Harivaṃśa · Adhyāya 106

Verse 1

कर्माण्य् अपरिमेयानि श्रुतानि द्विजसत्तम भूय एव महाबाहोर् यदुसिंहस्य धीमतः त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः

karmāṇy aparimeyāni śrutāni dvijasattama bhūya eva mahābāhor yadusiṃhasya dhīmataḥ tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha vāsudevasya dhīmataḥ

'The immeasurable deeds have been heard, best of twice-born; again, of the long-armed, wise Yadu-lion; from you, best of the learned, of wise Vāsudeva.'

Verse 2

यच् च तत् कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम् तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण तपोधन

yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ bāṇaṃ prati mahāsuram tad ahaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana

Verse 3

कथं च देवदेवस्य पुत्रत्वम् असुरो गतः यो ऽभिगुप्तः स्वयं ब्रह्मञ् शंकरेण महात्मना सहवासं गतेनेह सगणेन गुहेन च बलेर् बलवतः पुत्रो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य यः वृतो बाहुसहस्रेण दिव्यास्त्रशतधारिणा असंख्यैश् च महाकायैर् मायाशतसहैर् बलैः मायाशतबलैर् दैत्यैर् अमरादिभिर् अर्चितः वासुदेवेन स कथं बाणः संख्ये पराजितः संरब्धो द्वंद्वयुद्धार्थी जीवन् मुक्तः कथं च सः

kathaṃ ca devadevasya putratvam asuro gataḥ yo 'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañ śaṃkareṇa mahātmanā sahavāsaṃ gateneha sagaṇena guhena ca baler balavataḥ putro jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ vṛto bāhusahasreṇa divyāstraśatadhāriṇā asaṃkhyaiś ca mahākāyair māyāśatasahair balaiḥ māyāśatabalair daityair amarādibhir arcitaḥ vāsudevena sa kathaṃ bāṇaḥ saṃkhye parājitaḥ saṃrabdho dvaṃdvayuddhārthī jīvan muktaḥ kathaṃ ca saḥ

Verse 4

शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान्

śṛṇuṣvāvahito rājan kṛṣṇasyāmitatejasaḥ manuṣyaloke bāṇena yathābhūd vigraho mahān

Verse 5

वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान् बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन् विसर्जितः

vāsudevena yatrāsau rudraskandasahāyavān baliputro raṇaślāghī jitvā jīvan visarjitaḥ

Verse 7

यथा बाणस्य तद् युद्धं जीवन् मुक्तो यथा च सः यथा च देवदेवस्य पुत्रत्वं सो ऽसुरो गतः यदर्थं च महद् युद्धं तत् सर्वम् अखिलं शृणु दृष्ट्वा वपुः कुमारस्य क्रीडतो ऽस्य महात्मनः बलिपुत्रो महावीर्यो विस्मयं परमं गतः तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपश् चर्तुं सुदारुणम् रुद्रस्याराधनार्थाय यथास्य स्याम् अहं सुतः ततो ऽग्लपयद् आत्मानं तपसा सो ऽसुरोत्तमः देवश् च परमं तोषं जगाम च सहोमया नीलकण्ठः परां प्रीतिं गत्वा चासुरम् अब्रवीत् वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते अथ बाणो ऽब्रवीद् वाक्यं देवदेवं सनातनम् देव्याः पुत्रत्वम् इच्छामि त्वया दत्तं त्रिलोचन शंकरश् च तथेत्य् उक्त्वा रुद्राणीम् इदम् अब्रवीत् कनीयान् कार्तिकेयस्य पुत्रो ऽयं प्रतिगृह्यताम् यत्रोत्थितो महासेनः सो ऽग्निजो रुधिरे पुरे तत्रोद्देशे पुरं चास्य भविष्यति न संशयः नाम्ना तच् छोणितपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् मयाभिगुप्तं श्रीमन्तं न कश्चित् प्रसहिष्यति ततः स निवसन् बाणः पुरे शोणितसाह्वये राज्यं प्रशासते दिव्यं क्षोभयन् सर्वदेवताः अथ वीर्यमदोत्सिक्तो बाणो बाहुसहस्रवान् अचिन्तयन् देवगणान् युद्धम् आकाङ्क्षते सदा ध्वजं चास्य ददौ प्रीतः कुमारो ह्य् अग्नितेजसम् वाहनं चैव बाणस्य मयूरं दीप्ततेजसम् न देवा न च गन्धर्वा न यक्षा न च पन्नगाः तस्य युद्धे व्यतिष्ठन्त देवदेवस्य तेजसा त्र्यम्बकेनाभिगुप्तश् च दर्पोत्सिक्तो महासुरः भूयो मृगयते युद्धं शूलिनं सो ऽभ्यगच्छत आराध्य च जगन्नाथं शंकरं वृषवाहनम् शूलिनं भस्मदिग्धाङ्गं गिरिवासरतं सदा जटिनं मुण्डिनं नित्यं त्र्यक्षं गिरिसुताश्रयम् तुष्टाव देवम् ईशानं वरेष्यं वरदं शिवम् नमस् ते भस्मदिग्धाङ्ग शूलिने ते नमो नमः नमो विरूपरूपाय श्मशाननिरताय च हराय हरिरूपाय शंकराय नमो नमः नमस् तुभ्यं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मनिवासिने नमस् तुण्डाय देवाय नग्नाय विकटाय च ज्ञानप्रदायिने तुभ्यं योगिने यतचेतसे नम आद्याय बीजाय वृषाय वृषरूपिणे नमो घोराय घोराय घोरघोराय ते नमः घोरप्रियाय घोराय रुद्राय वृषणाय च वृषस्कन्धाय मोघाय गदिने खङ्गिने नमः मुण्डायाथ विरूपाय वामदेवाय ते नमः नमो दक्षमखघ्नाय भगनेत्रहराय च नमः स्मरविनाशाय गुहपित्रे नमो नमः नमस् तुभ्यं नमस् तुभ्यं द्वीपिचर्मनिवासिने नमो नमः पशुपते सर्वात्मन् सर्वभावन मनोरथो जगन्नाथ पूर्यतां तव भावनात् एवं स्तुतो जगन्नाथः शूली वृषभकेतनः देहि बाहुसहस्रं मे देवेभ्यश् चाप्य् अवध्यताम् स रुद्रम् अभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च बलिसूनुर् इदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम्

yathā bāṇasya tad yuddhaṃ jīvan mukto yathā ca saḥ yathā ca devadevasya putratvaṃ so 'suro gataḥ yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ tat sarvam akhilaṃ śṛṇu dṛṣṭvā vapuḥ kumārasya krīḍato 'sya mahātmanaḥ baliputro mahāvīryo vismayaṃ paramaṃ gataḥ tasya buddhiḥ samutpannā tapaś cartuṃ sudāruṇam rudrasyārādhanārthāya yathāsya syām ahaṃ sutaḥ tato 'glapayad ātmānaṃ tapasā so 'surottamaḥ devaś ca paramaṃ toṣaṃ jagāma ca sahomayā nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ gatvā cāsuram abravīt varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate atha bāṇo 'bravīd vākyaṃ devadevaṃ sanātanam devyāḥ putratvam icchāmi tvayā dattaṃ trilocana śaṃkaraś ca tathety uktvā rudrāṇīm idam abravīt kanīyān kārtikeyasya putro 'yaṃ pratigṛhyatām yatrotthito mahāsenaḥ so 'gnijo rudhire pure tatroddeśe puraṃ cāsya bhaviṣyati na saṃśayaḥ nāmnā tac choṇitapuraṃ bhaviṣyati purottamam mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ na kaścit prasahiṣyati tataḥ sa nivasan bāṇaḥ pure śoṇitasāhvaye rājyaṃ praśāsate divyaṃ kṣobhayan sarvadevatāḥ atha vīryamadotsikto bāṇo bāhusahasravān acintayan devagaṇān yuddham ākāṅkṣate sadā dhvajaṃ cāsya dadau prītaḥ kumāro hy agnitejasam vāhanaṃ caiva bāṇasya mayūraṃ dīptatejasam na devā na ca gandharvā na yakṣā na ca pannagāḥ tasya yuddhe vyatiṣṭhanta devadevasya tejasā tryambakenābhiguptaś ca darpotsikto mahāsuraḥ bhūyo mṛgayate yuddhaṃ śūlinaṃ so 'bhyagacchata ārādhya ca jagannāthaṃ śaṃkaraṃ vṛṣavāhanam śūlinaṃ bhasmadigdhāṅgaṃ girivāsarataṃ sadā jaṭinaṃ muṇḍinaṃ nityaṃ tryakṣaṃ girisutāśrayam tuṣṭāva devam īśānaṃ vareṣyaṃ varadaṃ śivam namas te bhasmadigdhāṅga śūline te namo namaḥ namo virūparūpāya śmaśānaniratāya ca harāya harirūpāya śaṃkarāya namo namaḥ namas tubhyaṃ virūpākṣa vyāghracarmanivāsine namas tuṇḍāya devāya nagnāya vikaṭāya ca jñānapradāyine tubhyaṃ yogine yatacetase nama ādyāya bījāya vṛṣāya vṛṣarūpiṇe namo ghorāya ghorāya ghoraghorāya te namaḥ ghorapriyāya ghorāya rudrāya vṛṣaṇāya ca vṛṣaskandhāya moghāya gadine khaṅgine namaḥ muṇḍāyātha virūpāya vāmadevāya te namaḥ namo dakṣamakhaghnāya bhaganetraharāya ca namaḥ smaravināśāya guhapitre namo namaḥ namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ dvīpicarmanivāsine namo namaḥ paśupate sarvātman sarvabhāvana manoratho jagannātha pūryatāṃ tava bhāvanāt evaṃ stuto jagannāthaḥ śūlī vṛṣabhaketanaḥ dehi bāhusahasraṃ me devebhyaś cāpy avadhyatām sa rudram abhigamyātha praṇipatyābhivādya ca balisūnur idaṃ vākyaṃ papraccha vṛṣabhadhvajam

Verse 8

असकृन् निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः मया बलमदोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात्

asakṛn nirjitā devāḥ sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ mayā balamadotsekāt sasainyena tavāśrayāt

Verse 9

इमं देशं समागम्य वसन्ति स्म पुरे सुखम् ते पराजयसंत्रस्ता निराशा मत्पराजये नाकपृष्ठम् उपागम्य निवसन्ति यथासुखम्

imaṃ deśaṃ samāgamya vasanti sma pure sukham te parājayasaṃtrastā nirāśā matparājaye nākapṛṣṭham upāgamya nivasanti yathāsukham

Verse 10

सो ऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये अयुध्यतो वृथा ह्य् एषां बाहूनां धारणं मम

so 'haṃ nirāśo yuddhasya jīvitaṃ nādya kāmaye ayudhyato vṛthā hy eṣāṃ bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama

Verse 11

तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिद् आगमनं भवेत् न मे युद्धं विना देव रतिर् अस्ति प्रसीद मे

tad brūhi mama yuddhasya kaccid āgamanaṃ bhavet na me yuddhaṃ vinā deva ratir asti prasīda me

Verse 12

ततः प्रहस्य भगवान् अब्रवीद् वृषभध्वजः भविता बाण युद्धं ते तथा तच् छृणु दानव

tataḥ prahasya bhagavān abravīd vṛṣabhadhvajaḥ bhavitā bāṇa yuddhaṃ te tathā tac chṛṇu dānava

Verse 13

ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस् तव तात भविष्यति स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति

dhvajasyāsya yadā bhaṅgas tava tāta bhaviṣyati svasthāne sthāpitasyātha tadā yuddhaṃ bhaviṣyati

Verse 14

इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणः सुबहुशो मुदा प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितो ऽब्रवीत्

ity evam uktaḥ prahasan bāṇaḥ subahuśo mudā prasannavadano bhūtvā pādayoḥ patito 'bravīt

Verse 15

दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम दिष्टा सहस्राक्षम् अहं विजेता पुनर् आहवे

diṣṭyā bāhusahasrasya na vṛthā dhāraṇaṃ mama diṣṭā sahasrākṣam ahaṃ vijetā punar āhave

Verse 16

आनन्दजाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अरिमर्दनः पञ्चाञ्जलिशतैर् देवं पूजयन् पतितो भुवि

ānandajāśrupūrṇābhyāṃ netrābhyām arimardanaḥ pañcāñjaliśatair devaṃ pūjayan patito bhuvi

Verse 17

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनाम् आत्मनः स्वकुलस्य च सदृशं प्रात्स्यसे वीरे युद्धम् अप्रतिमं रणे

uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnām ātmanaḥ svakulasya ca sadṛśaṃ prātsyase vīre yuddham apratimaṃ raṇe

Verse 18

एवम् उक्तस् ततो बाणस् त्र्यम्बकेन महात्मना हर्षेणाभ्युत्थितः शीघ्रं नत्वा स वृषभध्वजम्

evam uktas tato bāṇas tryambakena mahātmanā harṣeṇābhyutthitaḥ śīghraṃ natvā sa vṛṣabhadhvajam

Verse 19

शितिकण्ठविसृष्टस् तु बाणः परपुरंजयः ययौ स्वभवनं येन यत्र ध्वजगृहं महत्

śitikaṇṭhavisṛṣṭas tu bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ yayau svabhavanaṃ yena yatra dhvajagṛhaṃ mahat

Verse 20

तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डम् इदम् अब्रवीत् प्रियम् आवेदयिष्यामि भवतो मनसो ऽनुगम्

tatropaviṣṭaḥ prahasan kumbhāṇḍam idam abravīt priyam āvedayiṣyāmi bhavato manaso 'nugam

Verse 21

येनाहम् इह संप्राप्तः कुम्भाण्ड शृणु मे वचः इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणम् अप्रतिमं रणे प्रोवाच राजन् किं त्व् एतद् वक्तुकामो ऽसि मत्प्रियम् विस्मयोत् फुल्लनयनः प्रहर्षाद् इव सत्तम

yenāham iha saṃprāptaḥ kumbhāṇḍa śṛṇu me vacaḥ ity evam uktaḥ prahasan bāṇam apratimaṃ raṇe provāca rājan kiṃ tv etad vaktukāmo 'si matpriyam vismayot phullanayanaḥ praharṣād iva sattama

Verse 22

त्वत्तस् तच् छ्रोतुम् इच्छामि वरं किं लब्धवान् असि देवदेवप्रसादात् तु स्कन्दस्य च महात्मनः ईप्सितं किं त्वया प्राप्तं तन् मे ब्रूहि महासुर शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च कच्चिन् त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शृलपाणिना

tvattas tac chrotum icchāmi varaṃ kiṃ labdhavān asi devadevaprasādāt tu skandasya ca mahātmanaḥ īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ tan me brūhi mahāsura śitikaṇṭhaprasādena skandagopāyanena ca kaccin trailokyarājyaṃ te vyādiṣṭaṃ śṛlapāṇinā

Verse 23

कच्चिद् इन्द्रस् तव भयात् पातालम् उपयास्यति कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः

kaccid indras tava bhayāt pātālam upayāsyati kaccid viṣṇuparitrāsaṃ vimokṣyanti diteḥ sutāḥ

Verse 24

यस्य चक्रभयत्रस्ता वसन्ति सलिलाशये कच्चिच् छार्ङ्गगदापाणेः स्थितस्य परम् आहवे न विष्णोर् भयसंत्रासात् प्रयास्यन्ति दिशो ऽसुराः

yasya cakrabhayatrastā vasanti salilāśaye kaccic chārṅgagadāpāṇeḥ sthitasya param āhave na viṣṇor bhayasaṃtrāsāt prayāsyanti diśo 'surāḥ

Verse 25

पातालवासम् उत्सृज्य कच्चित् तव बलाश्रयात् विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः

pātālavāsam utsṛjya kaccit tava balāśrayāt vibudhāvāsaniratā bhaviṣyanti mahāsurāḥ

Verse 26

बलिर् विष्णुबलाक्रान्तो बद्धस् तव पिता नृप सलिलौघाद् विनिःसृत्य कच्चिद् राज्यम् अवाप्स्यति

balir viṣṇubalākrānto baddhas tava pitā nṛpa salilaughād viniḥsṛtya kaccid rājyam avāpsyati

Verse 27

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रगनुलेपनम् कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव

divyamālyāmbaradharaṃ divyasraganulepanam kaccid vairocaniṃ tāta drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava

Verse 28

कच्चिन्त्रभिः क्रमैः पूर्वं हृतांल् लोकान् इमान् प्रभो पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान् दिवौकसः

kaccintrabhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ hṛtāṃl lokān imān prabho punaḥ pratyānayiṣyāmo jitvā sarvān divaukasaḥ

Verse 29

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शञ्खस्वनपुरोजवम् कच्चिन् नारायणं देवं जेष्यामः समितिंजयम्

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śañkhasvanapurojavam kaccin nārāyaṇaṃ devaṃ jeṣyāmaḥ samitiṃjayam

Verse 30

कच्चिद् वृषध्वजस् तात प्रसादसुमुखस् तव यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते

kaccid vṛṣadhvajas tāta prasādasumukhas tava yathā te hṛdayotkampaḥ sāśrubinduḥ pravartate

Verse 31

कच्चिद् ईश्वरतोषेण कार्त्तिकेयमतेन च प्राप्तवान् असि सर्वेषाम् अस्माकं पार्थिवं पदम्

kaccid īśvaratoṣeṇa kārttikeyamatena ca prāptavān asi sarveṣām asmākaṃ pārthivaṃ padam

'Through the Lord's favor and the assent of Kārttikeya, have you obtained, among us all, the kingly station?'

Verse 32

इति कुम्भाण्डवचनैश् चोदितः पुरुषर्षभः बाणो वाचम् असंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः

iti kumbhāṇḍavacanaiś coditaḥ puruṣarṣabhaḥ bāṇo vācam asaṃsaktāṃ provāca vadatāṃ varaḥ

Verse 33

नीतिमन्तम् अथामात्यम् अनयो नीतिमत् तदा चिरात् प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया तदा मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान्

nītimantam athāmātyam anayo nītimat tadā cirāt prabhṛti kumbhāṇḍa na yuddhaṃ prāpyate mayā tadā mayā mudā pṛṣṭaḥ śitikaṇṭhaḥ pratāpavān

Verse 34

ततो ऽहं पतितो मूर्ध्ना देवदेवस्य धीमतः युद्धाभिलाषः सुमहान् देव संजायते मम अपि प्राप्स्याम्य् अहं युद्धं मनसस् तुष्टिकारकम्

tato 'haṃ patito mūrdhnā devadevasya dhīmataḥ yuddhābhilāṣaḥ sumahān deva saṃjāyate mama api prāpsyāmy ahaṃ yuddhaṃ manasas tuṣṭikārakam

Verse 35

विज्ञप्तः स मया देव प्राह मां वृषभध्वजः ततो ऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना प्रहस्य सुचिरं कालम् उक्तो ऽद्य वचनं प्रियम्

vijñaptaḥ sa mayā deva prāha māṃ vṛṣabhadhvajaḥ tato 'haṃ devadevena hareṇāmitraghātinā prahasya suciraṃ kālam ukto 'dya vacanaṃ priyam

Verse 36

प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत् मयूरध्वजभङ्गस् ते भविष्यति यदासुर

prāpsyase sumahad yuddhaṃ tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat mayūradhvajabhaṅgas te bhaviṣyati yadāsura

Verse 37

तदा त्वं प्राप्स्यसे युद्धं सुमहद् दितिनन्दन ततो ऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम् प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकम् उपागतः

tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ sumahad ditinandana tato 'haṃ paramaprīto bhagavantaṃ vṛṣadhvajam praṇamya śirasā devaṃ tavāntikam upāgataḥ

Verse 38

इत्य् एवम् उक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा अहो न शोभनं राजन् यद् एवं भाषसे वचः

ity evam uktaḥ kumbhāṇḍaḥ provāca nṛpatiṃ tadā aho na śobhanaṃ rājan yad evaṃ bhāṣase vacaḥ

Verse 39

एवं कथयतोर् एव तयोर् अन्योन्यम् उच्छ्रितः ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः

evaṃ kathayator eva tayor anyonyam ucchritaḥ dhvajaḥ papāta vegena śakrāśanisamāhataḥ

Verse 40

तं तथा पतितं दृष्ट्वा सो ऽसुरो ध्वजम् उत्तमम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे मेने चाहवम् आगतम्

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā so 'suro dhvajam uttamam praharṣam atulaṃ lebhe mene cāhavam āgatam

Verse 41

ततश् चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च

tataś cakampe vasudhā śakrāśanisamāhatā nanādāntarhito bhūmau vṛṣadaṃśo jagarja ca

Verse 42

देवानाम् अपि यो देवः सो ऽप्य् अवर्षत वासवः शोणितं शोणितपुरे सर्वतः पुरम् अन्तिकात्

devānām api yo devaḥ so 'py avarṣata vāsavaḥ śoṇitaṃ śoṇitapure sarvataḥ puram antikāt

Verse 43

सूर्यं भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत्

sūryaṃ bhittvā maholkā ca papāta dharaṇītale svapakṣe coditaḥ sūryo bharaṇīṃ samapīḍayat

Verse 44

चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः शोणितस्यास्रवन् घोरा निपेतुस् तारका भृशम्

caityavṛkṣeṣu sahasā dhārāḥ śatasahasraśaḥ śoṇitasyāsravan ghorā nipetus tārakā bhṛśam

Verse 45

राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते लोकक्षयकरे काले निर्घातश् चाभवन् महान्

rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate lokakṣayakare kāle nirghātaś cābhavan mahān

Verse 46

दक्षिणां दिशम् आस्थाय धूमकेतुः स्थितो ऽभवत् अनिशं चाप्य् अविच्छिन्ना ववुर् वाताः सुदारुणाः

dakṣiṇāṃ diśam āsthāya dhūmaketuḥ sthito 'bhavat aniśaṃ cāpy avicchinnā vavur vātāḥ sudāruṇāḥ

Verse 47

श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस् तडिद्द्युतिः त्रिवर्णः परिघो भानोः संध्यारागम् अथावृणोत्

śvetalohitaparyantaḥ kṛṣṇagrīvas taḍiddyutiḥ trivarṇaḥ parigho bhānoḥ saṃdhyārāgam athāvṛṇot

Verse 48

वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे कृत्तिकासु भयंकरः बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्न् इव सर्वशः

vakram aṅgārakaś cakre kṛttikāsu bhayaṃkaraḥ bāṇasya janmanakṣatraṃ bhartsayann iva sarvaśaḥ

Verse 49

अनेकशाखश् चैत्यश् च निपपात महीतले अर्चितः सर्वकन्याभिर् दानवानां महात्मनाम्

anekaśākhaś caityaś ca nipapāta mahītale arcitaḥ sarvakanyābhir dānavānāṃ mahātmanām

Verse 50

एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन् बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति

evaṃ vividharūpāṇi nimittāni niśāmayan bāṇo balamadonmatto niścayaṃ nādhigacchati

Verse 51

विचेतास् त्व् अभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् बाणस्य सचिवस् तत्र कीर्तयन् बहु किल्बिषम्

vicetās tv abhavat prājñaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān bāṇasya sacivas tatra kīrtayan bahu kilbiṣam

Verse 52

उत्पाता ह्य् अत्र दृश्यन्ते कथयन्तो नशोभनम् तव राज्यविनाशाय भविष्यन्ति न संशयः वयं चान्ये च सचिवा भृत्या ये च तवानुगाः क्षयं यास्यन्ति नचिरात् सर्वे पार्थिव दुर्नयात् यथा शक्रध्वजतरोः स्वदर्पात् पतनं भवेत् रणम् आकाङ्क्षतो मोहात् तथा बाणस्य नर्दतः देवदेवप्रसादात् तु त्रैलोक्यविजयं गतः उत्सेकाद् दृश्यते नाशो युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह बाणः प्रीतमनास् त्व् एव पपौ पानम् अनुत्तमम् दैत्यदानवनारीभिः सार्धम् उत्तमविक्रमः

utpātā hy atra dṛśyante kathayanto naśobhanam tava rājyavināśāya bhaviṣyanti na saṃśayaḥ vayaṃ cānye ca sacivā bhṛtyā ye ca tavānugāḥ kṣayaṃ yāsyanti nacirāt sarve pārthiva durnayāt yathā śakradhvajataroḥ svadarpāt patanaṃ bhavet raṇam ākāṅkṣato mohāt tathā bāṇasya nardataḥ devadevaprasādāt tu trailokyavijayaṃ gataḥ utsekād dṛśyate nāśo yuddhākāṅkṣī nanarda ha bāṇaḥ prītamanās tv eva papau pānam anuttamam daityadānavanārībhiḥ sārdham uttamavikramaḥ

Verse 53

कुम्भाण्डश् चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात् तदा अचिन्तयच् च तत्त्वार्थं तैस् तैर् उत्पातदर्शनैः

kumbhāṇḍaś cintayāviṣṭo rājaveśmābhyayāt tadā acintayac ca tattvārthaṃ tais tair utpātadarśanaiḥ

Verse 54

राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर् जितकाशी महासुरः युद्धम् एवाभिलषते न दोषान् पश्यते मदात्

rājā pramādī durbuddhir jitakāśī mahāsuraḥ yuddham evābhilaṣate na doṣān paśyate madāt

Verse 55

महोत्पातभयं चैव न तन् मिथ्या भविष्यति अपीदानीं भवेन् मिथ्या सर्वम् उत्पातदर्शनम्

mahotpātabhayaṃ caiva na tan mithyā bhaviṣyati apīdānīṃ bhaven mithyā sarvam utpātadarśanam

Verse 56

इह त्व् आस्ते त्रिनयनः कार्त्तिकेयश् च वीर्यवान् तेनोत्पन्नो ऽपि दोषो नः कच्चिद् गच्छेत् पराभवम्

iha tv āste trinayanaḥ kārttikeyaś ca vīryavān tenotpanno 'pi doṣo naḥ kaccid gacchet parābhavam

Verse 57

उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयो ऽयं भविता महान् दोषाणां न भवेन् नाश इति मे धीयते मतिः

utpannadoṣaprabhavaḥ kṣayo 'yaṃ bhavitā mahān doṣāṇāṃ na bhaven nāśa iti me dhīyate matiḥ

Verse 58

नियतं दोष एवायं भविष्यति न संशयः दौरात्म्यान् नृपतेर् अस्य दोषभूता हि दानवाः

niyataṃ doṣa evāyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ daurātmyān nṛpater asya doṣabhūtā hi dānavāḥ

Verse 59

देवदानवसंघानां यः कर्ता भुवनप्रभुः स भवः कार्त्तिकेयश् च कृतवासो हि नः पुरे

devadānavasaṃghānāṃ yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ sa bhavaḥ kārttikeyaś ca kṛtavāso hi naḥ pure

Verse 60

प्राणैः प्रियतरो नित्यं भवस्य तु गुहः सदा तद् विशिष्टश् च बाणो ऽपि भवस्य सततं प्रियः

prāṇaiḥ priyataro nityaṃ bhavasya tu guhaḥ sadā tad viśiṣṭaś ca bāṇo 'pi bhavasya satataṃ priyaḥ

Verse 61

दर्पोत्सेकात् तु नाशाय वरं याचितवान् भवम् युद्धहेतोः स लुब्धस् तु सर्वथा न भविष्यति यदि विष्णुपुरोगाणाम् इन्द्रादीनां दिवौकसाम् भविता ह्य् अभयत् प्राप्तिर् भवहस्तात् कृता भवेत् एतयोश् च हि को युद्धं कुमारभवयोर् इह शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः

darpotsekāt tu nāśāya varaṃ yācitavān bhavam yuddhahetoḥ sa lubdhas tu sarvathā na bhaviṣyati yadi viṣṇupurogāṇām indrādīnāṃ divaukasām bhavitā hy abhayat prāptir bhavahastāt kṛtā bhavet etayoś ca hi ko yuddhaṃ kumārabhavayor iha śakto dātuṃ samāgamya bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ

Verse 62

न च देववचो मिथ्या भविष्यति कथंचन भविष्यति महद् युद्धं सर्वदैत्यविनाशनम् एवं स चिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः

na ca devavaco mithyā bhaviṣyati kathaṃcana bhaviṣyati mahad yuddhaṃ sarvadaityavināśanam evaṃ sa cintayāviṣṭaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān svastipraṇihitāṃ buddhiṃ cakāra sa mahāsuraḥ

'The gods' speech cannot turn false, never; a great war will come, the destruction of all daityas.' So musing, Kumbhāṇḍa the truth-seer, that great asura, set his mind on svasti.

Verse 63

ये हि देवैर् विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिर् आहवे यथा बलिर् नियमितस् तथा ते यान्ति संक्षयम्

ye hi devair virudhyante puṇyakarmabhir āhave yathā balir niyamitas tathā te yānti saṃkṣayam