Harivaṃśa · Adhyāya 100

Verse 1

श्रुत्वा तु वचनं देवी कृष्णेनोदाहृतं तदा प्रहर्षम् अतुलं लेभे रुक्मिणी वाक्यम् अब्रवीत् अहो धन्यतरास्मीति वीरपुत्रसमागमात् अद्य मे सफलः कामः पूर्णश् चाद्य मनोरथः चिरप्रनष्टपुत्रस्य दर्शनं प्रियया सह आगच्छ पुत्र भवनं विशस्व सह भार्यया ततो ऽभिवाद्य चरणौ गोविन्दं मातरं च सः प्रद्युम्नः पूजयाम् आस हलिनं च महाबलम् उत्थाप्य तं परिष्वज्य मूर्ध्न्य् उपाघ्राय वीर्यवान् प्रद्युम्नं बलिनां श्रेष्ठं केशवः परवीरहा स्नुषां चोत्थाप्य तां देवीं रुक्मिणी रुक्मभूषणां परिष्वज्योपसंगृह्य स्नेहाद् गद्गदभाषिणी समेतं भवनं पत्न्या शच्येन्द्रम् अदितिर् यथा प्रवेशयाम् आस तदा रुक्मिणी सुतम् आगतम् एवम् उक्ता तु कृष्णेन रुक्मिणी योषितां वरा पुत्रं प्रीत्या परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय तां स्नुषाम् गृहं प्रवेशयाम् आस स्नुषया सह भामिनी हृतो यदैव प्रद्युम्नः शम्बरेणात्मघातिना तम् एव मासं साम्बस् तु जाम्बवत्याम् अजायत

śrutvā tu vacanaṃ devī kṛṣṇenodāhṛtaṃ tadā praharṣam atulaṃ lebhe rukmiṇī vākyam abravīt aho dhanyatarāsmīti vīraputrasamāgamāt adya me saphalaḥ kāmaḥ pūrṇaś cādya manorathaḥ cirapranaṣṭaputrasya darśanaṃ priyayā saha āgaccha putra bhavanaṃ viśasva saha bhāryayā tato 'bhivādya caraṇau govindaṃ mātaraṃ ca saḥ pradyumnaḥ pūjayām āsa halinaṃ ca mahābalam utthāpya taṃ pariṣvajya mūrdhny upāghrāya vīryavān pradyumnaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ keśavaḥ paravīrahā snuṣāṃ cotthāpya tāṃ devīṃ rukmiṇī rukmabhūṣaṇāṃ pariṣvajyopasaṃgṛhya snehād gadgadabhāṣiṇī sametaṃ bhavanaṃ patnyā śacyendram aditir yathā praveśayām āsa tadā rukmiṇī sutam āgatam evam uktā tu kṛṣṇena rukmiṇī yoṣitāṃ varā putraṃ prītyā pariṣvajya mūrdhni cāghrāya tāṃ snuṣām gṛhaṃ praveśayām āsa snuṣayā saha bhāminī hṛto yadaiva pradyumnaḥ śambareṇātmaghātinā tam eva māsaṃ sāmbas tu jāmbavatyām ajāyata

Hearing Kṛṣṇa's word, the goddess Rukmiṇī obtained matchless joy and said: 'I am most blessed — from meeting my hero-son, today my desire is fulfilled, my mind's wish is full. A son long lost has been seen.'

Verse 2

बाल्यात् प्रभृति रामेण मानेषु विनियोजितः रामाद् अनन्तरं चैव मानितः सर्ववृष्णिभिः

bālyāt prabhṛti rāmeṇa māneṣu viniyojitaḥ rāmād anantaraṃ caiva mānitaḥ sarvavṛṣṇibhiḥ

Verse 3

रामस्यैव प्रियसुतः सो ऽभवज् ज्येष्ठ इत्य् अपि जातमात्रे ततः कृष्णः शुभं तत् पुरम् आविशत् निहतामित्रसामन्तः शक्रोद्यानं यथामरः

rāmasyaiva priyasutaḥ so 'bhavaj jyeṣṭha ity api jātamātre tataḥ kṛṣṇaḥ śubhaṃ tat puram āviśat nihatāmitrasāmantaḥ śakrodyānaṃ yathāmaraḥ

Verse 4

यादवीं च श्रियं दृष्ट्वा स्वां श्रियं द्वेष्टि वासवः जनार्दनभयाच् चैव न शान्तिं लेभिरे नृपाः

yādavīṃ ca śriyaṃ dṛṣṭvā svāṃ śriyaṃ dveṣṭi vāsavaḥ janārdanabhayāc caiva na śāntiṃ lebhire nṛpāḥ

Verse 5

कस्यचित् त्व् अथ कालस्य पुरे वारणसाह्वये दुर्योधनस्य यज्ञे वै समेयुः सर्वपार्थिवाः

kasyacit tv atha kālasya pure vāraṇasāhvaye duryodhanasya yajñe vai sameyuḥ sarvapārthivāḥ

Verse 6

तां श्रुत्वा माधवीं लक्ष्मीं सपुत्रं च जनार्दनम् पुरीं द्वारावतीं चैव निविष्टां सागरान्तरे

tāṃ śrutvā mādhavīṃ lakṣmīṃ saputraṃ ca janārdanam purīṃ dvārāvatīṃ caiva niviṣṭāṃ sāgarāntare

Verse 7

दूतैस् तैः कृतसंधानाः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः श्रियं द्रष्टुं हृषीकेशम् आजग्मुः कृष्णमन्दिरम्

dūtais taiḥ kṛtasaṃdhānāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ śriyaṃ draṣṭuṃ hṛṣīkeśam ājagmuḥ kṛṣṇamandiram

Verse 8

दुर्योधनमुखाः सर्वे धृतराष्ट्रवशानुगाः पाण्डवप्रमुखाश् चैव धृष्टद्युम्नादयो नृपाः

duryodhanamukhāḥ sarve dhṛtarāṣṭravaśānugāḥ pāṇḍavapramukhāś caiva dhṛṣṭadyumnādayo nṛpāḥ

Verse 9

पाण्ड्यचोलकलिङ्गेशा बाह्लीका द्रविडाः शकाः अक्षौहिणीः प्रकर्षन्तो दश चाष्टौ च भूमिपाः आजग्मुर् यादवपुरीं गोविन्दभुजपालिताम्

pāṇḍyacolakaliṅgeśā bāhlīkā draviḍāḥ śakāḥ akṣauhiṇīḥ prakarṣanto daśa cāṣṭau ca bhūmipāḥ ājagmur yādavapurīṃ govindabhujapālitām

Verse 10

ते पर्वतं रैवतकं परिवार्यावनीश्वराः विविशुर् योजनाढ्यासु स्वासु स्वास्व् अवनीष्व् अथ

te parvataṃ raivatakaṃ parivāryāvanīśvarāḥ viviśur yojanāḍhyāsu svāsu svāsv avanīṣv atha

Verse 11

दूतैर् आज्ञापितो देवो बलभद्रपुरोगमः सात्यकिं पुरतः कृत्वा ससैन्यः सपदानुगः शार्ङ्गं च धनुर् आदाय किं स्याद् इति विचिन्तयन् ततः श्रीमान् हृषीकेशः सह यादवपुंगवैः समीपं मानवेन्द्राणां निर्ययौ कमलेक्षणः

dūtair ājñāpito devo balabhadrapurogamaḥ sātyakiṃ purataḥ kṛtvā sasainyaḥ sapadānugaḥ śārṅgaṃ ca dhanur ādāya kiṃ syād iti vicintayan tataḥ śrīmān hṛṣīkeśaḥ saha yādavapuṃgavaiḥ samīpaṃ mānavendrāṇāṃ niryayau kamalekṣaṇaḥ

Verse 12

स तेषां नरदेवानां मध्ये मधुनिषूदनः व्यराजत यदुश्रेष्ठः शरदीव नभःशशी

sa teṣāṃ naradevānāṃ madhye madhuniṣūdanaḥ vyarājata yaduśreṣṭhaḥ śaradīva nabhaḥśaśī

Verse 13

स तत्र समुदाचारं यथास्थानं यथावयः कृत्वा सिंहासने कृष्णः काञ्चने निषसाद ह

sa tatra samudācāraṃ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ kṛtvā siṃhāsane kṛṣṇaḥ kāñcane niṣasāda ha

Verse 14

राजानो ऽपि यथास्थानं निषेदुर् विविधेष्व् अथ सिंहासनेषु चित्रेषु पीठेषु च जनाधिपाः

rājāno 'pi yathāsthānaṃ niṣedur vividheṣv atha siṃhāsaneṣu citreṣu pīṭheṣu ca janādhipāḥ

Verse 15

स यादवनरेन्द्राणां समाजः शुशुभे तदा सुराणाम् असुराणां च सदने ब्रह्मणो यथा

sa yādavanarendrāṇāṃ samājaḥ śuśubhe tadā surāṇām asurāṇāṃ ca sadane brahmaṇo yathā

Verse 16

इदं प्रोवाच भगवान् क्षत्रियान् द्रष्टुम् आगतान् सर्वन् एतन् नृपतयो युष्माकं समुदाहृतम् यद् अस्माकं नृपश्रेष्ठास् तुल्यं तद् भवतां सदा गृह्यतां वसु यद् दिव्यं यथेष्टं नृपसत्तमाः ते तथेति जगन्नाथम् ऊचुर् यादवसंसदि तेषां चित्राः कथास् तत्र प्रवृत्तास् तत्समागमे यदूनां पार्थिवानां च केशवस्योपशृण्वतः

idaṃ provāca bhagavān kṣatriyān draṣṭum āgatān sarvan etan nṛpatayo yuṣmākaṃ samudāhṛtam yad asmākaṃ nṛpaśreṣṭhās tulyaṃ tad bhavatāṃ sadā gṛhyatāṃ vasu yad divyaṃ yatheṣṭaṃ nṛpasattamāḥ te tatheti jagannātham ūcur yādavasaṃsadi teṣāṃ citrāḥ kathās tatra pravṛttās tatsamāgame yadūnāṃ pārthivānāṃ ca keśavasyopaśṛṇvataḥ

Verse 17

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं प्रहृष्टाः क्षत्रियास् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् ववौ मेघरवोद्धतः तुमुलं दुर्दिनं चासीत् सविद्युत् स्तनयित्नुमत्

taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ prahṛṣṭāḥ kṣatriyās tadā etasminn antare vāyur vavau megharavoddhataḥ tumulaṃ durdinaṃ cāsīt savidyut stanayitnumat

Verse 18

तद् दुर्दिनतलं भित्त्वा नारदः प्रत्यदृश्यत संवेष्टितजटाभारो वीणासक्तेन बाहुना

tad durdinatalaṃ bhittvā nāradaḥ pratyadṛśyata saṃveṣṭitajaṭābhāro vīṇāsaktena bāhunā

Verse 19

गायन्न् एव हरीं साम्ना वसन्तं यदुसंसदि स पपात नरेन्द्राणां मध्ये पावकवर्चसाम् नारदो ऽग्निशिखाकारः श्रीमाञ् शक्रसखो मुनिः

gāyann eva harīṃ sāmnā vasantaṃ yadusaṃsadi sa papāta narendrāṇāṃ madhye pāvakavarcasām nārado 'gniśikhākāraḥ śrīmāñ śakrasakho muniḥ

Verse 20

तस्मिन् भूमौ निपतिते नारदे मुनिपुंगवे तद् उद्धतमहामेघं दुर्दिनं व्यपकृष्यत

tasmin bhūmau nipatite nārade munipuṃgave tad uddhatamahāmeghaṃ durdinaṃ vyapakṛṣyata

Verse 21

सो ऽवगाह्य नरेन्द्राणां मध्यं सागरसंनिभम् आसनस्थं यदुश्रेष्टम् उवाच मुनिर् अव्ययः

so 'vagāhya narendrāṇāṃ madhyaṃ sāgarasaṃnibham āsanasthaṃ yaduśreṣṭam uvāca munir avyayaḥ

Verse 22

आश्चर्यं खलु देवानाम् एकस् त्वं पुरुषोत्तम धन्यश् चासि महाबाहो लोके नान्यो ऽस्ति कश् चन

āścaryaṃ khalu devānām ekas tvaṃ puruṣottama dhanyaś cāsi mahābāho loke nānyo 'sti kaś cana

Verse 23

एवम् उक्तः स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच मुनिं प्रभुः आश्चर्यश् चैव धन्यश् च दक्षिणाभिः सहेत्य् अहम्

evam uktaḥ smitaṃ kṛtvā pratyuvāca muniṃ prabhuḥ āścaryaś caiva dhanyaś ca dakṣiṇābhiḥ sahety aham

Verse 24

एवम् उक्तो मुनिश्रेष्ठः प्राह मध्ये महीक्षिताम् कृष्ण पर्याप्तवाक्यो ऽस्मि गमिष्यामि यथागतम्

evam ukto muniśreṣṭhaḥ prāha madhye mahīkṣitām kṛṣṇa paryāptavākyo 'smi gamiṣyāmi yathāgatam

Verse 25

तं प्रस्थितम् अभिप्रेक्ष्य पार्थिवाः प्राहुर् ईश्वरम् गुह्यं मन्त्रम् अजानन्तो वचनं नारदेरितम्

taṃ prasthitam abhiprekṣya pārthivāḥ prāhur īśvaram guhyaṃ mantram ajānanto vacanaṃ nāraderitam

Verse 26

आश्चर्य इत्य् अभिहितो धन्यो ऽसीति च माधव दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं प्रत्युक्ते ऽपि च नारदे

āścarya ity abhihito dhanyo 'sīti ca mādhava dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ pratyukte 'pi ca nārade

Verse 27

किम् एतन् नाभिजानीमो दिव्यं मन्त्रपदं महत् यदि श्राव्यम् इदं कृष्ण श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः

kim etan nābhijānīmo divyaṃ mantrapadaṃ mahat yadi śrāvyam idaṃ kṛṣṇa śrotum icchāmi tattvataḥ

Verse 28

तान् उवाच ततः कृष्णः सर्वान् पार्थिवपुंगवान् श्रोतव्यं नारदस् त्व् एष द्विजो वः कथयिष्यति

tān uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sarvān pārthivapuṃgavān śrotavyaṃ nāradas tv eṣa dvijo vaḥ kathayiṣyati

Verse 29

ब्रूहि नारद तत्त्वार्थं श्राव्यन्तां पृथिवीक्षितः यत् त्वयाभिहितं वाक्यं मया च प्रतिभाषितम्

brūhi nārada tattvārthaṃ śrāvyantāṃ pṛthivīkṣitaḥ yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ mayā ca pratibhāṣitam

Verse 30

स पीठे काञ्चने शुभ्रे सूपविष्टः स्वलंकृतः प्रभवं तस्य वाक्यस्य प्रवक्तुम् उपचक्रमे

sa pīṭhe kāñcane śubhre sūpaviṣṭaḥ svalaṃkṛtaḥ prabhavaṃ tasya vākyasya pravaktum upacakrame

Verse 31

श्रुयतां भो नृपश्रेष्ठा यावन्तः स्थ समागताः अस्य प्रश्नस्य महतो यथा पारम् अहं गतः

śruyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā yāvantaḥ stha samāgatāḥ asya praśnasya mahato yathā pāram ahaṃ gataḥ

Verse 32

अहं कदाचिद् गङ्गायास् तीरे त्रिषवणातिथिः चराम्य् एकः क्षपापाये संदृश्यति दिवाकरे

ahaṃ kadācid gaṅgāyās tīre triṣavaṇātithiḥ carāmy ekaḥ kṣapāpāye saṃdṛśyati divākare

Verse 33

अपश्यम् अश्मकूटाभं कपालद्वयदेहिनम् क्रोशमण्डलविस्तारं तावद्वृत्तं समन्ततः

apaśyam aśmakūṭābhaṃ kapāladvayadehinam krośamaṇḍalavistāraṃ tāvadvṛttaṃ samantataḥ

Verse 34

चतुश्चरणसंश्लिष्टं क्लिन्नं शैवलपङ्किलम् मम वीणाकृतिं कूर्मं गजचर्मचयोपमम्

catuścaraṇasaṃśliṣṭaṃ klinnaṃ śaivalapaṅkilam mama vīṇākṛtiṃ kūrmaṃ gajacarmacayopamam

Verse 35

सो ऽहं तं पाणिना स्पृष्ट्वा प्रोक्तवाञ् जलचारिणम् त्वम् आश्चर्यशरीरो ऽसि कूर्म धन्यश् च मे मतः

so 'haṃ taṃ pāṇinā spṛṣṭvā proktavāñ jalacāriṇam tvam āścaryaśarīro 'si kūrma dhanyaś ca me mataḥ

Verse 36

यस् त्वम् एवम् अभेद्याभ्यां कपालाभ्यां समावृतः तोये चरसि निःशङ्कः किं चिद् अप्य् अविचिन्तयन्

yas tvam evam abhedyābhyāṃ kapālābhyāṃ samāvṛtaḥ toye carasi niḥśaṅkaḥ kiṃ cid apy avicintayan

Verse 37

स माम् उवाचाम्बुचरः कूर्मो मानुषवत् स्वयम् किम् आश्चर्यं मयि मुने धन्यश् चाहं कथं विभो

sa mām uvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam kim āścaryaṃ mayi mune dhanyaś cāhaṃ kathaṃ vibho

Verse 38

गङ्गेयं निम्नगा धन्या किम् आश्चर्यम् अतः परम् यत्राहम् इव सत्त्वानि चरन्त्य् अयुतशो जले

gaṅgeyaṃ nimnagā dhanyā kim āścaryam ataḥ param yatrāham iva sattvāni caranty ayutaśo jale

Verse 39

सो ऽहं कुतूहलाविष्टो नदीं गङ्गाम् उपस्थितः धन्यासि त्वं नदीश्रेष्ठे नित्यम् आश्चर्यदर्शने

so 'haṃ kutūhalāviṣṭo nadīṃ gaṅgām upasthitaḥ dhanyāsi tvaṃ nadīśreṣṭhe nityam āścaryadarśane

Verse 40

या त्वम् एवं महादेहैः श्वापदैर् उपशोभिता ह्रदिनी सागरं यासि रक्षन्ती तापसालयान्

yā tvam evaṃ mahādehaiḥ śvāpadair upaśobhitā hradinī sāgaraṃ yāsi rakṣantī tāpasālayān

Verse 41

एवम् उक्ता ततो गङ्गा रूपिणी प्रत्यभाषत नारदं देवगन्धर्वं शक्रस्य दयितं द्विजम्

evam uktā tato gaṅgā rūpiṇī pratyabhāṣata nāradaṃ devagandharvaṃ śakrasya dayitaṃ dvijam

Verse 42

नाहं धन्या द्विजश्रेष्ठ नाप्य् आश्चर्योपशोभिता तव सत्ये निविष्टस्य वाक्यं मां प्रतिबाधते

nāhaṃ dhanyā dvijaśreṣṭha nāpy āścaryopaśobhitā tava satye niviṣṭasya vākyaṃ māṃ pratibādhate

Verse 43

लोकाश्चर्यकरो लोके धन्यश् चैवार्णवो द्विज यत्राहम् इव विस्तीर्णाः शतशो यान्ति निम्नगाः

lokāścaryakaro loke dhanyaś caivārṇavo dvija yatrāham iva vistīrṇāḥ śataśo yānti nimnagāḥ

'World-wonder-maker in the world, blessed too is the sea, O twice-born, into which, wide as I myself am, a hundred streams go.'

Verse 44

सो ऽहं त्रिपथगावाक्यं श्रुत्वार्णवम् उपस्थितः आश्चर्यः खलु लोकानां धन्यश् चासि महार्णव तेन खल्व् असि योनिस् त्वम् अम्भसां सलिलेश्वरः

so 'haṃ tripathagāvākyaṃ śrutvārṇavam upasthitaḥ āścaryaḥ khalu lokānāṃ dhanyaś cāsi mahārṇava tena khalv asi yonis tvam ambhasāṃ salileśvaraḥ

Verse 45

स्थाने त्वा वारिवाहिन्यः सरितो लोकभावनाः इमाः समभिगच्छन्ति पत्न्यो लोकनमस्कृताः

sthāne tvā vārivāhinyaḥ sarito lokabhāvanāḥ imāḥ samabhigacchanti patnyo lokanamaskṛtāḥ

Verse 46

समुद्रस् त्व् एवम् उक्तस् तु ततो माम् अब्रवीद् वचः स्वं जलौघतलं भित्त्वा व्युत्थितः पवनेरितः

samudras tv evam uktas tu tato mām abravīd vacaḥ svaṃ jalaughatalaṃ bhittvā vyutthitaḥ pavaneritaḥ

Verse 47

मा मैवं देवगन्धर्व नास्म्य् आश् चर्यो द्विजोत्तम वसुधेयं मुने धन्या यत्राहम् उपरि स्थितः ऋते तु पृथिवीं लोके किम् आश्चर्यम् अतः परम्

mā maivaṃ devagandharva nāsmy āś caryo dvijottama vasudheyaṃ mune dhanyā yatrāham upari sthitaḥ ṛte tu pṛthivīṃ loke kim āścaryam ataḥ param

Verse 48

सो ऽहं सागरवाक्येन क्षितिं क्षितितले स्थितः कौतूहलसम् आविष्टो ह्य् अब्रुवं जगतो गतिम्

so 'haṃ sāgaravākyena kṣitiṃ kṣititale sthitaḥ kautūhalasam āviṣṭo hy abruvaṃ jagato gatim

Verse 49

धरित्रि देहिनां योनिर् धन्या खल्व् असि शोभने आश्चर्या चासि भूतेषु महत्या क्षमया युते

dharitri dehināṃ yonir dhanyā khalv asi śobhane āścaryā cāsi bhūteṣu mahatyā kṣamayā yute

Verse 50

तेन खल्व् असि लोकानां धरणी मनुजारणिः क्षमा त्वत्तः प्रसूता च कर्म चाम्बरगामिनाम्

tena khalv asi lokānāṃ dharaṇī manujāraṇiḥ kṣamā tvattaḥ prasūtā ca karma cāmbaragāminām

Verse 51

ततो भूः स्तुतिवाक्येन सा मयोक्तेन लज्जिता विहाय सहजं धैर्यम् अथ मां प्रत्यभाषत

tato bhūḥ stutivākyena sā mayoktena lajjitā vihāya sahajaṃ dhairyam atha māṃ pratyabhāṣata

Verse 52

देवगन्धर्व मा मैवं संग्रामकलहप्रिय नास्मि धन्या न चाश्चर्या पारक्येयं धृतिर् मम

devagandharva mā maivaṃ saṃgrāmakalahapriya nāsmi dhanyā na cāścaryā pārakyeyaṃ dhṛtir mama

Verse 53

एते धन्या द्विजश्रेस्थ पर्वता धारयन्ति माम् एष्व् आश्चर्याणि दृश्यन्ते एते लोकस्य सेतवः

ete dhanyā dvijaśrestha parvatā dhārayanti mām eṣv āścaryāṇi dṛśyante ete lokasya setavaḥ

Verse 54

सो ऽहं पृथिव्या वाक्येन पर्वतान् समुपस्थितः धन्या भन्तो दृश्यन्ते बह्वाश्चर्याश् च भूधराः

so 'haṃ pṛthivyā vākyena parvatān samupasthitaḥ dhanyā bhanto dṛśyante bahvāścaryāś ca bhūdharāḥ

Verse 55

काञ्चनस्याग्ररत्नस्य धातूनां च विशेषतः तेन रत्नाकराः सर्वे भवन्तो भुवि शाश्वताः

kāñcanasyāgraratnasya dhātūnāṃ ca viśeṣataḥ tena ratnākarāḥ sarve bhavanto bhuvi śāśvatāḥ

Verse 56

मम त्व् एतद् वचः श्रुत्वा पर्वतास् तस्थुषां वराः ऊचुर् मां सान्त्वयुक्तानि वचांसि वनशोभिताः

mama tv etad vacaḥ śrutvā parvatās tasthuṣāṃ varāḥ ūcur māṃ sāntvayuktāni vacāṃsi vanaśobhitāḥ

Verse 57

ब्रह्मर्षे न वयं धन्या नाप्य् आश्चर्याणि सन्ति नः अस्माकम् ईश्वरः शूली गिरिशो वृषभध्वजः नाश् चर्यो वापि धन्यो वा तस्मात् परतरो भुवि विहाय तं महादेवं नास्मान् स्तोतुम् इहार्हसि इति तेषां वचः श्रुत्वा कैलासम् अहम् आगतः दृष्ट्वा तं पार्वतीशानम् अब्रुवं वचनं तदा देवदेव महादेव नीलकण्ठ वृषध्वज आश्चर्यो ऽसि भवान् एको धन्यस् त्वं जगतीपते त्वत्तः परतरो नास्ति देवो जगति कश् चन यद् इदं दृश्यते देव भुवनं सचराचरम् तस्याधारस् त्वम् एवासि सर्वस्य त्रिपुरान्तक अथ माम् अब्रवीद् देवो विरूपाक्षस् त्रिलोचनः नाहं धन्यो न चाश्चर्यो नैवं मां वक्तुम् अर्हसि मत्तः परतरो ज्ञेयो जगत् स्रष्टा द्विजोत्तम ब्रह्मा प्रजापतिर् धन्यः स चाश्चर्यः सुरेष्व् अपि

brahmarṣe na vayaṃ dhanyā nāpy āścaryāṇi santi naḥ asmākam īśvaraḥ śūlī giriśo vṛṣabhadhvajaḥ nāś caryo vāpi dhanyo vā tasmāt parataro bhuvi vihāya taṃ mahādevaṃ nāsmān stotum ihārhasi iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kailāsam aham āgataḥ dṛṣṭvā taṃ pārvatīśānam abruvaṃ vacanaṃ tadā devadeva mahādeva nīlakaṇṭha vṛṣadhvaja āścaryo 'si bhavān eko dhanyas tvaṃ jagatīpate tvattaḥ parataro nāsti devo jagati kaś cana yad idaṃ dṛśyate deva bhuvanaṃ sacarācaram tasyādhāras tvam evāsi sarvasya tripurāntaka atha mām abravīd devo virūpākṣas trilocanaḥ nāhaṃ dhanyo na cāścaryo naivaṃ māṃ vaktum arhasi mattaḥ parataro jñeyo jagat sraṣṭā dvijottama brahmā prajāpatir dhanyaḥ sa cāścaryaḥ sureṣv api

Verse 58

सो ऽहं पितामहं गत्वा सर्वप्रभवम् अव्ययम् तस्य वाक्यस्य पर्यायं पर्याप्तम् इव लक्षये

so 'haṃ pitāmahaṃ gatvā sarvaprabhavam avyayam tasya vākyasya paryāyaṃ paryāptam iva lakṣaye

Verse 59

सो ऽहं स्वयंभुवं देवं लोकयोनिं चतुर्मुखम् पारंपर्याद् उपगतः प्रणामावनताननः

so 'haṃ svayaṃbhuvaṃ devaṃ lokayoniṃ caturmukham pāraṃparyād upagataḥ praṇāmāvanatānanaḥ

Verse 60

सो ऽहं वाक्यसमाप्त्यर्थं श्रावयाम्य् आत्मयोनिनम् आश्चर्यो भगवान् एको धन्यश् च जगतो गुरुः

so 'haṃ vākyasamāptyarthaṃ śrāvayāmy ātmayoninam āścaryo bhagavān eko dhanyaś ca jagato guruḥ

Verse 61

न किं चिद् अन्यत् पश्यामि भूतं यद् भवता समम् त्वत्तः सर्वम् इदं जातं जगत् स्थावरजंगमम्

na kiṃ cid anyat paśyāmi bhūtaṃ yad bhavatā samam tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ jagat sthāvarajaṃgamam

Verse 62

सदेवदानवा मर्त्या लोके भूतेन्द्रियात्मकाः भवन्ति सर्वदेवेश दृश्यं सर्वम् इदं वपुः

sadevadānavā martyā loke bhūtendriyātmakāḥ bhavanti sarvadeveśa dṛśyaṃ sarvam idaṃ vapuḥ

Verse 63

तेन खल्व् असि देवानां देवदेवः सनातनः तेषामेवासि यत् स्रष्टा लोकानाम् अपि संभवः

tena khalv asi devānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ teṣāmevāsi yat sraṣṭā lokānām api saṃbhavaḥ

Verse 64

ततो माम् आह भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः धन्याश्चर्याश्रितैर् वाक्यैः किं मां नारद भाषसे

tato mām āha bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ dhanyāścaryāśritair vākyaiḥ kiṃ māṃ nārada bhāṣase

Verse 65

आश्चर्यं परमं देवा धन्या देवाश् च नारद ये लोकान् धारयन्ति स्म देवास् तत्त्वार्थदर्शिनः

āścaryaṃ paramaṃ devā dhanyā devāś ca nārada ye lokān dhārayanti sma devās tattvārthadarśinaḥ

Verse 66

ऋक्सामयजुषां सत्यम् अथर्वणि च यन् मतम् तन्मयं विद्धि मां विप्र धृतो ऽहं तैर् मया च ते

ṛksāmayajuṣāṃ satyam atharvaṇi ca yan matam tanmayaṃ viddhi māṃ vipra dhṛto 'haṃ tair mayā ca te

Verse 67

परमेष्ठ्येन वाक्येन चोदितो ऽहं स्वयंभुवा वेदोपस्थानिकां चक्रे मतिं संक्रान्तविस्तराम्

parameṣṭhyena vākyena codito 'haṃ svayaṃbhuvā vedopasthānikāṃ cakre matiṃ saṃkrāntavistarām

Verse 68

सो ऽहं स्वयंभुवचनाद् वेदान् वै समुपस्थितः उवाच चैनांश् चतुरो मन्त्रप्रवचनार्चितान्

so 'haṃ svayaṃbhuvacanād vedān vai samupasthitaḥ uvāca caināṃś caturo mantrapravacanārcitān

Verse 69

धन्या भवन्तः पुण्याश् च नित्यम् आश्चर्यविश्रुताः आधाराश् चैव विप्राणाम् एवम् आह प्रजापतिः

dhanyā bhavantaḥ puṇyāś ca nityam āścaryaviśrutāḥ ādhārāś caiva viprāṇām evam āha prajāpatiḥ

Verse 70

स्वयंभुवो ऽपीह परं भवत्सु प्रश्न आहितः युष्मत् परतरं नास्ति श्रुत्या वा तपसापि वा

svayaṃbhuvo 'pīha paraṃ bhavatsu praśna āhitaḥ yuṣmat parataraṃ nāsti śrutyā vā tapasāpi vā

Verse 71

प्रतूचुस् ते ततो वाक्यं देवा माम् अभितः स्थिताः आश्चर्याश् चैव धन्याश् च यज्ञाश् चात्मपरायणाः

pratūcus te tato vākyaṃ devā mām abhitaḥ sthitāḥ āścaryāś caiva dhanyāś ca yajñāś cātmaparāyaṇāḥ

Verse 72

यज्ञार्थे तु वयं सृष्टाः सृष्टा येन स्म नारद तद् अस्माकं परा यज्ञा न वयं स्ववशे स्थिताः स्वयंभुवो ऽपीह परा वेदानां च परा गतिः

yajñārthe tu vayaṃ sṛṣṭāḥ sṛṣṭā yena sma nārada tad asmākaṃ parā yajñā na vayaṃ svavaśe sthitāḥ svayaṃbhuvo 'pīha parā vedānāṃ ca parā gatiḥ

Verse 73

ततो ऽहम् अब्रुवं यज्ञान् गृहस्थाग्निपुरस्कृतान्

tato 'ham abruvaṃ yajñān gṛhasthāgnipuraskṛtān

Verse 74

भो यज्ञाः परमं तेजो युष्मासु खलु लक्ष्यते ब्रह्मणाभिहितं वाक्यं यन् मे वेदैर् इहेरितम्

bho yajñāḥ paramaṃ tejo yuṣmāsu khalu lakṣyate brahmaṇābhihitaṃ vākyaṃ yan me vedair iheritam

Verse 75

आश्चर्यम् एतल् लोकेषु भवद्भ्यो नाधिगम्यते धन्याः खलु भवन्तो ये द्विजातीनां स्ववंशिनः

āścaryam etal lokeṣu bhavadbhyo nādhigamyate dhanyāḥ khalu bhavanto ye dvijātīnāṃ svavaṃśinaḥ

Verse 76

तेन खल्व् अग्नयस् तृप्तिं पुष्माभिर् यान्ति तर्पिताः भागैश् च त्रिदशाः सर्वे मन्त्रैश् चैव महर्षयः

tena khalv agnayas tṛptiṃ puṣmābhir yānti tarpitāḥ bhāgaiś ca tridaśāḥ sarve mantraiś caiva maharṣayaḥ

Verse 77

अग्निष्टोमादयो यज्ञा मम वाक्याद् अनन्तरम् प्रत्यूचुर् मां परं वाक्यं सर्वे यूपध्वजाः स्थिताः

agniṣṭomādayo yajñā mama vākyād anantaram pratyūcur māṃ paraṃ vākyaṃ sarve yūpadhvajāḥ sthitāḥ

Verse 78

आश्चर्यशब्दो नास्मासु धन्यशब्दो ऽपि वा मुने आश्चर्यं परमं विष्णुः स ह्य् अस्माकं परा गतिः

āścaryaśabdo nāsmāsu dhanyaśabdo 'pi vā mune āścaryaṃ paramaṃ viṣṇuḥ sa hy asmākaṃ parā gatiḥ

Verse 79

यद् आज्यं वयम् अश्नीमो हुतम् अग्निषु पावनम् तत् सर्वं पुण्डरीकाक्षो लोकमूर्तिः प्रयच्छति

yad ājyaṃ vayam aśnīmo hutam agniṣu pāvanam tat sarvaṃ puṇḍarīkākṣo lokamūrtiḥ prayacchati

Verse 80

सो ऽपि धन्यो महाबाहुर् दक्षिणासहितः क्रतुः यद् रूपं पुण्डरीकाक्षो दक्षिणाप्रियया सह सो ऽहं विष्णोर् गतिं प्रेप्सुर् इह संपतितो भुवि दृष्टश् चायं मया विष्णुर् भवद्भिर् अभिसंवृतः

so 'pi dhanyo mahābāhur dakṣiṇāsahitaḥ kratuḥ yad rūpaṃ puṇḍarīkākṣo dakṣiṇāpriyayā saha so 'haṃ viṣṇor gatiṃ prepsur iha saṃpatito bhuvi dṛṣṭaś cāyaṃ mayā viṣṇur bhavadbhir abhisaṃvṛtaḥ

Verse 81

यन् मयाभिहितो ह्य् एष त्वम् आश्चर्यं जनार्दन धन्यश् चासीति भवतां मध्यस्थो ह्य् अत्र पार्थिवाः

yan mayābhihito hy eṣa tvam āścaryaṃ janārdana dhanyaś cāsīti bhavatāṃ madhyastho hy atra pārthivāḥ

Verse 82

प्रत्युक्तोऽहम् अनेनाद्य वाक्यस्यास्य यद् उत्तरम् दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं पर्याप्तं वचनं मम

pratyukto'ham anenādya vākyasyāsya yad uttaram dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ paryāptaṃ vacanaṃ mama

Verse 83

यज्ञानां हि गतिर् विष्णुः सर्वेषां सहदक्षिणः दक्षिणाभिः सहेत्य् एवं प्रश्नो मम समाप्तवान्

yajñānāṃ hi gatir viṣṇuḥ sarveṣāṃ sahadakṣiṇaḥ dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ praśno mama samāptavān

Verse 84

कूर्मेणाभिहितं पूर्वं पारंपर्याद् इहागतम् सदक्षिणे ऽस्मिन् पुरुषे तद् वाक्यं पर्ययागतम्

kūrmeṇābhihitaṃ pūrvaṃ pāraṃparyād ihāgatam sadakṣiṇe 'smin puruṣe tad vākyaṃ paryayāgatam

Verse 85

यन् मां भवन्तः पृच्छन्ति वाक्यस्यास्य विनिर्णयम् तद् एतत् सर्वम् आख्यातं साधयामि यथागतम्

yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti vākyasyāsya vinirṇayam tad etat sarvam ākhyātaṃ sādhayāmi yathāgatam

Verse 86

नारायणपरा वेदा नारायणपरा मखाः नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरं तपः न च नारायणाद् अन्यत् त्रिषु लोकेषु विद्यते नारायणात्मकम् इदं जगत् स्थावरजङ्गमम् इयं हि वेदार्थगतिः सनातनी नृपा यदि श्रोष्यथ मद्वचः परम् इदं तु सत्यं सकलं नृपोत्तमा इत्य् एवम् उक्त्वा स दिवं जगाम ह नारदे तु गते स्वर्गं सर्वे ते पृथिवीक्षितः विस्मिताः स्वानि राष्ट्राणि जग्मुः सबलवाहनाः

nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparā makhāḥ nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparaṃ tapaḥ na ca nārāyaṇād anyat triṣu lokeṣu vidyate nārāyaṇātmakam idaṃ jagat sthāvarajaṅgamam iyaṃ hi vedārthagatiḥ sanātanī nṛpā yadi śroṣyatha madvacaḥ param idaṃ tu satyaṃ sakalaṃ nṛpottamā ity evam uktvā sa divaṃ jagāma ha nārade tu gate svargaṃ sarve te pṛthivīkṣitaḥ vismitāḥ svāni rāṣṭrāṇi jagmuḥ sabalavāhanāḥ

Verse 87

विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं गोविन्दं गरुडध्वजम् परात् परतरं ब्रह्म नारायणम् अनामयम् सर्ववेदान्तवेद्यं च नमस्कृत्य गुरुं हरिम् धन्यो ऽयं नारदो यस्माद् दृष्टः साक्षाद् धरिः स्वयम् धन्या वयं जगन्नाथं नारदेन विबोधिताः सर्वे प्रीता जगन्नाथं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् को नाम विष्णुर् इत्य् एवम् अन्ये मूढा नराधमाः धन्याः सर्वं वासुदेव इति तत्त्वार्थतत्परम् इति तत्त्वेन विज्ञाय नृपा नारायणं परम् ततः प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्कृत्य पुनः पुनः जनार्दनो ऽपि सहितो यदुभिः पावकोपमैः स्वम् एव भवनं वीरो विवेश यदुपुंगवः

viṣṇuṃ jiṣṇuṃ hṛṣīkeśaṃ govindaṃ garuḍadhvajam parāt parataraṃ brahma nārāyaṇam anāmayam sarvavedāntavedyaṃ ca namaskṛtya guruṃ harim dhanyo 'yaṃ nārado yasmād dṛṣṭaḥ sākṣād dhariḥ svayam dhanyā vayaṃ jagannāthaṃ nāradena vibodhitāḥ sarve prītā jagannāthaṃ tuṣṭuvuḥ puruṣottamam ko nāma viṣṇur ity evam anye mūḍhā narādhamāḥ dhanyāḥ sarvaṃ vāsudeva iti tattvārthatatparam iti tattvena vijñāya nṛpā nārāyaṇaṃ param tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskṛtya punaḥ punaḥ janārdano 'pi sahito yadubhiḥ pāvakopamaiḥ svam eva bhavanaṃ vīro viveśa yadupuṃgavaḥ

Saluting Viṣṇu, Jiṣṇu, Hṛṣīkeśa, Govinda, Garuḍa-bannered, Brahman beyond the beyond, Nārāyaṇa without ailment, the whole of Vedānta — we salute Hari the teacher. 'Nārada is blessed, for he has seen Hari himself; blessed are we, by whom…'