ mahābalau

Line 430

उभाव् अपि महात्मानाव् ऊर्जितौ क्षत्रतत्परौ

ubhāv api mahātmānāv ūrjitau kṣatratatparau

Line 431

यस्मिन् न कश्चिन् मृतवान् देशे तस्मिन् विभो वधम्

yasmin na kaścin mṛtavān deśe tasmin vibho vadham

Line 432

इच्छावः पुत्रतां चैव तव गन्तुं सुराधिप

icchāvaḥ putratāṃ caiva tava gantuṃ surādhipa

Line 433

बाढं सुतौ मे प्रवरौ भविष्ये कल्पसंभवे

bāḍhaṃ sutau me pravarau bhaviṣye kalpasaṃbhave

Line 434

भविष्यथो न संदेहः सत्यम् एतद् ब्रवीमि वाम्

bhaviṣyatho na saṃdehaḥ satyam etad bravīmi vām

Line 435

वरं प्रदायाथ महासुराभ्यां @

varaṃ pradāyātha mahāsurābhyāṃ @

Line 436

सनातनो विश्वधरोत्तमो विभुः ।

sanātano viśvadharottamo vibhuḥ |

Line 437

रजस्तमोभ्यां भवभावनौ तौ @

rajastamobhyāṃ bhavabhāvanau tau @

Line 438

ममन्थ ताव् ऊरुतले सुरारी ॥

mamantha tāv ūrutale surārī ||

Line 439

स्थित्वा तस्मिंस् तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

sthitvā tasmiṃs tu kamale brahmā brahmavidāṃ varaḥ

Line 440

ऊर्ध्वबाहुर् महाबाहुस् तपो घोरम् अथाश्रितः

ūrdhvabāhur mahābāhus tapo ghoram athāśritaḥ

Line 441

ज्वलन्न् इव च तेजस्वी भाभिः स्वाभिस् तमोनुदः

jvalann iva ca tejasvī bhābhiḥ svābhis tamonudaḥ

Line 442

बभासे सर्वधर्मज्ञः सहस्रांशुर् इवांशुभिः

babhāse sarvadharmajñaḥ sahasrāṃśur ivāṃśubhiḥ

Line 443

अथान्यद् रूपम् आस्ताय शंभुर् नारायणो ऽव्ययः

athānyad rūpam āstāya śaṃbhur nārāyaṇo 'vyayaḥ

Line 444

द्विधा कृत्वात्मनात्मानम् अचिन्त्यात्मा सनातनः

dvidhā kṛtvātmanātmānam acintyātmā sanātanaḥ

Line 445

आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः

ājagāma mahātejā yogācāryo mahāyaśāḥ

Line 446

सांख्याचार्यश् च मतिमान् कपिलो ब्रह्मणां वरः

sāṃkhyācāryaś ca matimān kapilo brahmaṇāṃ varaḥ

Line 447

देवर्षिभिः स्तुताव् एतौ ब्रह्मब्रह्मविदां वरौ

devarṣibhiḥ stutāv etau brahmabrahmavidāṃ varau

Line 448

उभाव् अपि महात्मानाव् ऊर्जितौ क्षेत्रतत्परौ

ubhāv api mahātmānāv ūrjitau kṣetratatparau

Line 449

तौ प्राप्ताव् ऊचतुस् तत्र ब्रह्माणम् अमितौजसम्

tau prāptāv ūcatus tatra brahmāṇam amitaujasam

Line 450

परावरविषेषज्ञौ पूजितौ परमर्षिभिः

parāvaraviṣeṣajñau pūjitau paramarṣibhiḥ

Line 451

बहुत्वाद् बहुपादश् च विश्वात्मा जगतः स्थितिः

bahutvād bahupādaś ca viśvātmā jagataḥ sthitiḥ

Line 452

ग्रामणीः सर्वभूतानां ब्रह्मा लोकगुरुर् वरः

grāmaṇīḥ sarvabhūtānāṃ brahmā lokagurur varaḥ

Line 453

तयोस् तद् वचनं श्रुत्वा तिस्रो व्याहृतयो जपन्

tayos tad vacanaṃ śrutvā tisro vyāhṛtayo japan

Line 454

त्रीन् इमान् कृतवांल् लोकान् यथाह ब्राह्मणी श्रुतिः

trīn imān kṛtavāṃl lokān yathāha brāhmaṇī śrutiḥ

Line 455

तत्र भूसंज्ञकं पुत्रं समुत्पादितवान् प्रभुः

tatra bhūsaṃjñakaṃ putraṃ samutpāditavān prabhuḥ

Line 456

ततो गतागतस् तत्र ब्रह्मा मानसम् अव्ययम्

tato gatāgatas tatra brahmā mānasam avyayam

Line 457

सोत्पन्नस् त्व् अग्रे ब्रह्माणम् उवाच मानसः सुतः

sotpannas tv agre brahmāṇam uvāca mānasaḥ sutaḥ

Line 458

करोमि किं ते साहाय्यं ब्रवीतु भगवान् इति

karomi kiṃ te sāhāyyaṃ bravītu bhagavān iti

Line 459

य एष कपिलो नाम ब्रह्मा नारायणस् तथा

ya eṣa kapilo nāma brahmā nārāyaṇas tathā

Line 460

वदते वरदस् त्वां तु तत् कुरुष्व महामते

vadate varadas tvāṃ tu tat kuruṣva mahāmate

Line 461

ब्रह्मणोक्ते तदा भूयः संशयं समुपस्थितौ

brahmaṇokte tadā bhūyaḥ saṃśayaṃ samupasthitau

Line 462

शुश्रूषुर् अस्मि युवयोः किं कुर्वेति(!) कृताञ्जलिः

śuśrūṣur asmi yuvayoḥ kiṃ kurveti(!) kṛtāñjaliḥ

Line 463

यत् सत्यम् अक्षरं ब्रह्म ह्य् अष्टाविंशविधं स्मृतम्

yat satyam akṣaraṃ brahma hy aṣṭāviṃśavidhaṃ smṛtam

Line 464

यत् सत्यम् अमृतं चैव परं तत् समनुस्मर

yat satyam amṛtaṃ caiva paraṃ tat samanusmara

Line 465

एतद् वचो निशम्याथ स ययौ दिशम् उत्तराम्

etad vaco niśamyātha sa yayau diśam uttarām

Line 466

गत्वा च तत्र ब्रह्मत्वम् अगमज् ज्ञानचक्षुषा

gatvā ca tatra brahmatvam agamaj jñānacakṣuṣā

Line 467

ततो ब्रह्मा भुवं नाम द्वितीयम् असृजत् प्रभुः

tato brahmā bhuvaṃ nāma dvitīyam asṛjat prabhuḥ

Line 468

तं कल्पयित्वा मनसा मनसैव महामनाः

taṃ kalpayitvā manasā manasaiva mahāmanāḥ

Line 469

ततः सो ऽप्य् अब्रवीद् वाक्यं किं कुर्वेति पितामहम्

tataḥ so 'py abravīd vākyaṃ kiṃ kurveti pitāmaham

Line 470

पितामहसमाज्ञप्तो ब्रह्माणं समुपस्थितः

pitāmahasamājñapto brahmāṇaṃ samupasthitaḥ

Line 471

ब्रह्मभ्यां सहितः सो ऽथ भूयो भगवतीं गतः

brahmabhyāṃ sahitaḥ so 'tha bhūyo bhagavatīṃ gataḥ

Line 472

प्राप्तश् च परमं स्थानं स तयोः पार्श्वम् आगतः

prāptaś ca paramaṃ sthānaṃ sa tayoḥ pārśvam āgataḥ

Line 473

तस्मिन्न् अपि गते पुत्रे तृतीयम् असृजत् प्रभुः

tasminn api gate putre tṛtīyam asṛjat prabhuḥ

Line 474

मोक्षोपपत्तिकुशलं भूर्भुवं नाम तद् विदुः

mokṣopapattikuśalaṃ bhūrbhuvaṃ nāma tad viduḥ

Line 475

आसाद्य सो ऽपि तं धर्मं तयोर् एवागमद् गतिम्

āsādya so 'pi taṃ dharmaṃ tayor evāgamad gatim

Line 476

एवं पुत्रास् त्रयो ऽप्य् एते उक्ताः शंभोर् महात्मनः

evaṃ putrās trayo 'py ete uktāḥ śaṃbhor mahātmanaḥ

Line 477

तान् गृहीत्वा सुतांस् तस्य प्रयातौ स्वार्जितां गतिम्

tān gṛhītvā sutāṃs tasya prayātau svārjitāṃ gatim

Line 478

नारायणश् च भगवान् कपिलश् च यतीश्वरः

nārāyaṇaś ca bhagavān kapilaś ca yatīśvaraḥ

Line 479

यं कालं तौ गतौ मुक्तौ ब्रह्मा तत् कालम् एव तु

yaṃ kālaṃ tau gatau muktau brahmā tat kālam eva tu

Line 480

तपो घोरतरं भूयः संश्रितः संशितव्रतः

tapo ghorataraṃ bhūyaḥ saṃśritaḥ saṃśitavrataḥ

Line 481

न रराम ततो ब्रह्मा प्रभुर् एकस् तपश् चरन्

na rarāma tato brahmā prabhur ekas tapaś caran

Line 482

शरीरार्धात् ततो भार्यां समुत्पादितवाञ् शुभाम्

śarīrārdhāt tato bhāryāṃ samutpāditavāñ śubhām

Line 483

तपसा तेजसा चैव वर्चसा नियमेन च

tapasā tejasā caiva varcasā niyamena ca

Line 484

सदृशीम् आत्मनो भार्यां समर्थां लोकसर्जने

sadṛśīm ātmano bhāryāṃ samarthāṃ lokasarjane

Line 485

स तया सहितस् तत्र रेमे ब्रह्मा तपोमयः

sa tayā sahitas tatra reme brahmā tapomayaḥ

Line 486

ततः प्रजापतीन् सर्वान् सागरान् सरितस् तथा

tataḥ prajāpatīn sarvān sāgarān saritas tathā

Line 487

ततो ऽसृजद् वै त्रिपदां गायत्रीं वेदमातरम्

tato 'sṛjad vai tripadāṃ gāyatrīṃ vedamātaram

Line 488

अकरोच् चैव चतुरो वेदान् गायत्रिसंभवान्

akaroc caiva caturo vedān gāyatrisaṃbhavān

Line 489

आत्मनो ऽर्थे ऽसृजत् पुत्रांल् लोककर्ता पितामहः

ātmano 'rthe 'sṛjat putrāṃl lokakartā pitāmahaḥ

Line 490

विश्वे प्रजानां पतयो येभ्यो लोका विनिःसृताः

viśve prajānāṃ patayo yebhyo lokā viniḥsṛtāḥ

Line 491

विश्वेशं प्रथमं नाम महातपसम् आत्मजम्

viśveśaṃ prathamaṃ nāma mahātapasam ātmajam

Line 492

सर्वाश्रमपदं पुण्यं नाम्ना धर्मं स सृष्टवान्

sarvāśramapadaṃ puṇyaṃ nāmnā dharmaṃ sa sṛṣṭavān

Line 493

दक्षं मरीचिम् अत्रिं च पुलस्त्यम् पुलहं क्रतुम्

dakṣaṃ marīcim atriṃ ca pulastyam pulahaṃ kratum

Line 494

वसिष्ठं गौतमं चैव भृगुम् अङ्गिरसं मुनिम्

vasiṣṭhaṃ gautamaṃ caiva bhṛgum aṅgirasaṃ munim

Line 495

अथर्वभूता इत्य् एते ख्याता ब्रह्ममहर्षयः

atharvabhūtā ity ete khyātā brahmamaharṣayaḥ

Line 496

त्रयोदशसुतानां तु ये वंशास् तु महर्षिणाम्

trayodaśasutānāṃ tu ye vaṃśās tu maharṣiṇām

Line 497

अदितिर् दितिर् दनुः काला अनायुः सिंहिका मुनिः

aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ

Line 498

प्राधा क्रोधा च सुरसा विनता कद्रुर् एव च

prādhā krodhā ca surasā vinatā kadrur eva ca

Line 499

दक्षस्यैता दुहितरः कन्या द्वादश भारत

dakṣasyaitā duhitaraḥ kanyā dvādaśa bhārata

Line 500

नक्षत्राणि च भद्रं ते सप्ताविंशतिर् ऊर्जिताः

nakṣatrāṇi ca bhadraṃ te saptāviṃśatir ūrjitāḥ

Line 501

मरीचेः कश्यपः पुत्रस् तपसा निर्मितः प्रभुः

marīceḥ kaśyapaḥ putras tapasā nirmitaḥ prabhuḥ

Line 502

तस्मै कन्या द्वादशेमा दक्षस् ता अन्वमन्यत

tasmai kanyā dvādaśemā dakṣas tā anvamanyata

Line 503

नक्षत्राख्यांश् च सोमाय वसवे दत्तवान् ऋषिः

nakṣatrākhyāṃś ca somāya vasave dattavān ṛṣiḥ

Line 504

रोहिण्यादीनि सर्वाणि पुण्यानि जनमेजय

rohiṇyādīni sarvāṇi puṇyāni janamejaya

Line 505

लक्ष्मीः कीर्तिस् तथा साध्या विश्वावसुरता शुभा

lakṣmīḥ kīrtis tathā sādhyā viśvāvasuratā śubhā

Line 506

देवी पद्मोद्भवा चैव ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा

devī padmodbhavā caiva brahmaṇā nirmitāḥ purā

Line 507

एताः पञ्च वरिष्ठा वै सुरश्रेष्ठाय भारत

etāḥ pañca variṣṭhā vai suraśreṣṭhāya bhārata

Line 508

दत्ता धर्माय भद्रं ते ब्रह्मणा दृष्टधर्मणा

dattā dharmāya bhadraṃ te brahmaṇā dṛṣṭadharmaṇā

Line 509

या रूपार्धमयी पत्नी ब्रह्मणः कामरूपिणी

yā rūpārdhamayī patnī brahmaṇaḥ kāmarūpiṇī

Line 510

सुरभिः सा तु गौर् भूत्वा ब्रह्माणं समुपस्थिता

surabhiḥ sā tu gaur bhūtvā brahmāṇaṃ samupasthitā

Line 511

ततस् ताम् अगमद् ब्रह्मा मैथुने लोकपूजितः

tatas tām agamad brahmā maithune lokapūjitaḥ

Line 512

लोकसर्जनहेतुज्ञो गवाम् अर्थाय भारत

lokasarjanahetujño gavām arthāya bhārata

Line 513

जज्ञे चैकादश सुतान् विपुलान् धर्मसंहितान्

jajñe caikādaśa sutān vipulān dharmasaṃhitān

Line 514

रक्तसंध्याभ्रसदृशान् दधतस् तीव्रतेजसः

raktasaṃdhyābhrasadṛśān dadhatas tīvratejasaḥ

Line 515

ते रुदन्तो द्रवन्तश् च भगवन्तं पितामहम्

te rudanto dravantaś ca bhagavantaṃ pitāmaham

Line 516

रोदनाद् द्रवणाश् चैव ततो रुद्रा इति स्मृताः

rodanād dravaṇāś caiva tato rudrā iti smṛtāḥ

Line 517

निरृतिश् चैव सर्पश् च तृतीयो ह्य् अज एकपात्

nirṛtiś caiva sarpaś ca tṛtīyo hy aja ekapāt

Line 518

मृगव्याधः पिनाकी च दहनो ऽथेश्वरश् च वै

mṛgavyādhaḥ pinākī ca dahano 'theśvaraś ca vai

Line 519

अहिर्बूध्न्यश् च भगवान् कपाली चापराजितः

ahirbūdhnyaś ca bhagavān kapālī cāparājitaḥ

Line 520

सेनानीश् च महातेजा रुद्रा एकादश स्मृताः

senānīś ca mahātejā rudrā ekādaśa smṛtāḥ

Line 521

तस्याम् एव सुरभ्यां वै जज्ञिवान् गोवृषस् तथा

tasyām eva surabhyāṃ vai jajñivān govṛṣas tathā

Line 522

अकृष्टाश् च तथा माषाः सिकताः पृश्नयो ऽक्षताः

akṛṣṭāś ca tathā māṣāḥ sikatāḥ pṛśnayo 'kṣatāḥ

Line 523

अजाश् चैकशफाश् चैव तथैवामृतम् उत्तमम्

ajāś caikaśaphāś caiva tathaivāmṛtam uttamam

Line 524

ओषध्यः प्रवरा याश् च सुरभ्यां ताः समुत्थिताः

oṣadhyaḥ pravarā yāś ca surabhyāṃ tāḥ samutthitāḥ

Line 525

धर्माल् लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्यान् साध्या व्यजायत

dharmāl lakṣmyudbhavaḥ kāmaḥ sādhyān sādhyā vyajāyata

Line 526

भवं च प्रभवं चैव ईशानम् अरतिं तथा

bhavaṃ ca prabhavaṃ caiva īśānam aratiṃ tathā

Line 527

अरण्यं मरुतश् चैव विश्वावसुबलध्रुवौ

araṇyaṃ marutaś caiva viśvāvasubaladhruvau

Line 528

महिषं च तनूजं च विज्ञानम् अनघं तथा

mahiṣaṃ ca tanūjaṃ ca vijñānam anaghaṃ tathā

Line 529

मत्सरं च विभूतिं च सर्वे सुरभिसूनवः

matsaraṃ ca vibhūtiṃ ca sarve surabhisūnavaḥ

Line 530

सुवर्चसं वृषं नागं साध्या लोकनमस्कृताः

suvarcasaṃ vṛṣaṃ nāgaṃ sādhyā lokanamaskṛtāḥ

Line 531

वासवानुगता देवी जनयाम् आस वै सुतम्

vāsavānugatā devī janayām āsa vai sutam

Line 532

धरं च प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवम् अव्ययम्

dharaṃ ca prathamaṃ devaṃ dvitīyaṃ dhruvam avyayam

Line 533

विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोमम् ईश्वरम्

viśvāvasuṃ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ somam īśvaram

Line 534

पञ्चमं पर्वतं चैव योगेन्द्रं तदनन्तरम्

pañcamaṃ parvataṃ caiva yogendraṃ tadanantaram

Line 535

सप्तमं च ततो वायुम् अष्टमं निरृतिं वसुम्

saptamaṃ ca tato vāyum aṣṭamaṃ nirṛtiṃ vasum

Line 536

धर्मस्यापत्यम् एतद् वै सुरभ्यां समजायत

dharmasyāpatyam etad vai surabhyāṃ samajāyata

Line 537

विश्वे देवाश् च विश्वायां धर्मोद्भूता इति श्रुतिः

viśve devāś ca viśvāyāṃ dharmodbhūtā iti śrutiḥ

Line 538

दक्षश् चैव महाबाहुर् वसुश् च सुत एव च

dakṣaś caiva mahābāhur vasuś ca suta eva ca

Line 539

चाक्षुषस्य मनोर् एते तथानन्तमहीरणौ

cākṣuṣasya manor ete tathānantamahīraṇau

Line 540

विश्वावसुसुपर्वाणौ विष्टरश् च महायशाः

viśvāvasusuparvāṇau viṣṭaraś ca mahāyaśāḥ

Line 541

रुरुश् च ऋषिपुत्रो वै भास्करप्रतिमद्युतिः

ruruś ca ṛṣiputro vai bhāskarapratimadyutiḥ

Line 542

विश्वे देवान् देवमाता विश्वेशाञ् जनयत् सुतान्

viśve devān devamātā viśveśāñ janayat sutān

Line 543

मरुत्वती मरुत्वन्तो देवान् अजनयच् छुभान्

marutvatī marutvanto devān ajanayac chubhān

Line 544

अग्निश् चक्षुर् हविर् ज्योतिः सावित्रं मित्रम् एव च

agniś cakṣur havir jyotiḥ sāvitraṃ mitram eva ca

Line 545

अमरं शरवृष्टिं च संक्षयं च महाभुजम्

amaraṃ śaravṛṣṭiṃ ca saṃkṣayaṃ ca mahābhujam

Line 546

विरजं चैव शुक्रं च विश्वावसुविभावसू

virajaṃ caiva śukraṃ ca viśvāvasuvibhāvasū

Line 547

अश्मन्तं चित्ररश्मिं च तथा निष्टविनं नृपम्

aśmantaṃ citraraśmiṃ ca tathā niṣṭavinaṃ nṛpam

Line 548

कुयोनिं च कृतिं चैव चारित्रं बहुपन्नगम्

kuyoniṃ ca kṛtiṃ caiva cāritraṃ bahupannagam

Line 549

बृहन्तं च बृहद् रूपं तथैव तपनाननम्

bṛhantaṃ ca bṛhad rūpaṃ tathaiva tapanānanam

Line 550

मरुत्वती पुरा जज्ञे धर्माद् वै मरुतां गणम्

marutvatī purā jajñe dharmād vai marutāṃ gaṇam

Line 551

अदित्यां जज्ञिरे राजन्न् आदित्याः कश्यपाद् अथ

adityāṃ jajñire rājann ādityāḥ kaśyapād atha

Line 552

इन्द्रो विष्णुर् भगस् त्वष्टा वरुणो ऽंशो ऽर्यमा रविः

indro viṣṇur bhagas tvaṣṭā varuṇo 'ṃśo 'ryamā raviḥ

Line 553

पूषा मित्रश् च वरदो मनुः पर्जन्य एव च

pūṣā mitraś ca varado manuḥ parjanya eva ca

Line 554

इत्य् एते द्वादशादित्या वरिष्ठास् त्रिदिवौकसः

ity ete dvādaśādityā variṣṭhās tridivaukasaḥ

Line 555

आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम्

ādityasya sarasvatyāṃ jajñe putradvayaṃ śubham

Line 556

रूपश्रेष्ठं वपुःश्रेष्ठं त्रिदिवे रूपिणां वरम्

rūpaśreṣṭhaṃ vapuḥśreṣṭhaṃ tridive rūpiṇāṃ varam

Line 557

दनुस् तु दानवाञ् जज्ञे दितिर् दैत्यान् व्यजायत

danus tu dānavāñ jajñe ditir daityān vyajāyata

Line 558

काला तु कालकेयान् वै असुरान् राक्षसांस् तथा

kālā tu kālakeyān vai asurān rākṣasāṃs tathā

Line 559

अनायुषायास् तनया व्याधयश् चाधयस् तथा

anāyuṣāyās tanayā vyādhayaś cādhayas tathā

Line 560

सिंहिका ग्रहमाता च गन्धर्वजननी मुनिः

siṃhikā grahamātā ca gandharvajananī muniḥ

Line 561

प्राधा चाप्सरसां श्रेष्ठा अप्सराश् चाप्य् अजीजनत्

prādhā cāpsarasāṃ śreṣṭhā apsarāś cāpy ajījanat

Line 562

क्रोधायाः सर्वभूतानि पिशाचाश् चैव भारत

krodhāyāḥ sarvabhūtāni piśācāś caiva bhārata

Line 563

तथा पक्षिगणाश् चैव गुह्यकाश् च विशां पते

tathā pakṣigaṇāś caiva guhyakāś ca viśāṃ pate

Line 564

चतुष्पदानि सर्वाणि ऋते गावश् च सौरभाः

catuṣpadāni sarvāṇi ṛte gāvaś ca saurabhāḥ

Line 565

अरुणो गरुडश् चैव विनतायां व्यजायत

aruṇo garuḍaś caiva vinatāyāṃ vyajāyata

Line 566

महीधरान् सर्वनागान् देवी कद्रूर् व्यजायत

mahīdharān sarvanāgān devī kadrūr vyajāyata

Line 567

एवं विवृद्धिम् अगमन् विश्वे देवाः परस्परम्

evaṃ vivṛddhim agaman viśve devāḥ parasparam

Line 568

तदा पौष्करके राजन् प्रादुर्भावे महात्मनः

tadā pauṣkarake rājan prādurbhāve mahātmanaḥ

Line 569

पुराणं पुष्करं चैव मया द्वैपायनाच् छ्रुतं

purāṇaṃ puṣkaraṃ caiva mayā dvaipāyanāc chrutaṃ

Line 570

कथितस् ते ऽनुपूर्वेण संस्तुतः परमर्षिभिः

kathitas te 'nupūrveṇa saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ

Line 571

यश् चेदम् अग्र्यं परमं पुराणं @

yaś cedam agryaṃ paramaṃ purāṇaṃ @

Line 572

सदाप्रमत्तः पठते महात्मा ।

sadāpramattaḥ paṭhate mahātmā |

Line 573

अवाप्य कामान् इह वीतशोकः @

avāpya kāmān iha vītaśokaḥ @

Line 574

परत्र स स्वर्गफलानि भुङ्क्ते ॥

paratra sa svargaphalāni bhuṅkte ||

Line 575

श्रुतं नः परमं ब्रह्मन् स्ववंशचरितं महत्

śrutaṃ naḥ paramaṃ brahman svavaṃśacaritaṃ mahat

Line 576

दिव्यम् अन्योन्यसंभूतम् अर्चितं बहुभिर् गुणैः

divyam anyonyasaṃbhūtam arcitaṃ bahubhir guṇaiḥ

Line 577

छन्दोभिर् वृत्तसंजातैः समासैश् च सुविस्तरैः

chandobhir vṛttasaṃjātaiḥ samāsaiś ca suvistaraiḥ

Line 578

लघुभिर् मधुराभाषैर् ग्रथितं पदविग्रहैः

laghubhir madhurābhāṣair grathitaṃ padavigrahaiḥ

Line 579

त्रिवर्गेणाभिसंपन्नं धर्मेणार्थेन योजितम्

trivargeṇābhisaṃpannaṃ dharmeṇārthena yojitam

Line 580

कामेन बहुरूपेण शरीरान्तर्गतेन च

kāmena bahurūpeṇa śarīrāntargatena ca

Line 581

ब्राह्मणानां प्रभावैश् च योधानां च पराक्रमैः

brāhmaṇānāṃ prabhāvaiś ca yodhānāṃ ca parākramaiḥ

Line 582

वैरनिर्यातनैश् चैव प्रतिज्ञानां च पारगैः

vairaniryātanaiś caiva pratijñānāṃ ca pāragaiḥ

Line 583

रिपुश्रवसि संभग्नैर् नानुबन्धः प्रचोदितः

ripuśravasi saṃbhagnair nānubandhaḥ pracoditaḥ

Line 584

वंशयोनिविनाशाय मृगेण द्विजविग्रहात्

vaṃśayonivināśāya mṛgeṇa dvijavigrahāt

Line 585

ये च तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे निहता नृपाः

ye ca tasmin mahāraudre saṃgrāme nihatā nṛpāḥ

Line 586

तेषां सर्वाणि राष्ट्राणि पुत्राः सर्वे प्रपेदिरे

teṣāṃ sarvāṇi rāṣṭrāṇi putrāḥ sarve prapedire

Line 587

कौरवः प्रथितो राजा भगवच्छासनानुगः

kauravaḥ prathito rājā bhagavacchāsanānugaḥ

Line 588

धर्मश् च बहुधा प्रोक्तस् त्रयाणां वर्णसंपदाम्

dharmaś ca bahudhā proktas trayāṇāṃ varṇasaṃpadām

Line 589

शूराणाम् अपि विख्यातः स्वर्गहेतुर् द्विजर्षभ

śūrāṇām api vikhyātaḥ svargahetur dvijarṣabha

Line 590

अनुग्रहार्थं भूतानां नोत्सेकाय कथंचन

anugrahārthaṃ bhūtānāṃ notsekāya kathaṃcana

Line 591

चतुर्णां वर्णसंज्ञानां पृथक् पृथग् अनेकधा

caturṇāṃ varṇasaṃjñānāṃ pṛthak pṛthag anekadhā

Line 592

गर्भवासं पतन्तश् च भूतानां संप्रबोधितः

garbhavāsaṃ patantaś ca bhūtānāṃ saṃprabodhitaḥ

Line 593

पृच्छतां देवसंचारे क्षीणे पुण्ये च कर्मणि

pṛcchatāṃ devasaṃcāre kṣīṇe puṇye ca karmaṇi

Line 594

दाने यश् चापि संयोगः स चापि बहुधा कृतः

dāne yaś cāpi saṃyogaḥ sa cāpi bahudhā kṛtaḥ

Line 595

द्वाभ्यां संयोगविहितं मधुवाग् वचनं तयोः

dvābhyāṃ saṃyogavihitaṃ madhuvāg vacanaṃ tayoḥ

Line 596

नैतच् छक्यं मया ख्यातुं भारताध्ययनं महत्

naitac chakyaṃ mayā khyātuṃ bhāratādhyayanaṃ mahat

Line 597

एकाहेन महद् ब्रह्मन्न् अपि दिव्येन चक्षुषा

ekāhena mahad brahmann api divyena cakṣuṣā

Line 598

ब्रह्मणो ऽह्नस् तु विस्तारं संक्षेपं च सुसंग्रहम्

brahmaṇo 'hnas tu vistāraṃ saṃkṣepaṃ ca susaṃgraham

Line 599

श्रोतुम् इच्छामि भगवन् महत् कौतूहलं हि मे

śrotum icchāmi bhagavan mahat kautūhalaṃ hi me

Line 600

शृणुष्वैकमना राजन् पञ्चेन्द्रियसमाहितः

śṛṇuṣvaikamanā rājan pañcendriyasamāhitaḥ

Line 601

कथां कथयतो राजन् निर्विकारेण चेतसा

kathāṃ kathayato rājan nirvikāreṇa cetasā

Line 602

ब्रह्मसंबन्धसंबद्धम् अबद्धं कर्मभिर् नृप

brahmasaṃbandhasaṃbaddham abaddhaṃ karmabhir nṛpa

Line 603

पुरस्ताद् ब्रह्मसंपन्नं ब्रह्मणो यद् अदक्षिणम्

purastād brahmasaṃpannaṃ brahmaṇo yad adakṣiṇam

Line 604

अव्यक्तं कारणं यत् तन् नित्यं सदसदात्मकम्

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan nityaṃ sadasadātmakam

Line 605

निष्कलः पुरुषस् तस्मात् संबभूवात्मयोनिजः

niṣkalaḥ puruṣas tasmāt saṃbabhūvātmayonijaḥ

Line 606

दिव्यो दिव्येन वपुषा सर्वभूतपतिर् विभुः

divyo divyena vapuṣā sarvabhūtapatir vibhuḥ

Line 607

अचिन्त्यश् चाव्ययश् चैव युगानां प्रभवो ऽव्ययः

acintyaś cāvyayaś caiva yugānāṃ prabhavo 'vyayaḥ

Line 608

अभूतश् चाप्य् अजातश् च सर्वत्र समतां गतः

abhūtaś cāpy ajātaś ca sarvatra samatāṃ gataḥ

Line 609

अव्यक्तात् परमं यत् तत् तत् पुराणविदो विदुः

avyaktāt paramaṃ yat tat tat purāṇavido viduḥ

Line 610

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम्

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham

Line 611

सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्टति

sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭati

Line 612

असतश् च सतश् चैव विज्ञेयं तत्र कारणम्

asataś ca sataś caiva vijñeyaṃ tatra kāraṇam

Line 613

अव्यक्तो व्यक्तरूपश् च चरन्न् अपि न दृश्यते

avyakto vyaktarūpaś ca carann api na dṛśyate

Line 614

विकारपुरुषो ऽव्यक्तो ह्य् अरूपी रूपम् आश्रितः

vikārapuruṣo 'vyakto hy arūpī rūpam āśritaḥ

Line 615

चरत्य् अचिन्त्यः सर्वेषु गूढो ऽग्निर् इव दारुषु

caraty acintyaḥ sarveṣu gūḍho 'gnir iva dāruṣu

Line 616

भूतभव्योद्भवो नाथः परमेष्ठी प्रजापतिः

bhūtabhavyodbhavo nāthaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ

Line 617

प्रभुः सर्वस्य लोकस्य नाम चास्येति तत्त्वतः

prabhuḥ sarvasya lokasya nāma cāsyeti tattvataḥ

Line 618

अपदात् तु पदो जातस् तस्मान् नारायणो ऽभवत्

apadāt tu pado jātas tasmān nārāyaṇo 'bhavat

Line 619

अव्यक्तो व्यक्तिम् आपन्नो ब्रह्मयोगेन कामतः

avyakto vyaktim āpanno brahmayogena kāmataḥ

Line 620

ब्रह्मभावेन तं विद्धि स शब्दं लब्धवान् प्रभुः

brahmabhāvena taṃ viddhi sa śabdaṃ labdhavān prabhuḥ

Line 621

प्रभवः सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च

prabhavaḥ sarvasya lokasya sthāvarasya carasya ca

Line 622

अहं त्व् इति स होवाच प्रजाः स्रक्ष्यामि भारत

ahaṃ tv iti sa hovāca prajāḥ srakṣyāmi bhārata

Line 623

प्रभवः सर्वभूतानां यस्य तन्तुर् इमाः प्रजाः

prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ yasya tantur imāḥ prajāḥ

Line 624

स्वभावाज् जायते सर्वं स्वभावाच् च तथाभवत्

svabhāvāj jāyate sarvaṃ svabhāvāc ca tathābhavat

Line 625

अहंकारस्वभावाच् च स च सर्वम् इदं जगत्

ahaṃkārasvabhāvāc ca sa ca sarvam idaṃ jagat

Line 626

सर्वव्यापी निरालम्बो अग्राह्यो ऽथ जयो ध्रुवः

sarvavyāpī nirālambo agrāhyo 'tha jayo dhruvaḥ

Line 627

एष ब्रह्ममयो ज्योतिर् ब्रह्मशब्देन शब्दितः

eṣa brahmamayo jyotir brahmaśabdena śabditaḥ

Line 628

अव्यक्तो व्यक्तिम् आपन्नः पञ्चभिः क्रतुलक्षनैः

avyakto vyaktim āpannaḥ pañcabhiḥ kratulakṣanaiḥ

Line 629

धारयन् ब्रह्मणो व्यक्तिं विविधं विततश् चरन्

dhārayan brahmaṇo vyaktiṃ vividhaṃ vitataś caran

Line 630

अथ मूर्तिं समाधाय स्वभावाद् ब्रह्मचोदितः

atha mūrtiṃ samādhāya svabhāvād brahmacoditaḥ

Line 631

ससर्ज सलिलं ब्रह्मा येन सर्वम् इदं ततम्

sasarja salilaṃ brahmā yena sarvam idaṃ tatam

Line 632

वायुं पूर्वम् अथो दृष्ट्वा यो धातुर् धातृसत्तमः

vāyuṃ pūrvam atho dṛṣṭvā yo dhātur dhātṛsattamaḥ

Line 633

धारणाद् धातृशब्दं च लभते लोकसम्ज्ञितम्

dhāraṇād dhātṛśabdaṃ ca labhate lokasamjñitam

Line 634

तद् एतद्वायुसंभूतं कृत्स्नं जगद् अभूत् पुरा

tad etadvāyusaṃbhūtaṃ kṛtsnaṃ jagad abhūt purā

Line 635

एतद् देवैर् अतिक्रान्तं पूर्वम् एव सरस्वति

etad devair atikrāntaṃ pūrvam eva sarasvati

Line 636

पृथक्त्वं गमितं तोयं पृथिवीशब्दम् इच्छता

pṛthaktvaṃ gamitaṃ toyaṃ pṛthivīśabdam icchatā

Line 637

घनत्वाच् च द्रवत्वाच् च निखिलेनोपलभ्यते

ghanatvāc ca dravatvāc ca nikhilenopalabhyate

Line 638

फलत्वात् सीदमानाच् च सलिले सलिलोद्भवः

phalatvāt sīdamānāc ca salile salilodbhavaḥ

Line 639

व्याजहार शुभां वाणीं समन्तात् पूरयन्न् इव

vyājahāra śubhāṃ vāṇīṃ samantāt pūrayann iva

Line 640

ऊर्ध्वं वै स्थातुम् इच्छामि संसीदाम्य् उद्धरस्व माम्

ūrdhvaṃ vai sthātum icchāmi saṃsīdāmy uddharasva mām

Line 641

गम्भीरतोयविवरम् ऊर्मिविक्षोभितान्तरम्

gambhīratoyavivaram ūrmivikṣobhitāntaram

Line 642

तेजोमूर्तिधरा देवी सर्वभूतप्ररोहिणी

tejomūrtidharā devī sarvabhūtaprarohiṇī

Line 643

यथायोगेन संभूता सर्वत्र विषयैषिणी

yathāyogena saṃbhūtā sarvatra viṣayaiṣiṇī

Line 644

श्रुत्वा च गदितं तस्या गिरं तां च सुभाषिताम्

śrutvā ca gaditaṃ tasyā giraṃ tāṃ ca subhāṣitām

Line 645

वराहरूपम् आस्थाय निपपात महार्णवे

varāharūpam āsthāya nipapāta mahārṇave

Line 646

उद्धृत्य सो ऽवनिं तोयात् कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

uddhṛtya so 'vaniṃ toyāt kṛtvā karma suduṣkaram

Line 647

समाधौ प्रलयं गत्वा प्रलीनो न च दृश्यते

samādhau pralayaṃ gatvā pralīno na ca dṛśyate

Line 648

यत् तद् ब्रह्ममयं ज्योतिर् आकाशम् इति शब्दितम्

yat tad brahmamayaṃ jyotir ākāśam iti śabditam

Line 649

तत्र ब्रह्मा समुद्भूतः सर्वभूतपितामहः

tatra brahmā samudbhūtaḥ sarvabhūtapitāmahaḥ

Line 650

अद्यापि मनसा धात्रा धार्यते ब्रह्मयोनिना

adyāpi manasā dhātrā dhāryate brahmayoninā

Line 651

ज्ञानयोगेन सूक्ष्मेण भूतानां हितकाम्यया

jñānayogena sūkṣmeṇa bhūtānāṃ hitakāmyayā

Line 652

भित्त्वा तु पृथिवीमध्यम् उपयाति समुद्भवम्

bhittvā tu pṛthivīmadhyam upayāti samudbhavam

Line 653

तपनस् तूर्ध्वम् आतिष्ठन् रश्मिभिः प्रदहन्न् इव

tapanas tūrdhvam ātiṣṭhan raśmibhiḥ pradahann iva

Line 654

तस्य मण्डलमध्यात् तु निःसृतं प्रतिमण्डलम्

tasya maṇḍalamadhyāt tu niḥsṛtaṃ pratimaṇḍalam

Line 655

स सनातनजो ब्रह्मा सौम्यं सोमत्वम् अन्वगात्

sa sanātanajo brahmā saumyaṃ somatvam anvagāt

Line 656

सोममण्डलपर्यन्तात् पवनः समजायत

somamaṇḍalaparyantāt pavanaḥ samajāyata

Line 657

तदक्षरमयं ज्योतिस् तेजस् तेजो ऽभिवर्धयन्

tadakṣaramayaṃ jyotis tejas tejo 'bhivardhayan

Line 658

स तु योगमयाज् ज्ञानात् स्वभावाद् ब्रह्मसंभवात्

sa tu yogamayāj jñānāt svabhāvād brahmasaṃbhavāt

Line 659

सृजते पुरुषं दिव्यं ब्रह्मयोनिं सनातनम्

sṛjate puruṣaṃ divyaṃ brahmayoniṃ sanātanam

Line 660

द्रवं यत् सलिलं तस्य घनं यत् पृथिवी भवत्

dravaṃ yat salilaṃ tasya ghanaṃ yat pṛthivī bhavat

Line 661

छिद्रं तत्र तद् आकाशं ज्योतिर् यच् चक्षुर् एव तत्

chidraṃ tatra tad ākāśaṃ jyotir yac cakṣur eva tat

Line 662

वायुना स्पन्दते चैव संघाताज् ज्योतिसंभवः

vāyunā spandate caiva saṃghātāj jyotisaṃbhavaḥ

Line 663

पुरुषात् पुरुशो भावः पञ्चभूतमयो महान्

puruṣāt puruśo bhāvaḥ pañcabhūtamayo mahān

Line 664

भूतात्मा वै स मे तस्मिंस् तस्मिन् देहः सनातनः

bhūtātmā vai sa me tasmiṃs tasmin dehaḥ sanātanaḥ

Line 665

गुहायां निहितं ज्ञानं योगाद् यज्ञः सनातनः

guhāyāṃ nihitaṃ jñānaṃ yogād yajñaḥ sanātanaḥ

Line 666

तपनस्यैव तद् रूपं यो ऽग्निर् वसति देहिनाम्

tapanasyaiva tad rūpaṃ yo 'gnir vasati dehinām

Line 667

शरीरे नित्यशो युक्ते धातुभिः सह संगतः

śarīre nityaśo yukte dhātubhiḥ saha saṃgataḥ

Line 668

स्वभावात् क्षयम् आयाति स्वभावाद् भवम् एति च

svabhāvāt kṣayam āyāti svabhāvād bhavam eti ca

Line 669

स्वभावाद् विन्दते शान्तिं स्वभावाच् च न विन्दति

svabhāvād vindate śāntiṃ svabhāvāc ca na vindati

Line 670

इन्द्रियैर् व्यतिमूढात्मा मोहितो ब्रह्मणः पदे

indriyair vyatimūḍhātmā mohito brahmaṇaḥ pade

Line 671

संभवं निधनं चैव कर्मभिः प्रतिपद्यते

saṃbhavaṃ nidhanaṃ caiva karmabhiḥ pratipadyate

Line 672

यावत् तद् ब्रह्मविषयं नोपयातीह ज्ञानतः

yāvat tad brahmaviṣayaṃ nopayātīha jñānataḥ

Line 673

तावत् संसारम् आप्नोति संभवांश् च पुनः पुनः

tāvat saṃsāram āpnoti saṃbhavāṃś ca punaḥ punaḥ

Line 674

इन्द्रियैर् व्यतिरिक्तो वै यदा भवति योगतः

indriyair vyatirikto vai yadā bhavati yogataḥ

Line 675

तदा ब्रह्मत्वम् आपन्नः प्रलयाग्रे प्रतिष्ठति

tadā brahmatvam āpannaḥ pralayāgre pratiṣṭhati

Line 676

प्रतिषिद्धम् अमुं लोकं ब्रह्मवांश् च भवत्य् उत

pratiṣiddham amuṃ lokaṃ brahmavāṃś ca bhavaty uta

Line 677

न च रागव्ययैर् याति न च सज्जति कर्हिचित्

na ca rāgavyayair yāti na ca sajjati karhicit

Line 678

आगतिं च गतिं चैव निधनं संभवं तथ

āgatiṃ ca gatiṃ caiva nidhanaṃ saṃbhavaṃ tatha

Line 679

भूतेभ्यो वेत्ति सर्वज्ञः परां सिद्धिम् उपागतः

bhūtebhyo vetti sarvajñaḥ parāṃ siddhim upāgataḥ

Line 680

आत्मनो गतयश् चैव तथा विषयगोचरम्

ātmano gatayaś caiva tathā viṣayagocaram

Line 681

पुरस्तात् कर्मनिर्वृत्तः पदे ब्राह्मे प्रतिष्ठतः

purastāt karmanirvṛttaḥ pade brāhme pratiṣṭhataḥ

Line 682

चित्तग्रन्थीश् च मनसा रुन्ध्यात् पूर्वाश् च यातनाः

cittagranthīś ca manasā rundhyāt pūrvāś ca yātanāḥ

Line 683

भिद्यमनाः प्रलोभेन वायुभिन्नम् इवार्णवम्

bhidyamanāḥ pralobhena vāyubhinnam ivārṇavam

Line 684

पच्यते हृदयं लीनं परेभ्यो ज्ञानचक्षुषा

pacyate hṛdayaṃ līnaṃ parebhyo jñānacakṣuṣā

Line 685

ब्रह्मप्रोक्तम् इहात्मा वै विमुक्तो देहबन्धनात्

brahmaproktam ihātmā vai vimukto dehabandhanāt

Line 686

सृजेद् अपि परं लोकं संहरेद् अपि विद्यया

sṛjed api paraṃ lokaṃ saṃhared api vidyayā

Line 687

तेजोमूर्तिर् इवाविद्धम् इह लोकं च संसृजेत्

tejomūrtir ivāviddham iha lokaṃ ca saṃsṛjet

Line 688

तिर्यग्योनौ गतांश् चैव कर्मभिर् निरयोपमैः

tiryagyonau gatāṃś caiva karmabhir nirayopamaiḥ

Line 689

तान्य् अपि प्रतिमुच्येत ब्रह्मयुक्तेन चेतसा

tāny api pratimucyeta brahmayuktena cetasā

Line 690

अक्षरं च क्षरं चैव योगकर्माति विद्यते

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yogakarmāti vidyate

Line 691

न क्षरं विद्यते तत्र यद् ब्रह्म कर्मभिर् ध्रुवम्

na kṣaraṃ vidyate tatra yad brahma karmabhir dhruvam

Line 692

पृथिव्यां यत् कृतं छिद्रं तपनेन विवर्धता

pṛthivyāṃ yat kṛtaṃ chidraṃ tapanena vivardhatā

Line 693

तस्मिन् न्यस्तो ऽथ मैनाकः स्वभावविहितो ऽचलः

tasmin nyasto 'tha mainākaḥ svabhāvavihito 'calaḥ

Line 694

पर्वभिः पर्वतत्वं च लभते नामसंज्ञितम्

parvabhiḥ parvatatvaṃ ca labhate nāmasaṃjñitam

Line 695

अचलाद् अचलत्वं च स्वभावान् मेरुर् एव सः

acalād acalatvaṃ ca svabhāvān merur eva saḥ

Line 696

तस्य पृष्ठे सुविस्तीर्णे नगस्य सुमहर्द्धिमान्

tasya pṛṣṭhe suvistīrṇe nagasya sumaharddhimān

Line 697

तस्मिन् स पुरुषो व्यक्तो वसति ज्योतिसंभवः

tasmin sa puruṣo vyakto vasati jyotisaṃbhavaḥ

Line 698

विहितश् च स्वभावेन तेनैव परमात्मना

vihitaś ca svabhāvena tenaiva paramātmanā

Line 699

यत् तद् ब्रह्ममयं तेजो निहितं शिरसो ऽन्तरे

yat tad brahmamayaṃ tejo nihitaṃ śiraso 'ntare

Line 700

तस्य ज्योतिर्मयं रूपं दीप्तं पुरुषविग्रहम्

tasya jyotirmayaṃ rūpaṃ dīptaṃ puruṣavigraham

Line 701

वदनाद् अभिनिष्क्रान्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा

vadanād abhiniṣkrāntaṃ jvalantam iva tejasā

Line 702

चतुर्भिर् वदनैर् युक्तं चतुर्भिश् च भुजोत्तमैः

caturbhir vadanair yuktaṃ caturbhiś ca bhujottamaiḥ

Line 703

वक्त्राद् ब्रह्म सुमुद्भूतं ब्रह्मा ब्राह्मणपुंगवः

vaktrād brahma sumudbhūtaṃ brahmā brāhmaṇapuṃgavaḥ

Line 704

तद् एवैतन् महाभूतं पुनर्भावत्वम् आगतम्

tad evaitan mahābhūtaṃ punarbhāvatvam āgatam

Line 705

उद्धृता पृथिवी देवी पुरस्तात् सलिलाशया

uddhṛtā pṛthivī devī purastāt salilāśayā

Line 706

ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः स्थानाद् अलोको लोकतां गतः

brahmatvaṃ brahmaṇaḥ sthānād aloko lokatāṃ gataḥ

Line 707

पदसंधौ ब्रह्मलोकं शृङ्गं मेरोस् तदाभवत्

padasaṃdhau brahmalokaṃ śṛṅgaṃ meros tadābhavat

Line 708

उच्छ्रितं योजनशतं सहस्रशतम् एव च

ucchritaṃ yojanaśataṃ sahasraśatam eva ca

Line 709

एवम् एव च विस्तारं चतुर्भिर् गुणितं गुणैः

evam eva ca vistāraṃ caturbhir guṇitaṃ guṇaiḥ

Line 710

अथ वा नैव संख्यातुं शक्यं भूतेन केनचित्

atha vā naiva saṃkhyātuṃ śakyaṃ bhūtena kenacit

Line 711

समासहस्रैर् बहुभिर् अपि दिव्येन चेतसा

samāsahasrair bahubhir api divyena cetasā

Line 712

चतुर्भिः पार्श्वविस्तारैः शिलाभिर् अभिसंवृतैः

caturbhiḥ pārśvavistāraiḥ śilābhir abhisaṃvṛtaiḥ

Line 713

नगस्य यस्य राजेन्द्र विस्तारैः शतयोजनैः

nagasya yasya rājendra vistāraiḥ śatayojanaiḥ

Line 714

कोटिकोटीशतगुणैर् गुणितं ब्रह्मवादिभिः

koṭikoṭīśataguṇair guṇitaṃ brahmavādibhiḥ

Line 715

योगयुक्तैः सदा सिद्धैर् नित्यं ब्रह्मपरायणैः

yogayuktaiḥ sadā siddhair nityaṃ brahmaparāyaṇaiḥ

Line 716

मरुद्भिः सह देवेन्द्रै रुद्रैः वसुभिर् एव च

marudbhiḥ saha devendrai rudraiḥ vasubhir eva ca

Line 717

आदित्यैर् विश्वसहितै ररक्ष वसुधाधिपान्

ādityair viśvasahitai rarakṣa vasudhādhipān

Line 718

ररक्ष पृथिवीं चैव भगवान् विष्णुना सह

rarakṣa pṛthivīṃ caiva bhagavān viṣṇunā saha

Line 719

विविस्वद्वरुणाभ्यां च संघातं गमितां नृप

vivisvadvaruṇābhyāṃ ca saṃghātaṃ gamitāṃ nṛpa

Line 720

तेन ब्राह्मणे वपुषा ब्रह्मप्राप्तेन भारत

tena brāhmaṇe vapuṣā brahmaprāptena bhārata

Line 721

यत् तद् विष्णुमयं तेजः सर्वत्र समतां गतम्

yat tad viṣṇumayaṃ tejaḥ sarvatra samatāṃ gatam

Line 722

यत् तद् ब्रह्मेति वै प्रोक्तं ब्राह्मणैर् वेदपारगैः

yat tad brahmeti vai proktaṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ

Line 723

नियमैर् बहुभिः प्राप्तैः सत्यव्रतपरायणैः

niyamair bahubhiḥ prāptaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

Line 724

एवम् एते त्रयो लोका ब्राह्मे ऽहनि समाहिताः

evam ete trayo lokā brāhme 'hani samāhitāḥ

Line 725

अहनि ब्रह्म चाव्यक्तं व्यक्तं प्राणे प्रतिष्ठितम्

ahani brahma cāvyaktaṃ vyaktaṃ prāṇe pratiṣṭhitam

Line 726

ब्रह्मणो नियतं कर्म प्रभावेन प्रचोदितम्

brahmaṇo niyataṃ karma prabhāvena pracoditam

Line 727

प्रवर्तमानं भावेन शश्वद् अच्छलवादिनाम्

pravartamānaṃ bhāvena śaśvad acchalavādinām

Line 728

एतद् धितम् इति प्रोक्तं ब्राह्मणैर् वेदपारगैः

etad dhitam iti proktaṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ

Line 729

यद् एकं ब्रह्म निर्दिष्टं विश्वतां गमितं पदम्

yad ekaṃ brahma nirdiṣṭaṃ viśvatāṃ gamitaṃ padam

Line 730

बहुत्वाद् विप्रभावानां विश्वशब्दः प्रयुज्यते

bahutvād viprabhāvānāṃ viśvaśabdaḥ prayujyate

Line 731

ब्राह्मणैर् ब्रह्मभूतात्मा सत्यव्रतपरायणैः

brāhmaṇair brahmabhūtātmā satyavrataparāyaṇaiḥ

Line 732

विश्वरूपं मनोरूपं बुद्धिरूपत्वम् आनयन्

viśvarūpaṃ manorūpaṃ buddhirūpatvam ānayan

Line 733

एवं द्वंद्वं स भगवान् प्रथमं मिथुनं सृजत्

evaṃ dvaṃdvaṃ sa bhagavān prathamaṃ mithunaṃ sṛjat

Line 734

स एव भगवान् विश्वो देव्या सह सनातनः

sa eva bhagavān viśvo devyā saha sanātanaḥ

Line 735

विधाय विपुलान् भोगान् ब्रह्मा चरति सानुगः

vidhāya vipulān bhogān brahmā carati sānugaḥ

Line 736

स एष भगवान् ब्रह्मा नित्यं ब्रह्मविदां वरः

sa eṣa bhagavān brahmā nityaṃ brahmavidāṃ varaḥ

Line 737

निर्वाणपथगामीनाम् अकिंचनपथैषिणाम्

nirvāṇapathagāmīnām akiṃcanapathaiṣiṇām

Line 738

सोमात् सोमः समुत्पन्नो धारासलिलविग्रहात्

somāt somaḥ samutpanno dhārāsalilavigrahāt

Line 739

यथाभिषिक्तो भूतानां सेनापत्ये महेश्वरः

yathābhiṣikto bhūtānāṃ senāpatye maheśvaraḥ

Line 740

अभिषिच्य च भूतेशं कृत्वा कर्म स्वभावतः

abhiṣicya ca bhūteśaṃ kṛtvā karma svabhāvataḥ

Line 741

नदति स्म तदा नादं तेन सा ह्य् उच्यते नदी

nadati sma tadā nādaṃ tena sā hy ucyate nadī

Line 742

सा ब्रह्मलोकं सम्भाव्यम् अभिभूय सहस्रधा

sā brahmalokaṃ sambhāvyam abhibhūya sahasradhā

Line 743

गां गता गगनाद् देवी सप्तधा प्रससार ह

gāṃ gatā gaganād devī saptadhā prasasāra ha

Line 744

सहस्रधा च राजेन्द्र बहुधा च पुनः पुनः

sahasradhā ca rājendra bahudhā ca punaḥ punaḥ

Line 745

इमं लोकम् अमुं चैव भावयन् क्षरसंभवम्

imaṃ lokam amuṃ caiva bhāvayan kṣarasaṃbhavam

Line 746

ततो भूतानि रोहन्ति महाभूतफलानि च

tato bhūtāni rohanti mahābhūtaphalāni ca

Line 747

ततः सर्वे क्रियारम्भाः प्रावर्तन्त मनीषिणाम्

tataḥ sarve kriyārambhāḥ prāvartanta manīṣiṇām

Line 748

चतुर्भिर् वदनैस् तस्य मुखपद्माद् विनिःसृता

caturbhir vadanais tasya mukhapadmād viniḥsṛtā

Line 749

तदाक्षरमयी सिद्धिर् ईशत्वं समुपागता

tadākṣaramayī siddhir īśatvaṃ samupāgatā

Line 750

तस्य ज्ञानमयं पुण्यं चतुष्पादं सनातनम्

tasya jñānamayaṃ puṇyaṃ catuṣpādaṃ sanātanam

Line 751

पतित्वेनाभवद् देवो ब्रह्मा चात्र पितामहः

patitvenābhavad devo brahmā cātra pitāmahaḥ

Line 752

पादा धर्मस्य चत्वारो यैर् इदं धार्यते जगत्

pādā dharmasya catvāro yair idaṃ dhāryate jagat

Line 753

ब्रह्मचर्येण व्यक्तेन गृहस्थेन च पावने

brahmacaryeṇa vyaktena gṛhasthena ca pāvane

Line 754

गुरुभावेन वाक्येन गुह्यमार्गानुगामिना

gurubhāvena vākyena guhyamārgānugāminā

Line 755

इत्य् एते धर्मपादाः स्युः स्वर्गहेतोः प्रचोदिताः

ity ete dharmapādāḥ syuḥ svargahetoḥ pracoditāḥ

Line 756

न्यायाद् धर्मेण गुह्येन सोमो वर्धति मण्डले

nyāyād dharmeṇa guhyena somo vardhati maṇḍale

Line 757

ब्रह्मा सब्रह्मचरणा वेदा वर्तन्ति शाश्वताः

brahmā sabrahmacaraṇā vedā vartanti śāśvatāḥ

Line 758

गृहस्थान् अभिवाक्येन तृप्यन्ति पितरस् तदा

gṛhasthān abhivākyena tṛpyanti pitaras tadā

Line 759

ऋषयो ऽपि च धर्मेण नगस्य शिरसि स्थिताः

ṛṣayo 'pi ca dharmeṇa nagasya śirasi sthitāḥ

Line 760

नगस्य तस्य संपश्य मेरोः शिखरम् उत्तमम्

nagasya tasya saṃpaśya meroḥ śikharam uttamam

Line 761

पद्भ्यां संपीड्य वृषणाव् ऋषिभिस् तैर् विचार्यते

padbhyāṃ saṃpīḍya vṛṣaṇāv ṛṣibhis tair vicāryate

Line 762

ग्रीवां निगृह्य पृष्ठं च विनाम्य प्रहसन्न् इव

grīvāṃ nigṛhya pṛṣṭhaṃ ca vināmya prahasann iva

Line 763

नाभिदेशे करौ न्यस्य सर्वशो ऽङ्गानि संक्षिपन्

nābhideśe karau nyasya sarvaśo 'ṅgāni saṃkṣipan

Line 764

मूर्ध्नि ब्रह्म समुत्क्षिप्य मनसा स पितामहः

mūrdhni brahma samutkṣipya manasā sa pitāmahaḥ

Line 765

असृजन् मनसा विष्णुं योगाद् योगेश्वरस्य च

asṛjan manasā viṣṇuṃ yogād yogeśvarasya ca

Line 766

व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर् बिम्बाद् बिम्बम् इवोद्धृतः

vyatiriktendriyo viṣṇur bimbād bimbam ivoddhṛtaḥ

Line 767

तेजोमूर्तिधरो देवो नभसीन्दुर् इवोदितः

tejomūrtidharo devo nabhasīndur ivoditaḥ

Line 768

रराज ब्रह्मयोगेन सहस्रांशुर् इवापरः

rarāja brahmayogena sahasrāṃśur ivāparaḥ

Line 769

विराजन् नभसो मध्ये प्रभाभिर् अतुलं प्रभुः

virājan nabhaso madhye prabhābhir atulaṃ prabhuḥ

Line 770

नोपलभ्यति मूढात्मा प्रत्यक्षं ब्रह्म शाश्वतम्

nopalabhyati mūḍhātmā pratyakṣaṃ brahma śāśvatam

Line 771

ललाटमध्ये तिष्ठन्तं द्विधाभूतं क्रियां प्रति

lalāṭamadhye tiṣṭhantaṃ dvidhābhūtaṃ kriyāṃ prati

Line 772

ज्योतिश् चक्षुषि संबद्धं बिम्बं भास्करसोमयोः

jyotiś cakṣuṣi saṃbaddhaṃ bimbaṃ bhāskarasomayoḥ

Line 773

बुद्ध्या पूर्वं तु पश्यन्ति अध्यात्मविषये रताः

buddhyā pūrvaṃ tu paśyanti adhyātmaviṣaye ratāḥ

Line 774

ब्राह्मणा वेदविद्वांसः सत्यव्रतपरायणाः

brāhmaṇā vedavidvāṃsaḥ satyavrataparāyaṇāḥ

Line 775

नेतरे जातु पश्यन्ति अध्यात्मं नावबुध्यते

netare jātu paśyanti adhyātmaṃ nāvabudhyate

Line 776

हिंसायोगैर् अयोगात्मा सर्वप्राणधरैर् नृप

hiṃsāyogair ayogātmā sarvaprāṇadharair nṛpa

Line 777

भूतयो भुवि भूतेशो मोहप्राप्तेन चेतसा

bhūtayo bhuvi bhūteśo mohaprāptena cetasā

Line 778

कर्मभिः कुत्सितैर् अन्यैः सर्वप्राणवधैषिणाम्

karmabhiḥ kutsitair anyaiḥ sarvaprāṇavadhaiṣiṇām

Line 779

नराणां योगम् आधाय स्वेषु गात्रेषु भारत

narāṇāṃ yogam ādhāya sveṣu gātreṣu bhārata

Line 780

समाहितमना ब्रह्मा मोक्षप्राप्तेन हेतुना

samāhitamanā brahmā mokṣaprāptena hetunā

Line 781

चन्द्रमण्डलसंस्थानं ज्योतिस् तेजो महत् तदा

candramaṇḍalasaṃsthānaṃ jyotis tejo mahat tadā

Line 782

प्रविश्य हृदयं क्षिप्रं गायत्र्या नयनान्तरे

praviśya hṛdayaṃ kṣipraṃ gāyatryā nayanāntare

Line 783

गर्भस्य संभवो यश् च चतुर्धा पुरुषात्मकः

garbhasya saṃbhavo yaś ca caturdhā puruṣātmakaḥ

Line 784

ब्रह्मतेजोमयो ऽव्यक्तः शाश्वतो ऽथ ध्रुवो ऽव्ययः

brahmatejomayo 'vyaktaḥ śāśvato 'tha dhruvo 'vyayaḥ

Line 785

न चेन्द्रियगुणैर् युक्तो युक्तस् तेजोगुणेन च

na cendriyaguṇair yukto yuktas tejoguṇena ca

Line 786

चन्द्रांशुविमलप्रख्यो भ्रजिष्णुर् ब्रह्मसंस्थितः

candrāṃśuvimalaprakhyo bhrajiṣṇur brahmasaṃsthitaḥ

Line 787

नेत्राभ्यां जनयद् देवो ऋग्वेदं यजुषा सह

netrābhyāṃ janayad devo ṛgvedaṃ yajuṣā saha

Line 788

सामवेदं च जिह्वाग्राद् अथर्वाणं च मूर्धतः

sāmavedaṃ ca jihvāgrād atharvāṇaṃ ca mūrdhataḥ

Line 789

जातमात्रास् तु ते वेदाः क्षेत्रं विन्दन्ति तत्त्वतः

jātamātrās tu te vedāḥ kṣetraṃ vindanti tattvataḥ

Line 790

तेन वेदत्वम् आपन्ना यस्माद् विन्दन्ति तत्पदम्

tena vedatvam āpannā yasmād vindanti tatpadam

Line 791

ते सृजन्ति तदा वेदा ब्रह्म पूर्वं सनातनम्

te sṛjanti tadā vedā brahma pūrvaṃ sanātanam

Line 792

पुरुषं दिव्यरूपाभं स्वैः स्वैर् भावैर् मनोभवैः

puruṣaṃ divyarūpābhaṃ svaiḥ svair bhāvair manobhavaiḥ

Line 793

अथर्वणस् तु यो भागः शीर्षं यज्ञस्य तत् स्मृतम्

atharvaṇas tu yo bhāgaḥ śīrṣaṃ yajñasya tat smṛtam

Line 794

ग्रीवाबाह्वन्तरं चैव ऋग्भागः स भवेत् ततः

grīvābāhvantaraṃ caiva ṛgbhāgaḥ sa bhavet tataḥ

Line 795

हृदयं चैव पार्श्वं च सामभागस् तु निर्मितः

hṛdayaṃ caiva pārśvaṃ ca sāmabhāgas tu nirmitaḥ

Line 796

बस्तिशीर्षं कटीदेशं जङ्घोरुचरणैः सह

bastiśīrṣaṃ kaṭīdeśaṃ jaṅghorucaraṇaiḥ saha

Line 797

एवम् एष यजुर्भागः संघातो यज्ञकल्पितः

evam eṣa yajurbhāgaḥ saṃghāto yajñakalpitaḥ

Line 798

पुरुषो दिव्यरूपाभः संभूतो ह्य् अमरात् पदात्

puruṣo divyarūpābhaḥ saṃbhūto hy amarāt padāt

Line 799

स हि वेदमयो यज्ञः सर्वभूतसुखावहः

sa hi vedamayo yajñaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ

Line 800

उभयोर् लोकयोस् तात हिंसावर्ज्यः सनातनः

ubhayor lokayos tāta hiṃsāvarjyaḥ sanātanaḥ

Line 801

योगारम्भं कर्मसाध्यं ब्रह्मचर्यं सनातनम्

yogārambhaṃ karmasādhyaṃ brahmacaryaṃ sanātanam

Line 802

प्रभवं सर्वभूतानां यो विन्दति स वेदवित्

prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ yo vindati sa vedavit

Line 803

स सिद्धः प्रोच्यते लोके सिद्धिर् एव न संशयः

sa siddhaḥ procyate loke siddhir eva na saṃśayaḥ

Line 804

निर्मुक्तैः सर्वकर्मभ्यो मुनिभिर् वेदपारगैः

nirmuktaiḥ sarvakarmabhyo munibhir vedapāragaiḥ

Line 805

वैष्णवं यज्ञम् इत्य् एवं ब्रुवते वेदपारगाः

vaiṣṇavaṃ yajñam ity evaṃ bruvate vedapāragāḥ

Line 806

ब्राह्मणा नियमश्रान्ता वेदोपनिषदे पदे

brāhmaṇā niyamaśrāntā vedopaniṣade pade

Line 807

चेतसस् तूपलम्भो हि मनोग्राह्यस्य कामतः

cetasas tūpalambho hi manogrāhyasya kāmataḥ

Line 808

कारणं श्रोतुम् इच्छामि यथातत्त्वं महामुने

kāraṇaṃ śrotum icchāmi yathātattvaṃ mahāmune

Line 809

न ह्य् अस्य कारणं किंचिद् बाह्यं भवति भारत

na hy asya kāraṇaṃ kiṃcid bāhyaṃ bhavati bhārata

Line 810

अन्तर्गतं कारणं तु शारीरं मानसं नृप

antargataṃ kāraṇaṃ tu śārīraṃ mānasaṃ nṛpa

Line 811

येन वेद्यं विदुर् मर्त्या ब्राह्मणाः संशितव्रताः

yena vedyaṃ vidur martyā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ

Line 812

अवेद्यम् अपि वेद्यं च शक्यं वेत्तुं न कर्मणा

avedyam api vedyaṃ ca śakyaṃ vettuṃ na karmaṇā

Line 813

ब्राह्मणेन विनीतेन सदा ब्रह्मनिषेविणा

brāhmaṇena vinītena sadā brahmaniṣeviṇā

Line 814

सदा विदिततत्त्वेन सिद्धिहेतोर् महीपते

sadā viditatattvena siddhihetor mahīpate

Line 815

सदा चैव शुचिर् भूत्वा नियतो ब्रह्मकर्मणा

sadā caiva śucir bhūtvā niyato brahmakarmaṇā

Line 816

उपतिष्ठेत स गुरुं बद्धाञ्जलिपुटो द्विजः

upatiṣṭheta sa guruṃ baddhāñjalipuṭo dvijaḥ

Line 817

सायं प्रातश् च तत्त्वज्ञो मोक्षकर्माणि कारयेत्

sāyaṃ prātaś ca tattvajño mokṣakarmāṇi kārayet

Line 818

विनीतो ब्रह्मभावेन समाहितमतिर् मुनिः

vinīto brahmabhāvena samāhitamatir muniḥ

Line 819

संप्रपद्येत मनसा वैष्णवं पदम् उत्तमम्

saṃprapadyeta manasā vaiṣṇavaṃ padam uttamam

Line 820

ध्यायन्न् एव प्रसीदेत समाहितमतिर् द्विजः

dhyāyann eva prasīdeta samāhitamatir dvijaḥ

Line 821

स गच्छेत् परमं ब्रह्म निर्विकारेण चेतसा

sa gacchet paramaṃ brahma nirvikāreṇa cetasā

Line 822

अपुनर्भवभावज्ञो निर्ममो भावबन्धनात्

apunarbhavabhāvajño nirmamo bhāvabandhanāt

Line 823

तद् एवाक्षरम् इत्य् आहुर् यत् तद् ब्रह्म सनातनम्

tad evākṣaram ity āhur yat tad brahma sanātanam

Line 824

न हि तत् कर्मयोगेन विद्यायोगेन दर्शितम्

na hi tat karmayogena vidyāyogena darśitam

Line 825

ब्राह्मणानां विनीतानां वैष्णवे पदसंचये

brāhmaṇānāṃ vinītānāṃ vaiṣṇave padasaṃcaye

Line 826

सर्वद्रव्यातिरिक्तानां कामयोगविगर्हिणाम्

sarvadravyātiriktānāṃ kāmayogavigarhiṇām

Line 827

अपुनर्भाविनां लोकाः कर्मयोगप्रतिष्ठिताः

apunarbhāvināṃ lokāḥ karmayogapratiṣṭhitāḥ

Line 828

अनादानेन मनसा राजन् कर्मणि कर्मणि

anādānena manasā rājan karmaṇi karmaṇi

Line 829

आदानाद् बध्यते जन्तुर् निरादानात् प्रमुच्यते

ādānād badhyate jantur nirādānāt pramucyate

Line 830

ब्रह्मणेभ्यः क्रियाप्राप्तिर् जन्तोः पूर्वाज् जनाधिप

brahmaṇebhyaḥ kriyāprāptir jantoḥ pūrvāj janādhipa

Line 831

मुक्तश् चेन्द्रियबन्धेन प्रातश् च परमं पदम्

muktaś cendriyabandhena prātaś ca paramaṃ padam

Line 832

न भूयः पुनर् आयाति मानुषं देहविग्रहम्

na bhūyaḥ punar āyāti mānuṣaṃ dehavigraham

Line 833

उपसर्गं च योगं च ध्यातव्यं चैव यत् पदम्

upasargaṃ ca yogaṃ ca dhyātavyaṃ caiva yat padam

Line 834

सिद्धिं सिद्धिगुणांश् चैव श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

siddhiṃ siddhiguṇāṃś caiva śrotum icchāmi tattvataḥ

Line 835

शृणु विस्तरतः सर्वं यथा पृच्छसि मेधया

śṛṇu vistarataḥ sarvaṃ yathā pṛcchasi medhayā

Line 836

उपपन्नेन मनसा ब्रह्मादीनाम् अनेकधा

upapannena manasā brahmādīnām anekadhā

Line 837

पञ्चेन्द्रियगुणांस् त्यक्त्वा पश्यतो ब्रह्मणो नृप

pañcendriyaguṇāṃs tyaktvā paśyato brahmaṇo nṛpa

Line 838

योगयुक्तेन मनसा पञ्चेन्द्रियनिवासिनः

yogayuktena manasā pañcendriyanivāsinaḥ

Line 839

ब्रह्मणश् चिन्तयानस्य ब्रह्मयज्ञं सनातनम्

brahmaṇaś cintayānasya brahmayajñaṃ sanātanam

Line 840

बहुरूपम् अनैश्वर्यात् प्रवक्ष्यामि निबोध तत्

bahurūpam anaiśvaryāt pravakṣyāmi nibodha tat

Line 841

पञ्चेन्द्रियस्य ग्रामस्य नवद्वारस्य भारत

pañcendriyasya grāmasya navadvārasya bhārata

Line 842

कामक्रोधनिरुद्धस्य संनिरुद्धस्य मेधया

kāmakrodhaniruddhasya saṃniruddhasya medhayā

Line 843

तेजसा मूर्ध्नि चाधाय धूमो दोधूयते महान्

tejasā mūrdhni cādhāya dhūmo dodhūyate mahān

Line 844

नीललोहितवर्णाभः पीतैः श्वेतैश् च धातुभिः

nīlalohitavarṇābhaḥ pītaiḥ śvetaiś ca dhātubhiḥ

Line 845

मञ्जिष्ठारागवर्णाभैः कपोतसदृशैस् तथा

mañjiṣṭhārāgavarṇābhaiḥ kapotasadṛśais tathā

Line 846

शुद्धवैदूर्यवर्णाभैः पद्मवर्णदलप्रभैः

śuddhavaidūryavarṇābhaiḥ padmavarṇadalaprabhaiḥ

Line 847

स्फाटिकैर् मणिवर्णाभैर् नागेन्द्रसदृशैस् तथा

sphāṭikair maṇivarṇābhair nāgendrasadṛśais tathā

Line 848

इन्द्रगोपकवर्णाभैश् चन्द्रांशुसलिलप्रभैः

indragopakavarṇābhaiś candrāṃśusalilaprabhaiḥ

Line 849

बहुवर्णैः सधूमौघैर् इन्द्रायुधसमप्रमैः

bahuvarṇaiḥ sadhūmaughair indrāyudhasamapramaiḥ

Line 850

संपतद्भिश् च युगपन् मेघैर् इव समागमे

saṃpatadbhiś ca yugapan meghair iva samāgame

Line 851

निरुध्यन्त इवाकाशं पक्षवद्भिर् इवाद्रिभिः

nirudhyanta ivākāśaṃ pakṣavadbhir ivādribhiḥ

Line 852

ते धूमवर्णसंघाता घनाः सलिलधारिणः

te dhūmavarṇasaṃghātā ghanāḥ saliladhāriṇaḥ

Line 853

निर्वेमुश् चैव तोयौघान् विविशुर् वसुधातलम्

nirvemuś caiva toyaughān viviśur vasudhātalam

Line 854

मूर्ध्नि चैव महान् अग्निर् मानसो धूयते प्रभुः

mūrdhni caiva mahān agnir mānaso dhūyate prabhuḥ

Line 855

युक्तः परमयोगेन शतशो ऽर्चिभिर् आवृत्तः

yuktaḥ paramayogena śataśo 'rcibhir āvṛttaḥ

Line 856

तस्याग्नेर् विस्फुलिङ्गानां सहस्राणि शतानि च

tasyāgner visphuliṅgānāṃ sahasrāṇi śatāni ca

Line 857

विसस्रुः सर्वगात्रेभ्यो ज्यलन्तीव युगाग्नयः

visasruḥ sarvagātrebhyo jyalantīva yugāgnayaḥ

Line 858

यावन्त्यो वर्षधाराश् च तावन्त्यो ऽर्च्यो ऽनलस्य तु

yāvantyo varṣadhārāś ca tāvantyo 'rcyo 'nalasya tu

Line 859

समेयुर् वारिधाराभिर् विपुले वसुधातले

sameyur vāridhārābhir vipule vasudhātale

Line 860

वर्णाभ्यां युज्यमानश् च वायुर् दोधूयते महान्

varṇābhyāṃ yujyamānaś ca vāyur dodhūyate mahān

Line 861

दिव्यसिद्धगुणोद्भूतः सूक्ष्मः प्राणविवर्धनः

divyasiddhaguṇodbhūtaḥ sūkṣmaḥ prāṇavivardhanaḥ

Line 862

वेगवान् भीमनिर्घोषो बलवान् प्राणगोचरः

vegavān bhīmanirghoṣo balavān prāṇagocaraḥ

Line 863

तैर् एव चाग्निसंघातैर् धातुभिः सह संगतः

tair eva cāgnisaṃghātair dhātubhiḥ saha saṃgataḥ

Line 864

सहस्रशो ऽथ शतशो मूर्तिं कृत्वा पृथग्विधाम्

sahasraśo 'tha śataśo mūrtiṃ kṛtvā pṛthagvidhām

Line 865

अग्निर् वायुजलं भूमिर् धातवो ब्रह्मचोदिताः

agnir vāyujalaṃ bhūmir dhātavo brahmacoditāḥ

Line 866

समवायत्वम् आपन्ना बीजभूता महीपते

samavāyatvam āpannā bījabhūtā mahīpate

Line 867

संघातं ब्रह्मवेगेन धातवो गमिता नृप

saṃghātaṃ brahmavegena dhātavo gamitā nṛpa

Line 868

यद्ब्रह्म चक्षुषोर् मध्ये स सूक्ष्मः पुरुषो विराट्

yadbrahma cakṣuṣor madhye sa sūkṣmaḥ puruṣo virāṭ

Line 869

तयोर् अन्यान् बहून् सुक्ष्मान् ससृजे पुरुषोत्तमः

tayor anyān bahūn sukṣmān sasṛje puruṣottamaḥ

Line 870

स एष भगवान् विष्णुर् व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

sa eṣa bhagavān viṣṇur vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ

Line 871

आधारः सर्वभूतानां प्रलये प्रलयान्तकृत्

ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ pralaye pralayāntakṛt

Line 872

तं मूर्ध्नि धातुभिर् बद्धं विशन्ति ब्रह्मचोदिताः

taṃ mūrdhni dhātubhir baddhaṃ viśanti brahmacoditāḥ

Line 873

ते ऽन्तरा पुरुषाः सर्वे ज्ञातारः सुखदुःखयोः

te 'ntarā puruṣāḥ sarve jñātāraḥ sukhaduḥkhayoḥ

Line 874

अथ चेष्टितुम् आरब्धा मूर्तयो ब्रह्मसंमिताः

atha ceṣṭitum ārabdhā mūrtayo brahmasaṃmitāḥ

Line 875

भित्त्वा च धरणीं देवीं प्रपद्यन्ते दिशो दश

bhittvā ca dharaṇīṃ devīṃ prapadyante diśo daśa

Line 876

इत्य् एते पार्थिवाः सर्वे ऋषयो ब्रह्मनिर्मिताः

ity ete pārthivāḥ sarve ṛṣayo brahmanirmitāḥ

Line 877

तत्रैव प्रलयं याता भूमित्वम् उपयान्ति च

tatraiva pralayaṃ yātā bhūmitvam upayānti ca

Line 878

कर्मक्षयाद् विमुच्यन्ते धातुभिः कर्मबन्धनैः

karmakṣayād vimucyante dhātubhiḥ karmabandhanaiḥ

Line 879

कर्मक्षयाद् विमुक्तत्वाद् इन्द्रियाणां च बन्धनात्

karmakṣayād vimuktatvād indriyāṇāṃ ca bandhanāt

Line 880

ताम् एव प्रकृतिं यान्ति अज्ञातां कर्मगोचरैः

tām eva prakṛtiṃ yānti ajñātāṃ karmagocaraiḥ

Line 881

क्षराद् धूमक्षयं चैव अग्निगर्भास् तपोमयाः

kṣarād dhūmakṣayaṃ caiva agnigarbhās tapomayāḥ

Line 882

येन तन्तुर् इव च्छन्नो भावाभावः प्रवर्तते

yena tantur iva cchanno bhāvābhāvaḥ pravartate

Line 883

धूमाद् अभ्रास् तु संभूता अभ्रात् तोयं सुनिर्मलम्

dhūmād abhrās tu saṃbhūtā abhrāt toyaṃ sunirmalam

Line 884

जगती जलात् तु संभूता जगत्य् एव च यत् फलम्

jagatī jalāt tu saṃbhūtā jagaty eva ca yat phalam

Line 885

फलाद् रसश् च संजज्ञे रसात् प्राणश् च देहिनाम्

phalād rasaś ca saṃjajñe rasāt prāṇaś ca dehinām

Line 886

रसस् तु तन्मयो जज्ञे यत् तद् ब्रह्म सनातनम्

rasas tu tanmayo jajñe yat tad brahma sanātanam

Line 887

प्रधानं ब्रह्म उद्दिष्टं बहुभिः कारणान्तरैः

pradhānaṃ brahma uddiṣṭaṃ bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ

Line 888

ब्राह्मणैस् तपसि श्रान्तैः सत्यव्रतपरायणैः

brāhmaṇais tapasi śrāntaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

Line 889

अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं स्वेन भावेन भारत

avyaktād vyaktim āpannaṃ svena bhāvena bhārata

Line 890

अन्तःस्थं सर्वभूतेषु चरन्तं विद्यया सह

antaḥsthaṃ sarvabhūteṣu carantaṃ vidyayā saha

Line 891

कर्म कर्तेति राजेन्द्र विषयस्थम् अनेकधा

karma karteti rājendra viṣayastham anekadhā

Line 892

नोपलभ्यति चक्षुर्भ्यां तपसा दग्धकिल्बिषैः

nopalabhyati cakṣurbhyāṃ tapasā dagdhakilbiṣaiḥ

Line 893

उपलभ्यति चक्षुर्भ्यां ज्ञानिभिर् ब्रह्मवादिभिः

upalabhyati cakṣurbhyāṃ jñānibhir brahmavādibhiḥ

Line 894

निःसृतस् तु भ्रुवोर् मध्यान् मेघमुक्त इवांशुमान्

niḥsṛtas tu bhruvor madhyān meghamukta ivāṃśumān

Line 895

चरद्भिः पक्षिवल् लोके निर्द्वंद्वैर् निष्परिग्रहैः

caradbhiḥ pakṣival loke nirdvaṃdvair niṣparigrahaiḥ

Line 896

योगधर्मेण कौरव्य ध्रुवम् आसाद्यते फलम्

yogadharmeṇa kauravya dhruvam āsādyate phalam

Line 897

प्रादुर्भावं क्षयं चैव भूतस्य निधनं तथा

prādurbhāvaṃ kṣayaṃ caiva bhūtasya nidhanaṃ tathā

Line 898

विधत्ते शतशो ब्रह्मा संक्षये च भवेत् तथा

vidhatte śataśo brahmā saṃkṣaye ca bhavet tathā

Line 899

कर्मणः कर्मयोगज्ञो भूतेभ्यो नात्र संशयः

karmaṇaḥ karmayogajño bhūtebhyo nātra saṃśayaḥ

Line 900

अविनाशाय लोकस्य धर्मस्याप्य् आयनेन च

avināśāya lokasya dharmasyāpy āyanena ca

Line 901

युगं द्वादशसाहस्रं सहस्रयुगसंज्ञितम्

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ sahasrayugasaṃjñitam

Line 902

एतद् ब्रह्मयुगं नाम युगानां प्रथमं युगम्

etad brahmayugaṃ nāma yugānāṃ prathamaṃ yugam

Line 903

सहस्रयुगयोर् अन्ते संहारः प्रलयान्तकृत्

sahasrayugayor ante saṃhāraḥ pralayāntakṛt

Line 904

सूक्ष्मं भवति लोकानां निर्विकारम् अचेतनम्

sūkṣmaṃ bhavati lokānāṃ nirvikāram acetanam

Line 905

तथा प्रलयम् आपन्नं जगत् सर्वं सनातनम्

tathā pralayam āpannaṃ jagat sarvaṃ sanātanam

Line 906

ब्रह्म सम्पद्यते सूक्ष्मं निर्मितं कारणैर् गुणैः

brahma sampadyate sūkṣmaṃ nirmitaṃ kāraṇair guṇaiḥ

Line 907

प्राग्वंशं श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण महामुने

prāgvaṃśaṃ śrotum icchāmi vistareṇa mahāmune

Line 908

आद्ययोर् युगयोर् ब्रह्मन् ब्रह्मप्राप्तस्य सर्वशः

ādyayor yugayor brahman brahmaprāptasya sarvaśaḥ

Line 909

शृणु विस्तरशः सर्वं यन् मां पृच्छसि मेधया

śṛṇu vistaraśaḥ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi medhayā

Line 910

उपपन्नेन मनसा दैवप्रत्ययसाधिना

upapannena manasā daivapratyayasādhinā

Line 911

ऋद्धिं प्राप्तस् तु भगवान् योगात्मा ब्रह्मसंभवः

ṛddhiṃ prāptas tu bhagavān yogātmā brahmasaṃbhavaḥ

Line 912

भूतानां बहुलत्वं च चकारेहेश्वरः प्रभुः

bhūtānāṃ bahulatvaṃ ca cakāreheśvaraḥ prabhuḥ

Line 913

स्थितो ब्रह्मासने ब्रह्मा विक्षिप्तः सहसा प्रभुः

sthito brahmāsane brahmā vikṣiptaḥ sahasā prabhuḥ

Line 914

अचलेनैव भावेन स्थाणुभूतेन भारत

acalenaiva bhāvena sthāṇubhūtena bhārata

Line 915

रक्तश् च मोक्षविषये सर्वज्ञानमये पदे

raktaś ca mokṣaviṣaye sarvajñānamaye pade

Line 916

यस्मात् पदसहस्राणि भवन्ति न भवन्ति च

yasmāt padasahasrāṇi bhavanti na bhavanti ca

Line 917

ब्रह्मयज्ञं तु यजते योगाद् वेदात्मकं सदा

brahmayajñaṃ tu yajate yogād vedātmakaṃ sadā

Line 918

ब्रह्मणो विपुलं ज्ञानम् ऐश्वर्यं च प्रजायते

brahmaṇo vipulaṃ jñānam aiśvaryaṃ ca prajāyate

Line 919

ततः प्रथमम् ऐश्वर्यं युञ्जानेन प्रवर्तितम्

tataḥ prathamam aiśvaryaṃ yuñjānena pravartitam

Line 920

ब्रह्मणा ब्रह्मभूतेन भूतानां हितम् इच्छता

brahmaṇā brahmabhūtena bhūtānāṃ hitam icchatā

Line 921

यदा त्व् आकाशम् ऐश्वर्यं युञ्जानस्य प्रवर्तते

yadā tv ākāśam aiśvaryaṃ yuñjānasya pravartate

Line 922

ब्रह्मणो ब्रह्मभूतस्य निर्विकारेण कर्मणा

brahmaṇo brahmabhūtasya nirvikāreṇa karmaṇā

Line 923

तदान्तरिक्षं संप्राप्तं निर्मलं ब्रह्म चाव्ययम्

tadāntarikṣaṃ saṃprāptaṃ nirmalaṃ brahma cāvyayam

Line 924

संहारः सर्वभूतानां चराणां ब्रह्मवादिनाम्

saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ carāṇāṃ brahmavādinām

Line 925

ध्रुवम् ऐश्वर्ययोगानां प्रतिपद्यन्ति देहिनः

dhruvam aiśvaryayogānāṃ pratipadyanti dehinaḥ

Line 926

आकाशैश्वर्यभूतेन संयोगे ब्रह्मवादिनाम्

ākāśaiśvaryabhūtena saṃyoge brahmavādinām

Line 927

प्रवर्तमानम् ऐश्वर्यं वायुभूतं करोति च

pravartamānam aiśvaryaṃ vāyubhūtaṃ karoti ca

Line 928

विकारैर् बहुभिः प्राप्तैः संपतद्भिर् महाबलैः

vikārair bahubhiḥ prāptaiḥ saṃpatadbhir mahābalaiḥ

Line 929

एतैर् विकारैः संवृत्तैर् निरुद्धैश् च समन्ततः

etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś ca samantataḥ

Line 930

ध्रुवम् ऐश्वर्यम् आपन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः

dhruvam aiśvaryam āpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ

Line 931

शरीराद् अभिनिष्क्रम्य आकाशेन प्रधावति

śarīrād abhiniṣkramya ākāśena pradhāvati

Line 932

निरालम्बो निरालम्बान् आलम्ब्य मनसा ततः

nirālambo nirālambān ālambya manasā tataḥ

Line 933

ऐश्वर्यभूतो भूतात्मा चरन् दिवि न दृश्यते

aiśvaryabhūto bhūtātmā caran divi na dṛśyate

Line 934

चक्षुर्भिर् बहुभिर् लोके पुरंदरसमैर् अपि

cakṣurbhir bahubhir loke puraṃdarasamair api

Line 935

ओंकारं ये त्व् अधीयन्ते मनसा ब्रह्मसत्तमाः

oṃkāraṃ ye tv adhīyante manasā brahmasattamāḥ

Line 936

विभक्ताः सर्वकामेभ्यस् ते तं पश्यन्ति साधवः

vibhaktāḥ sarvakāmebhyas te taṃ paśyanti sādhavaḥ

Line 937

एतद् धि परमं ब्रह्म ब्राह्मणानां मनीषिणाम्

etad dhi paramaṃ brahma brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām

Line 938

अन्तश्चरति भूतानां विद्धि चेतनया सह

antaścarati bhūtānāṃ viddhi cetanayā saha

Line 939

एष शब्दो महानादः पुराणो ब्रह्मसंभवः

eṣa śabdo mahānādaḥ purāṇo brahmasaṃbhavaḥ

Line 940

वायूभूतो ऽक्षरं प्राप्तो वदन्त्य् एवं द्विजातयः

vāyūbhūto 'kṣaraṃ prāpto vadanty evaṃ dvijātayaḥ

Line 941

अरूपी रूपसंपन्नो धातुभिः सह संगतः

arūpī rūpasaṃpanno dhātubhiḥ saha saṃgataḥ

Line 942

अन्तश्चरति भूतेषु कामकारकरो वशी

antaścarati bhūteṣu kāmakārakaro vaśī

Line 943

ततः पूर्वम् अनुध्याय मनसा पूरयन्न् इव

tataḥ pūrvam anudhyāya manasā pūrayann iva

Line 944

वेदात्मकं तदा यज्ञं चिन्तयन्तो मनीषिणः

vedātmakaṃ tadā yajñaṃ cintayanto manīṣiṇaḥ

Line 945

ब्राह्मणाः शुचयो दान्ता यशो ऽयुञ्जंस् तदन्वयाः

brāhmaṇāḥ śucayo dāntā yaśo 'yuñjaṃs tadanvayāḥ

Line 946

ब्रह्मलोकं काङ्क्षमाणा वैष्णवं पदम् उत्तमम्

brahmalokaṃ kāṅkṣamāṇā vaiṣṇavaṃ padam uttamam

Line 947

यस्य हेतोः क्रियाः सर्वाः कुर्वन्ति विगतज्वराः

yasya hetoḥ kriyāḥ sarvāḥ kurvanti vigatajvarāḥ

Line 948

न ह्य् एते प्रसवादाने भवम् इच्छन्ति भारत

na hy ete prasavādāne bhavam icchanti bhārata

Line 949

माल्योपहारैश् च त्रिभिः प्रतिभानैश् च वै द्विजाः

mālyopahāraiś ca tribhiḥ pratibhānaiś ca vai dvijāḥ

Line 950

यजन्ति परमात्मानं विष्णुं सत्यपराक्रमम्

yajanti paramātmānaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam

Line 951

यजनं विक्रमं चैव ब्रह्मपूर्वाः प्रचक्रिरे

yajanaṃ vikramaṃ caiva brahmapūrvāḥ pracakrire

Line 952

ब्रह्मा च वैष्णवं तेजो वेदोक्तैर् वचनैर् नृप

brahmā ca vaiṣṇavaṃ tejo vedoktair vacanair nṛpa

Line 953

ब्राह्मणैर् वेदविद्भिश् च ब्रह्मज्ञैर् ब्रह्मवादिभिः

brāhmaṇair vedavidbhiś ca brahmajñair brahmavādibhiḥ

Line 954

शुचिभिः कर्मनिर्मुक्तैः सत्यव्रतपरायणैः

śucibhiḥ karmanirmuktaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

Line 955

धातुभिर् मोक्षकाले च महात्मा संप्रदृष्यते

dhātubhir mokṣakāle ca mahātmā saṃpradṛṣyate

Line 956

तद् एव परमं ब्रह्म वैष्णवं परमाद्भुतम्

tad eva paramaṃ brahma vaiṣṇavaṃ paramādbhutam

Line 957

रसात्मकं तद् ऐश्वर्यं विकारान्ते प्रदृश्यते

rasātmakaṃ tad aiśvaryaṃ vikārānte pradṛśyate

Line 958

घोररूपा विकारास् ते व्यथयन्ति महात्मनः

ghorarūpā vikārās te vyathayanti mahātmanaḥ

Line 959

संछाद्यातीव तोयेन क्षुभ्यमाणो विचेतनः

saṃchādyātīva toyena kṣubhyamāṇo vicetanaḥ

Line 960

ऊर्मिभिश् छाद्यते चैव शीतोष्णाभिर् विकारतः

ūrmibhiś chādyate caiva śītoṣṇābhir vikārataḥ

Line 961

महार्णवगतश् चैव दह्यते न च सज्जते

mahārṇavagataś caiva dahyate na ca sajjate

Line 962

भग्नाश् चैव महानद्यः सलिले चैव सीदति

bhagnāś caiva mahānadyaḥ salile caiva sīdati

Line 963

सीदमानश् च सलिले स शीते पात्यते बलात्

sīdamānaś ca salile sa śīte pātyate balāt

Line 964

अशनाच् छादनाच् चापि युज्यमानो विचेतनः

aśanāc chādanāc cāpi yujyamāno vicetanaḥ

Line 965

श्वभ्रे प्रपद्यमानश् च तोयेन परिषिच्यते

śvabhre prapadyamānaś ca toyena pariṣicyate

Line 966

शुक्लवर्णेन बहुना स्रोतसा मूर्ध्नि सर्वशः

śuklavarṇena bahunā srotasā mūrdhni sarvaśaḥ

Line 967

ऊर्ध्वं ज्योतिर् अवेक्ष्यश् च शुभ्रैः पीतैश् च छाद्यते

ūrdhvaṃ jyotir avekṣyaś ca śubhraiḥ pītaiś ca chādyate

Line 968

वारिपूर्णैः सुगम्भीरैर् विद्युद्भिर् इव भासितैः

vāripūrṇaiḥ sugambhīrair vidyudbhir iva bhāsitaiḥ

Line 969

एतैर् विकारैः संवृत्तैर् निरुद्धैश् चैव सर्वशः

etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś caiva sarvaśaḥ

Line 970

ध्रुवैश्वर्यम् अथासाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः

dhruvaiśvaryam athāsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ

Line 971

रसात्मकं तद् ऐश्वर्यं जिह्वाग्राद् अभिनिःसृतम्

rasātmakaṃ tad aiśvaryaṃ jihvāgrād abhiniḥsṛtam

Line 972

सहस्रधारं विततं मेघत्वं समुपागतम्

sahasradhāraṃ vitataṃ meghatvaṃ samupāgatam

Line 973

रसांश् च विविधान् योगान् स सिद्धः सृजते प्रभुः

rasāṃś ca vividhān yogān sa siddhaḥ sṛjate prabhuḥ

Line 974

धात्वर्थं सर्वभूतानां योगप्राप्तेन हेतुना

dhātvarthaṃ sarvabhūtānāṃ yogaprāptena hetunā

Line 975

तेजसो रूपम् ऐश्वर्यं विकारैः सह वर्धते

tejaso rūpam aiśvaryaṃ vikāraiḥ saha vardhate

Line 976

आत्मनो विघ्नजनं स्वस्थो ब्राह्मणकारणे

ātmano vighnajanaṃ svastho brāhmaṇakāraṇe

Line 977

उग्ररूपैर् विकारैश् च हन्यते दण्डपाणिभिः

ugrarūpair vikāraiś ca hanyate daṇḍapāṇibhiḥ

Line 978

घोररूपैः सुगम्भीरैः पिङ्गाक्षैर् नरविग्रहैः

ghorarūpaiḥ sugambhīraiḥ piṅgākṣair naravigrahaiḥ

Line 979

नेत्रं समुद्धरन् भीमं जिह्वाग्रं चास्य विन्दति

netraṃ samuddharan bhīmaṃ jihvāgraṃ cāsya vindati

Line 980

नदन्ति युगपन् नादाञ् जृम्भमाणाः पुनः पुनः

nadanti yugapan nādāñ jṛmbhamāṇāḥ punaḥ punaḥ

Line 981

पुनर् एव तदा भूत्वा बहुरूपास् तदाभवन्

punar eva tadā bhūtvā bahurūpās tadābhavan

Line 982

नृत्यमानाः प्रगायन्ति तर्पयन्ति विशेषतः

nṛtyamānāḥ pragāyanti tarpayanti viśeṣataḥ

Line 983

स्त्रीभूताश् च समं सर्वे युञ्जानाश् चावलम्बिरे

strībhūtāś ca samaṃ sarve yuñjānāś cāvalambire

Line 984

कण्ठेषु बहुरूपत्वाद् विघ्नैश् चैव प्रलोभयन्

kaṇṭheṣu bahurūpatvād vighnaiś caiva pralobhayan

Line 985

मधुरैर् अभिधानैश् च व्याहरन्ति नभीतवत्

madhurair abhidhānaiś ca vyāharanti nabhītavat

Line 986

पतन्ति युगपत् सर्वे पादयोर् मूर्धभिर् नताः

patanti yugapat sarve pādayor mūrdhabhir natāḥ

Line 987

प्रसादं काङ्क्षमाणाश् च योगस्यान्तरविघ्नतः

prasādaṃ kāṅkṣamāṇāś ca yogasyāntaravighnataḥ

Line 988

बहुप्रकारं कथयन् नृत्यन्ति च रमन्ति च

bahuprakāraṃ kathayan nṛtyanti ca ramanti ca

Line 989

एतैर् विकारैः संवृत्तैर् निरुद्धैश् चैव सर्वशः

etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś caiva sarvaśaḥ

Line 990

ध्रुवम् ऐश्वर्यम् आसाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः

dhruvam aiśvaryam āsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ

Line 991

तदर्चिष इवाग्नेया आदित्यस्येव रश्मयः

tadarciṣa ivāgneyā ādityasyeva raśmayaḥ

Line 992

तेजोरूपकम् ऐश्वर्यं जनिता जलबिन्दवः

tejorūpakam aiśvaryaṃ janitā jalabindavaḥ

Line 993

ज्योतींषि चैव संवृत्ता आकाशे गुणसंवृताः

jyotīṃṣi caiva saṃvṛttā ākāśe guṇasaṃvṛtāḥ

Line 994

चरन्ति सततं लोके सूर्याचन्द्रमसोर् गतिम्

caranti satataṃ loke sūryācandramasor gatim

Line 995

चन्द्रसूर्यात्मकं दिव्यं ज्योतिष्मद् धनम् उत्तमम्

candrasūryātmakaṃ divyaṃ jyotiṣmad dhanam uttamam

Line 996

एतद् विभ्राजते लोके कालचक्रं ध्रुवं चरन्

etad vibhrājate loke kālacakraṃ dhruvaṃ caran

Line 997

अर्धमासाश् च मासाश् च ऋतुसंवत्सराण्य् अथ

ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtusaṃvatsarāṇy atha

Line 998

क्षणा लवा मुहूर्ताश् च कलाः काष्ठास् तथैव च

kṣaṇā lavā muhūrtāś ca kalāḥ kāṣṭhās tathaiva ca

Line 999

अहोरात्रप्रमाणं च निमेषोन्मेषणं तथा

ahorātrapramāṇaṃ ca nimeṣonmeṣaṇaṃ tathā

Line 1000

ताराणां गतयश् चैव ग्रहाणां च विशेषतः

tārāṇāṃ gatayaś caiva grahāṇāṃ ca viśeṣataḥ

Line 1001

अथ पार्थिवम् ऐश्वर्यं विकारग्रहसंभवम्

atha pārthivam aiśvaryaṃ vikāragrahasaṃbhavam

Line 1002

योगयुक्तास् त्व् अभिग्रस्ताः प्रात्यन्ते ह्य् अचलासनात्

yogayuktās tv abhigrastāḥ prātyante hy acalāsanāt

Line 1003

अलोभाच् छिद्यते सद्यो वेपमानो ऽनुकीर्त्यते

alobhāc chidyate sadyo vepamāno 'nukīrtyate

Line 1004

सीदते वसुधामध्ये भिद्यमानः पुनः पुनः

sīdate vasudhāmadhye bhidyamānaḥ punaḥ punaḥ

Line 1005

भूतानां बहुरूपैश् च अन्यैश् च तलवासिभिः

bhūtānāṃ bahurūpaiś ca anyaiś ca talavāsibhiḥ

Line 1006

विषयैर् युज्यते क्षिप्रं संक्षेपात् संप्ररुध्यते

viṣayair yujyate kṣipraṃ saṃkṣepāt saṃprarudhyate

Line 1007

मूर्तिमद्भिश् च बहुधा धातुभिः स च हन्यते

mūrtimadbhiś ca bahudhā dhātubhiḥ sa ca hanyate

Line 1008

शक्तितोमरनिस्त्रिंशैर् गदाभिश् चाप्य् अनेकशः

śaktitomaranistriṃśair gadābhiś cāpy anekaśaḥ

Line 1009

असिभिः पात्यते चैव क्षुरधारैः सहस्रशः

asibhiḥ pātyate caiva kṣuradhāraiḥ sahasraśaḥ

Line 1010

भिद्यते चैव बाणाग्रैः सुतीक्ष्णैर् मर्मभेदिभिः

bhidyate caiva bāṇāgraiḥ sutīkṣṇair marmabhedibhiḥ

Line 1011

एभिर् विकारैः सकलैर् निरुद्धैश् चापि सर्वशः

ebhir vikāraiḥ sakalair niruddhaiś cāpi sarvaśaḥ

Line 1012

ध्रुवम् ऐश्वर्यम् आपन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः

dhruvam aiśvaryam āpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ

Line 1013

ततः पार्थिवम् ऐश्वर्यं निर्मुक्तस्य विकारतः

tataḥ pārthivam aiśvaryaṃ nirmuktasya vikārataḥ

Line 1014

प्रादुर्भवति युञ्जाने समाधौ प्रलयं गते

prādurbhavati yuñjāne samādhau pralayaṃ gate

Line 1015

दिव्यं तद् गन्धम् आघ्राति दिव्यार्थांस् ताञ् शृणोति च

divyaṃ tad gandham āghrāti divyārthāṃs tāñ śṛṇoti ca

Line 1016

दिव्यरूपैश् च पुरुषैर् भिद्यते न च छिद्यते

divyarūpaiś ca puruṣair bhidyate na ca chidyate

Line 1017

गच्छन् प्रकृतितो ऽनन्तः प्रधानात्मा क्षरन्न् इव

gacchan prakṛtito 'nantaḥ pradhānātmā kṣarann iva

Line 1018

ततो ऽन्यां धारणां गत्वा मनसा स पितामहः

tato 'nyāṃ dhāraṇāṃ gatvā manasā sa pitāmahaḥ

Line 1019

ब्रह्मकर्मसमारम्भं निर्मुक्तेनान्तरात्मना

brahmakarmasamārambhaṃ nirmuktenāntarātmanā

Line 1020

सर्वाङ्गधारणां कृत्वा मनसा प्रहसन्न् इव

sarvāṅgadhāraṇāṃ kṛtvā manasā prahasann iva

Line 1021

ब्रह्मयोगेन योगज्ञः सृजते मनसा प्रजाः

brahmayogena yogajñaḥ sṛjate manasā prajāḥ

Line 1022

मनसा रूपसंपन्ना ह्य् अप्सराः सृजते प्रभुः

manasā rūpasaṃpannā hy apsarāḥ sṛjate prabhuḥ

Line 1023

नासिकाग्राच् च गन्धर्वान् सुचित्राम्बरवाससः

nāsikāgrāc ca gandharvān sucitrāmbaravāsasaḥ

Line 1024

तुम्बुरुप्रमुखान् सर्वाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः

tumburupramukhān sarvāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ

Line 1025

नृत्यवादित्रकुशलान् कुशलान् सामगीतये

nṛtyavāditrakuśalān kuśalān sāmagītaye

Line 1026

ब्रह्मयोगेन योगज्ञः स्वयंभूर् भगवान् प्रभुः

brahmayogena yogajñaḥ svayaṃbhūr bhagavān prabhuḥ

Line 1027

चारुनेत्रां सुकेशान्तां सुभ्रूं चारुनिभाननां

cārunetrāṃ sukeśāntāṃ subhrūṃ cārunibhānanāṃ

Line 1028

पद्मेन शतपत्रेण चारुणा सुविराजिताम्

padmena śatapatreṇa cāruṇā suvirājitām

Line 1029

धर्म्यां शुचिगिरं सेव्यां ब्राह्मीं मूर्तिमतीं श्रियम्

dharmyāṃ śucigiraṃ sevyāṃ brāhmīṃ mūrtimatīṃ śriyam

Line 1030

ससृजे मनसा ब्रह्मा सम्यक्प्रोक्तेन चेतसा

sasṛje manasā brahmā samyakproktena cetasā

Line 1031

भावयोगेन भूतात्मा सर्वप्राणभृतां नृप

bhāvayogena bhūtātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa

Line 1032

चक्षुषा रुपसंपन्नाः सृजन् सो ऽप्सरसः प्रभुः

cakṣuṣā rupasaṃpannāḥ sṛjan so 'psarasaḥ prabhuḥ

Line 1033

नासिकाग्राच् च गन्धर्वान् सुवाचः सुप्रवादितान्

nāsikāgrāc ca gandharvān suvācaḥ supravāditān

Line 1034

गानप्रभाषं संचक्रे गन्धर्वाणां विशेषतः

gānaprabhāṣaṃ saṃcakre gandharvāṇāṃ viśeṣataḥ

Line 1035

अन्येषां चैव विप्राणां गानं ब्रह्मप्रभावितम्

anyeṣāṃ caiva viprāṇāṃ gānaṃ brahmaprabhāvitam

Line 1036

पद्भ्यां सृजति भूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च

padbhyāṃ sṛjati bhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca

Line 1037

नरकिंनरयक्षांश् च पिशाचोरगराक्षसान्

narakiṃnarayakṣāṃś ca piśācoragarākṣasān

Line 1038

गजान् सिंहांश् च व्याघ्रांश् च मृगांश् चैव सहस्रशः

gajān siṃhāṃś ca vyāghrāṃś ca mṛgāṃś caiva sahasraśaḥ

Line 1039

तृणजातीश् च बहुधा भावहेतोश् चतुष्पदान्

tṛṇajātīś ca bahudhā bhāvahetoś catuṣpadān

Line 1040

ये तु हस्तान् निखादन्ति कर्मप्राप्तेन हेतुना

ye tu hastān nikhādanti karmaprāptena hetunā

Line 1041

हस्तेभ्यः कर्म स सृजन् मन्तव्यं मनसा तथा

hastebhyaḥ karma sa sṛjan mantavyaṃ manasā tathā

Line 1042

पायुना स विसर्गं च भूतानां सुखम् इच्छताम्

pāyunā sa visargaṃ ca bhūtānāṃ sukham icchatām

Line 1043

उपस्थेन तथानन्दं पञ्चेन्द्रियसमाधिना

upasthena tathānandaṃ pañcendriyasamādhinā

Line 1044

हृदयाद् असृजद् गावो बाहुना पक्षिणस् तथा

hṛdayād asṛjad gāvo bāhunā pakṣiṇas tathā

Line 1045

अन्यानि चैव सत्त्वानि तैस् तैर् वेषैः पृथग्विधैः

anyāni caiva sattvāni tais tair veṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ

Line 1046

ऋषिं त्व् अङ्गिरसं चैव मुनिं ज्वलिततेजसम्

ṛṣiṃ tv aṅgirasaṃ caiva muniṃ jvalitatejasam

Line 1047

ब्रह्मवंशकरम् दिव्यं व्यतिरिक्तषडिन्द्रियम्

brahmavaṃśakaram divyaṃ vyatiriktaṣaḍindriyam

Line 1048

भ्रुवो ऽन्तरे जनयते योगाद् योगीश्वरः प्रभुः

bhruvo 'ntare janayate yogād yogīśvaraḥ prabhuḥ

Line 1049

ब्रह्मवंशकरं दिव्यं भृगुं परमधार्मिकम्

brahmavaṃśakaraṃ divyaṃ bhṛguṃ paramadhārmikam

Line 1050

ललाटदेशाद् असृजन् नारदं प्रियविग्रहम्

lalāṭadeśād asṛjan nāradaṃ priyavigraham

Line 1051

सनत्कुमारं मूर्ध्नश् च महायोगी पितामहः

sanatkumāraṃ mūrdhnaś ca mahāyogī pitāmahaḥ

Line 1052

अभिषिक्तं च सोमं च यौवराज्ये पितामहः

abhiṣiktaṃ ca somaṃ ca yauvarājye pitāmahaḥ

Line 1053

ब्राह्मणानां च राजानं शाश्वतं रजनीचरम्

brāhmaṇānāṃ ca rājānaṃ śāśvataṃ rajanīcaram

Line 1054

तपसा महता युक्तो ग्रहैः सह पुरःसरः

tapasā mahatā yukto grahaiḥ saha puraḥsaraḥ

Line 1055

चचार नभसो मध्ये प्रभाभिर् भासयञ् जगत्

cacāra nabhaso madhye prabhābhir bhāsayañ jagat

Line 1056

स गात्रैर् मनसा योगान् भगवान् सिद्धिम् आगतः

sa gātrair manasā yogān bhagavān siddhim āgataḥ

Line 1057

सृष्टवान् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

sṛṣṭavān sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

Line 1058

तत्र स्थानानि भूतानां योगंश् चैव पृथग्विधान्

tatra sthānāni bhūtānāṃ yogaṃś caiva pṛthagvidhān

Line 1059

व्यधत्त शतशो ब्रह्मा सर्वभूतपितामहः

vyadhatta śataśo brahmā sarvabhūtapitāmahaḥ

Line 1060

एष ब्रह्ममयो यज्ञो योगः सांख्यश् च तत्त्वतः

eṣa brahmamayo yajño yogaḥ sāṃkhyaś ca tattvataḥ

Line 1061

विज्ञानं च स्वभावं च क्षेत्रं क्षेत्रज्ञम् एव च

vijñānaṃ ca svabhāvaṃ ca kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca

Line 1062

एकत्वं च पृथक्त्वं च संभवो निधनं तथा

ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca saṃbhavo nidhanaṃ tathā

Line 1063

कालः कालक्षयश् चैव ज्ञेयो विज्ञानम् एव च

kālaḥ kālakṣayaś caiva jñeyo vijñānam eva ca

Line 1064

श्रुतं ब्रह्मयुगं ब्रह्मन् युगानां प्रथमं युगम्

śrutaṃ brahmayugaṃ brahman yugānāṃ prathamaṃ yugam

Line 1065

क्षत्रस्यापि युगम् ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं प्रभो

kṣatrasyāpi yugam brahmañ śrotum icchāmy ahaṃ prabho

Line 1066

ससंक्षेपं सविस्तरं नियमैर् बहुभिश् चितम्

sasaṃkṣepaṃ savistaraṃ niyamair bahubhiś citam

Line 1067

उपायज्ञैश् च कथितं क्रतुभिश् चैव शोभितम्

upāyajñaiś ca kathitaṃ kratubhiś caiva śobhitam

Line 1068

एतत् ते कथयिष्यामि यज्ञकर्मभिर् अर्चितम्

etat te kathayiṣyāmi yajñakarmabhir arcitam

Line 1069

दानधर्मैश् च विविधैः प्रजाभिर् उपशोभितम्

dānadharmaiś ca vividhaiḥ prajābhir upaśobhitam

Line 1070

ते ऽङ्गुष्ठमात्रा मुनय आदत्ताः सूर्यरश्मिभिः

te 'ṅguṣṭhamātrā munaya ādattāḥ sūryaraśmibhiḥ

Line 1071

मोक्षप्राप्तेन विधिना निराबाधेन कर्मणा

mokṣaprāptena vidhinā nirābādhena karmaṇā

Line 1072

प्रवृत्ते चाप्रवृत्ते च नित्यं ब्रह्मपरायणाः

pravṛtte cāpravṛtte ca nityaṃ brahmaparāyaṇāḥ

Line 1073

परायणस्य संगम्य ब्रह्मणस् तु महीपते

parāyaṇasya saṃgamya brahmaṇas tu mahīpate

Line 1074

श्रीवृताः पावनाश् चैव ब्राह्मणाश् च महीपते

śrīvṛtāḥ pāvanāś caiva brāhmaṇāś ca mahīpate

Line 1075

चरितब्रह्मचर्याश् च ब्रह्मज्ञानेन बोधिताः

caritabrahmacaryāś ca brahmajñānena bodhitāḥ

Line 1076

पूर्णे युगसहस्रान्ते पूर्वं ये प्रलयं गताः

pūrṇe yugasahasrānte pūrvaṃ ye pralayaṃ gatāḥ

Line 1077

ब्राह्मणा वृत्तसंपन्ना ज्ञानसिद्धाः समाहिताः

brāhmaṇā vṛttasaṃpannā jñānasiddhāḥ samāhitāḥ

Line 1078

व्यतिरिक्तेन्द्रियो विष्णुर् योगात्मा ब्रह्मसंभवः

vyatiriktendriyo viṣṇur yogātmā brahmasaṃbhavaḥ

Line 1079

दक्षः प्रजापतिर् भूत्वा सृजते विमलाः प्रजाः

dakṣaḥ prajāpatir bhūtvā sṛjate vimalāḥ prajāḥ

Line 1080

अक्षराद् ब्राह्मणाः सौम्याः क्षरात् क्षत्रियबान्धवाः

akṣarād brāhmaṇāḥ saumyāḥ kṣarāt kṣatriyabāndhavāḥ

Line 1081

वैश्या विकारतश् चैव शूद्रा धूमविकारतः

vaiśyā vikārataś caiva śūdrā dhūmavikārataḥ

Line 1082

श्वेतलोहितकैर् वर्णैः पीतैर् नीलैश् च ब्राह्मणाः

śvetalohitakair varṇaiḥ pītair nīlaiś ca brāhmaṇāḥ

Line 1083

अभिनिर्वर्तिता वर्णाश् चिन्तयानेन विष्णुना

abhinirvartitā varṇāś cintayānena viṣṇunā

Line 1084

ततो वर्णत्वम् आपन्नाः प्रजा लोके चतुर्विधाः

tato varṇatvam āpannāḥ prajā loke caturvidhāḥ

Line 1085

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव महीपते

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahīpate

Line 1086

एकलिङ्गाः पृथग्धर्मा द्विपदाः परमाद्भुताः

ekaliṅgāḥ pṛthagdharmā dvipadāḥ paramādbhutāḥ

Line 1087

यातनायाभिसंपन्ना गतिज्ञाः सर्वकर्मसु

yātanāyābhisaṃpannā gatijñāḥ sarvakarmasu

Line 1088

त्रयाणां वर्णजातानां वेदप्रोक्ताः क्रियाः स्मृताः

trayāṇāṃ varṇajātānāṃ vedaproktāḥ kriyāḥ smṛtāḥ

Line 1089

तेन वा ब्रह्मयोगेन वैष्णवेन महीपते

tena vā brahmayogena vaiṣṇavena mahīpate

Line 1090

प्रज्ञया तेजसा योगात् तेन प्राचेतसः प्रभुः

prajñayā tejasā yogāt tena prācetasaḥ prabhuḥ

Line 1091

विष्णुर् एव महायोगी कर्मणाम् अन्तरं गतः

viṣṇur eva mahāyogī karmaṇām antaraṃ gataḥ

Line 1092

ततो निर्माणसंभूताः शूद्राः कर्मविवर्जिताः

tato nirmāṇasaṃbhūtāḥ śūdrāḥ karmavivarjitāḥ

Line 1093

तस्मान् नार्हन्ति संस्कारं न ह्य् अत्र ब्रह्म विद्यते

tasmān nārhanti saṃskāraṃ na hy atra brahma vidyate

Line 1094

यथाग्नौ धूमसंघातो ह्य् अरण्या मथ्यमानया

yathāgnau dhūmasaṃghāto hy araṇyā mathyamānayā

Line 1095

प्रादुर्भूतो विसर्पन् वै नोपयुज्यति कर्मणि

prādurbhūto visarpan vai nopayujyati karmaṇi

Line 1096

एवं शूद्रा विसर्पन्ते भुवि कार्त्स्न्येन जन्मना

evaṃ śūdrā visarpante bhuvi kārtsnyena janmanā

Line 1097

नासंस्कृतेन धर्मेण वेदप्रोक्तेन कर्मणा

nāsaṃskṛtena dharmeṇa vedaproktena karmaṇā

Line 1098

ततो ऽन्ये दक्षपुत्रास् तु संभूता धर्मयोनयः

tato 'nye dakṣaputrās tu saṃbhūtā dharmayonayaḥ

Line 1099

बलवन्तो महोत्साहा महावीर्या महौजसः

balavanto mahotsāhā mahāvīryā mahaujasaḥ

Line 1100

पित्रा प्रोक्ता महात्मानो दक्षेणायज्ञकर्मणा

pitrā proktā mahātmāno dakṣeṇāyajñakarmaṇā

Line 1101

अन्तम् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं धात्र्याः पुत्रो ऽबलो ह्य् अहम्

antam icchāmy ahaṃ śrotuṃ dhātryāḥ putro 'balo hy aham

Line 1102

ततो विधास्ये तत्त्वज्ञः प्रजानां विपुलं बलम्

tato vidhāsye tattvajñaḥ prajānāṃ vipulaṃ balam

Line 1103

विपुलत्वाद् धि क्षेत्राणां ममापि विपुलाः प्रजाः

vipulatvād dhi kṣetrāṇāṃ mamāpi vipulāḥ prajāḥ

Line 1104

न तेषां दर्शयेद् देवी चक्षुषा रूपम् आत्मनः

na teṣāṃ darśayed devī cakṣuṣā rūpam ātmanaḥ

Line 1105

प्रजापतिसुतानां वै विपुलं सारम् इच्छताम्

prajāpatisutānāṃ vai vipulaṃ sāram icchatām

Line 1106

आत्मनो भावनिर्वृत्ते भाव्ये कृतयुगे तदा

ātmano bhāvanirvṛtte bhāvye kṛtayuge tadā

Line 1107

जनित्री सर्वभूतानाम् अण्डजान् उद्भिदांस् तथा

janitrī sarvabhūtānām aṇḍajān udbhidāṃs tathā

Line 1108

संवेदजननी धात्री चेति मात्रा प्रचोदिता

saṃvedajananī dhātrī ceti mātrā pracoditā

Line 1109

अणुतां तनुतां चैव जन्तूनां कर्मभागिनाम्

aṇutāṃ tanutāṃ caiva jantūnāṃ karmabhāginām

Line 1110

साध्व् अहं श्रोतुम् इच्छामि त्रेतायां ब्राह्मणोत्तम

sādhv ahaṃ śrotum icchāmi tretāyāṃ brāhmaṇottama

Line 1111

यं ज्ञात्वा सर्वविद्यानां परं पश्येयम् अव्ययम्

yaṃ jñātvā sarvavidyānāṃ paraṃ paśyeyam avyayam

Line 1112

दक्षस् तु पुनर् आलम्ब्य स्त्रीभावं पुरुषोत्तमः

dakṣas tu punar ālambya strībhāvaṃ puruṣottamaḥ

Line 1113

योगाद् योगेश्वरात्मनं निषण्णो गिरिमूर्धनि

yogād yogeśvarātmanaṃ niṣaṇṇo girimūrdhani

Line 1114

सुजानुः पीनजघना सुभ्रूः पद्मनिभानना

sujānuḥ pīnajaghanā subhrūḥ padmanibhānanā

Line 1115

रक्तान्तनयना कान्ता सर्वभूतमनोरमा

raktāntanayanā kāntā sarvabhūtamanoramā

Line 1116

दक्षः प्राचेतसस् तस्यां कन्यायां जनयत् प्रभुः

dakṣaḥ prācetasas tasyāṃ kanyāyāṃ janayat prabhuḥ

Line 1117

देहाद् धि योगविधिना कन्याः पद्मनिभाननाः

dehād dhi yogavidhinā kanyāḥ padmanibhānanāḥ

Line 1118

दक्षः पुरुषरूपेण स्त्रीरूपम् अपहाय च

dakṣaḥ puruṣarūpeṇa strīrūpam apahāya ca

Line 1119

दर्शने सर्वभूतानां कान्तः कान्ततरो ऽभवत्

darśane sarvabhūtānāṃ kāntaḥ kāntataro 'bhavat

Line 1120

ताः कन्याः प्रददौ दक्षः स्वयं प्राचेतसः प्रभुः

tāḥ kanyāḥ pradadau dakṣaḥ svayaṃ prācetasaḥ prabhuḥ

Line 1121

ब्रह्मदेयेन विधिना ब्रह्मप्राप्तेन भारत

brahmadeyena vidhinā brahmaprāptena bhārata

Line 1122

प्रददौ दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

pradadau daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa

Line 1123

सप्तविंशति सोमाय पत्नीहेतोः समाहितः

saptaviṃśati somāya patnīhetoḥ samāhitaḥ

Line 1124

दक्षो दत्त्वाथ ताः कन्या ब्रह्मक्षत्रं प्रपद्यत

dakṣo dattvātha tāḥ kanyā brahmakṣatraṃ prapadyata

Line 1125

ब्रह्मणाध्युषितं पुण्यं समाहितमना मुनिः

brahmaṇādhyuṣitaṃ puṇyaṃ samāhitamanā muniḥ

Line 1126

तप्यमानो मृगैः सार्धं चचार वसुधां नृप

tapyamāno mṛgaiḥ sārdhaṃ cacāra vasudhāṃ nṛpa

Line 1127

तृणमूलफलैर् वृद्धो वृद्धश् च तपसासकृत्

tṛṇamūlaphalair vṛddho vṛddhaś ca tapasāsakṛt

Line 1128

मृगास् तु तस्य मोदन्ति फलं मोदन्ति ब्राह्मणाः

mṛgās tu tasya modanti phalaṃ modanti brāhmaṇāḥ

Line 1129

दीक्षिताः पुण्यकर्माणस् तपसा दग्धकिल्बिषाः

dīkṣitāḥ puṇyakarmāṇas tapasā dagdhakilbiṣāḥ

Line 1130

संग्रामकाले कालज्ञः शरीराधिपतिर् मुनिः

saṃgrāmakāle kālajñaḥ śarīrādhipatir muniḥ

Line 1131

कर्मयज्ञकृतां तात सिद्धिं पश्यति लक्षणाम्

karmayajñakṛtāṃ tāta siddhiṃ paśyati lakṣaṇām

Line 1132

दानमानप्रवीराश् च निरुद्वेगा निरामिषाः

dānamānapravīrāś ca nirudvegā nirāmiṣāḥ

Line 1133

मृगैः सह जरां यान्ति सपत्नीकाः सपुत्रिणः

mṛgaiḥ saha jarāṃ yānti sapatnīkāḥ saputriṇaḥ

Line 1134

ब्राह्मणाः स्तोत्रसंसिद्धा जनित्रे प्रथमे पदे

brāhmaṇāḥ stotrasaṃsiddhā janitre prathame pade

Line 1135

ब्राह्मणाध्युषितत्वाच् च ब्रह्मक्षेत्रम् इहोच्यते

brāhmaṇādhyuṣitatvāc ca brahmakṣetram ihocyate

Line 1136

यतिभिः कर्मनिर्मुक्तैर् जितक्रोधैर् जितेन्द्रियैः

yatibhiḥ karmanirmuktair jitakrodhair jitendriyaiḥ

Line 1137

चरद्भिर् वसुधां विप्रैर् निष्किंचनपथैषिभिः

caradbhir vasudhāṃ viprair niṣkiṃcanapathaiṣibhiḥ

Line 1138

या प्रजा पूर्वम् आरूढा मानसी ब्रह्मचारिणी

yā prajā pūrvam ārūḍhā mānasī brahmacāriṇī

Line 1139

सैवैषा व्यक्तिम् आपन्ना स्वभावदुरतिक्रमा

saivaiṣā vyaktim āpannā svabhāvaduratikramā

Line 1140

व्यक्ताव्यक्तगतिश् चैषा कालधर्मान् महीपते

vyaktāvyaktagatiś caiṣā kāladharmān mahīpate

Line 1141

स्थावरा जङ्गमाश् चैव स्थूलाः सूक्ष्माश् च भारत

sthāvarā jaṅgamāś caiva sthūlāḥ sūkṣmāś ca bhārata

Line 1142

कालयोगेन योगज्ञा भवन्ति न भवन्ति च

kālayogena yogajñā bhavanti na bhavanti ca

Line 1143

एताश् चैताः प्रजाः सर्वा दक्षकन्यासु जज्ञिरे

etāś caitāḥ prajāḥ sarvā dakṣakanyāsu jajñire

Line 1144

कश्यपेनाव्ययेनेह संयुक्ताः कालधर्मणा

kaśyapenāvyayeneha saṃyuktāḥ kāladharmaṇā

Line 1145

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे च समरुद्गणाः

ādityā vasavo rudrā viśve ca samarudgaṇāḥ

Line 1146

नागाश् चानेकशिरसः साध्या वै पन्नगास् तथा

nāgāś cānekaśirasaḥ sādhyā vai pannagās tathā

Line 1147

गन्धर्वाः किंनराः यक्षाः सुपर्णाश् च तथापरे

gandharvāḥ kiṃnarāḥ yakṣāḥ suparṇāś ca tathāpare

Line 1148

गरुत्मान् सह यक्षैश् च किंनराश् च सुवाससः

garutmān saha yakṣaiś ca kiṃnarāś ca suvāsasaḥ

Line 1149

गावः पशुगणैः सार्धं नराश् च वसुधाधिप

gāvaḥ paśugaṇaiḥ sārdhaṃ narāś ca vasudhādhipa

Line 1150

धराधराश् च वसुधा धातारश् च धराधराः

dharādharāś ca vasudhā dhātāraś ca dharādharāḥ

Line 1151

गजाः सिंहाश् च व्याघ्राश् च हयाः पक्षधरास् तथा

gajāḥ siṃhāś ca vyāghrāś ca hayāḥ pakṣadharās tathā

Line 1152

खड्गा विषाणिनश् चैव वृषभाश् च मृगास् तथा

khaḍgā viṣāṇinaś caiva vṛṣabhāś ca mṛgās tathā

Line 1153

चतुर्विषाणा नागेन्द्राः पद्माभा वर्णतः शुभाः

caturviṣāṇā nāgendrāḥ padmābhā varṇataḥ śubhāḥ

Line 1154

सर्वलक्षणसंपन्नाः प्राणिनः कामरूपिणः

sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ prāṇinaḥ kāmarūpiṇaḥ

Line 1155

तथारूपैस् तथागात्रैस् तैः शीलैस् तैः पराक्रमैः

tathārūpais tathāgātrais taiḥ śīlais taiḥ parākramaiḥ

Line 1156

मुनयः पुनर् उद्भूता धर्मक्षेत्रे सनातने

munayaḥ punar udbhūtā dharmakṣetre sanātane

Line 1157

क्षेत्रज्ञा मानुषे लोके धर्मिणो वेदगोचराः

kṣetrajñā mānuṣe loke dharmiṇo vedagocarāḥ

Line 1158

यत्रोद्भूताः सुराः सर्वे दिवि लोके प्रतिष्ठिताः

yatrodbhūtāḥ surāḥ sarve divi loke pratiṣṭhitāḥ

Line 1159

ये चान्ये तपसा सिद्धा गृहस्था मनुजाधिप

ye cānye tapasā siddhā gṛhasthā manujādhipa

Line 1160

ब्रह्मचर्येण संसिद्धाः परिचर्यां गता गुरोः

brahmacaryeṇa saṃsiddhāḥ paricaryāṃ gatā guroḥ

Line 1161

ये च योगगतिं प्राप्ताः सिद्धिहेतोर् महीपते

ye ca yogagatiṃ prāptāḥ siddhihetor mahīpate

Line 1162

क्लेशाधिकैः कर्मजन्यैर् वृत्तिं लप्स्यन्ति वै द्विजाः

kleśādhikaiḥ karmajanyair vṛttiṃ lapsyanti vai dvijāḥ

Line 1163

शिलोञ्छवृत्तयः क्षान्ताः सपत्नीका दृढव्रताः

śiloñchavṛttayaḥ kṣāntāḥ sapatnīkā dṛḍhavratāḥ

Line 1164

सर्वे त्व् एते दिविचरा भवन्ति चरितव्रताः

sarve tv ete divicarā bhavanti caritavratāḥ

Line 1165

पितामहं पुरस्कृत्य मेरुपृष्ठे समाहिताः

pitāmahaṃ puraskṛtya merupṛṣṭhe samāhitāḥ

Line 1166

जटाजिनधरा विप्रास् त्यक्तक्रोधा जितेन्द्रियाः

jaṭājinadharā viprās tyaktakrodhā jitendriyāḥ

Line 1167

पर्वतान्तरसंसिद्धे बहुपादपसंवृते

parvatāntarasaṃsiddhe bahupādapasaṃvṛte

Line 1168

धातुसंरञ्जितशिले समे निस्तृणकण्टके

dhātusaṃrañjitaśile same nistṛṇakaṇṭake

Line 1169

त्रयाणां ब्रह्मवेदानां पञ्चस्वरविराजिते

trayāṇāṃ brahmavedānāṃ pañcasvaravirājite

Line 1170

मन्त्रयज्ञपरा नित्यं नित्यं व्रतहिते रताः

mantrayajñaparā nityaṃ nityaṃ vratahite ratāḥ

Line 1171

एकम् एवाग्निम् आधाय सर्वे ब्राह्मणपुंगवाः

ekam evāgnim ādhāya sarve brāhmaṇapuṃgavāḥ

Line 1172

बिभिदुर् मन्त्रविषयैः सुसमाहितमानसाः

bibhidur mantraviṣayaiḥ susamāhitamānasāḥ

Line 1173

त्रिधा प्रणीतो ज्वलनो मुनिभिर् वेदपारगैः

tridhā praṇīto jvalano munibhir vedapāragaiḥ

Line 1174

अतस् ते त्रित्वम् आपन्ना यद् एकस् त्रिविधः कृतः

atas te tritvam āpannā yad ekas trividhaḥ kṛtaḥ

Line 1175

एक एव महान् अग्निर् हविषा संप्रवर्तते

eka eva mahān agnir haviṣā saṃpravartate

Line 1176

स्वधाकारेण मन्त्रज्ञा मन्त्राणां कार्यसिद्धये

svadhākāreṇa mantrajñā mantrāṇāṃ kāryasiddhaye

Line 1177

स्वयं च दक्षः संप्राप्तो भागवान् भूतसत्कृतः

svayaṃ ca dakṣaḥ saṃprāpto bhāgavān bhūtasatkṛtaḥ

Line 1178

ब्रह्मा ब्राह्मणनिर्माता सर्वभूतपितामहः

brahmā brāhmaṇanirmātā sarvabhūtapitāmahaḥ

Line 1179

दण्डी चर्मी शरी खड्गी शिखी पद्मनिभाननः

daṇḍī carmī śarī khaḍgī śikhī padmanibhānanaḥ

Line 1180

अभवन् न्यस्तसंतापो जितक्रोधो जितेन्द्रियः

abhavan nyastasaṃtāpo jitakrodho jitendriyaḥ

Line 1181

यजते पुष्करे ब्रह्मा मेधया सह संगतः

yajate puṣkare brahmā medhayā saha saṃgataḥ

Line 1182

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः

indraproktāni sāmāni gīyante brahmavādibhiḥ

Line 1183

घृतं क्षीरं यवा व्रीहिः सर्वं परमकं हविः

ghṛtaṃ kṣīraṃ yavā vrīhiḥ sarvaṃ paramakaṃ haviḥ

Line 1184

वेदप्रोक्तं मखे न्यस्तं कल्पितं ब्रह्मणः पदे

vedaproktaṃ makhe nyastaṃ kalpitaṃ brahmaṇaḥ pade

Line 1185

निर्मथ्यारणिम् आग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम्

nirmathyāraṇim āgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām

Line 1186

स ब्रह्मा प्रथमं तस्मिन्न् अग्निम् अन्यं प्रवर्तयत्

sa brahmā prathamaṃ tasminn agnim anyaṃ pravartayat

Line 1187

न ह्य् अन्यद् विहितं द्रव्यं यथाग्निर् यज्ञकर्मणि

na hy anyad vihitaṃ dravyaṃ yathāgnir yajñakarmaṇi

Line 1188

प्रवर्तयेद् विभागैर् वा हुतहव्यमयं बलम्

pravartayed vibhāgair vā hutahavyamayaṃ balam

Line 1189

फलानि तैः प्रयुक्तानि हवींषि वितते ऽध्वरे

phalāni taiḥ prayuktāni havīṃṣi vitate 'dhvare

Line 1190

प्रयुञ्जते प्रयोगज्ञा मुनयो ब्रह्मवादिनः

prayuñjate prayogajñā munayo brahmavādinaḥ

Line 1191

षण्मासांश् चतुरो वेदान् संबभाषे बृहस्पतिः

ṣaṇmāsāṃś caturo vedān saṃbabhāṣe bṛhaspatiḥ

Line 1192

ब्रह्मज्ञो ब्रह्मणो यज्ञे परया वर्णसंपदा

brahmajño brahmaṇo yajñe parayā varṇasaṃpadā

Line 1193

शिक्षास्वरसमेताया मधुरायाः समन्ततः

śikṣāsvarasametāyā madhurāyāḥ samantataḥ

Line 1194

सानुस्वरितरागायाः सरस्वत्याः प्रभाषते

sānusvaritarāgāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāṣate

Line 1195

तेन ब्राह्मणशब्देन ब्रह्मप्रोक्तेन भारत

tena brāhmaṇaśabdena brahmaproktena bhārata

Line 1196

विभाति स मखो व्यक्तं ब्रह्मलोक इवापरः

vibhāti sa makho vyaktaṃ brahmaloka ivāparaḥ

Line 1197

मखो ब्रह्ममुखोत्तीर्णो ब्रह्मशब्दैर् अनामयैः

makho brahmamukhottīrṇo brahmaśabdair anāmayaiḥ

Line 1198

प्रयोगैः संप्रयुक्तस्य जल्पन्न् इव स वर्धते

prayogaiḥ saṃprayuktasya jalpann iva sa vardhate

Line 1199

समिद्भिः सोमकलशैः पात्रैश् चैव सविस्तरैः

samidbhiḥ somakalaśaiḥ pātraiś caiva savistaraiḥ

Line 1200

यवैर् व्रीहिभिर् आज्यैश् च पूर्णैश् च जलभाजनैः

yavair vrīhibhir ājyaiś ca pūrṇaiś ca jalabhājanaiḥ

Line 1201

क्रमप्राप्तैश् च वसुभिः कर्मभिश् चापराजितैः

kramaprāptaiś ca vasubhiḥ karmabhiś cāparājitaiḥ

Line 1202

गोभिः पयस्विनीभिश् च परिवत्सैश् च कोमलैः

gobhiḥ payasvinībhiś ca parivatsaiś ca komalaiḥ

Line 1203

ब्रह्मवृद्धो वयोवृद्धस् तपोवृद्धश् च भारत

brahmavṛddho vayovṛddhas tapovṛddhaś ca bhārata

Line 1204

ब्रह्मज्ञानमयो देवो विद्यया सह संगतः

brahmajñānamayo devo vidyayā saha saṃgataḥ

Line 1205

मानसैश् च क्रियामूर्तिर् ये च भूताः स्वयं नृप

mānasaiś ca kriyāmūrtir ye ca bhūtāḥ svayaṃ nṛpa

Line 1206

ब्रह्मा जुहोति तांस् तस्मान् मरुद्भिः सहितस् तदा

brahmā juhoti tāṃs tasmān marudbhiḥ sahitas tadā

Line 1207

तेजोमूर्तिधरै रूपैर् न च तत्कर्मणास्पृशत्

tejomūrtidharai rūpair na ca tatkarmaṇāspṛśat

Line 1208

वेदप्रोक्तेन विधिना सर्वप्राणभृतां नृप

vedaproktena vidhinā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa

Line 1209

निर्मथ्यारणिम् आग्नेयीं शमीगर्भसमुत्थिताम्

nirmathyāraṇim āgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām

Line 1210

यजते क्रतुना पूर्वम् अग्निष्टोमेन स प्रभुः

yajate kratunā pūrvam agniṣṭomena sa prabhuḥ

Line 1211

सदस्यैस् तत्सदो व्यक्तं शुशुभे यज्ञकर्मणि

sadasyais tatsado vyaktaṃ śuśubhe yajñakarmaṇi

Line 1212

जल्पन्ति मधुरा वाचः सानुस्वाराः क्रियास् ततः

jalpanti madhurā vācaḥ sānusvārāḥ kriyās tataḥ

Line 1213

कर्मभिश् च तपोयुक्तैर् वेदवेदाङ्गपारगैः

karmabhiś ca tapoyuktair vedavedāṅgapāragaiḥ

Line 1214

सूर्येन्दुसदृशौ राजन् विरराज महाक्रतुः

sūryendusadṛśau rājan virarāja mahākratuḥ

Line 1215

ब्रह्मघोषेण महता ब्रह्मवास इवापरः

brahmaghoṣeṇa mahatā brahmavāsa ivāparaḥ

Line 1216

वसुधाम् इव संप्राप्तैः सर्वैर् एव दिवौकसैः

vasudhām iva saṃprāptaiḥ sarvair eva divaukasaiḥ

Line 1217

वेदवेदाङ्गविद्भिश् च विनीतैर् ब्रह्मवादिभिः

vedavedāṅgavidbhiś ca vinītair brahmavādibhiḥ

Line 1218

गतागतैस् तपःश्रान्तैः स्वर्गलोके महीयते

gatāgatais tapaḥśrāntaiḥ svargaloke mahīyate

Line 1219

ज्वलद्भिर् इव विप्रैस् तैस् त्रिभिर् एवाध्वरे ऽग्निभिः

jvaladbhir iva viprais tais tribhir evādhvare 'gnibhiḥ

Line 1220

ब्रह्मलोक इवाभाति ब्रह्मणः स महाक्रतुः

brahmaloka ivābhāti brahmaṇaḥ sa mahākratuḥ

Line 1221

इन्द्रप्रोक्तानि सामानि गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः

indraproktāni sāmāni gīyante brahmavādibhiḥ

Line 1222

वचनानि प्रमुक्तानि यजूंषि वितते ऽध्वरे

vacanāni pramuktāni yajūṃṣi vitate 'dhvare

Line 1223

तपःश्रान्ता ब्रह्मपराः सत्यव्रतसमाहिताः

tapaḥśrāntā brahmaparāḥ satyavratasamāhitāḥ

Line 1224

आययुर् मनयः सर्वे मनोभिः श्रोत्रवादिभिः

āyayur manayaḥ sarve manobhiḥ śrotravādibhiḥ

Line 1225

होता चात्राभवद् राजन् ब्रह्मत्वे च बृहस्पतिः

hotā cātrābhavad rājan brahmatve ca bṛhaspatiḥ

Line 1226

सर्वधर्मविदां श्रेष्ठः पुराणो ब्रह्मसंभवः

sarvadharmavidāṃ śreṣṭhaḥ purāṇo brahmasaṃbhavaḥ

Line 1227

यजमानश् च यज्ञान्ते विष्णोः पूजां प्रयुज्य च

yajamānaś ca yajñānte viṣṇoḥ pūjāṃ prayujya ca

Line 1228

अदित्याः पश्चिमे गर्भे तपसा संभृते नृप

adityāḥ paścime garbhe tapasā saṃbhṛte nṛpa

Line 1229

पदं विष्णुर् अजो ब्रह्मा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः

padaṃ viṣṇur ajo brahmā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ

Line 1230

यतः पदसहस्राणि भविष्यन्त्य् उद्भवन्ति च

yataḥ padasahasrāṇi bhaviṣyanty udbhavanti ca

Line 1231

अवन्ध्यं चाप्रमेयं च व्यतिरिक्तं च कर्मभिः

avandhyaṃ cāprameyaṃ ca vyatiriktaṃ ca karmabhiḥ

Line 1232

आत्मापि यस्य मुनयो भवन्ति निष्परिग्रहाः

ātmāpi yasya munayo bhavanti niṣparigrahāḥ

Line 1233

परिग्रहाश् च विषया दोषप्राप्ता महीपते

parigrahāś ca viṣayā doṣaprāptā mahīpate

Line 1234

दोषांश् च युगपत् सर्वे छादयन्ति मनोबलात्

doṣāṃś ca yugapat sarve chādayanti manobalāt

Line 1235

इन्द्रियग्रामविषये चरन्तो निष्परिग्रहाः

indriyagrāmaviṣaye caranto niṣparigrahāḥ

Line 1236

परिग्रहं शुभं धर्मम् अविद्यालक्षणं नृप

parigrahaṃ śubhaṃ dharmam avidyālakṣaṇaṃ nṛpa

Line 1237

वद्यालक्षणसंयोगान् न मनश् छाद्यते नृप

vadyālakṣaṇasaṃyogān na manaś chādyate nṛpa

Line 1238

यदि चेन् मुनिशब्देन गृह्यते ब्रह्मवादिभिः

yadi cen muniśabdena gṛhyate brahmavādibhiḥ

Line 1239

वेदविद्याव्रतस्नातैर् नियतैः कुरुसत्तम

vedavidyāvratasnātair niyataiḥ kurusattama

Line 1240

दिवि लोकः सतां स्थानं लोकानां लोक उच्यते

divi lokaḥ satāṃ sthānaṃ lokānāṃ loka ucyate

Line 1241

यत्र देवा हव्यपुष्टा न क्षयं यान्ति भारत

yatra devā havyapuṣṭā na kṣayaṃ yānti bhārata

Line 1242

यजमानश् च भागैः स्वैः कर्मप्राप्तोदिते पदे

yajamānaś ca bhāgaiḥ svaiḥ karmaprāptodite pade

Line 1243

मोदते सह पत्नीभिर् विज्वरो वसुधाधिप

modate saha patnībhir vijvaro vasudhādhipa

Line 1244

यज्ञावसाने शैलेन्द्रं द्विजेभ्यः प्रददौ प्रभुः

yajñāvasāne śailendraṃ dvijebhyaḥ pradadau prabhuḥ

Line 1245

ददौ च सर्वभूतानां निर्मलेनान्तरात्मना

dadau ca sarvabhūtānāṃ nirmalenāntarātmanā

Line 1246

तं शैलं सर्वगात्राणि परस्परविशेषिणः

taṃ śailaṃ sarvagātrāṇi parasparaviśeṣiṇaḥ

Line 1247

न शेकुः प्रविभागार्थं भेत्तुं सर्वोद्यमैर् अपि

na śekuḥ pravibhāgārthaṃ bhettuṃ sarvodyamair api

Line 1248

ततस् ते ब्राह्मणगणा निषेदुर् वसुधातले

tatas te brāhmaṇagaṇā niṣedur vasudhātale

Line 1249

श्रमेणाभिहताः सर्वे विवर्णवदना नृप

śrameṇābhihatāḥ sarve vivarṇavadanā nṛpa

Line 1250

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस् तु वाग्भिर् मधुरभाषिता

supārśvo girimukhyas tu vāgbhir madhurabhāṣitā

Line 1251

अब्रवीत् प्रणतः सर्वाञ् शिरसा तान् द्विजोत्तमान्

abravīt praṇataḥ sarvāñ śirasā tān dvijottamān

Line 1252

न हि शक्यो बलाद् भेत्तुं युष्माभिर् असुसङ्गिभिः

na hi śakyo balād bhettuṃ yuṣmābhir asusaṅgibhiḥ

Line 1253

अपि वर्षशतैर् दिव्यैः परस्परविरोधिभिः

api varṣaśatair divyaiḥ parasparavirodhibhiḥ

Line 1254

एकीभूता यदा सर्वे भविष्यथ समाहिताः

ekībhūtā yadā sarve bhaviṣyatha samāhitāḥ

Line 1255

अविवरोधेन युगपद् विभजिष्यथ निर्वृताः

avivarodhena yugapad vibhajiṣyatha nirvṛtāḥ

Line 1256

बलं हि रागद्वेषाभ्यां वर्धते ब्रह्मसत्तमाः

balaṃ hi rāgadveṣābhyāṃ vardhate brahmasattamāḥ

Line 1257

विमुक्तं रागदोषाभ्यां ब्रह्म वर्धति शाश्वतम्

vimuktaṃ rāgadoṣābhyāṃ brahma vardhati śāśvatam

Line 1258

यदाहं भेदयिष्यामि स्वर्गभिन्नैः शिलाशितैः

yadāhaṃ bhedayiṣyāmi svargabhinnaiḥ śilāśitaiḥ

Line 1259

धातुभिश् च विसर्पद्भिः शिखरैश् चानुपातिभिः

dhātubhiś ca visarpadbhiḥ śikharaiś cānupātibhiḥ

Line 1260

विशीर्णैः पार्श्वविवरैर् नागैश् चागलितैर् भुवि

viśīrṇaiḥ pārśvavivarair nāgaiś cāgalitair bhuvi

Line 1261

बहुभिर् व्यालरूपैश् च चोद्यमानो गुहाशयैः

bahubhir vyālarūpaiś ca codyamāno guhāśayaiḥ

Line 1262

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं शैलेन्द्रस्य सुभाषितम्

pratigṛhya tu tadvākyaṃ śailendrasya subhāṣitam

Line 1263

तूष्णीं बभूवुस् ते सर्वे तदा ब्राह्मणसत्तमाः

tūṣṇīṃ babhūvus te sarve tadā brāhmaṇasattamāḥ

Line 1264

बलिर् होमाश् च वर्धन्ते अहन्य् अहनि भारत

balir homāś ca vardhante ahany ahani bhārata

Line 1265

द्विजानां तपसाढ्यानां गृहधर्मे प्रतिष्ठतां

dvijānāṃ tapasāḍhyānāṃ gṛhadharme pratiṣṭhatāṃ

Line 1266

देवताद्याश् च पूज्यन्ते तदाप्रभृति भारत

devatādyāś ca pūjyante tadāprabhṛti bhārata

Line 1267

तेषां ब्रह्मविदां राजन् पृथिव्यां ब्रह्मवादिभिः

teṣāṃ brahmavidāṃ rājan pṛthivyāṃ brahmavādibhiḥ

Line 1268

तत्रैव ब्रह्मसदने समे निस्तृणकण्टके

tatraiva brahmasadane same nistṛṇakaṇṭake

Line 1269

प्राज्येन्धनतृणे देशे पुण्ये पर्वतरोधसि

prājyendhanatṛṇe deśe puṇye parvatarodhasi

Line 1270

वासं यत्र प्रकुर्वन्ति दृष्ट्वा भगवतः क्रियाम्

vāsaṃ yatra prakurvanti dṛṣṭvā bhagavataḥ kriyām

Line 1271

तपोर्थिनो महाभागा ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताः

taporthino mahābhāgā brahmacaryavrate sthitāḥ

Line 1272

गृहस्थधर्मनिरता दानप्राप्तेन चेतसा

gṛhasthadharmaniratā dānaprāptena cetasā

Line 1273

यतयश् चापि काङ्क्षन्ति धर्मेण हरिकाङ्क्षिणः

yatayaś cāpi kāṅkṣanti dharmeṇa harikāṅkṣiṇaḥ

Line 1274

अन्ये कर्मफले चैव रता ब्राह्मणपुंगवाः

anye karmaphale caiva ratā brāhmaṇapuṃgavāḥ

Line 1275

अग्निहोत्रव्रतस्नाता जितक्रोधाः समाहिताः

agnihotravratasnātā jitakrodhāḥ samāhitāḥ

Line 1276

दैवयुक्तेन वा युक्ताः कर्मणा ब्रह्मसत्तमाः

daivayuktena vā yuktāḥ karmaṇā brahmasattamāḥ

Line 1277

चीरवल्कलसंवीता नियता नियतेन्द्रियाः

cīravalkalasaṃvītā niyatā niyatendriyāḥ

Line 1278

चरन्तो ब्रह्मचर्यं च यत्नम् आस्थाय दारुणम्

caranto brahmacaryaṃ ca yatnam āsthāya dāruṇam

Line 1279

अनेन विधिना राजन् क्रमप्राप्तेन सर्वशः

anena vidhinā rājan kramaprāptena sarvaśaḥ

Line 1280

क्रमाद्ये वेदसंस्कारं पुण्यं प्राप्ताः सनातनम्

kramādye vedasaṃskāraṃ puṇyaṃ prāptāḥ sanātanam

Line 1281

पूर्वैर् आचरितं राजन् मुनिभिर् ब्रह्मवादिभिः

pūrvair ācaritaṃ rājan munibhir brahmavādibhiḥ

Line 1282

नावेदविद्वान् आगच्छेन् नापि रौद्रम् व्रतं चरेत्

nāvedavidvān āgacchen nāpi raudram vrataṃ caret

Line 1283

न च त्यागेन गच्छेत गृहधर्मं च न त्यजेत्

na ca tyāgena gaccheta gṛhadharmaṃ ca na tyajet

Line 1284

एवं न गच्छेद् उत्थानम् अप्राप्तो वेदसंचयम्

evaṃ na gacched utthānam aprāpto vedasaṃcayam

Line 1285

ऋचश् च संचयः पूर्वः सामगानां च भारत

ṛcaś ca saṃcayaḥ pūrvaḥ sāmagānāṃ ca bhārata

Line 1286

ये चापि पुत्रिणो न स्युः श्रुत्वापि प्राप्नुयुः फलम्

ye cāpi putriṇo na syuḥ śrutvāpi prāpnuyuḥ phalam

Line 1287

ब्राह्मणास् तपसा श्रान्ता गुरोश् च परिचर्यया

brāhmaṇās tapasā śrāntā guroś ca paricaryayā

Line 1288

यस्य नैवं श्रुतम् ब्रह्मन् न गृहीतम् विशां पते

yasya naivaṃ śrutam brahman na gṛhītam viśāṃ pate

Line 1289

कामं तं धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्

kāmaṃ taṃ dhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet

Line 1290

अथ वा नैव विद्येत यद् ब्रह्म नाद्रियेद् द्विजः

atha vā naiva vidyeta yad brahma nādriyed dvijaḥ

Line 1291

द्वाभ्यां तु श्रोत्रविषये मनः पूर्वं समाहिते

dvābhyāṃ tu śrotraviṣaye manaḥ pūrvaṃ samāhite

Line 1292

एवं सर्वेन्द्रियारम्भान् वेदपूर्वान् समारभेत्

evaṃ sarvendriyārambhān vedapūrvān samārabhet

Line 1293

ब्राह्मणो भूतिसंपन्नो य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः

brāhmaṇo bhūtisaṃpanno ya icched bhūtim ātmanaḥ

Line 1294

ते तु गोब्राह्मणांस् तांश् च चन्द्रादित्यपुरस्कृताः

te tu gobrāhmaṇāṃs tāṃś ca candrādityapuraskṛtāḥ

Line 1295

ब्राह्मणान् पूजयन् राजन् वसुभिर् ब्रह्मसंभवैः

brāhmaṇān pūjayan rājan vasubhir brahmasaṃbhavaiḥ

Line 1296

नारदप्रमुखाश् चैव गन्धर्वा ऋषयो नृप

nāradapramukhāś caiva gandharvā ṛṣayo nṛpa

Line 1297

कुर्वन्ति सततं यज्ञैः क्रमप्राप्तैः पितामहम्

kurvanti satataṃ yajñaiḥ kramaprāptaiḥ pitāmaham

Line 1298

वचोभिर् मधुराभाषैः पञ्चेन्द्रियनिवासिभिः

vacobhir madhurābhāṣaiḥ pañcendriyanivāsibhiḥ

Line 1299

सर्वभूतप्रियकरैः सर्वभूतहितैषिभिः

sarvabhūtapriyakaraiḥ sarvabhūtahitaiṣibhiḥ

Line 1300

स्तूयमानश् च यज्ञान्ते पञ्चेन्द्रियसमाहितैः

stūyamānaś ca yajñānte pañcendriyasamāhitaiḥ

Line 1301

प्रोवाच भगवान् ब्रह्म दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत

provāca bhagavān brahma diṣṭyā diṣṭyeti bhārata

Line 1302

ततः कश्यपम् आभाष्य प्रोवाच भगवान् प्रभुः

tataḥ kaśyapam ābhāṣya provāca bhagavān prabhuḥ

Line 1303

भवान् अपि सुतैः सार्धं यक्ष्यते वसुधातले

bhavān api sutaiḥ sārdhaṃ yakṣyate vasudhātale

Line 1304

क्रतुभिः परमप्राप्तैः संपूर्णवरदक्षिणैः

kratubhiḥ paramaprāptaiḥ saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ

Line 1305

यक्षाः सुराश् च ते सर्वे यथाप्रतिगुणैः प्रभो

yakṣāḥ surāś ca te sarve yathāpratiguṇaiḥ prabho

Line 1306

वयं यक्ष्यामहे सर्वे पूर्वं यक्ष्यामहे वयम्

vayaṃ yakṣyāmahe sarve pūrvaṃ yakṣyāmahe vayam

Line 1307

एवम् अन्योन्यसंरम्भाद् भिद्यन्ते बलदर्पिताः

evam anyonyasaṃrambhād bhidyante baladarpitāḥ

Line 1308

दैतेयाश् चाप्य् अदैतेयाः परस्परजयैषिणः

daiteyāś cāpy adaiteyāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ

Line 1309

युद्धायैव प्रतिष्ठन्ति प्रगृह्य विपुलौ भुजौ

yuddhāyaiva pratiṣṭhanti pragṛhya vipulau bhujau

Line 1310

निवार्यमाणा ऋषिभिस् तपसा दग्धकिल्बषैः

nivāryamāṇā ṛṣibhis tapasā dagdhakilbaṣaiḥ

Line 1311

अन्यैश् च बहुभिर् विप्रैर् वेदवेदाङ्गपारगैः

anyaiś ca bahubhir viprair vedavedāṅgapāragaiḥ

Line 1312

निवार्यमाणा युध्यन्ति वृषभा इव गोकुले

nivāryamāṇā yudhyanti vṛṣabhā iva gokule

Line 1313

ते युद्धारम्भसंक्रुद्धाः सर्वप्राणिजयैषिणः

te yuddhārambhasaṃkruddhāḥ sarvaprāṇijayaiṣiṇaḥ

Line 1314

पश्यतां सर्वभूतानां मृत्योर् विषयम् आगताः

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ mṛtyor viṣayam āgatāḥ

Line 1315

ततः शब्देन महता परं कृत्वा महाबलाः

tataḥ śabdena mahatā paraṃ kṛtvā mahābalāḥ

Line 1316

रुन्धन्ति बाहुभिः क्रुद्धाः सपक्षा इव पक्षिणः

rundhanti bāhubhiḥ kruddhāḥ sapakṣā iva pakṣiṇaḥ

Line 1317

चचाल वसुधा चैव पादाक्रान्ता च रोषिभिः

cacāla vasudhā caiva pādākrāntā ca roṣibhiḥ

Line 1318

नौर् यथा पुरुषाक्रान्ता भाराक्रान्तावसीदति

naur yathā puruṣākrāntā bhārākrāntāvasīdati

Line 1319

पर्वताश् च विशीर्यन्ते नर्दमाना वृषा इव

parvatāś ca viśīryante nardamānā vṛṣā iva

Line 1320

चुक्षुभुश् च महानद्यस् ताडिता मातरिश्वना

cukṣubhuś ca mahānadyas tāḍitā mātariśvanā

Line 1321

ततः समभवद् युद्धं मधोर् विष्णोश् च भारत

tataḥ samabhavad yuddhaṃ madhor viṣṇoś ca bhārata

Line 1322

युगान्तकरणं घोरं सर्वप्राणिभयंकरम्

yugāntakaraṇaṃ ghoraṃ sarvaprāṇibhayaṃkaram

Line 1323

प्रममाथ बलं विष्णुः समग्रबलपौरुषम्

pramamātha balaṃ viṣṇuḥ samagrabalapauruṣam

Line 1324

वह्नेर् इव बलं दीप्तं शमयत्य् अम्बुना यथा

vahner iva balaṃ dīptaṃ śamayaty ambunā yathā

Line 1325

बलवान् स तु दैतेयो मधुर् भीमपराक्रमः

balavān sa tu daiteyo madhur bhīmaparākramaḥ

Line 1326

बबन्ध पाशैर् निशितैर् महेन्द्रं पर्वतान्तरे

babandha pāśair niśitair mahendraṃ parvatāntare

Line 1327

तं वै प्रह्रादवचनाल् लक्षणज्ञश् च भारत

taṃ vai prahrādavacanāl lakṣaṇajñaś ca bhārata

Line 1328

ऐश्वर्यम् ऐन्द्रम् आकाङ्क्षन् भविष्यं बुद्धिसंक्षयात्

aiśvaryam aindram ākāṅkṣan bhaviṣyaṃ buddhisaṃkṣayāt

Line 1329

बध्वेन्द्रं सहसा मध्ये पाशैर् मर्मविवर्जितैः

badhvendraṃ sahasā madhye pāśair marmavivarjitaiḥ

Line 1330

आयसैर् बहुभिश् चित्रैर् बलवद्भिर् विदारणैः

āyasair bahubhiś citrair balavadbhir vidāraṇaiḥ

Line 1331

विष्णुम् एवाग्रणीर् उग्रम् आह्वयद् युद्धकोविदः

viṣṇum evāgraṇīr ugram āhvayad yuddhakovidaḥ

Line 1332

मध्ये गणानां सर्वेषां कालस्य वसाम् आगतः

madhye gaṇānāṃ sarveṣāṃ kālasya vasām āgataḥ

Line 1333

द्वैधीभूताः काश्यपेया मधोर् वशम् उपागताः

dvaidhībhūtāḥ kāśyapeyā madhor vaśam upāgatāḥ

Line 1334

युद्धार्थम् अभ्यधावन्त प्रगृह्य विपुला गदाः

yuddhārtham abhyadhāvanta pragṛhya vipulā gadāḥ

Line 1335

गन्धर्वाः किंनराश् चैव वाद्ये गीते च कोविदाः

gandharvāḥ kiṃnarāś caiva vādye gīte ca kovidāḥ

Line 1336

प्रनृत्यन्ति प्रगायन्ति प्रहसन्ति च सर्वशः

pranṛtyanti pragāyanti prahasanti ca sarvaśaḥ

Line 1337

तन्त्रीभिः सुप्रयुक्ताभिर् मधुराभिः स्वभावतः

tantrībhiḥ suprayuktābhir madhurābhiḥ svabhāvataḥ

Line 1338

मनो मधोर् विधुन्वन्ति युध्यमानस्य रागिणः

mano madhor vidhunvanti yudhyamānasya rāgiṇaḥ

Line 1339

मधोर् बलार्थं मधुनो नियोगात् पद्मयोनिनः

madhor balārthaṃ madhuno niyogāt padmayoninaḥ

Line 1340

एतान् विकारान् कुर्वन्ति गन्धर्वाः सत्यवादिनः

etān vikārān kurvanti gandharvāḥ satyavādinaḥ

Line 1341

तत्र सक्ता हि गान्धर्वे तस्मिञ् शब्दे ददुर् मनः

tatra saktā hi gāndharve tasmiñ śabde dadur manaḥ

Line 1342

दानवाश् चासुराश् चैव प्रत्यक्षं यान्ति प्राणदन्

dānavāś cāsurāś caiva pratyakṣaṃ yānti prāṇadan

Line 1343

मधोश् च मन आक्षिप्य पश्यन् योगेन चक्षुषा

madhoś ca mana ākṣipya paśyan yogena cakṣuṣā

Line 1344

मन्दरं प्रापतद् विष्णुर् गूढो ऽग्निर् इव दारुषु

mandaraṃ prāpatad viṣṇur gūḍho 'gnir iva dāruṣu

Line 1345

ऋषयो दीप्तमनसः किंचिद्व्यथितमानसाः

ṛṣayo dīptamanasaḥ kiṃcidvyathitamānasāḥ

Line 1346

पितामहं पुरस्कृत्य क्षणेनान्तरधीयत

pitāmahaṃ puraskṛtya kṣaṇenāntaradhīyata

Line 1347

विष्णुं सो ऽभ्यहनत् क्रुद्धो मधुर् मधुनिभेक्षणः

viṣṇuṃ so 'bhyahanat kruddho madhur madhunibhekṣaṇaḥ

Line 1348

भुजेन शङ्खदेशान्ते न चकम्पे पदात् पदम्

bhujena śaṅkhadeśānte na cakampe padāt padam

Line 1349

विष्णुश् चाभ्यहनद् दैत्यं कराग्रेण स्तनान्तरे

viṣṇuś cābhyahanad daityaṃ karāgreṇa stanāntare

Line 1350

स पपात महीं तूर्णं जानुभ्यां रुधिरं वमन्

sa papāta mahīṃ tūrṇaṃ jānubhyāṃ rudhiraṃ vaman

Line 1351

न चैनं पतितं हन्ति विष्णुर् युद्धविशारदः

na cainaṃ patitaṃ hanti viṣṇur yuddhaviśāradaḥ

Line 1352

बाहुयुद्धेन समयं मत्वाचिन्त्यपराक्रमः

bāhuyuddhena samayaṃ matvācintyaparākramaḥ

Line 1353

इन्द्रध्वज इवोत्तिष्ठञ् जानुभ्यां स महीतलात्

indradhvaja ivottiṣṭhañ jānubhyāṃ sa mahītalāt

Line 1354

मधू रोषपरीतात्मा निर्दहन्न् इव चक्षुषा

madhū roṣaparītātmā nirdahann iva cakṣuṣā

Line 1355

परुषाभिस् ततो वाग्भिर् अन्योन्यम् अभिगर्जतुः

paruṣābhis tato vāgbhir anyonyam abhigarjatuḥ

Line 1356

समीयतुर् बाहुयुद्धे परस्परवधैषिणौ

samīyatur bāhuyuddhe parasparavadhaiṣiṇau

Line 1357

उभौ तौ बाहुबलिनाव् उभौ युद्धविशारदौ

ubhau tau bāhubalināv ubhau yuddhaviśāradau

Line 1358

उभौ च तपसा श्रान्ताव् उभौ सत्यपराक्रमौ

ubhau ca tapasā śrāntāv ubhau satyaparākramau

Line 1359

दृढप्रहारिणौ वीराव् अन्योन्यं विचकर्षतुः

dṛḍhaprahāriṇau vīrāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ

Line 1360

शैलेन्द्राव् इव युध्यन्तौ पक्षैः पाषाणसंनिभैः

śailendrāv iva yudhyantau pakṣaiḥ pāṣāṇasaṃnibhaiḥ

Line 1361

विकर्षन्तौ रमन्तौ च अन्योन्यं वसुधातले

vikarṣantau ramantau ca anyonyaṃ vasudhātale

Line 1362

गजाव् इव विषाणाग्रैर् नखाग्रैश् च विचेरतुः

gajāv iva viṣāṇāgrair nakhāgraiś ca viceratuḥ

Line 1363

ततो व्रणमुखैश् चैव सुस्राव रुधिरं बहु

tato vraṇamukhaiś caiva susrāva rudhiraṃ bahu

Line 1364

ग्रीष्मान्ते धातुसंसृष्टं शैलेभ्य इव काञ्चनम्

grīṣmānte dhātusaṃsṛṣṭaṃ śailebhya iva kāñcanam

Line 1365

संसिक्तौ रुधिरौघैश् च स्रवद्भिः समरञ्जितौ

saṃsiktau rudhiraughaiś ca sravadbhiḥ samarañjitau

Line 1366

अथोद्यतैः पदाग्रैश् च तौ व्यदारयतां महीम्

athodyataiḥ padāgraiś ca tau vyadārayatāṃ mahīm

Line 1367

अभिहत्य तु तौ वीरौ परस्परम् अनेकधा

abhihatya tu tau vīrau parasparam anekadhā

Line 1368

पतंगाव् इव युध्येतां पक्षाभ्यां मांसगृद्धिनौ

pataṃgāv iva yudhyetāṃ pakṣābhyāṃ māṃsagṛddhinau

Line 1369

शुश्रुवुश् चान्तरिक्षे ऽथ सर्वभूतानि पुष्करे

śuśruvuś cāntarikṣe 'tha sarvabhūtāni puṣkare

Line 1370

सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः परया वर्णसंपदा

siddhānāṃ vadanonmuktāḥ parayā varṇasaṃpadā

Line 1371

स्तुतयो विष्णुसंयुक्ताः सत्याः सत्यपराक्रमे

stutayo viṣṇusaṃyuktāḥ satyāḥ satyaparākrame

Line 1372

शरीरं धातुसंयुक्तं संयुक्तं चेतनेन च

śarīraṃ dhātusaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ cetanena ca

Line 1373

तद् ब्रह्म इन्द्रियैर् युक्तं तेजोभूतं सनातनम्

tad brahma indriyair yuktaṃ tejobhūtaṃ sanātanam

Line 1374

ध्रुवं तिष्ठन्ति भूतास् ते सूक्ष्मे प्रलयतां गते

dhruvaṃ tiṣṭhanti bhūtās te sūkṣme pralayatāṃ gate

Line 1375

पुनश् चोद्भवते सूक्ष्मं बहुरूपम् अनेकधा

punaś codbhavate sūkṣmaṃ bahurūpam anekadhā

Line 1376

प्रबोध्य भावम् भूतानां त्रिषु लोकेषु कामदः

prabodhya bhāvam bhūtānāṃ triṣu lokeṣu kāmadaḥ

Line 1377

सुरूपो बहुरूपस् तांल् लोकान् संचरते वशी

surūpo bahurūpas tāṃl lokān saṃcarate vaśī

Line 1378

मानसीं तनुम् आस्थाय बहुभिः कारणान्तरैः

mānasīṃ tanum āsthāya bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ

Line 1379

योगात्मा धारयन्न् उर्वीं नागात्मा नन्दिवर्धनः

yogātmā dhārayann urvīṃ nāgātmā nandivardhanaḥ

Line 1380

ब्रह्मभूतं परं चैव सूक्ष्मेणात्मानम् ईश्वरः

brahmabhūtaṃ paraṃ caiva sūkṣmeṇātmānam īśvaraḥ

Line 1381

ब्राह्मेण विप्रान् वसति युद्धेनैव च क्षत्रियान्

brāhmeṇa viprān vasati yuddhenaiva ca kṣatriyān

Line 1382

प्रदानकर्मणा वैश्याञ् शूद्रान् परिचरेण च

pradānakarmaṇā vaiśyāñ śūdrān paricareṇa ca

Line 1383

गावः क्षीरप्रदानेन अश्वान् यज्ञेषु प्रोक्षणैः

gāvaḥ kṣīrapradānena aśvān yajñeṣu prokṣaṇaiḥ

Line 1384

पितरश् चोष्मणैवेह हविर्भागेन देवताः

pitaraś coṣmaṇaiveha havirbhāgena devatāḥ

Line 1385

चतुर्भिर् व्यतिरिक्ताङ्गैस् त्रिभिर् अन्यैश् च धातुभिः

caturbhir vyatiriktāṅgais tribhir anyaiś ca dhātubhiḥ

Line 1386

सप्तभिः पितृभिर् नित्यैस् त्रींल् लोकान् परिरक्षणे

saptabhiḥ pitṛbhir nityais trīṃl lokān parirakṣaṇe

Line 1387

चन्द्रसूर्यात्मकं नित्यं तद्रूपं निहतात्मकम्

candrasūryātmakaṃ nityaṃ tadrūpaṃ nihatātmakam

Line 1388

प्रकाशे चाप्रकाशे च निगूढं स्वेन तेजसा

prakāśe cāprakāśe ca nigūḍhaṃ svena tejasā

Line 1389

त्रयस् तु पितरो नित्यं वर्धयन्ति दिवाकरम्

trayas tu pitaro nityaṃ vardhayanti divākaram

Line 1390

चतुर्भिः पितृभिश् चैव चन्द्रो वर्धति मण्डले

caturbhiḥ pitṛbhiś caiva candro vardhati maṇḍale

Line 1391

त्रयः पितृगणा नित्यं पिण्डान् पश्चाद् अदन्ति ते

trayaḥ pitṛgaṇā nityaṃ piṇḍān paścād adanti te

Line 1392

चत्वारो ऽन्ये पितृगणाः सिद्धाः पण्चक आददे

catvāro 'nye pitṛgaṇāḥ siddhāḥ paṇcaka ādade

Line 1393

त्वम् एव पञ्च तान् धर्मास् त्वम् एवापञ्चतान् विभो

tvam eva pañca tān dharmās tvam evāpañcatān vibho

Line 1394

सनातनमयो दिव्यः शाश्वतो ब्रह्मसंभवः

sanātanamayo divyaḥ śāśvato brahmasaṃbhavaḥ

Line 1395

तस्मात् तत् तेज आदत्ते अग्निर् वायुश् च सर्वशः

tasmāt tat teja ādatte agnir vāyuś ca sarvaśaḥ

Line 1396

अतस् त्वं कर्मणा तेन आदित्यः समपद्यथाः

atas tvaṃ karmaṇā tena ādityaḥ samapadyathāḥ

Line 1397

यद् अश्नासि जगत् सर्वं रश्मिभिः प्रदहन्न् इव

yad aśnāsi jagat sarvaṃ raśmibhiḥ pradahann iva

Line 1398

यूगान्तकाले संप्राप्ते परां सिद्धिम् उपागतः

yūgāntakāle saṃprāpte parāṃ siddhim upāgataḥ

Line 1399

पक्षसंधावम् आवास्यां लोकं चरसि मानुषम्

pakṣasaṃdhāvam āvāsyāṃ lokaṃ carasi mānuṣam

Line 1400

ऋषिभिः सह गूढात्मा सूर्येन्दुवसुसप्रभैः

ṛṣibhiḥ saha gūḍhātmā sūryenduvasusaprabhaiḥ

Line 1401

सफलं कर्म कुर्वाणो यजतां पुष्टिवर्धनम्

saphalaṃ karma kurvāṇo yajatāṃ puṣṭivardhanam

Line 1402

हेतूनाम् अधिकारं च मा भूत् कर्मविपर्ययः

hetūnām adhikāraṃ ca mā bhūt karmaviparyayaḥ

Line 1403

वनस्पत्यौषधीश् चैव युगपत् प्रतिपद्यसे

vanaspatyauṣadhīś caiva yugapat pratipadyase

Line 1404

बालभावाय वसुधां पक्षे पक्षे जरां तव

bālabhāvāya vasudhāṃ pakṣe pakṣe jarāṃ tava

Line 1405

भूतानां भुवि भूतेश भाव्यर्थवसुधातले

bhūtānāṃ bhuvi bhūteśa bhāvyarthavasudhātale

Line 1406

वसु यद् भुवि किंचिच् च सर्वं तत् त्वन्मयं विभो

vasu yad bhuvi kiṃcic ca sarvaṃ tat tvanmayaṃ vibho

Line 1407

त्वम् एव द्विविधं धर्मं शाश्वतं वसुधातले

tvam eva dvividhaṃ dharmaṃ śāśvataṃ vasudhātale

Line 1408

देवयज्ञम् मन्त्रवाक्यम् आत्मयज्ञं समानुषम्

devayajñam mantravākyam ātmayajñaṃ samānuṣam

Line 1409

द्विविधः स्वर्गमार्गश् च सूर्यश् चन्द्रश् च निर्मलः

dvividhaḥ svargamārgaś ca sūryaś candraś ca nirmalaḥ

Line 1410

चन्द्रमाः पितृयानश् च देवयानश् च भास्करः

candramāḥ pitṛyānaś ca devayānaś ca bhāskaraḥ

Line 1411

त्वम् एव वसुधायुक्तो विश्वं चरसि मायया

tvam eva vasudhāyukto viśvaṃ carasi māyayā

Line 1412

एकीकृत्य गणान् सर्वान् संक्षिप्यामुत्र संभवः

ekīkṛtya gaṇān sarvān saṃkṣipyāmutra saṃbhavaḥ

Line 1413

एकस् त्वम् असि संभूतः पुराणः पुरुषो विराट्

ekas tvam asi saṃbhūtaḥ purāṇaḥ puruṣo virāṭ

Line 1414

अक्षयश् चाप्रमेयश् च कामकारकरो वशी

akṣayaś cāprameyaś ca kāmakārakaro vaśī

Line 1415

मूर्तस् तेजसि संभूतो वायुः पर्येति खेचरः

mūrtas tejasi saṃbhūto vāyuḥ paryeti khecaraḥ

Line 1416

सप्तभी रूपसंस्थानैर् नित्यम् आवृत्य तिष्ठति

saptabhī rūpasaṃsthānair nityam āvṛtya tiṣṭhati

Line 1417

साधने वापि निर्वाणे संहारे प्रलये तथा

sādhane vāpi nirvāṇe saṃhāre pralaye tathā

Line 1418

धाता धारणकाले च दिशश् चक्षुषि सर्पणे

dhātā dhāraṇakāle ca diśaś cakṣuṣi sarpaṇe

Line 1419

सेव्यमानो मुनिगणैर् नित्यं विगतकल्मषैः

sevyamāno munigaṇair nityaṃ vigatakalmaṣaiḥ

Line 1420

कर्मभिः सत्यम् आपन्नैः समरागैर् जितेन्द्रियैः

karmabhiḥ satyam āpannaiḥ samarāgair jitendriyaiḥ

Line 1421

स्तूयमानश् च विबुधैः सिद्धैर् मुनिवरैस् तथा

stūyamānaś ca vibudhaiḥ siddhair munivarais tathā

Line 1422

सस्मार विपुलं देहं हरिर् हयशिरो महान्

sasmāra vipulaṃ dehaṃ harir hayaśiro mahān

Line 1423

कृत्वा वेदमयं रूपं सर्वदेवमयं वपुः

kṛtvā vedamayaṃ rūpaṃ sarvadevamayaṃ vapuḥ

Line 1424

शिरोमध्ये महादेवो ब्रह्मा तु हृदये स्थितः

śiromadhye mahādevo brahmā tu hṛdaye sthitaḥ

Line 1425

आदित्यरश्मयो वालाश् चक्षुषी शशिभास्करौ

ādityaraśmayo vālāś cakṣuṣī śaśibhāskarau

Line 1426

जङ्घे तु वसवः साध्याः सर्वसंधिषु देवताः

jaṅghe tu vasavaḥ sādhyāḥ sarvasaṃdhiṣu devatāḥ

Line 1427

जिह्वा वैश्वानरो देवः सत्या देवी सरस्वती

jihvā vaiśvānaro devaḥ satyā devī sarasvatī

Line 1428

मरुतो वरुणश्चैव जानुदेशे व्यवस्थिताः

maruto varuṇaścaiva jānudeśe vyavasthitāḥ

Line 1429

एवं कृत्वा तथा रूपं सुराणाम् अद्भुतं महत्

evaṃ kṛtvā tathā rūpaṃ surāṇām adbhutaṃ mahat

Line 1430

असुरं पीडयाम् आस क्रोधाद् रक्तान्तलोचनः

asuraṃ pīḍayām āsa krodhād raktāntalocanaḥ

Line 1431

मधुमेदोवसापूर्णा पृथिवी समदृश्यत

madhumedovasāpūrṇā pṛthivī samadṛśyata

Line 1432

प्रमदेव घनान्ते च रक्तांशुकनिवासिनी

pramadeva ghanānte ca raktāṃśukanivāsinī

Line 1433

मेदिनीत्य् एव शब्दश् च लब्धः पृथ्व्या नरोत्तम

medinīty eva śabdaś ca labdhaḥ pṛthvyā narottama

Line 1434

नामासुरसहस्रेण धरण्याः संप्रतिष्ठितम्

nāmāsurasahasreṇa dharaṇyāḥ saṃpratiṣṭhitam

Line 1435

मधोर् निपातनं दृष्ट्वा सर्वभूतानि पुष्करे

madhor nipātanaṃ dṛṣṭvā sarvabhūtāni puṣkare

Line 1436

प्रहृष्टानि प्रगायन्ति प्रनृत्यन्ति च सर्वशः

prahṛṣṭāni pragāyanti pranṛtyanti ca sarvaśaḥ

Line 1437

सुपार्श्वो गिरिमुख्यस् तु काञ्चनैः शिखरोत्तमैः

supārśvo girimukhyas tu kāñcanaiḥ śikharottamaiḥ

Line 1438

बहुधातुविचित्रैश् च संलिखन्न् इव चाबभौ

bahudhātuvicitraiś ca saṃlikhann iva cābabhau

Line 1439

गिरयश् चापि शोभन्ते धातुभिः समरञ्जिताः

girayaś cāpi śobhante dhātubhiḥ samarañjitāḥ

Line 1440

प्रांशुभिः शिखराग्रैश् च सविद्युत इवाम्बुदाः

prāṃśubhiḥ śikharāgraiś ca savidyuta ivāmbudāḥ

Line 1441

पक्षवातोद्धतो रेणुश् चूर्णैः साञ्जनवालुकैः

pakṣavātoddhato reṇuś cūrṇaiḥ sāñjanavālukaiḥ

Line 1442

छादयन् पर्वताग्राणि महामेघ इवाबभौ

chādayan parvatāgrāṇi mahāmegha ivābabhau

Line 1443

मेघसंश्लिष्टशिखराः पक्षविक्षिप्तपादपाः

meghasaṃśliṣṭaśikharāḥ pakṣavikṣiptapādapāḥ

Line 1444

काञ्चनोद्भेदबहुलाः खे तिष्ठन्तीव पर्वताः

kāñcanodbhedabahulāḥ khe tiṣṭhantīva parvatāḥ

Line 1445

पक्षवन्तः सशिखरा हेमधातुभिर् अञ्जिताः

pakṣavantaḥ saśikharā hemadhātubhir añjitāḥ

Line 1446

पवनेन समुद्धूतास् त्रासयन्ति विहंगमान्

pavanena samuddhūtās trāsayanti vihaṃgamān

Line 1447

काञ्चनाः पर्वताः सर्वे स्फाटिकैर् मणिभिश् चिताः

kāñcanāḥ parvatāḥ sarve sphāṭikair maṇibhiś citāḥ

Line 1448

सूर्यकान्तैश् च बहुभिश् चन्द्रकान्तैश् च निर्मलैः

sūryakāntaiś ca bahubhiś candrakāntaiś ca nirmalaiḥ

Line 1449

हिमवांश् च महाशैलः श्वेतैर् धातुभिर् आचितः

himavāṃś ca mahāśailaḥ śvetair dhātubhir ācitaḥ

Line 1450

काञ्चनैः शिखराग्नैश् च सूर्यपादप्रकाशितैः

kāñcanaiḥ śikharāgnaiś ca sūryapādaprakāśitaiḥ

Line 1451

मणिभिश् च प्रकाशद्भिः पक्षान्तरविनिःसृतैः

maṇibhiś ca prakāśadbhiḥ pakṣāntaraviniḥsṛtaiḥ

Line 1452

ताम्रपुष्पैश् च शिखरैर् दीप्यमानः स्वतेजसा

tāmrapuṣpaiś ca śikharair dīpyamānaḥ svatejasā

Line 1453

मन्दरश् चोग्रशिखरः स्फाटिकैर् मणिभिश् चितः

mandaraś cograśikharaḥ sphāṭikair maṇibhiś citaḥ

Line 1454

वज्रगर्भैर् निरालम्बैः स्वर्गोपम इवाबभौ

vajragarbhair nirālambaiḥ svargopama ivābabhau

Line 1455

सह शृङ्गैश् च कैलासः शिलाधातुविभूषितः

saha śṛṅgaiś ca kailāsaḥ śilādhātuvibhūṣitaḥ

Line 1456

तोरणैश् चैव निबिडैः प्रांशुभिश् चैव पादपैः

toraṇaiś caiva nibiḍaiḥ prāṃśubhiś caiva pādapaiḥ

Line 1457

प्रवादयद्भिर् गन्धर्वैः किंनरैश् च प्रगायिभिः

pravādayadbhir gandharvaiḥ kiṃnaraiś ca pragāyibhiḥ

Line 1458

देवकन्याङ्गहारैश् च प्रतिक्रीड इवाबभौ

devakanyāṅgahāraiś ca pratikrīḍa ivābabhau

Line 1459

मधुरैर् वाद्यगीतैश् च नृत्यैश् चाभिनयोद्गतैः

madhurair vādyagītaiś ca nṛtyaiś cābhinayodgataiḥ

Line 1460

शृङ्गारैः साङ्गहारैश् च कैलासो मदनायते

śṛṅgāraiḥ sāṅgahāraiś ca kailāso madanāyate

Line 1461

आदित्याभासिभिः शृङ्गैर् भिन्नाञ्जनचयप्रभैः

ādityābhāsibhiḥ śṛṅgair bhinnāñjanacayaprabhaiḥ

Line 1462

विन्ध्यो नीलाम्बुदश्यामो विभिन्न इव तोयदः

vindhyo nīlāmbudaśyāmo vibhinna iva toyadaḥ

Line 1463

धात्र्यर्थं सर्वभूतानां मेरुपृष्ठे महाबले

dhātryarthaṃ sarvabhūtānāṃ merupṛṣṭhe mahābale

Line 1464

निर्वेमुर् विमलं तोयं मेघजालैर् इवोत्तमैः

nirvemur vimalaṃ toyaṃ meghajālair ivottamaiḥ

Line 1465

शिलाभिर् बहुचित्राभिर् धातुभिर् बहुरूपिभिः

śilābhir bahucitrābhir dhātubhir bahurūpibhiḥ

Line 1466

प्रस्रवद्भिर् गुहाद्वारैः सलिलं स्फाटिकप्रभम्

prasravadbhir guhādvāraiḥ salilaṃ sphāṭikaprabham

Line 1467

ग्रीष्मान्ते वायुसंमूढा घना इव सविद्युतः

grīṣmānte vāyusaṃmūḍhā ghanā iva savidyutaḥ

Line 1468

चित्रैः पुष्पैस् तरुगणाः शोभन्त इव भूषिताः

citraiḥ puṣpais tarugaṇāḥ śobhanta iva bhūṣitāḥ

Line 1469

नागाः कनकसंभूतैर् विचित्रैर् इव भूषिताः

nāgāḥ kanakasaṃbhūtair vicitrair iva bhūṣitāḥ

Line 1470

विहंगमाभिर् लीनाश् च लतास् तरुसमाश्रिताः

vihaṃgamābhir līnāś ca latās tarusamāśritāḥ

Line 1471

विलम्बन्त्यः सपुष्पाश् च नृत्यन्ते वायुघट्टिताः

vilambantyaḥ sapuṣpāś ca nṛtyante vāyughaṭṭitāḥ

Line 1472

पवनेन समुद्धूता महता माधवे ऽहनि

pavanena samuddhūtā mahatā mādhave 'hani

Line 1473

मुमुचुः पुष्पसंघातं तोयं वेलेव वर्षति

mumucuḥ puṣpasaṃghātaṃ toyaṃ veleva varṣati

Line 1474

बलवद्भिश् च विपुलैः शाखास्कन्धावरोहिभिः

balavadbhiś ca vipulaiḥ śākhāskandhāvarohibhiḥ

Line 1475

पादपैः पर्णबहुलैर् ध्रियते च वसुंधरा

pādapaiḥ parṇabahulair dhriyate ca vasuṃdharā

Line 1476

मधुप्रिया मधुकरा मधुमत्ता विहंगमाः

madhupriyā madhukarā madhumattā vihaṃgamāḥ

Line 1477

घोषयन्तीव गायन्तः कामस्यागमसंभवम्

ghoṣayantīva gāyantaḥ kāmasyāgamasaṃbhavam

Line 1478

विष्णुर् मधोर् निहन्ता च चकार मधुवाहिनीम्

viṣṇur madhor nihantā ca cakāra madhuvāhinīm

Line 1479

नदीं प्रस्रवनिर्भेदां सुतीर्थां बहुलोदकाम्

nadīṃ prasravanirbhedāṃ sutīrthāṃ bahulodakām

Line 1480

अङ्गारवर्णसिकतां मधुतीर्थां मनोरमाम्

aṅgāravarṇasikatāṃ madhutīrthāṃ manoramām

Line 1481

विमलैर् अम्बुभिः पूर्णां पुष्पसंचयवाहिनीम्

vimalair ambubhiḥ pūrṇāṃ puṣpasaṃcayavāhinīm

Line 1482

विवेश पुष्करं सा तु ब्रह्मणो वाक्यचोदिता

viveśa puṣkaraṃ sā tu brahmaṇo vākyacoditā

Line 1483

ऋषिभिश् चानुचरिता ब्रह्मतन्त्रनिषेविभिः

ṛṣibhiś cānucaritā brahmatantraniṣevibhiḥ

Line 1484

धात्री कपिलरूपेण गौर् भूत्वा क्षरते पयः

dhātrī kapilarūpeṇa gaur bhūtvā kṣarate payaḥ

Line 1485

मधुरं वितते यज्ञे ब्रह्मणो वाक्यचोदिता

madhuraṃ vitate yajñe brahmaṇo vākyacoditā

Line 1486

शिरश् च पृथिवीभूतं संधातुं प्राप्तवान् महीम्

śiraś ca pṛthivībhūtaṃ saṃdhātuṃ prāptavān mahīm

Line 1487

शुद्धं च भजते लोकं शाश्वतं परमाद्भुतम्

śuddhaṃ ca bhajate lokaṃ śāśvataṃ paramādbhutam

Line 1488

सरस्वत्याः समुद्भूतं ब्रह्मक्षेत्रे तमोनुदम्

sarasvatyāḥ samudbhūtaṃ brahmakṣetre tamonudam

Line 1489

मरुतीर्थम् अतिक्रम्य पुष्करेषु विसर्पति

marutīrtham atikramya puṣkareṣu visarpati

Line 1490

सुचारुरूपा धर्मज्ञा अजारूपेण छादयन्

sucārurūpā dharmajñā ajārūpeṇa chādayan

Line 1491

रूपं कनकवर्णाभं तपोयुक्तेन तेजसा

rūpaṃ kanakavarṇābhaṃ tapoyuktena tejasā

Line 1492

अजगन्धकृतोन्मुक्तः संभूतः पर्वतो महान्

ajagandhakṛtonmuktaḥ saṃbhūtaḥ parvato mahān

Line 1493

गुरुद्वारगुणप्राणः शाश्वतः सिद्धसेवितः

gurudvāraguṇaprāṇaḥ śāśvataḥ siddhasevitaḥ

Line 1494

वेदिकाभिः सचित्राभिः काञ्चनाभिर् विराजितः

vedikābhiḥ sacitrābhiḥ kāñcanābhir virājitaḥ

Line 1495

पुष्कराणि परीतानि त्वष्ट्रा विपुलदक्षिणः

puṣkarāṇi parītāni tvaṣṭrā vipuladakṣiṇaḥ

Line 1496

महामेरोर् यथा रूपं पञ्चभिर् धातुभिर् वृतम्

mahāmeror yathā rūpaṃ pañcabhir dhātubhir vṛtam

Line 1497

चेतनायाभिसंपन्नो रूपेणाद्भुतदर्शनः

cetanāyābhisaṃpanno rūpeṇādbhutadarśanaḥ

Line 1498

अथोवाच महादेवस् तीर्थानुग्रहकाम्यया

athovāca mahādevas tīrthānugrahakāmyayā

Line 1499

करिष्याम्य् अहम् अप्य् एतन् मनसा धर्मचारिणम्

kariṣyāmy aham apy etan manasā dharmacāriṇam

Line 1500

रूपं बहुविधं लोके पार्थिवी चेतना यथा

rūpaṃ bahuvidhaṃ loke pārthivī cetanā yathā

Line 1501

त्रींश् च लोकान् प्रपद्येयं पञ्चभिर् धातुलक्षणैः

trīṃś ca lokān prapadyeyaṃ pañcabhir dhātulakṣaṇaiḥ

Line 1502

षष्ठेन च विसर्जेयं मनसा धर्मचारिणीम्

ṣaṣṭhena ca visarjeyaṃ manasā dharmacāriṇīm

Line 1503

सङ्गेषु भावमोहाभ्यां पश्यन्न् इव समृद्धयः

saṅgeṣu bhāvamohābhyāṃ paśyann iva samṛddhayaḥ

Line 1504

विमुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यो धारयन्ति परिग्रहान्

vimuktāḥ sarvasaṅgebhyo dhārayanti parigrahān

Line 1505

न च विन्देत मां कश्चिन् मनसा कामरूपिणम्

na ca vindeta māṃ kaścin manasā kāmarūpiṇam

Line 1506

पञ्चधातुनिबद्धाश् च नानाभाषितनोदिताः

pañcadhātunibaddhāś ca nānābhāṣitanoditāḥ

Line 1507

ये च विष्णुम् अधीयन्ते बहुधा पादविग्रहैः

ye ca viṣṇum adhīyante bahudhā pādavigrahaiḥ

Line 1508

ते मां पश्येयुर् अव्यक्तं तपसा दग्धकिल्बिषाः

te māṃ paśyeyur avyaktaṃ tapasā dagdhakilbiṣāḥ

Line 1509

ये च माम् अभिरोहेयुर् नरा धर्मपथे स्थिताः

ye ca mām abhiroheyur narā dharmapathe sthitāḥ

Line 1510

ते ऽपि स्वर्गेजितः सर्वे पश्येयुर् मां गतक्लमाः

te 'pi svargejitaḥ sarve paśyeyur māṃ gataklamāḥ

Line 1511

यश् चैव पर्वतः प्रांशुर् मेरुपृष्ठे प्रतिष्ठितः

yaś caiva parvataḥ prāṃśur merupṛṣṭhe pratiṣṭhitaḥ

Line 1512

एतम् आरुह्य युध्येयुः प्राणत्यागेषु निर्मलाः

etam āruhya yudhyeyuḥ prāṇatyāgeṣu nirmalāḥ

Line 1513

अप्सरोभिः समागम्य विचरेयुर् मनोजवाः

apsarobhiḥ samāgamya vicareyur manojavāḥ

Line 1514

नन्दनं वनम् आसाद्य काम्यकं च महद् वनम्

nandanaṃ vanam āsādya kāmyakaṃ ca mahad vanam

Line 1515

इमां विद्यां समास्थाय मद्भक्ताः पुष्करेष्व् इह

imāṃ vidyāṃ samāsthāya madbhaktāḥ puṣkareṣv iha

Line 1516

शरीरं क्षपयिष्यन्ति व्रतैर् बहुविधैः कृशाः

śarīraṃ kṣapayiṣyanti vratair bahuvidhaiḥ kṛśāḥ

Line 1517

सिद्धिं प्राप्य क्रमेयुस् ते कामैर् बहुविधैर् नराः

siddhiṃ prāpya krameyus te kāmair bahuvidhair narāḥ

Line 1518

इमं लोकम् अमुं चैव संपतेयुर् यथासुखम्

imaṃ lokam amuṃ caiva saṃpateyur yathāsukham

Line 1519

गौरी सिद्धेति विख्याता त्रिषु लोकेषु विद्यया

gaurī siddheti vikhyātā triṣu lokeṣu vidyayā

Line 1520

प्रभावं तपसो वृत्तं दर्शयन्ति समाहिताः

prabhāvaṃ tapaso vṛttaṃ darśayanti samāhitāḥ

Line 1521

षण्णां ज्ञानाभिसंधीनाम् अभिज्ञाशतसंग्रहाः

ṣaṇṇāṃ jñānābhisaṃdhīnām abhijñāśatasaṃgrahāḥ

Line 1522

भवेयुस् ते निरारम्भा धातुभिर् मुक्तबन्धनाः

bhaveyus te nirārambhā dhātubhir muktabandhanāḥ

Line 1523

सहस्रगुणम् अप्य् अत्र दत्त्वा दानफलाद् इव

sahasraguṇam apy atra dattvā dānaphalād iva

Line 1524

अविमानेन विप्राणां मनःशुद्धेन कर्मणा

avimānena viprāṇāṃ manaḥśuddhena karmaṇā

Line 1525

सर्वत्रैवाप्रमेयेन अत्यन्तं फलम् आप्नुयुः

sarvatraivāprameyena atyantaṃ phalam āpnuyuḥ

Line 1526

अमुष्मिंल् लोकधर्मज्ञाः सह सर्वकुलोद्भवैः

amuṣmiṃl lokadharmajñāḥ saha sarvakulodbhavaiḥ

Line 1527

येषाम् इह च सांनिध्यं यज्ञे ब्राह्मणसंकुले

yeṣām iha ca sāṃnidhyaṃ yajñe brāhmaṇasaṃkule

Line 1528

ते भूयो यजमानाद्या अभिषिच्य पुनः पुनः

te bhūyo yajamānādyā abhiṣicya punaḥ punaḥ

Line 1529

तथा तां मन्यसे गौरीं मनसा धर्मचारिणीम्

tathā tāṃ manyase gaurīṃ manasā dharmacāriṇīm

Line 1530

अनुग्रहाय भूतानां ममाग्रे च तपोधने

anugrahāya bhūtānāṃ mamāgre ca tapodhane

Line 1531

सत्य एष परो दिव्ये भविता नात्र संशयः

satya eṣa paro divye bhavitā nātra saṃśayaḥ

Line 1532

नाफलो विद्यते धर्मश् चरितो ब्रह्मचारिणा

nāphalo vidyate dharmaś carito brahmacāriṇā

Line 1533

दिशं जिगमिषुर् दिव्याम् उत्तरां सत्यसाधनः

diśaṃ jigamiṣur divyām uttarāṃ satyasādhanaḥ

Line 1534

तथा स धातुनिचये पुण्ये पर्वतरोधसि

tathā sa dhātunicaye puṇye parvatarodhasi

Line 1535

विष्णुः परमधर्मात्मा एकपादेन तिष्ठति

viṣṇuḥ paramadharmātmā ekapādena tiṣṭhati

Line 1536

दशवर्षसहस्राणि पुष्करे पुष्करेक्षणः

daśavarṣasahasrāṇi puṣkare puṣkarekṣaṇaḥ

Line 1537

आत्मन्य् आत्मानम् आधाय तपसा ब्रह्मसंभवः

ātmany ātmānam ādhāya tapasā brahmasaṃbhavaḥ

Line 1538

घटते कर्मणोग्रेण लोकम् उत्थानकारणात्

ghaṭate karmaṇogreṇa lokam utthānakāraṇāt

Line 1539

भासुरो भस्मनाच्छाद्य गात्राणि स्वयम् आत्मनः

bhāsuro bhasmanācchādya gātrāṇi svayam ātmanaḥ

Line 1540

अष्टौ वर्षसहस्राणि सहस्रं च तपोधनः

aṣṭau varṣasahasrāṇi sahasraṃ ca tapodhanaḥ

Line 1541

तेजसा तेन ज्योतींषि विभाव्य ब्राह्मणर्षभः

tejasā tena jyotīṃṣi vibhāvya brāhmaṇarṣabhaḥ

Line 1542

तिष्ठते तपसा मध्ये योगात्मा भावयञ् जगत्

tiṣṭhate tapasā madhye yogātmā bhāvayañ jagat

Line 1543

सोमो विषयम् आक्षिप्य मनसा धारयन् मनः

somo viṣayam ākṣipya manasā dhārayan manaḥ

Line 1544

युक्तः परमधर्मात्मा ब्राह्मीं सिद्धिम् उपागतः

yuktaḥ paramadharmātmā brāhmīṃ siddhim upāgataḥ

Line 1545

सर्वं पश्यति सर्वत्र दिवि भुव्य् अन्तरे तथा

sarvaṃ paśyati sarvatra divi bhuvy antare tathā

Line 1546

ज्योतिष्णुः कर्म कुर्वाणो बहुरूपः स संपदा

jyotiṣṇuḥ karma kurvāṇo bahurūpaḥ sa saṃpadā

Line 1547

महेश्वरो निगूढात्मा वृषरूपेण तिष्ठति

maheśvaro nigūḍhātmā vṛṣarūpeṇa tiṣṭhati

Line 1548

उद्धृत्य दक्षिणं पादं वायुभक्षः समाहितः

uddhṛtya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ

Line 1549

अष्टौ वर्षसहस्राणि सहस्रं शतम् एव च

aṣṭau varṣasahasrāṇi sahasraṃ śatam eva ca

Line 1550

महायोगी महादेवो नियमाद् ब्रह्मसंभवः

mahāyogī mahādevo niyamād brahmasaṃbhavaḥ

Line 1551

अथ वायुर् घनीभूत्वा अन्ते चरति गोपतेः

atha vāyur ghanībhūtvā ante carati gopateḥ

Line 1552

फेनीभूतं समुद्गारैः पवनं निर्गिरन् मुखात्

phenībhūtaṃ samudgāraiḥ pavanaṃ nirgiran mukhāt

Line 1553

स निष्क्रान्तस् ततो वक्त्रात् प्राणेन परमात्मवान्

sa niṣkrāntas tato vaktrāt prāṇena paramātmavān

Line 1554

निर्यासभूतः पतितो नैवार्द्रो नैव पार्थिवः

niryāsabhūtaḥ patito naivārdro naiva pārthivaḥ

Line 1555

स फेनो वारिणाविश्य चचार वसुधातले

sa pheno vāriṇāviśya cacāra vasudhātale

Line 1556

नैवार्द्रो नैव शुष्काङ्गो वायुः संघातम् आगतः

naivārdro naiva śuṣkāṅgo vāyuḥ saṃghātam āgataḥ

Line 1557

तत्काले फेनम् उत्क्षिप्य पवनः सह वारिणा

tatkāle phenam utkṣipya pavanaḥ saha vāriṇā

Line 1558

निरालम्बे निरालम्बस् त्व् अभ्राणि समपद्यत

nirālambe nirālambas tv abhrāṇi samapadyata

Line 1559

ते क्षिपन्ति पयो भूमाव् आत्मानं स्वेन घट्टिताः

te kṣipanti payo bhūmāv ātmānaṃ svena ghaṭṭitāḥ

Line 1560

नीलमेघारुणप्रख्या नैवार्द्रा नैव पार्थिवाः

nīlameghāruṇaprakhyā naivārdrā naiva pārthivāḥ

Line 1561

ब्राह्मीं मूर्तिं समाधाय वायुः सर्वत्रगो वशी

brāhmīṃ mūrtiṃ samādhāya vāyuḥ sarvatrago vaśī

Line 1562

समाः सहस्रं संपूर्णं चचार विपुलं तपः

samāḥ sahasraṃ saṃpūrṇaṃ cacāra vipulaṃ tapaḥ

Line 1563

वह्निर् बहुजटी भूत्वा चीरवल्कलवासभृत्

vahnir bahujaṭī bhūtvā cīravalkalavāsabhṛt

Line 1564

तपस् तप्यद् अनाहारो मौनम् आस्थाय पौष्करे

tapas tapyad anāhāro maunam āsthāya pauṣkare

Line 1565

वर्षाणां च सहस्राणि त्रीणि चैकं च यत्नतः

varṣāṇāṃ ca sahasrāṇi trīṇi caikaṃ ca yatnataḥ

Line 1566

तस्याग्नेस् तेजः संभूतो महान् अग्निः प्रवर्तते

tasyāgnes tejaḥ saṃbhūto mahān agniḥ pravartate

Line 1567

स्वर्गप्रकाशकृच् चैव स्वर्गवासी तमोनुदः

svargaprakāśakṛc caiva svargavāsī tamonudaḥ

Line 1568

दिवि भूतप्रकाशाख्यस् तपसा ब्रह्मसंभवः

divi bhūtaprakāśākhyas tapasā brahmasaṃbhavaḥ

Line 1569

तपश् चरति ब्रह्माग्निर् लोकानां भूतभावनः

tapaś carati brahmāgnir lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ

Line 1570

तत् तमो भुवि राजेन्द्र मानुषेषु प्रतिष्ठितम्

tat tamo bhuvi rājendra mānuṣeṣu pratiṣṭhitam

Line 1571

भास्करस् तेजसंहारस् ततो भवति सत्तमः

bhāskaras tejasaṃhāras tato bhavati sattamaḥ

Line 1572

मर्त्यानां सर्वभूतानां तेज आक्षिप्य वर्तते

martyānāṃ sarvabhūtānāṃ teja ākṣipya vartate

Line 1573

न तु योगबले राजन् ब्राह्मणस्य विशेषतः

na tu yogabale rājan brāhmaṇasya viśeṣataḥ

Line 1574

तत् तमो नाशयेद् रात्रौ नाप्य् अहो भविता पुनः

tat tamo nāśayed rātrau nāpy aho bhavitā punaḥ

Line 1575

पुष्पमित्रो महातेजा यक्षः सर्वत्रगो वशी

puṣpamitro mahātejā yakṣaḥ sarvatrago vaśī

Line 1576

तपश् चरति धर्मात्मा पुष्करे सुसमाहितः

tapaś carati dharmātmā puṣkare susamāhitaḥ

Line 1577

महेन्द्रशिखराद् धारा यावन्त्यो यान्ति मेदिनीम्

mahendraśikharād dhārā yāvantyo yānti medinīm

Line 1578

तावत् स्वरूपम् आस्थाय तिष्ठते निखिलाः समाः

tāvat svarūpam āsthāya tiṣṭhate nikhilāḥ samāḥ

Line 1579

जानुभ्यां पतितो भूमौ ज्योतिर् नभसि पश्यति

jānubhyāṃ patito bhūmau jyotir nabhasi paśyati

Line 1580

समाः सहस्रं निखिलं नेत्रैर् अनिमिषैर् जगत्

samāḥ sahasraṃ nikhilaṃ netrair animiṣair jagat

Line 1581

नेत्राणि बहुधा तस्य नेत्रान्तैर् अभिनिःसृतैः

netrāṇi bahudhā tasya netrāntair abhiniḥsṛtaiḥ

Line 1582

मध्यं दिनकरे प्राप्ते रश्मिवान् सपरिग्रहैः

madhyaṃ dinakare prāpte raśmivān saparigrahaiḥ

Line 1583

ते रश्मयः प्रभानेत्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः

te raśmayaḥ prabhānetraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

Line 1584

रराज तेजःसंयोगाद् विद्यूद्भिर् इव पावकः

rarāja tejaḥsaṃyogād vidyūdbhir iva pāvakaḥ

Line 1585

सविस्फुलिङ्गैर् नेत्रान्तैर् आदित्यम् अनुवर्तते

savisphuliṅgair netrāntair ādityam anuvartate

Line 1586

कर्मणो ऽन्ते ऽयुगान्ते वा जगतो बहुरूपिणः

karmaṇo 'nte 'yugānte vā jagato bahurūpiṇaḥ

Line 1587

बहुधा तु पुनर् भूत्वा निषण्णो वसुधातले

bahudhā tu punar bhūtvā niṣaṇṇo vasudhātale

Line 1588

समासहस्रं संपूर्णं तपस् तेपे सुदारुणम्

samāsahasraṃ saṃpūrṇaṃ tapas tepe sudāruṇam

Line 1589

निगृहीतेन्द्रियो भूत्वा अप्सरोभिर् ललाम ह

nigṛhītendriyo bhūtvā apsarobhir lalāma ha

Line 1590

मेरोः शिखरम् आसाद्य कामं कामेन निर्वमन्

meroḥ śikharam āsādya kāmaṃ kāmena nirvaman

Line 1591

तपःकामः स यक्षस् तु कुबेरो नरवाहनः

tapaḥkāmaḥ sa yakṣas tu kubero naravāhanaḥ

Line 1592

विष्णुर् एव तपोध्यक्षस् तेजसो ऽन्ते विजृम्भति

viṣṇur eva tapodhyakṣas tejaso 'nte vijṛmbhati

Line 1593

न हि कश्चित् पुमान् अस्ति य एवं तप आचरेत्

na hi kaścit pumān asti ya evaṃ tapa ācaret

Line 1594

त्रिषु लोकेषु राजेन्द्र ऋते विष्णुं सनातनम्

triṣu lokeṣu rājendra ṛte viṣṇuṃ sanātanam

Line 1595

वासुकिर् बहुशीर्षश् च नागेन्द्रो मौनम् आस्थितः

vāsukir bahuśīrṣaś ca nāgendro maunam āsthitaḥ

Line 1596

तप आचरते सम्यङ् निधाय मनसा मनः

tapa ācarate samyaṅ nidhāya manasā manaḥ

Line 1597

शेषः सत्यधृतिर् नागो बलवान् ब्रह्मसंभवः

śeṣaḥ satyadhṛtir nāgo balavān brahmasaṃbhavaḥ

Line 1598

वृक्षम् आरुह्य धर्मात्मा अधःशीर्षो ऽवलम्बते