राम

Appendix I · Section §17

Inserts after HV 82.5

90 lines

Editorial note: “T1.3 G3.5 M ins. after 82.5; D6 T2 G1.4.5 cont. after *932.

Line 1

रुक्मिणं पञ्चविंशत्या वासुदेवः समर्पयत्

rukmiṇaṃ pañcaviṃśatyā vāsudevaḥ samarpayat

Line 2

आजघ्ने केशवं ताभ्यां शराभ्यां भोजवर्धनः

ājaghne keśavaṃ tābhyāṃ śarābhyāṃ bhojavardhanaḥ

Line 3

रुक्मी तु वासुदेवस्य ज्यां छेत्तुं परिचक्रमे

rukmī tu vāsudevasya jyāṃ chettuṃ paricakrame

Line 4

ज्ञात्वैव वासुदेवो ऽपि धनुश् चिच्छेद तस्य ह

jñātvaiva vāsudevo 'pi dhanuś ciccheda tasya ha

Line 5

संछिन्नधन्वा भोजो ऽपि शक्तिं जग्राह संयतः

saṃchinnadhanvā bhojo 'pi śaktiṃ jagrāha saṃyataḥ

Line 6

तया जघ्ने हरिं वीरः सो ऽच्छिनत् तां शरैर् अपि

tayā jaghne hariṃ vīraḥ so 'cchinat tāṃ śarair api

Line 7

पुनर् अन्यां महाराज गदां प्रेषितवान् नृप

punar anyāṃ mahārāja gadāṃ preṣitavān nṛpa

Line 8

चिच्छेद तां जगन्नाथः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

ciccheda tāṃ jagannāthaḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ

Line 9

परिघेण समाजघ्ने वासुदेवं स राजकः

parigheṇa samājaghne vāsudevaṃ sa rājakaḥ

Line 10

तद् द्विधा शस्त्रसंपातैर् अकरोद् यदुपुंगवः

tad dvidhā śastrasaṃpātair akarod yadupuṃgavaḥ

Line 11

रथचक्रं समादाय विष्णुं विव्याध राजकः

rathacakraṃ samādāya viṣṇuṃ vivyādha rājakaḥ

Line 12

तिलशश् च तथा देव तच् चक्रं कृतवाञ् शरैः

tilaśaś ca tathā deva tac cakraṃ kṛtavāñ śaraiḥ

Line 13

यद्यद् अस्त्रं समादत्ते रुक्मी भीष्मकनन्दनः

yadyad astraṃ samādatte rukmī bhīṣmakanandanaḥ

Line 14

तत्तत् तत्र द्विधा कृत्वा जहास यदुनन्दनः

tattat tatra dvidhā kṛtvā jahāsa yadunandanaḥ

Line 15

तन्त्रीरथं विचक्रं च कृतवान् यदुनन्दनः

tantrīrathaṃ vicakraṃ ca kṛtavān yadunandanaḥ

Line 16

विशस्त्रं विधनुष्कं च चकार मधुसूदनः

viśastraṃ vidhanuṣkaṃ ca cakāra madhusūdanaḥ

Line 17

सप्राणं कृतवान् कृष्णः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

saprāṇaṃ kṛtavān kṛṣṇaḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ

Line 18

अवेक्ष्य रुक्मिणीं कृष्णो रुक्मिणं न व्यशातयत्

avekṣya rukmiṇīṃ kṛṣṇo rukmiṇaṃ na vyaśātayat

Line 19

आहुकः पञ्चविंशत्या भीष्मकं प्रजघान ह

āhukaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmakaṃ prajaghāna ha

Line 20

भीष्मको ऽथ च राजेन्द्र शराणां च परःशतैः

bhīṣmako 'tha ca rājendra śarāṇāṃ ca paraḥśataiḥ

Line 21

उग्रसेनं समाजघ्ने मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः

ugrasenaṃ samājaghne marmajño marmabhedibhiḥ

Line 22

आहुकस् तु धनुश् छित्त्वा भीष्मकस्य महात्मनः

āhukas tu dhanuś chittvā bhīṣmakasya mahātmanaḥ

Line 23

रथं चास्य प्रचिच्छेद ध्वजं च यदुपुंगवः

rathaṃ cāsya praciccheda dhvajaṃ ca yadupuṃgavaḥ

Line 24

सारथिं च हयांस् तस्य जघान यदुनन्दनः

sārathiṃ ca hayāṃs tasya jaghāna yadunandanaḥ

Line 25

अपायात् समरात् तस्माद् भीष्मकस् तु श्रमान्वितः

apāyāt samarāt tasmād bhīṣmakas tu śramānvitaḥ

Line 26

वसुदेवस् तु राजेन्द्र क्राथं विव्याध पत्रिभिः

vasudevas tu rājendra krāthaṃ vivyādha patribhiḥ

Line 27

क्राथस् तु राजन् विव्याध शरैः सप्तभिर् आशुगैः

krāthas tu rājan vivyādha śaraiḥ saptabhir āśugaiḥ

Line 28

सारथिं च जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी

sārathiṃ ca jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī

Line 29

वसुदेवस् ततः क्रुद्धो धनुश् चिच्छेद पत्रिभिः

vasudevas tataḥ kruddho dhanuś ciccheda patribhiḥ

Line 30

विरथं च जघानाशु जरासंधस्य पश्यतः

virathaṃ ca jaghānāśu jarāsaṃdhasya paśyataḥ

Line 31

विरथो विधनुष्कश् च प्रययौ मागधं प्रति

viratho vidhanuṣkaś ca prayayau māgadhaṃ prati

Line 32

बभ्रुः कौशिकराजं तं विव्याध विविधैः शरैः

babhruḥ kauśikarājaṃ taṃ vivyādha vividhaiḥ śaraiḥ

Line 33

अथ बभ्रुर् महात्मानं विव्याध निशितैः शरैः

atha babhrur mahātmānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

Line 34

कौशिकश् च तथा बभ्रुं मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः

kauśikaś ca tathā babhruṃ marmajño marmabhedibhiḥ

Line 35

भृशं विव्याध समरे तद् अद्भुतम् इवाभवत्

bhṛśaṃ vivyādha samare tad adbhutam ivābhavat

Line 36

तस्य बभ्रुः क्षुरप्रेण शिरो ज्वलितकुण्डलम्

tasya babhruḥ kṣurapreṇa śiro jvalitakuṇḍalam

Line 37

निचकर्त महाबाहुर् जरासंधस्य पश्यतः

nicakarta mahābāhur jarāsaṃdhasya paśyataḥ

Line 38

अथ हत्वा महात्मानं बभ्रुश् च सुमहाबलः

atha hatvā mahātmānaṃ babhruś ca sumahābalaḥ

Line 39

सिंहनादं चकाराशु सैन्यमध्ये महाकृतिः

siṃhanādaṃ cakārāśu sainyamadhye mahākṛtiḥ

Line 40

चेदिराजो महाराज सहसा यदुनन्दनम्

cedirājo mahārāja sahasā yadunandanam

Line 41

विरथं विधनुष्कं च कृतवांश् चेदिपः किल

virathaṃ vidhanuṣkaṃ ca kṛtavāṃś cedipaḥ kila

Line 42

वसुदेवसमीपं तु ययौ यादवसत्तमः

vasudevasamīpaṃ tu yayau yādavasattamaḥ

Line 43

दन्तवक्त्रं महाराज शंभुस् तु बहुशस् तदा

dantavaktraṃ mahārāja śaṃbhus tu bahuśas tadā

Line 44

शरैः शस्त्रायसोदग्रैर् विव्याध यदुनन्दनः

śaraiḥ śastrāyasodagrair vivyādha yadunandanaḥ

Line 45

सात्यकिश् च महाराज विव्याधावन्तिनन्दनौ

sātyakiś ca mahārāja vivyādhāvantinandanau

Line 46

तौ च राजन् महात्मानौ सात्यकिं सत्यविक्रमम्

tau ca rājan mahātmānau sātyakiṃ satyavikramam

Line 47

पीडयां चक्रतू राजन् सर्वमर्मसु पत्रिभिः

pīḍayāṃ cakratū rājan sarvamarmasu patribhiḥ

Line 48

सात्यकिर् विमुखीकृत्य तौ च राजन् महाबलौ

sātyakir vimukhīkṛtya tau ca rājan mahābalau

Line 49

विव्याध निशितैर् बाणैः सर्वराजन्यमध्यगौ

vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvarājanyamadhyagau

Line 50

तौ च तं सात्यकिं वीरं जघ्नतुश् च शितैः शरैः

tau ca taṃ sātyakiṃ vīraṃ jaghnatuś ca śitaiḥ śaraiḥ

Line 51

विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ राजानौ यदुनन्दनः

vindānuvindāv āvantyau rājānau yadunandanaḥ

Line 52

सात्यकिः पञ्चविंशत्या तौ च राजन् महामतिम्

sātyakiḥ pañcaviṃśatyā tau ca rājan mahāmatim

Line 53

समाजघ्ने च राजेन्द्र सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

samājaghne ca rājendra sarvakṣatrasya paśyataḥ

Line 54

सात्यकेश् च धनुर् बाणं रथं सारथिम् एव च

sātyakeś ca dhanur bāṇaṃ rathaṃ sārathim eva ca

Line 55

उभौ विव्यधतू राजन् वासुदेवस्य पश्यतः

ubhau vivyadhatū rājan vāsudevasya paśyataḥ

Line 56

क्रुद्धो ऽथ सात्यकिस् तौ तु गदयाभिजघान ह

kruddho 'tha sātyakis tau tu gadayābhijaghāna ha

Line 57

स्तनयोश् च तदा राजन् बाह्वोर् उरसि चार्पयत्

stanayoś ca tadā rājan bāhvor urasi cārpayat

Line 58

रथं च चूर्णयाम् आस तथोभौ पार्ष्णिसारथी

rathaṃ ca cūrṇayām āsa tathobhau pārṣṇisārathī

Line 59

आयुधानि च सर्वाणि पोथयाम् आस यादवः

āyudhāni ca sarvāṇi pothayām āsa yādavaḥ

Line 60

पुनश् च गदया चाशु जघान यदुनन्दनः

punaś ca gadayā cāśu jaghāna yadunandanaḥ

Line 61

हन्तुकामो महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः

hantukāmo mahārāja sātyakiḥ satyavikramaḥ

Line 62

गदां च प्राहिणोत् ताभ्यां वासुदेवस्य पश्यतः

gadāṃ ca prāhiṇot tābhyāṃ vāsudevasya paśyataḥ

Line 63

ताम् आपन्तती (सिच्) संप्रेक्ष्य पलायनपरौ तदा

tām āpantatī (sic) saṃprekṣya palāyanaparau tadā

Line 64

जरासंधस्य पुरतस् तत्समीपं च जग्मतुः

jarāsaṃdhasya puratas tatsamīpaṃ ca jagmatuḥ

Line 65

एकलव्यो ऽस्य वार्ष्णेयं शरैर् विव्याध सप्तभिः

ekalavyo 'sya vārṣṇeyaṃ śarair vivyādha saptabhiḥ

Line 66

तौ तु राजन् महावीरौ परस्परवधैषिणौ

tau tu rājan mahāvīrau parasparavadhaiṣiṇau

Line 67

लोकेषु प्रवरौ वीरौ धन्विनां प्रवरौ रणे

lokeṣu pravarau vīrau dhanvināṃ pravarau raṇe

Line 68

परस्परं धनुश् छित्त्वा ध्वजं चैव परस्परम्

parasparaṃ dhanuś chittvā dhvajaṃ caiva parasparam

Line 69

ताव् उभाव् उभयो राजन् रथौ जघ्नतुर् आशुगैः

tāv ubhāv ubhayo rājan rathau jaghnatur āśugaiḥ

Line 70

ध्वजौ च चिच्छिदुर् वीरौ सारथी च महाबलौ

dhvajau ca cicchidur vīrau sārathī ca mahābalau

Line 71

तौ तु भूमिगतौ भूत्वा गदाम् आदाय सत्वरौ

tau tu bhūmigatau bhūtvā gadām ādāya satvarau

Line 72

परस्परं समाहत्य गदया तौ महारणे

parasparaṃ samāhatya gadayā tau mahāraṇe

Line 73

सिंहनादं महायुद्धे चक्रतुर् युद्धलालसौ

siṃhanādaṃ mahāyuddhe cakratur yuddhalālasau

Line 74

प्रद्युम्नो ऽथ गदापणिर् एकलव्यं जघान ह

pradyumno 'tha gadāpaṇir ekalavyaṃ jaghāna ha

Line 75

एकलव्यो महाबाहुर् गदयापोथयद् यदुम्

ekalavyo mahābāhur gadayāpothayad yadum

Line 76

गदां चिच्छेद भूयस् तु तस्य राज्ञः स यादवः

gadāṃ ciccheda bhūyas tu tasya rājñaḥ sa yādavaḥ

Line 77

उत्सृज्य तां महाराज मुष्टिना यादवेश्वरम्

utsṛjya tāṃ mahārāja muṣṭinā yādaveśvaram

Line 78

जानुभ्यां तलपादैश् च जानुपादैश् च यत्नतः

jānubhyāṃ talapādaiś ca jānupādaiś ca yatnataḥ

Line 79

स च तादृग्विधं चक्रे युद्धं युद्धविशारदः

sa ca tādṛgvidhaṃ cakre yuddhaṃ yuddhaviśāradaḥ

Line 80

पुनश् च मुष्टिना राजन् राजा यदुकुलोद्वहम्

punaś ca muṣṭinā rājan rājā yadukulodvaham

Line 81

आहत्य दन्तपातैश् च ददंश नृपसंसदि

āhatya dantapātaiś ca dadaṃśa nṛpasaṃsadi

Line 82

ततश् च सैनिकाः सर्वे विस्मयं परमं गताः

tataś ca sainikāḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

Line 83

बाहुयुद्धं समभवत् तयोर् वीर्यवतोस् तदा

bāhuyuddhaṃ samabhavat tayor vīryavatos tadā

Line 84

समन्ताज् जग्मतुस् तौ तु युद्धाय च महारणे

samantāj jagmatus tau tu yuddhāya ca mahāraṇe

Line 85

ततः क्रुद्धो महाबाहुः प्रद्युम्नो यादेवेश्वरः

tataḥ kruddho mahābāhuḥ pradyumno yādeveśvaraḥ

Line 86

आजघ्ने मुष्टिना तं तु जरासंधस्य पश्यतः

ājaghne muṣṭinā taṃ tu jarāsaṃdhasya paśyataḥ

Line 87

उद्वमञ् शोणितं वक्त्राद् गतायुर् इव निःश्वसन्

udvamañ śoṇitaṃ vaktrād gatāyur iva niḥśvasan

Line 88

गन्तुम् ऐच्छत् तदा युद्धात् प्रद्युम्नेन प्रपीडितः

gantum aicchat tadā yuddhāt pradyumnena prapīḍitaḥ

Line 89

पलायनकृतोत्साहं जरासंधो महामतिः

palāyanakṛtotsāhaṃ jarāsaṃdho mahāmatiḥ

Line 90

न गन्तव्यं रणे वीर क्षत्रियो ऽसीति चाब्रवीत्

na gantavyaṃ raṇe vīra kṣatriyo 'sīti cābravīt

GRETIL Zurich Apparatus I (Peter Schreiner et al.), based on Vaidya 1969 critical edition. Distributed under CC BY-NC-SA 4.0.