Harivaṃśa · Adhyāya 73

Verse 1

महामात्रं ततः कंसो बभाषे हस्तिजीविनम् हस्ती कुवलयापीडः समाजद्वारि तिष्ठतु

mahāmātraṃ tataḥ kaṃso babhāṣe hastijīvinam hastī kuvalayāpīḍaḥ samājadvāri tiṣṭhatu

Then Kaṃsa spoke to the great officer, the elephant-keeper: 'Let the elephant Kuvalayāpīḍa stand at the arena-gate.'

Verse 2

बलवान् मदलोलाक्षश् चपलः क्रोधनो नृषु दानोत्कटकटश् चण्डः प्रतिवारणरोषणः

balavān madalolākṣaś capalaḥ krodhano nṛṣu dānotkaṭakaṭaś caṇḍaḥ prativāraṇaroṣaṇaḥ

Verse 3

स संचोदयितव्यस् ते ताव् उद्दिश्य वनौकसौ वसुदेवसुतौ नीचौ यथा स्यातां गतायुषौ

sa saṃcodayitavyas te tāv uddiśya vanaukasau vasudevasutau nīcau yathā syātāṃ gatāyuṣau

Verse 4

त्वया चैव गजेन्द्रेण यदि तौ गोषु जीविनौ भवेतां घातितौ रङ्गे पश्येयम् अहम् उत्कटौ

tvayā caiva gajendreṇa yadi tau goṣu jīvinau bhavetāṃ ghātitau raṅge paśyeyam aham utkaṭau

Verse 5

ततस् तौ पतितौ दृष्ट्वा वसुदेवः सबान्धवः छिन्नमूलो निरालम्बः सभार्यो विनशिष्यति

tatas tau patitau dṛṣṭvā vasudevaḥ sabāndhavaḥ chinnamūlo nirālambaḥ sabhāryo vinaśiṣyati

Verse 6

ये चेमे यादवा मूर्खाः सर्वे कृष्णपरायणाः विनशिष्यन्ति छिन्नाशा दृष्ट्वा कृष्णं निपातितम्

ye ceme yādavā mūrkhāḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ vinaśiṣyanti chinnāśā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam

Verse 7

एतौ हत्वा गजेन्द्रेण मल्लैर् वा स्वयम् एव वा पुरीं निर्यादवां कृत्वा विचरिष्याम्य् अहं सुखी

etau hatvā gajendreṇa mallair vā svayam eva vā purīṃ niryādavāṃ kṛtvā vicariṣyāmy ahaṃ sukhī

Verse 8

पितापि मे परित्यक्तो यो यादवकुलोद्वहः शेषाश् च मे परित्यक्ता यादवाः कृष्णपक्षिणः

pitāpi me parityakto yo yādavakulodvahaḥ śeṣāś ca me parityaktā yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ

Verse 9

न चाहम् उग्रसेनेन जातः किल सुतार्थिना मानुषेणाल्पवीर्येण यथा माम् आह नारदः

na cāham ugrasenena jātaḥ kila sutārthinā mānuṣeṇālpavīryeṇa yathā mām āha nāradaḥ

Verse 10

सुयामुनं नाम गिरिं मम माता रजस्वला प्रेक्षितुं सह सा स्त्रीभिर् गता वनकुतूहलात्

suyāmunaṃ nāma giriṃ mama mātā rajasvalā prekṣituṃ saha sā strībhir gatā vanakutūhalāt

Verse 11

सा तत्र रमणीयेषु रुचिरद्रुमसानुषु चचार नगशृङ्गेषु कन्दरेषु नदीषु च

sā tatra ramaṇīyeṣu ruciradrumasānuṣu cacāra nagaśṛṅgeṣu kandareṣu nadīṣu ca

Verse 12

किंनरोद्गीतमधुराः प्रतिश्रुत्यानुनादिताः शृण्वन्ती कामजननीर् वाचः श्रोत्रसुखावहाः

kiṃnarodgītamadhurāḥ pratiśrutyānunāditāḥ śṛṇvantī kāmajananīr vācaḥ śrotrasukhāvahāḥ

Verse 13

बर्हिणानां च विरुतं खगानां च विकूजितम् अभीक्ष्णम् अभिशृण्वन्ती स्त्रीधर्मम् अभिरोचयत्

barhiṇānāṃ ca virutaṃ khagānāṃ ca vikūjitam abhīkṣṇam abhiśṛṇvantī strīdharmam abhirocayat

Verse 14

एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् वनराजिविनिःसृतः हृद्यः कुसुमगन्धाढ्यो ववौ मन्मथबोधनः

etasminn antare vāyur vanarājiviniḥsṛtaḥ hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo vavau manmathabodhanaḥ

Verse 15

द्विरेफाभरणाश् चैव कदम्बा वायुघट्टिताः मुमुचुर् गन्धम् अधिकं संततासारमूर्छिताः

dvirephābharaṇāś caiva kadambā vāyughaṭṭitāḥ mumucur gandham adhikaṃ saṃtatāsāramūrchitāḥ

Verse 16

केसराः पुष्पवर्षैश् च ववृषुः मदबोधनाः नीपा दीपा इवाभान्ति पुष्पकण्टकधारिणः

kesarāḥ puṣpavarṣaiś ca vavṛṣuḥ madabodhanāḥ nīpā dīpā ivābhānti puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ

Verse 17

मही नवतृणच्छन्ना शक्रगोपविभूषिता यौवनस्थेव वनिता खं दधारार्तवं वपुः

mahī navatṛṇacchannā śakragopavibhūṣitā yauvanastheva vanitā khaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ

Verse 18

अथ सौभपतिः श्रीमान् द्रुमिलो नाम दानवः उग्रसेनस्य रूपेण मातरं मे प्रधर्षयत्

atha saubhapatiḥ śrīmān drumilo nāma dānavaḥ ugrasenasya rūpeṇa mātaraṃ me pradharṣayat

Verse 19

सा पतिस्निग्धहृदया भावेनोपससर्प तम् शङ्किता चाभवत् पश्चात् तस्य गौरवदर्शनात्

sā patisnigdhahṛdayā bhāvenopasasarpa tam śaṅkitā cābhavat paścāt tasya gauravadarśanāt

She, her heart tender for her husband, approached him with feeling; but later she became shy, seeing his severity.

Verse 20

सा तम् आहोत्थिता भीता न त्वं मम पतिर् ध्रुवम् कश् च त्वं विकृताकारो येनास्मि मलिनीकृता

sā tam āhotthitā bhītā na tvaṃ mama patir dhruvam kaś ca tvaṃ vikṛtākāro yenāsmi malinīkṛtā

Verse 21

एकपत्नीव्रतम् इदं मम संदूषितं त्वया पत्युर् मे रूपम् आस्थाय नीच नीचेन कर्मणा

ekapatnīvratam idaṃ mama saṃdūṣitaṃ tvayā patyur me rūpam āsthāya nīca nīcena karmaṇā

Verse 22

किं मां वक्ष्यन्ति रुषिता बान्धवाः कुलपांसनीम् जुगुप्सिता च वत्स्यामि पतिपक्षैर् निराकृता

kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā bāndhavāḥ kulapāṃsanīm jugupsitā ca vatsyāmi patipakṣair nirākṛtā

Verse 23

धिक् त्वाम् ईदृशम् अक्षान्तं दौष्कुलं व्युत्थितेन्द्रियम् अविश्वास्यम् अनायुष्यं परदाराभिमर्शनम्

dhik tvām īdṛśam akṣāntaṃ dauṣkulaṃ vyutthitendriyam aviśvāsyam anāyuṣyaṃ paradārābhimarśanam

Verse 24

स ताम् आह प्रसज्जन्तीं क्षिप्तः क्रोधेन दानवः अहं वै द्रुमिलो नाम सौभस्य पतिर् ऊर्जितः

sa tām āha prasajjantīṃ kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ ahaṃ vai drumilo nāma saubhasya patir ūrjitaḥ

Verse 25

किं मां क्षिपसि दोषेण मूढे पण्डितमानिनि मानुषं पतिम् आश्रित्य हीनवीर्यपराक्रमम्

kiṃ māṃ kṣipasi doṣeṇa mūḍhe paṇḍitamānini mānuṣaṃ patim āśritya hīnavīryaparākramam

Verse 26

व्यभिचारान् न दुष्यन्ति स्त्रियः स्त्रीमान् अगर्विते न्य् ह्य् आसीन्न् इयता बुद्धिर् मानुषीणां विशेषतः

vyabhicārān na duṣyanti striyaḥ strīmān agarvite ny hy āsīnn iyatā buddhir mānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ

Verse 27

श्रूयन्ते हि स्त्रियो बह्व्यो व्यभिचारव्यतिक्रमैः प्रसूता देवसंकाशान् पुत्रान् अमितविक्रमान्

śrūyante hi striyo bahvyo vyabhicāravyatikramaiḥ prasūtā devasaṃkāśān putrān amitavikramān

Verse 28

अतीव त्वं हि लोके ऽस्मिन् पतिधर्मवती सती शुद्धा केशान्विधुन्वन्ती भाषसे यद् यद् इच्छसि

atīva tvaṃ hi loke 'smin patidharmavatī satī śuddhā keśānvidhunvantī bhāṣase yad yad icchasi

Verse 29

कस्य त्वम् इति यच् चाहं त्वयोक्तो मत्तकाशिनी कंसो नाम रिपुध्वंशी तव पुत्रो भविष्यति

kasya tvam iti yac cāhaṃ tvayokto mattakāśinī kaṃso nāma ripudhvaṃśī tava putro bhaviṣyati

Verse 30

सा सरोषा पुनर् भूत्वा निन्दती तस्य तं वरम् उवाच व्यथिता देवी दानवं दुष्टवादिनम्

sā saroṣā punar bhūtvā nindatī tasya taṃ varam uvāca vyathitā devī dānavaṃ duṣṭavādinam

Verse 31

धिक् ते वृत्तं सुदुर्वृत्त यः सर्वा निन्दसे स्त्रियः सन्ति स्त्रियो नीचवृत्ताः सन्ति चैव पतिव्रताः

dhik te vṛttaṃ sudurvṛtta yaḥ sarvā nindase striyaḥ santi striyo nīcavṛttāḥ santi caiva pativratāḥ

Verse 32

यास् त्व् एकपत्न्यः श्रूयन्ते ऽरुन्धतीप्रमुखाः स्त्रियः धृतास् ताभिस् त्रयो लोकाः सर्वे वै कुलपांसन

yās tv ekapatnyaḥ śrūyante 'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ dhṛtās tābhis trayo lokāḥ sarve vai kulapāṃsana

Verse 33

यस् त्वया मम पुत्रो वै दत्तो वृत्तविनाशनः न मे बहुमतस् त्व् एष शृणु चापि यद् उच्यते

yas tvayā mama putro vai datto vṛttavināśanaḥ na me bahumatas tv eṣa śṛṇu cāpi yad ucyate

Verse 34

उत्पत्स्यति पुमान् नीच पतिवंशे ममाव्ययः भविष्यति स ते मृत्युर् यश् च दत्तस् त्वया सुतः

utpatsyati pumān nīca pativaṃśe mamāvyayaḥ bhaviṣyati sa te mṛtyur yaś ca dattas tvayā sutaḥ

Verse 35

द्रुमिलस् त्व् एवम् उक्तस् तु जगामाकाशम् एव तु तेनैव रथमुख्येन दिव्येनाप्रतिगामिना जगाम च पुरीं दीना माता तद् अहर् एव मे

drumilas tv evam uktas tu jagāmākāśam eva tu tenaiva rathamukhyena divyenāpratigāminā jagāma ca purīṃ dīnā mātā tad ahar eva me

Verse 36

माम् एवम् उक्त्वा भगवान् नारदो मुनिसत्तमः दीप्यमानस् तपोवीर्यात् साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन् वल्लकीं वाद्यमानस् तु सप्तस्वरविमूर्छिताम् गायनो लक्ष्यवीथीं च जगाम ब्रह्मणो ऽन्तिकम् शृणुष्वेदं महामात्र निबोध वचनं मम तथ्यं चोक्तं नारदेन त्रैकालज्ञेन धीमता अहं बलेन वीर्येण नयेन विनयेन च प्रभावेणैव शौर्येण तेजसा विक्रमेण च सत्येन चैव दानेन नान्यो ऽस्ति सदृशः पुमान् विदित्वा सर्वम् आत्मानं वचनं श्रद्दधाम्य् अहम् क्षेत्रजो ऽहं सुतस् त्व् एवम् उग्रसेनस्य हस्तिप मातापितृभ्यां संत्यक्तः स्थापितः स्वेन तेजसा

mām evam uktvā bhagavān nārado munisattamaḥ dīpyamānas tapovīryāt sākṣād agnir iva jvalan vallakīṃ vādyamānas tu saptasvaravimūrchitām gāyano lakṣyavīthīṃ ca jagāma brahmaṇo 'ntikam śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra nibodha vacanaṃ mama tathyaṃ coktaṃ nāradena traikālajñena dhīmatā ahaṃ balena vīryeṇa nayena vinayena ca prabhāveṇaiva śauryeṇa tejasā vikrameṇa ca satyena caiva dānena nānyo 'sti sadṛśaḥ pumān viditvā sarvam ātmānaṃ vacanaṃ śraddadhāmy aham kṣetrajo 'haṃ sutas tv evam ugrasenasya hastipa mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ sthāpitaḥ svena tejasā

Verse 37

उभाभ्यां चापि विद्विष्टो बान्धवैश् च विशेषतः तद् इमौ घातयित्वा तु हस्तिना गोपकिल्बिषौ बध्वा च पितरं राज्ये स्थितो ऽस्मि च बलीयसा एतान् अपि हनिष्यमि हत्वा गोपालकाव् उभौ

ubhābhyāṃ cāpi vidviṣṭo bāndhavaiś ca viśeṣataḥ tad imau ghātayitvā tu hastinā gopakilbiṣau badhvā ca pitaraṃ rājye sthito 'smi ca balīyasā etān api haniṣyami hatvā gopālakāv ubhau

Verse 38

तद् गच्छ गजम् आरुह्य साङ्कुशप्रासतोमरः स्थिरो भव महामात्र समाजद्वारि मा चिरम्

tad gaccha gajam āruhya sāṅkuśaprāsatomaraḥ sthiro bhava mahāmātra samājadvāri mā ciram

'Go, mount the elephant, with goad, spear, and rod, be steady, great officer, at the arena-gate, without delay.'