Harivaṃśa · Adhyāya 99

Verse 1

य एष भवता पूर्वं शम्बरघ्नेत्य् उदाहृतः प्रद्युम्नः स कथं जघ्ने शम्बरं तद् ब्रवीहि मे

ya eṣa bhavatā pūrvaṃ śambaraghnety udāhṛtaḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ jaghne śambaraṃ tad bravīhi me

'That one whom you named earlier as the slayer of Śambara — Pradyumna — how did he kill Śambara? Tell me that.'

Verse 2

रुक्मिण्यां वासुदेवस्य लक्ष्मीकामो धृतव्रतः शम्बरान्तकरो जज्ञे प्रद्युम्नः कामदर्शनः

rukmiṇyāṃ vāsudevasya lakṣmīkāmo dhṛtavrataḥ śambarāntakaro jajñe pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ

Verse 3

सनत्कुमार इति यः पुराणे परिगीयते तं सप्तरात्रे संपूर्णे निशीथे सूतिकागृहात् जहार कृष्णस्य सुतं शिशुं वै कालशम्बरः

sanatkumāra iti yaḥ purāṇe parigīyate taṃ saptarātre saṃpūrṇe niśīthe sūtikāgṛhāt jahāra kṛṣṇasya sutaṃ śiśuṃ vai kālaśambaraḥ

Verse 4

विदितं तच् च कृष्णस्य देवमायानुवर्तिनः ततो न निगृहीतः स दानवो युद्धदुर्मदः

viditaṃ tac ca kṛṣṇasya devamāyānuvartinaḥ tato na nigṛhītaḥ sa dānavo yuddhadurmadaḥ

Verse 5

स मृत्युना परीतायुर् माययाभिजहार तम् दोर्भ्याम् उत्क्षिप्य नगरं स्वं जगाम महासुरः

sa mṛtyunā parītāyur māyayābhijahāra tam dorbhyām utkṣipya nagaraṃ svaṃ jagāma mahāsuraḥ

Verse 6

अनपत्या तु तस्यासीद् भार्या रूपगुणान्विता नाम्ना मायावती नाम मायेव शुभदर्शन

anapatyā tu tasyāsīd bhāryā rūpaguṇānvitā nāmnā māyāvatī nāma māyeva śubhadarśana

Verse 7

ददौ तं वासुदेवस्य पुत्रं पुत्रम् इवात्मजम् तस्या महिष्या नाथिन्या दानवः कालचोदितः

dadau taṃ vāsudevasya putraṃ putram ivātmajam tasyā mahiṣyā nāthinyā dānavaḥ kālacoditaḥ

Verse 8

मायावती तु तं दृष्ट्वा संप्रहृष्टतनूरुहा हर्षेण महता युक्ता पुनः पुनर् उदैक्षत अथ तस्या निरीक्षन्त्याः स्मृतिः प्रादुर्बभूव ह अयं स मम कान्तो ऽभूत् स्मृत्वैवं चान्वचिन्तयत् अयं स नाथो भर्ता मे यस्यार्थं हि दिवानिशम् चिन्ताशोकह्रदे मग्ना न विन्दामि रतिं क्वचित् अयं भगवता पूर्वं देवदेवेन शूलिना खेदितेन कृतो ऽनङ्गो दृष्टो जात्यन्तरे मया कथम् अस्य स्तनं दास्ये मातृभावेन जानती भर्तुर् भार्या त्व् अहं भूत्वा वक्ष्ये वा पुत्र इत्य् उत एवं संचिन्त्य मनसा धात्र्यास् तं सा समर्पयत् रसायनप्रयोगैश् च शीघ्रम् एवान्ववर्धयत् धात्र्याः सकाशात् स च तां शृण्वन् रुक्मिणिनन्दनः मायावतीम् अविज्ञानान् मेने स्वाम् एव मातरम् सा तं संवर्धयाम् आस कार्ष्णिं कमललोचनम् मायाश् चास्मै ददौ सर्वा दानवीः काममोहिता

māyāvatī tu taṃ dṛṣṭvā saṃprahṛṣṭatanūruhā harṣeṇa mahatā yuktā punaḥ punar udaikṣata atha tasyā nirīkṣantyāḥ smṛtiḥ prādurbabhūva ha ayaṃ sa mama kānto 'bhūt smṛtvaivaṃ cānvacintayat ayaṃ sa nātho bhartā me yasyārthaṃ hi divāniśam cintāśokahrade magnā na vindāmi ratiṃ kvacit ayaṃ bhagavatā pūrvaṃ devadevena śūlinā kheditena kṛto 'naṅgo dṛṣṭo jātyantare mayā katham asya stanaṃ dāsye mātṛbhāvena jānatī bhartur bhāryā tv ahaṃ bhūtvā vakṣye vā putra ity uta evaṃ saṃcintya manasā dhātryās taṃ sā samarpayat rasāyanaprayogaiś ca śīghram evānvavardhayat dhātryāḥ sakāśāt sa ca tāṃ śṛṇvan rukmiṇinandanaḥ māyāvatīm avijñānān mene svām eva mātaram sā taṃ saṃvardhayām āsa kārṣṇiṃ kamalalocanam māyāś cāsmai dadau sarvā dānavīḥ kāmamohitā

Verse 9

स यदा यौवनस्थस् तु प्रद्युम्नः कामदर्शनः चिकीर्षितज्ञो नारीणां सर्वास्त्रविधिपारगः

sa yadā yauvanasthas tu pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ cikīrṣitajño nārīṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ

Verse 10

तं सा मायावती कान्तं कामयाम् आस कामिनी इङ्गितैश् चापि वीक्षन्ती प्रालोभयत सस्मिता

taṃ sā māyāvatī kāntaṃ kāmayām āsa kāminī iṅgitaiś cāpi vīkṣantī prālobhayata sasmitā

Verse 11

प्रसज्जन्तीं तु तां देवीं बभाषे चारुहासिनीम् मातृभावं परित्यज्य किम् एवं वर्तसे ऽन्यथा

prasajjantīṃ tu tāṃ devīṃ babhāṣe cāruhāsinīm mātṛbhāvaṃ parityajya kim evaṃ vartase 'nyathā

Verse 12

अहो दुष्टस्वभावासि स्त्रीत्वेन चलमानसा या पुत्रभावम् उत्सृज्य मयि कामात् प्रवर्तसे

aho duṣṭasvabhāvāsi strītvena calamānasā yā putrabhāvam utsṛjya mayi kāmāt pravartase

Verse 13

ननु ते ऽहं सुतः सौम्ये को ऽयं शीलव्यतिक्रमः तत् त्वम् इच्छाम्य् अहं देवि कथितं कस् त्व् अयं विधिः

nanu te 'haṃ sutaḥ saumye ko 'yaṃ śīlavyatikramaḥ tat tvam icchāmy ahaṃ devi kathitaṃ kas tv ayaṃ vidhiḥ

Verse 14

विद्युत्संपातचपलः स्वभावः खलु योषिताम् या नरेषु प्रसज्जन्ते नगाग्रेषु घना इव

vidyutsaṃpātacapalaḥ svabhāvaḥ khalu yoṣitām yā nareṣu prasajjante nagāgreṣu ghanā iva

Verse 15

यदि ते ऽहं सुतः सौम्ये यदि वा नात्मजः शुभे कथितं तत् त्वम् इच्छामि किम् इदं ते चिकीर्षितम्

yadi te 'haṃ sutaḥ saumye yadi vā nātmajaḥ śubhe kathitaṃ tat tvam icchāmi kim idaṃ te cikīrṣitam

Verse 16

एवम् उक्ता तु सा भीरुः कामेन व्यथितेन्द्रिया प्रियं प्रोवाच वचनं विविक्ते केशवात्मजम्

evam uktā tu sā bhīruḥ kāmena vyathitendriyā priyaṃ provāca vacanaṃ vivikte keśavātmajam

Verse 17

न त्वं मम सुतः सौम्य नापि ते शम्बरः पिता रूपवान् असि विक्रान्तस् त्वं जात्या वृष्णिनन्दनः पुत्रस् त्वं वासुदेवस्य रुक्मिण्या नन्दिवर्धनः

na tvaṃ mama sutaḥ saumya nāpi te śambaraḥ pitā rūpavān asi vikrāntas tvaṃ jātyā vṛṣṇinandanaḥ putras tvaṃ vāsudevasya rukmiṇyā nandivardhanaḥ

Verse 18

दिवसे सप्तमे बालो जातमात्रो ऽपवाहितः सूतिकागारमध्यात् त्वं शिशुर् उत्तानशायितः

divase saptame bālo jātamātro 'pavāhitaḥ sūtikāgāramadhyāt tvaṃ śiśur uttānaśāyitaḥ

Verse 19

मम भर्त्रा हृतो वीर बलवीर्यप्रवर्तिना पितुस् ते वासुदेवस्य धर्षयित्वा गृहं महत् पाकशासनकल्पस्य हृतस् त्वं शम्बरेण ह

mama bhartrā hṛto vīra balavīryapravartinā pitus te vāsudevasya dharṣayitvā gṛhaṃ mahat pākaśāsanakalpasya hṛtas tvaṃ śambareṇa ha

Verse 20

सा च ते करुणं माता त्वां बालम् अनुशोचती अत्यर्थं श्राम्यते वीर विवत्सा सौरभी यथा

sā ca te karuṇaṃ mātā tvāṃ bālam anuśocatī atyarthaṃ śrāmyate vīra vivatsā saurabhī yathā

Verse 21

स हि शक्राद् अपि महान् पिता ते गरुडध्वजः इह त्वां नाभिजानाति बालम् एवापवाहितम्

sa hi śakrād api mahān pitā te garuḍadhvajaḥ iha tvāṃ nābhijānāti bālam evāpavāhitam

Verse 22

कान्त वृष्णिकुमारस् त्वं न हि त्वं शम्बरात्मजः वीर नैवंविधान् पुत्रान् दानवा जनयन्ति हि

kānta vṛṣṇikumāras tvaṃ na hi tvaṃ śambarātmajaḥ vīra naivaṃvidhān putrān dānavā janayanti hi

Verse 23

ततो ऽहं कामयामि त्वां न हि त्वं जनितो मया रूपं ते सौम्य पश्यन्ती सीदामि हृदि दुर्बला

tato 'haṃ kāmayāmi tvāṃ na hi tvaṃ janito mayā rūpaṃ te saumya paśyantī sīdāmi hṛdi durbalā

Verse 24

यन् मे व्यवसितं कान्त यच् च मे हृदि वर्तते तन्मे मनसि वार्ष्णेय प्रतिसंधातुम् अर्हसि

yan me vyavasitaṃ kānta yac ca me hṛdi vartate tanme manasi vārṣṇeya pratisaṃdhātum arhasi

'Beloved, what I have decided and what is in my heart, Vārṣṇeya, you must establish in my mind.'

Verse 25

एष ते कथितः सौम्य सद्भावस् त्वयि यो मम यथा न मम पुत्रस् त्वं न पुत्रः शम्बरस्य च

eṣa te kathitaḥ saumya sadbhāvas tvayi yo mama yathā na mama putras tvaṃ na putraḥ śambarasya ca

Verse 26

कामदेवश् च वीर त्वं रतिं मां विद्धि वै प्रभो शंकरस्य च शापेन त्वम् अनङ्गगतिः पुरा तत् कालमायया रूपं कृत्वा दैत्यस्य वेश्मनि विशीर्णा साहम् उषिता दैत्यस्यास्य च वेश्मनि श्रुत्वैतन् निखिलं सर्वं मायावत्या प्रभाषितम् चक्रायुधात्मजः क्रुद्धः शम्बरं स समाह्वयत्

kāmadevaś ca vīra tvaṃ ratiṃ māṃ viddhi vai prabho śaṃkarasya ca śāpena tvam anaṅgagatiḥ purā tat kālamāyayā rūpaṃ kṛtvā daityasya veśmani viśīrṇā sāham uṣitā daityasyāsya ca veśmani śrutvaitan nikhilaṃ sarvaṃ māyāvatyā prabhāṣitam cakrāyudhātmajaḥ kruddhaḥ śambaraṃ sa samāhvayat

Verse 27

समस्तमायामायाज्ञो विक्रान्तः समरे ऽव्ययः अष्टम्यां निहतो युद्धे मायया कालशम्बरः

samastamāyāmāyājño vikrāntaḥ samare 'vyayaḥ aṣṭamyāṃ nihato yuddhe māyayā kālaśambaraḥ

Verse 28

तमृक्षवन्ते नगरे निहत्यासुरसत्तमम् गृह्य मायावतीं देवीं स्वाम् अगच्छत् पुरीं पितुः

tamṛkṣavante nagare nihatyāsurasattamam gṛhya māyāvatīṃ devīṃ svām agacchat purīṃ pituḥ

Verse 29

सो ऽन्तरिक्षगतो भूत्वा मायया शीघ्रविक्रमः आजगाम पुरीं रम्यां रक्षितां तेजसा पितुः

so 'ntarikṣagato bhūtvā māyayā śīghravikramaḥ ājagāma purīṃ ramyāṃ rakṣitāṃ tejasā pituḥ

Verse 30

सो ऽन्तरिक्षात् प्रपतितः केशवान्तःपुरे शिशुः मायावत्या सह तया रूपवान् इव मन्मथः

so 'ntarikṣāt prapatitaḥ keśavāntaḥpure śiśuḥ māyāvatyā saha tayā rūpavān iva manmathaḥ

Verse 31

तस्मिंस् तत्रावपतिते महिष्यः केशवस्य याः विस्मिताश् चैव हृष्टाश् च भीराश् चैवाभवंस् तदा

tasmiṃs tatrāvapatite mahiṣyaḥ keśavasya yāḥ vismitāś caiva hṛṣṭāś ca bhīrāś caivābhavaṃs tadā

Verse 32

ततस् तं कामसंकाशं कान्तया सह संगतम् प्रेक्षन्त्यो हृष्टवदनाः पिबन्त्यो नयनासवम्

tatas taṃ kāmasaṃkāśaṃ kāntayā saha saṃgatam prekṣantyo hṛṣṭavadanāḥ pibantyo nayanāsavam

Verse 33

तं व्रीडितमुखं दृष्ट्वा सज्जमानं पदे पदे अभवन् स्निग्धसंकल्पाः प्रहृष्टाः कृष्णयोषितः

taṃ vrīḍitamukhaṃ dṛṣṭvā sajjamānaṃ pade pade abhavan snigdhasaṃkalpāḥ prahṛṣṭāḥ kṛṣṇayoṣitaḥ

Verse 34

रुक्मिणी त्व् एव तं दृष्ट्वा शोकार्ता पुत्रगृद्धिनी सपत्नीशतसंकीर्णा सबाष्पा वाक्यम् अब्रवीत्

rukmiṇī tv eva taṃ dṛṣṭvā śokārtā putragṛddhinī sapatnīśatasaṃkīrṇā sabāṣpā vākyam abravīt

Verse 35

यादृक् स्वप्नो मया दृष्टो निशाया यौवने गते कंसारिणा समानीय दत्तं साहारपल्लवम् शशिरश्मिप्रतीकाशं मुक्तादाम च शोभनम् केशवेनाङ्कम् आरोप्य मम कण्ठे न्यबध्यत श्यामा सुचारुकेशा स्त्री शुक्लाम्बरविभूषिता पद्महस्ता निरीक्षन्ती प्रविष्टा मम वेश्मनि तया पुनर् अहं गृह्य स्नापिता रुचिराम्बुना कुशेशयमयीं मालां स्त्री संगृह्याथ पाणिना मम मूर्धन्य् उपाघ्राय दत्ता स्रक् सा तया मम एवं स्वप्नं कीर्तयन्ती रुक्मिणी हृष्टमानसा सखीजनवृता देवी कुमारं वीक्ष्य तं मुहुः इत्य् अतो ऽनन्तरं तत्र अब्रवीद् वाक्यम् एव तत् धन्यायाः खल्व् अयं पुत्रो दीर्घायुः प्रियदर्शनः इदृशः कामसंकाशो यौवने प्रथमे स्थितः

yādṛk svapno mayā dṛṣṭo niśāyā yauvane gate kaṃsāriṇā samānīya dattaṃ sāhārapallavam śaśiraśmipratīkāśaṃ muktādāma ca śobhanam keśavenāṅkam āropya mama kaṇṭhe nyabadhyata śyāmā sucārukeśā strī śuklāmbaravibhūṣitā padmahastā nirīkṣantī praviṣṭā mama veśmani tayā punar ahaṃ gṛhya snāpitā rucirāmbunā kuśeśayamayīṃ mālāṃ strī saṃgṛhyātha pāṇinā mama mūrdhany upāghrāya dattā srak sā tayā mama evaṃ svapnaṃ kīrtayantī rukmiṇī hṛṣṭamānasā sakhījanavṛtā devī kumāraṃ vīkṣya taṃ muhuḥ ity ato 'nantaraṃ tatra abravīd vākyam eva tat dhanyāyāḥ khalv ayaṃ putro dīrghāyuḥ priyadarśanaḥ idṛśaḥ kāmasaṃkāśo yauvane prathame sthitaḥ

Verse 36

जीवपुत्रा त्वया पुत्र का सा भाग्यविभूषिता किम् अर्थं चाम्बुदश्याम सभार्यस् त्वम् इहागतः

jīvaputrā tvayā putra kā sā bhāgyavibhūṣitā kim arthaṃ cāmbudaśyāma sabhāryas tvam ihāgataḥ

Verse 37

अस्मिन् वयसि सुव्यक्तं प्रद्युम्नो मम पुत्रकः भवेद् यदि न नीतः स्यात् कृतान्तेन बलीयसा

asmin vayasi suvyaktaṃ pradyumno mama putrakaḥ bhaved yadi na nītaḥ syāt kṛtāntena balīyasā

Verse 38

व्यक्तं वृष्णिकुमारो ऽयं न मिथ्या मम तर्कितम् विज्ञातो ऽसि मया चिह्नैर् विना चक्रं जनार्दनः

vyaktaṃ vṛṣṇikumāro 'yaṃ na mithyā mama tarkitam vijñāto 'si mayā cihnair vinā cakraṃ janārdanaḥ

Verse 39

मुखं नारायणस्येव केशाः केशान्त एव च मूर्धवक्षोभुजैस् तुल्यो हलिनः श्वशुरस्य मे

mukhaṃ nārāyaṇasyeva keśāḥ keśānta eva ca mūrdhavakṣobhujais tulyo halinaḥ śvaśurasya me

Verse 40

कस् त्वं वृष्णिकुलं सर्वं वपुषा द्योतयन् स्थितः अहो जनार्दनस्यास्य दिव्या त्वम् अपरा तनुः

kas tvaṃ vṛṣṇikulaṃ sarvaṃ vapuṣā dyotayan sthitaḥ aho janārdanasyāsya divyā tvam aparā tanuḥ

Verse 41

एतस्मिन्न् अन्तरे कृष्णः सहसा प्रविवेश ह नारदस्य वचः श्रुत्वा शम्बरस्य वधं प्रति

etasminn antare kṛṣṇaḥ sahasā praviveśa ha nāradasya vacaḥ śrutvā śambarasya vadhaṃ prati

Verse 42

सो ऽपश्यत् तं सुतं ज्येष्ठं सिद्धं मन्मथलक्षणैः स्नुषां मायावतीं चैव हृष्टचेता जनार्दनः

so 'paśyat taṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ siddhaṃ manmathalakṣaṇaiḥ snuṣāṃ māyāvatīṃ caiva hṛṣṭacetā janārdanaḥ

Verse 43

सो ऽब्रवीत् सहसा देवीं रुक्मिणीं देवताम् इव अयं ते देवि संप्राप्तः पुत्रश् चापधरः प्रभुः

so 'bravīt sahasā devīṃ rukmiṇīṃ devatām iva ayaṃ te devi saṃprāptaḥ putraś cāpadharaḥ prabhuḥ

Verse 44

अनेन शम्बरं हत्वा मायायुद्धविशारदम् हता मायाश् च ताः सर्वा याभिर् देवान् अबाधत

anena śambaraṃ hatvā māyāyuddhaviśāradam hatā māyāś ca tāḥ sarvā yābhir devān abādhata

Verse 45

सती चेयं शुभा साध्वी भार्या वै तनयस्य ते मायावतीति विख्याता शम्बरस्य गृहोषिता मा च ते शम्बरस्येयं पत्नीत्य् एवं व्यथा भवेत्

satī ceyaṃ śubhā sādhvī bhāryā vai tanayasya te māyāvatīti vikhyātā śambarasya gṛhoṣitā mā ca te śambarasyeyaṃ patnīty evaṃ vyathā bhavet

Verse 46

मन्मथे तु गते नाशं गते चानङ्गतां पुरा नेत्राग्निना त्र्यम्बकस्य शूलपाणेः पुरा युगे कामपत्नी हि कन्यैषा कामकामा रतिः शुभा मायारूपेण तं दैत्यं मोहयत्य् असकृच् छुभा

manmathe tu gate nāśaṃ gate cānaṅgatāṃ purā netrāgninā tryambakasya śūlapāṇeḥ purā yuge kāmapatnī hi kanyaiṣā kāmakāmā ratiḥ śubhā māyārūpeṇa taṃ daityaṃ mohayaty asakṛc chubhā

Verse 47

न चैषा तस्य कौमारे वशे तिष्ठति शोभना अत्ममायामयं रूपं कृत्वा शम्बरम् आविशत्

na caiṣā tasya kaumāre vaśe tiṣṭhati śobhanā atmamāyāmayaṃ rūpaṃ kṛtvā śambaram āviśat

Verse 48

पत्न्य् एषा मम पुत्रस्य स्नुषा तव वराङ्गना लोककान्तस्य साहाय्यं करिष्यति मनोमयम्

patny eṣā mama putrasya snuṣā tava varāṅganā lokakāntasya sāhāyyaṃ kariṣyati manomayam

Verse 49

प्रवेशयैनां भवनं पूज्या ह्य् एषा स्नुषा मम चिरप्रनष्टं च सुतं भजस्य पुनरागतम्

praveśayaināṃ bhavanaṃ pūjyā hy eṣā snuṣā mama cirapranaṣṭaṃ ca sutaṃ bhajasya punarāgatam

'Bring her into the house — she is to be honored as my daughter-in-law. A son long lost has returned; love him now.'